Ż
eliwa
●
wcze
ś
niej, po zastosowaniu
koksu
(Anglia 1735),
masowo produkowano tylko
ż
eliwo
,
- ozdoby, meble ogrodowe, trumny,
- mosty (pierwszy w 1779 – istnieje do dzisiaj), kolumny oraz sklepienia architektoniczne, statki,
- cylindry silników parowych, ło
ż
a tokarek, ró
ż
ne cz
ęś
ci maszyn,
- szczególnie w epoce wiktoria
ń
skiej (Anglia 1837
÷÷÷÷
1901) – wszelkie mo
ż
liwe zastosowania !!!
(odlewnicze stopy
ż
elaza, w których cz
ęść
lub cały w
ę
giel jest w postaci wolnej –
grafit
)
(konwertor)
(piec martenowski)
- mo
ż
liwo
ść
wytapiania w prymitywnych piecach (wystarczy temperatura
ok. 1160
°
C !!!
),
●
masowe wytwarzanie stali rozpocz
ę
ło si
ę
dopiero w drugiej połowie XIX wieku,
- metody wynalezione przez Bessemera (1856), Siemensa (1863) oraz Martina (1865),
- uzyskano a
ż
dziesi
ę
ciokrotny spadek ceny i niesłychany wzrost produkcji
(na całym
ś
wiecie z ok. 60 tys. ton w roku 1850 do ok. 28 mln ton w roku 1900),
(+)
●
w połowie XX wieku -
modyfikowanie
ż
eliw
(zmiana kształtu grafitu - do
sferoidalnego
),
- do dzisiaj
ż
eliwa s
ą
du
ż
o ta
ń
sze od stali i staliw (stal odlewana) – dla zło
ż
onych kształtów,
●
wła
ś
ciwo
ś
ci
ż
eliw szarych (z klasycznym grafitem płatkowym):
-
bardzo mała wytrzymało
ść
na rozci
ą
ganie oraz odporno
ść
na obci
ąż
enia udarowe
,
- du
ż
a wytrzymało
ść
na
ś
ciskanie, du
ż
a odporno
ść
na zu
ż
ycie powierzchni
ś
lizgowych,
- dobre tłumienie drga
ń
, mniejszy ni
ż
w staliwach skurcz odlewniczy oraz napr
ęż
enia własne,
- renesans stosowania
ż
eliw oraz nowe obszary zastosowa
ń
(zast
ę
puj
ą
stal i staliwo),
- płatki grafitu krótkie, kr
ę
pe, t
ę
po zako
ń
czone,
- zwarty w
ę
giel
ż
arzenia,
-
grafit sferoidalny – idealny kształt
(prawie nie obni
ż
a wła
ś
ciwo
ś
ci wytrzymało
ś
ciowych),
- np. wały korbowe oraz wałki rozrz
ą
du w silnikach spalinowych,
●
posta
ć
grafitu - wytrzymało
ś
ciowo najgorsza (płatkowa) oraz najlepsza (kulista)
nie trawione – grafit płatkowy (długi, cienki, ostro zako
ń
czony)
schemat grafitu
płatkowego
L.A. Dobrza
ń
ski)
(R.F. Cochrane)
(+)
nie trawione – grafit płatkowy (długi, cienki, ostro zako
ń
czony)
grafit sferoidalny w osnowie ferrytycznej
grafit sferoidalny
schemat
budowy
http://de.wikipedia.org/wiki/
(R.F. Cochrane)
ż
eliwo szare z grafitem płatkowym – historycznie najstarsze ale dalej stosowane (zwykle modyfikowane)
stan nietrawiony
(R.F. Cochrane)
(A. Krajczyk)
grafit niemodyfikowany
grafit modyfikowany (wermikularny)
(+)
stan trawiony – osnowa ferrytyczna
stan trawiony – osnowa perlityczno-ferrytyczna
(A. Krajczyk)
brama z
ż
eliwa – pałac Buckingham, Londyn
ogrodzenie z
ż
eliwa – Wimpole Hall, Cambridge
(-)
(H.K.D.H. Bhadeshia)
www.msm.cam.ac.uk/phase-trans/
(
ż
eliwo z grafitem płatkowym)
konstrukcje mostów z
ż
eliwa szarego
„Ironbridge -1779
„Ironbridge -1779
(H.K.D.H. Bhadeshia)
(-)
rzeka Severn, Anglia
„Ironbridge -1779
Victoria Bridge -1850
(H.K.D.H. Bhadeshia)
konstrukcja mostu z
ż
eliwa szarego - „Ironbridge” (1779)
(rzeka Severn, Anglia)
