TPO – 1-1 Definicja i koncepcja teologii pastoralnej 
 

DEFINICJA TEOLOGII PASTORALNEJ 

 
F.X. Arnold  
Teologia  pastoralna  –  ściśle  teologiczna  refleksja  nad  działalnością 
pasterską  Kościoła  i  jej  głównymi  formami  (słowo  –  sakrament  – 
duszpasterstwo w szerokim znaczeniu). 
Wypracowywanie  i  ocena  form  głoszenia  ewangelii  oraz  realizacji 
zbawczego dzieła Chrystusa w teraźniejszości i na przyszłość. 
Naukowa refleksja nad przeszłością i niezmienną istotą Kościoła, ale 
też  nad  jego  teraźniejszością  będącą  początkiem  budowania  
w przyszłość. 
 
Zasada  formalna  (czyli  reguła  uzasadniająca  i  określająca  i  istotne 
elementy  i  prawa  dotyczące  zbawczego  pośrednictwa  Kościoła, 
inaczej duszpasterstwa)  – „zasada Bosko – ludzka” 

1.  działalność  Kościoła  prowadzi  do  międzyosobowego 
spotkania między człowiekiem i Bogiem w Chrystusie (dialog 
międzyosobowy;  personalistyczna  koncepcja  przepowiadania 
słowa Bożego i udzielania sakramentów) 
2. Równowaga elementu Boskiego i ludzkiego (ani przesadny 
teocentryzm ani antropocentryzm) 
3.  Zakorzenienie  w  chrystologii  (Chrystus  jest  Bogiem  
i  człowiekiem;  łączą  się  w  nim  harmonijnie  dwie  natury 
Boska i ludzka) 

 
ks. Franciszek Blachnicki 
 
„Pośrednictwo  zbawcze  [czyli  duszpasterstwo]  Kościoła  musi  być 
sprawowane w tym celu i w taki sposób, by uobecniało udzielanie się 
Boga w Chrystusie przez słowo i sakrament oraz warunkowało wolne 
przyjęcie tego udzielania się w Duchu Świętym przez wiarę i miłość 
dla wzrostu Kościoła” 
Zasada  formalna:  „zasada  personalistyczno  –  dialogiczna”  /  lub 
„personalistyczno – chrystologiczna” 

 

 
Jan Paweł II, Adhortacja apostolska Pastores dabo vobis 57 
 
„Jak  każda  inna,  również  formacja  duszpasterska  dokonuje  się 
poprzez  dojrzałą  refleksję  oraz  zastosowanie 

w  praktyce  

i  przeniknięta  jest  swoistym  duchem,  który  stanowi  dla  niej 
zasadniczy punkt oparcia, źródło energii bodziec do rozwoju. 
 
Konieczne  jest  zatem  studium  określonej  dyscypliny  teologicznej 
—  teologii  pastoralnej,  czyli  praktycznej,  będącej  naukową 
refleksją  o  codziennym  wzrastaniu  Kościoła,  w  mocy  Ducha 
Świętego,  w  kontekście  historii;  a  więc  o  Kościele  jako 
„powszechnym  sakramencie  zbawienia”,  jako  znaku  i  żywym 
narzędziu zbawienia Jezusa Chrystusa, działającym przez słowo, 
sakramenty  i  posługę  miłości.  Teologia  pastoralna  nie  jest  tylko 
umiejętnością,  zespołem  wskazań,  doświadczeń  i  metod.  Ma  status 
pełnoprawnej  dyscypliny  teologicznej,  ponieważ  czerpie  z  wiary 
zasady  i  kryteria  działalności  duszpasterskiej  Kościoła  w  historii; 
Kościoła,  który  „rodzi”  każdego  dnia  Kościół,  jak  to  trafnie  ujmuje 
św.  Beda  Czcigodny:  „Nam  et  Ecclesia  quotidie  gignit  Ecclesiam”. 
Wśród  tych  zasad  i  kryteriów  szczególnie  ważne  miejsce  zajmuje 
ewangeliczne  rozeznanie  sytuacji  społeczno-kulturalnej  i  kościelnej, 
w której prowadzona jest działalność duszpasterska. 
 
Wiedzę,  zdobytą  dzięki  studium  teologii  pastoralnej,  należy 
wykorzystywać 

w 

zastosowaniach 

praktycznych, 

to 

jest  

w  określonych  formach  posługi duszpasterskiej,  które  kandydaci  do 
kapłaństwa  powinni  podejmować  stopniowo  i  zawsze  w  zgodzie  
z  innymi  obowiązkami,  jakie  nakłada  na  nich  formacja.  Mowa  tu  
o  „doświadczeniach”  duszpasterskich,  które  mogą  przyjąć  formę 
prawdziwej  „praktyki  duszpasterskiej”,  trwającej  nawet  przez 
dłuższy czas i wymagającej systematycznej weryfikacji”. 
 

