PPTVIEW

Zagadnienie umysłu i ciała (mind-body problem)

•

We współczesnej

filozofii umysłu

problem

psychofizyczny przyjmuje cz

sto posta

zagadnienia

umysłu i ciała

(mind-body problem).

•

Uwaga: „umysł” to nie to samo, co „mózg” i zwykle co
innego, ni

„dusza”!

•

Mówi

c najogólniej, w zagadnieniu umysłu i ciała chodzi o

znalezienie „miejsca” dla umysłu i zjawisk psychicznych
(mentalnych) w

wiecie, który jest – jak zakładamy –

natury fizycznej

•

Mówi

c nieco dokładniej, pod poj

ciem zagadnienia

umysłu i ciała rozumie si

raczej grup

zwi

zanych ze

sob

problemów. Najwa

niejsze z nich s

wyra

ane przez

nast

puj

ce pytania:

Zagadnienie umysłu i ciała: kwestie szczegółowe

– Czym jest umysł?

– Jakie zwi

zki ł

umysł i zjawiska mentalne z

mózgiem i ciałem – tym, co fizyczne?

– Czy to, co mentalne, mo

e wpływa

przyczynowo na

to, co fizyczne – a tak

e na to, co mentalne?

– Czym jest

wiadomo

ść

? Czy jest ona redukowalna do

tego, co fizyczne? Czy czysto fizyczny system mo

wiadomy?

– Czy mo

emy w pełni wyja

to, co subiektywne,

odwołuj

c si

do wiedzy o budowie mózgu i

procesach w nim zachodz

cych?

– Itd.

Zagadnienie umysłu i ciała

• Jakkolwiek dualizm jest jednym z punktów odniesienia we

współczesnych dyskusjach nad zagadnieniem umysłu i
ciała, wi

kszo

ść

proponowanych rozwi

pozostaje w

opozycji do tradycyjnego, kartezja

skiego dualizmu.

• Patrz

c z lotu ptaka, mamy nast

puj

ce idee, które

dominowały w dyskusjach nad problemem umysłu i ciała
(pewne z nich czasami współwyst

puj

w obr

bie tej

samej koncepcji):

to, co mentalne, jest „drug

stron

” tego, co fizyczne,

to, co mentalne, jest superwenientne wzgl

dem tego,

co fizyczne,

to, co mentalne, jest realizowane przez to, co fizyczne,

to, co mentalne, „wyłania si

” (jest emergentne) z tego,

co fizyczne.

Fizykalizm. Teoria identyczno

ci typów

• A oto krótki (subiektywny i z konieczno

ci niekompletny)

przegl

d najwa

niejszych propozycji:

• FIZYKALIZM

: Zjawiska mentalne s

identyczne ze

stanami mózgu. Zdarzenia, własno

ci i procesy

mentalne mo

na całkowicie wyja

w terminach

zdarze

fizycznych, zachodz

cych przede wszystkim w

mózgu. Wypowiedzi o zjawiskach mentalnych i
wypowiedzi o stanach mózgu s

ró

nymi sposobami

odnoszenia si

do tego samego przedmiotu.

• Fizykalizm przyjmował ró

ne postaci. W szczególno

ci,

były to:

Teoria identyczno

ci typów

(inaczej: fizykalizm

typiczny, materializm stanu centralnego, teoria stanu
mózgu). Zasadnicza teza szczegółowa:

wszystkie

zjawiska mentalne danego typu s

stanami mózgu

tego samego typu

Fizykalizm. Teoria identyczno

ci egzemplarzy

Teoria identyczno

ci egzemplarzy

. W przeciwie

stwie

do teorii identyczno

ci typów, dopuszcza ona,

e nie

wszystkie zjawiska mentalne danego typu musz

stanami mózgu tego samego typu:

poszczególne

„egzemplarze” zjawiska mentalnego danego typu nie
musz

stanami mózgu dokładnie tego samego typu.

Teori

identyczno

ci egzemplarzy uzupełniano

czasami o stwierdzenie, i

procesy mentalne

superweniuj

(

≈

„s

nadbudowane”) na stanach mózgu.

Idea jest nast

puj

ca: je

li mózgi dwojga ludzi s

dok

adnie w takich samych stanach, maj

oni takie same

doznania/ my

li, ale – z drugiej strony – je

li dwoje ludzi

ma takie same doznania/ my

li, nie znaczy to,

e ich

mózgi znajduj

w takich samych stanach.