(
ż
eliwo z grafitem płatkowym)
(-)
(
www.msm.cam.ac.uk/phase-trans/2001/adi/cast.iron
- fot. Yokota Tamoyki)
● ż
eliwo szare w dawnym budownictwie
(-)
(www.msm.cam.ac.uk/phase-trans/)
(-)
(fot. S. Kühn)
http://de.wikipedia.org/wiki/
C.S.S. Virginia (1850-1865)
●
posta
ć
grafitu - wytrzymało
ś
ciowo najgorsza (płatkowa) oraz najlepsza (kulista)
nie trawione – grafit płatkowy (długi, cienki, ostro zako
ń
czony)
schemat grafitu
płatkowego
L.A. Dobrza
ń
ski)
(R.F. Cochrane)
(+)
nie trawione – grafit płatkowy (długi, cienki, ostro zako
ń
czony)
grafit sferoidalny w osnowie ferrytycznej
grafit sferoidalny
schemat
budowy
http://de.wikipedia.org/wiki/
(R.F. Cochrane)
●
rury
ż
eliwne (kanalizacja) – dawniej i dzisiaj
(
ż
eliwo z grafitem płatkowym)
(-)
(
ż
eliwo sferoidalne - 2004)
wał korbowy samochodu sportowego – „TVR Tuscan Speed 6”
(
ż
eliwo sferoidalne hartowane izotermicznie)
obecnie – przykłady bardziej wyrafinowanych zastosowa
ń
(-+)
wahacz zawieszenia – „Ford Mustang Cobra”
(
ż
eliwo sferoidalne hartowane izotermicznie)
(H.K.D.H. Bhadeshia)
www.msm.cam.ac.uk/phase-trans/2001/adi/cast.iron
element zawieszenia ci
ęż
kiego samochodu ci
ęż
arowego
inne przykłady
zastosowania
ż
eliw
blok silnika
(„nie ma dobrego
diesla bez
ż
eliwa”)
tarcza
hamulcowa
(-+)
ż
eliwo sferoidalne hartowane izotermicznie
(odlewnia: „Steele and Lincoln Foundry”
(H.K.D.H. Bhadeshia)
hamulcowa
korbowody
ż
eliwo sferoidalne – najwy
ż
sze wła
ś
ciwo
ś
ci mechaniczne
(+-)
stan trawiony – osnowa ferrytyczna
stan trawiony – osnowa perlityczno-ferrytyczna
(A. Krajczyk)
(A. Krajczyk)
stan trawiony – osnowa bainityczna (hart. izotermiczne)
(M.A. Yescas-Gonzales - Cambridge)
Wykres równowagi metastabilnej Fe – Fe
3
C oraz
Fe - C
gr
(opis fazowy)
fazy stałe:
ferryt, austenit
, cementyt lub
grafit
(+)
γγγγ
+ C
gr
αααα
+ C
gr
Proces grafityzacji
●
polega na rozkładzie metastabilnego cementytu na w
ę
giel wolny (grafit) oraz roztwór stały,
●
w zale
ż
no
ś
ci od temperatury grafityzacji:
T
A
1
Fe
3
C
⇒
⇒
⇒
⇒
C
gr
+
γγγγ
Fe
3
C
⇒
⇒
⇒
⇒
C
gr
+
αααα
●
grafityzacji (rozkładowi cementytu) sprzyjaj
ą
pierwiastki destabilizuj
ą
ce cementyt, tzn.
zwi
ę
kszaj
ą
ce jego energi
ę
swobodna F (pierwiastki rozpuszczone w cementycie):
(+)
-
krzem (jego wpływ traktowany jest jako poziom odniesienia)
,
- aluminium (trzykrotnie wi
ę
kszy wpływ ale rzadko stosowane),
- nikiel, mied
ź
, fosfor (wielokrotnie słabiej ni
ż
Si),
- oraz
w
ę
giel
( im wi
ę
cej w
ę
gla w stopie tym mniej trwały cementyt),
●
modyfikowanie (dostarczanie podkładek do zarodkowania grafitu) ułatwia grafityzacj
ę
,
- wi
ę
kszo
ść
badaczy uwa
ż
a,
ż
e w cieczy jednak najpierw krystalizuje cementyt (6,67 %C) a dopiero
pó
ź
niej nast
ę
puje jego rozkład na grafit (100 %C) i austenit,
- krystalizacja grafitu w cieczy jest mniej prawdopodobna (wymagałaby wi
ę
kszego ruchu atomów),
Klasyfikacja
ż
eliw
(+)
grafit płatkowy
grafit
ż
arzenia
grafit sferoidalny
bez grafitu
(od płatków długich, cienkich, ostro
zako
ń