TPO – 1-1 Definicja i koncepcja teologii pastoralnej 
 

KONCEPCJA TEOLOGII PASTORALNEJ 
 

1. Teologia pastoralna jest nauką (jedną z dyscyplin teologii) ponieważ: 
* posiada jednolity przedmiot badań, 
* posiada własną metodę badań, 
* stosuje precyzyjny, naukowy język, 
*  jest  uporządkowanym  metodycznie  zbiorem  uzasadnionych  naukowo 

twierdzeń, 

* posiada charakter praktyczny (formułuje praktyczne wnioski i postulaty 

odnośnie duszpasterskiej działalności Kościoła), toteż nazywa się ją także 
teologią praktyczną. 

 
Teologia pastoralna nie jest jedynie zbiorem praktycznych wskazań dla 
duszpasterstwa  (swoistym  vademecum  duszpasterstwa),  budowaniem 
„techniki duszpasterzowania”. 
 
2. Przedmiotem badań teologii pastoralnej jest realizacja posłannictwa 
Kościoła, życie i działalność Kościoła  jako wspólnoty Ludu Bożego. Przy 
czym różni autorzy kładą różne  akcenty  i  zwracają na  różne  aspekty owej 
działalności,  np.  eklezjologiczne,  prakseologiczne,  budowanie  wspólnoty, 
wartości  antropocentryczne,  społeczno  polityczne.  Refleksja  pastoralna 
zmierza  do  opracowania  kryteriów,  wskazań,  postulatów  dotyczących 
praktycznej działalności Kościoła celem jej nieustannej dynamizacji. 
 
3.  Teologia  pastoralna  jest  naukową  refleksją  nad  podmiotem 
działalności kościelnej. 

 

W historii różnie określano podmiot działalności kościelnej: 

* F.S. Rautensrauch – duszpasterz jako funkcjonariusz państwowy; 
*  J.M.  Sailer  –  duszpasterz  jako  współpracownik  Chrystusa    Dobrego 

Pasterza; 

* W 

okresie 

„klerykalistycznym” 

– 

duszpasterz 

podmiotem 

duszpasterstwa, wierni przedmiotem jego oddziaływań; 

* A. Graf – cały Kościół: duchowieństwo i laikat 
*  F.X.  Arnold  –  zdecydowanie  sprzeciwia  się  traktowania  laikatu  jako 

jedynie przedmiotu oddziaływania ze strony duchowieństwa. 

Współczesna koncepcja: 
Podmiotem działalności Kościoła są: 

*  wszyscy  członkowie  Ludu  Bożego  włączeni  doń  poprzez  chrzest  – 

(hierarchia, świeccy, zakonnicy); 

*  cała  wspólnota  wierzących  i  każdy  z  jej  członków  osobno  (papież, 

biskupi, prezbiterzy, diakoni, świeccy itd.); 

* różne społeczności kościelne (stowarzyszenia, ruchy, wspólnoty); 
*  poszczególne  organy  i  instytucje  Kościoła  (Stolica  apostolska, 

diecezja, parafia, proboszczowie, wikarzy, przełożeni itd.) 

 
Wszyscy 

członkowie 

Kościoła 

są 

jednym 

choć 

wewnętrznie 

zróżnicowanym podmiotem działalności Kościelnej. Pełnią w stosunku do 
siebie wzajem i całego Kościoła misję służebną i komplementarną (wzajem 
uzupełniają się dla dobra całości). 
 

  JEDNOŚĆ POSŁANNICTWA   I   RÓŻNORODNOŚĆ POSŁUGIWANIA 

 
4. Cel teologii pastoralnej 
 
Różne koncepcje historyczne celu teologii pastoralnej: 

* F.S.  Rautensrauch  – pozostaje  w  sferze przyrodzonej,  moralizowanie 

w  oparciu  bardziej  o  ludzkie  doświadczenie  przygotowanie 
duchownych bardziej do roli urzędników państwowych niż spełniania 
funkcji pasterskiej  (wyprowadzony nie tyle z Objawienia co  z  zadań 
państwa); 

* Nurt  „klerykalistyczny”  – wypracowywanie skutecznych  środków  do 

„ratowania dusz”; 

* Nurt teocentryczny – służba realizacji zbawczego dzieła Chrystusa; 
* Współczesne ujęcie eklezjologiczne  

  kształtowanie  samoświadomości  aktualnie  działającego  Kościoła  

w oparciu o naukowe kryteria; 

  nieodzowne do skutecznego planowania działalności Kościoła we 

współczesnej epoce i na przyszłość; 

  formowanie  duszpasterzy  i  świeckich  apostołów,  przygotowanie 

ich do posługi w Kościele.