Mocna superweniencja

Poj

cie superweniencji jest na tyle ciekawe dla

psychologa czy kognitywisty,

e pozwol

sobie przytoczy

definicj

relacji tzw

. mocnej superweniencji

„

Własności mentalne

superweniują na

własnościach

fizycznych w tym sensie, że: z konieczności, dla każdej
własności mentalnej M, jeżeli dowolny przedmiot
posiada M w czasie t, to istnieje bazowa własność
fizyczna (lub subwenientna) P taka, że ów przedmiot
posiada P w czasie t oraz z konieczności – cokolwiek
posiada P w danym czasie, posiada w nim również M.”

Jaegwon Kim, Umysł w

wiecie fizycznym

Uwaga: Poj

cie superweniencji jest u

ywane równie

przez pewnych

filozofów umysłu, którzy nie s

fizykalistami.

Pewne zarzuty pod adresem fizykalizmu

Fizykalizmowi zarzuca si

zwykle,

e nie dostarcza on

zadowalaj

cych rozwi

pewnych problemów. Mówi

najogólniej:

nie wiadomo, jak w kategoriach fizykalistycznych opisa

zjawisko

wiadomo

ci, a zwłaszcza ten jej aspekt, który

na by nazwa

„pierwszoosobowo

” czy

subiektywno

;

niezmiernie trudne – o ile nie niemo

liwe – jest

fizykalistyczne wyja

nienie fenomenu intencjonalno

zjawisk psychicznych;

istniej

czysto subiektywne aspekty dozna

, tzw. qualia

(np. smak cukru, zapach kawy, ból skaleczonego palca),
których opis i/lub wyja

nienie w terminach fizykalnych

wydaj

niemo

liwe;

i wreszcie – powiadaj

niektórzy - fizykalizm nie

wyja

nia, w jaki sposób stany mentalne wyłaniaj

stanów fizycznych mózgu, mówi jedynie,

e stany

mentalne s

ostatecznie tak

e stanami fizycznym.

Monizm anomalny

MONIZM ANOMALNY.

Jest to koncepcja wysuni

ta przez

współczesnego filozofa ameryka

skiego,

Donalda

Davidsona

. Monizm anomalny jest fizykalizmem w tym

sensie,

e głosi tez

o identyczno

ci zdarze

mentalnych i fizycznych. Ró

nicy mi

dzy tymi rodzajami

zdarze

upatruje w

sposobach opisu

: terminy mentalne i

fizykalne odnosz

– w ró

ny sposób! – do tego

samego. Monizm anomalny przyjmuje,

e nie ma

zdarze

, które posiadałyby opisy wył

cznie w terminach

mentalnych: ka

demu zdarzeniu, które da si

opisa

pomoc

poj

ęć

odnosz

cych si

wył

cznie do zdarze

mentalnych, mo

na równie

przyporz

dkowa

opis w

terminach czysto fizykalnych.

Fizykalizm. Monizm anomalny

• Monizm anomalny przyjmuje ponadto,

e przynajmniej

niektóre zdarzenia mentalne (

≈

„opisywane w terminach

mentalnych”) wchodz

w zwi

zki przyczynowe ze

zdarzeniami (czysto) fizycznymi. Jednocze

nie sfera

mentalna (tj. zdarze

mentalnych)

jest anomalna, tj.

nie

podlega prawom

. Mówi

c bardziej

le, nie istniej

cisłe prawa deterministyczne, na podstawie których

na wyja

nia

i przewidywa

to, co mentalne.

• Komentarz: Prze

ledzenie argumentacji Davidsona to

doskonała okazja do namysłu nad istot

uprawianej przez

stwa dyscypliny. Nie ma tutaj na to czasu, niestety.