czonych do krótkich, grubych,
t
ę
po zako
ń
czonych - w wyniku
modyfikowania)
(kłaczkowy ale coraz
bardziej zwarty w
wyniku modyfikowania)
(ledeburyt)
(podwójnie
modyfikowany)
(B. Ku
ź
nicka)
●
trzy główne grupy
ż
eliw w zale
ż
no
ś
ci od postaci (kształtu grafitu):
(+-)
(B. Ku
ź
nicka)
●
skład chemiczny
ż
eliw (najwa
ż
niejszy
C
oraz
Si
),
(+)
●
Mn
(0,4
÷÷÷÷
1,4%) – jako domieszka lub
celowy dodatek
,
- hamuje grafityzacj
ę
w ni
ż
szych temperaturach (utrudnia rozkład perlitu, ułatwia jego sferoidyzacj
ę
),
- wi
ąż
e bardzo szkodliw
ą
S w niegro
ź
ne MnS,
●
S
<0,12%, zwykle 0,08
÷÷÷÷
0,1% -
domieszka szkodliwa
(hamuje grafityzacj
ę
, zmniejsza lejno
ść
, du
ż
y skurcz),
●
P (0,1
÷÷÷÷
1,0%) – jako domieszka lub
celowy dodatek
(dodatni wpływ na grafityzacj
ę
),
- tworzy niskotopliw
ą
(ok. 953
°
C) eutektyk
ę
(
αααα
+ Fe
3
C + Fe
3
P) nazywan
ą
steadytem
,
- poprawia lejno
ść
, podwy
ż
sza odporno
ść
na
ś
cieranie, siatka steadytu powoduje krucho
ść
,
●
eutektyka fosforowa (steadyt) w
ż
eliwie szarym
(+-)
pojedyncze wtr
ą
cenia steadytu
siatka wtr
ą
ce
ń
steadytu
(A. Krajczyk)
●
wzorce kształtu grafitu według PN-EN ISO 945:1999
I
II
III
(w normie podano równie
ż
wzorce wielko
ś
ci i sposobu rozmieszczenia grafitu)
(-+)
IV
V
VI
(za L.A. Dobrza
ń
skim)
Ż
eliwa szare -
z grafitem płatkowym, zwykłe i modyfikowane
(pogl
ą
dowy wykres Maurera
dla grubo
ś
ci
ś
cianki 50 mm)
●
wpływ zawarto
ś
ci C i Si na struktur
ę
osnowy metalowej
ż
eliw szarych,
(+)
●
wpływ szybko
ś
ci chłodzenia (grubo
ś
ci
ś
cianki)
na osnow
ę
metalowa
ż
eliwa szarego,
(R. Haimann)
●
klasyfikacja
ż
eliw szarych
(+)
(B. Ku
ź
nicka)
●
kryterium klasyfikacji
ż
eliw szarych mo
ż
e by
ć
minimalne R
m
lub
minimalna twardo
ść
(HB)
- oba parametry s
ą
powi
ą
zane ze sob
ą
(zale
ż
no
ść
empiryczna wg PN-EN 1561:2000):
HB = RH
××××
(A + B
××××
R
m
) powszechnie przyjmuje si
ę
: A = 100, B = 0,44
- współczynnik
RH
nazywany jest twardo
ś
ci
ą
wzgl
ę
dn
ą
(zwykle 0,8
÷
1,2 tzn.
±
20%),
- dokładno
ść
warto
ś
ci RH jest miar
ą
powtarzalno
ś
ci wyrobów danego wytwórcy (odlewni),
- pomiar R
m
wykonuje si
ę
na dwa przybli
ż
one sposoby:
-próba rozci
ą
gania odlewanych osobno pr
ę
tów próbnych,
-próba rozci
ą
gania odcinanych z odlewu specjalnych próbek przylanych (jest dokładniejsza),
- pomiar HB wykonuje si
ę
bezpo
ś
rednio na odlewie w przewidzianych do tego miejscach (nadlewkach)
(-+)
(L.A. Dobrza
ń
ski)
●
modyfikowanie
ż
eliwa szarego (stosowana jest zwykle osnowa perlityczna – najwy
ż
sze R
m
),
- główne cele modyfikowania:
- krótkie, kr
ę
pe i t
ę
po zako
ń
czone płatki grafitu, równomierna wielko
ść
i rozmieszczenie,
- uniezale
ż
nienie kształtu, wielko
ś
ci i sposobu rozmieszczenia grafitu od grubo
ś
ci
ś
cianki,
- modyfikatory (dostarczaj
ą
podkładek ułatwiaj
ą
cych zarodkowanie grafitu),
- stopy nazywane „
ż
elazokrzemem” (Si + 30% Fe oraz dodatki Ca, Al, Ni, Ti), które
po rozpuszczeniu w ciekłym
ż
eliwie tworz
ą
zwi
ą
zki ułatwiaj
ą
ce zarodkowanie grafitu,
(+)
grafit płatkowy niemodyfikowany
grafit płatkowy modyfikowany
(http://de.wikipedia.org/wiki/)
Przykłady struktur
ż
eliwa szarego perlitycznego
z modyfikowanym grafitem płatkowym,
przypuszczalnie:
EN-GJL-300 lub
EN-GJL-350
(A. Krajczyk)
(-+)
grafit płatkowy modyfikowany,
rozmieszczony mi
ę
dzydendrytycznie,
taki kształt nazywany jest „
wermikularnym
”
●
porównanie zachowania si
ę
przy rozci
ą
ganiu oraz skr
ę
caniu
stali niskow
ę
glowej oraz
ż
eliwa szarego:
przełomy kruche
przełom ci
ą
gliwy
rozdzielczy
stal
stal
ż
eliwo
ż
eliwo
(+-)
Próba rozci
ą
gania
Próba skr
ę
cania
przełom ci
ą
gliwy
po
ś
lizgowy
●
podsumowanie zalet oraz wła
ś
ciwo
ś
ci
ż
eliwa szarego:
- dobra lejno
ść
oraz mały skurcz w porównaniu do staliw,
- zdolno
ść
do tłumienia drga
ń
,
- niewra
ż
liwo
ść
na działanie karbu (zewn
ę
trznego),
- bardzo dobre wła
ś
ciwo
ś
ci
ś
lizgowe (grafit),
(+)
- bardzo dobra skrawalno
ść
(małe opory oraz łamliwy wiór),
- odporno
ść
na korozj
ę
lepsza ni
ż
stali niestopowej,
- wytrzymało
ść
na
ś
ciskanie podobna jak dla stali,
- wytrzymało
ść
na rozci
ą
ganie mała (max 350 MPa)
(B. Ku
ź
nicka)
(+)
(B. Ku
ź
nicka)
(+-)
(L.A. Dobrza
ń
ski)
Ż
eliwo sferoidalne (nazywane równie
ż
podwójnie modyfikowanym)
●
otrzymywane przez podwójne modyfikowanie
ż
eliwa szarego,
- modyfikowanie
ż
elazokrzemem (z dodatkami Ca, Al, Sr, Ba) w celu ułatwienia
zarodkowania grafitu (podkładki) – grafit drobny oraz równomiernie rozmieszczony,
- modyfikowanie magnezem oraz/lub cerem w celu uzyskania sferoidalnego kształtu grafitu
(podwy
ż
szanie energii granicy mi
ę
dzyfazowej),
●
k
ą
piel metalowa przed modyfikowaniem wymaga specjalnego odsiarczania (< 0,03% S)
w celu zapobiegni
ę
cia powstawania siarczków pierwiastków modyfikuj
ą
cych (Mg, Cr),
- modyfikatory to stopy nazywane „zaprawami” (Si z Mg, Cu z Mg i Cr, Ni z Mg i Cr)
(+)
●
niska temperatura topnienia i wrzenia Mg (650
°
C oraz 1107
°
C) oraz du
ż
e powinowactwo do tlenu
wymagaj
ą
specjalnych metod wprowadzania modyfikatorów do k
ą
pieli metalowej,
- najefektywniejsze metody polegaj
ą
na podawaniu modyfikatorów w strug
ę
metalu wlewanego do formy,
● ż
eliwa sferoidalne mo
ż
na klasycznie obrabia
ć
cieplnie (podobnie jak stale) - R
m
= 700
÷÷÷÷
900 MPa,
● ż
eliwo sferoidalne ADI (Austempered Ductile Iron) hartowane z przemian
ą
izotermiczn
ą
osi
ą
ga
R
m
= 800
÷÷÷÷
1400 MPa, przy wydłu
ż
eniu A = 8
÷÷÷÷
1%
(struktura iglastego lekko przesyconego w
ę
glem ferrytu oraz austenitu nieprzemienionego)
- du
ż
a odporno
ść
na zu
ż
ycie i zm
ę
czenie, ekonomiczne o bardzo dobrej kombinacji wytrzymało
ś
ci
oraz ci
ą
gliwo
ś
ci, konkurencyjne do stali w wielu wyszukanych zastosowaniach (np. koła z
ę
bate),
(+)
(B. Ku
ź
nicka)
(+)
(B. Ku
ź
nicka)
(+-)
(L.A. Dobrza
ń
ski)
●
przykłady zastosowa
ń
ż
eliwa ci
ą
gliwego
(-+)
(+-)
(A. Krajczyk)
ci
ą
gliwe ferrytyczne, np. GJMB-350-10
ci
ą
gliwe perlityczno-ferrytyczne, np. GJMB-450-6
ci
ą
gliwe perlityczno-ferrytyczne, np. GJMB-600-3
(B. Ku
ź
nicka)
(+-)
(-)
(L.A. Dobrza
ń
ski)