Emergentyzm

• EMERGENTYZM

dzieli z fizykalizmem podstawowe

zało

enie ontologiczne: wszystko, co wyst

puje w

czasoprzestrzeni, ma charakter fizykalny. Jednak

emergentyzm przyjmuje istnienie tzw.

własno

nadbudowanych

. Zgodnie z tym pogl

dem, gdy struktura

fizyczna osi

ga odpowiedni poziom zło

ono

ci, mo

e ona

uzyska

nowe, nadbudowane własno

, których nie mo

przewidzie

ani wyja

poprzez odwołanie si

własno

ci pierwotnych elementów tej struktury czy te

jej

składowych podstruktur. W odniesieniu do zagadnienia
umysłu i ciała emergentyzm głosi,

zjawiska mentalne nie

redukowalne do procesów fizycznych zachodz

cych w

mózgu/ciele, lecz s

one własno

ciami wy

szego rz

du,

przejawiaj

cymi si

na podło

u neuronalnym.

szczególno

ci, własno

ciami emergentnymi s

(samo)

wiadomo

ść

i intencjonalno

ść

. Cechy

„psychologiczne” nie s

redukowalne do cech „fizycznych”.

Behawioryzm

• BEHAWIORYZM

: W

wietle behawioryzmu mówienie o

stanach mentalnych jest skrótowym sposobem
opisywania naszych zachowa

oraz skłonno

ci do

zachowywania si

w okre

lony sposób. Zjawiska, które

na co dzie

opisujemy w terminach mentalnych, mo

opisa

i wyja

w terminach – mówi

c najogólniej –

wzorców zachowa

. Poj

cie umysłu rozumianego jako

sfera zjawisk mentalnych jest zb

dnym konstruktem, a

samo zagadnienie umysłu i ciała jest typowym
przykładem pseudoproblemu.

• Poniewa

o behawioryzmie dowiaduj

stwo gdzie

indziej, nie b

tego w

tku rozwijał.

Funkcjonalizm

• FUNKCJONALIZM

: Funkcjonalizm głosi,

e stany

mentalne s

w istocie

stanami funkcjonalnymi

: stanami,

które pełni

okre

lon

rol

funkcjonaln

w systemie

poznawczym, przy czym dzieje si

to dzi

zachodz

cym mi

dzy nimi zwi

zkom. Rol

funkcjonaln

opisuje si

, wskazuj

c stany, które (w typowych

sytuacjach) wytwarzaj

stan badany, oraz te, które s

przez niego powodowane. Stany funkcjonalne s

stanami wewn

trznymi systemu; s

one powi

zane

relacjami przyczynowymi z jego „wej

ciem” i „wyj

ciem”.

• W obr

bie funkcjonalizmu stany mentalne albo

identyfikuje si

wprost ze stanami funkcjonalnymi, albo

identyfikuje si

je ze stanami fizycznymi mózgu/ ciała

pełni

cymi odpowiednie funkcje. W pierwszym

przypadku zupełnie nieistotne staj

fizykalne

własno

ci systemu; te same stany mentalne mog

realizowane – przykładowo – przez człowieka i maszyn

Funkcjonalizm

• Funkcjonali

ci wprowadzili do obiegu tzw.

metafor

komputerow

, ujmuj

umysł na wzór programu (

software

którego

hardware

stanowi mózg.

• Tzw.

funkcjonalizm maszynowy

to pogl

d, zgodnie z którym

stany mentalne to stany funkcjonalne „maszyny
obliczeniowej”, jak

jest mózg. Jednak

e nie tylko on:

przynajmniej teoretycznie stany mentalne – rozumiane jako
stany funkcjonalne – mog

mie

swoje realizacje w innych

„maszynach obliczeniowych”.

• Z kolei tzw.

funkcjonalizm analityczny

jest nie tyle pogl

dem

na temat natury stanów mentalnych, co stanowiskiem w
kwestii tego, jak nale

y opisywa

stanu mentalne –

mianowicie w terminach ich ról funkcjonalnych.

• W zmodyfikowanej wersji funkcjonalizmu kładzie si

nacisk

na role biologiczne, a nie przyczynowe.

• Główne zarzuty stawiane funkcjonalizmowi przypominaj

wysuwane przeciwko fizykalizmowi.

Uwagi ko

cowe

• To oczywi

cie nie wszystkie stanowiska we

współczesnej filozofii umysłu wa

ne dla zagadnienia

umysłu i ciała.

• Pomini

te zostały m.in. ró

ne formy

naturalizmu

(np.

Searle’a, Denneta i inne.)

• Na pocieszenie (?) mog

tylko powiedzie

e w

programie studiów kognitywistycznych przewidziane s

zaj

cia z filozofii umysłu.

• A wst

p na zaj

cia jest wolny dla studentów wszystkich

kierunków

☺