W. J. Ong: 

Oralność i piśmienność  (1) 

 

- 

kultura oralna 

– kultura, w której nie jest znane pismo ani możliwość pisania

. Słowa to 

dźwięki. Słowa są zdarzeniami. Nie można ich zatrzymać; 

- 

hebrajskie 

dabar

 

znaczy „słowo” i „zdarzenie”; 

- 

według Malinowskiego – 

dl

a ludów prymitywnych (oralnych) język to sposób działania, a 

nie odpowiednik myśli; 

-  słowa mają wielką moc – każdy dźwięk i wypowiedź oralna są dynamiczne; 

- 

u ludów oralnych – słowo ma moc magiczną. Imiona – mają władzę nad rzeczami. Nazwy dają 
ludziom władzę nad rzeczami nazwanymi. Człowiek oralny nie ma 

koncepcji nazwy jako czegoś, 

co można zobaczyć.

 

Człowiek cyrograficzny i typograficzny – ma; 

-  podtrzymywanie myśli wiąże się w kulturze oralnej z komunikowaniem; 

- 

trzeba wypowiadać myśli łatwe do zapamiętania 

– w kształcie silnie zrytmizowanych 

jednostek, powtórzeń, antytez, aliteracji, asonansów, epitetycznych i formułowanych wyrażeń, 
przysłów. Dłuższa myśl posiada silny rytm. Formuły organizują zrytmizowanie, pomagają zapamiętać. 
Myślenie bez formuł byłoby w kulturze oralnej stratą czasu. Doświadczenie jest intelektualizowane 
mnemonicznie. Każde słowo jest rodzajem formuły, ale w kulturze oralnej formuły są przeważnie 
bardziej skomplikowane. 

 
Charakterystyczne dla pierwotnej kultury oralnej 

odmiany myśli

: 

1) 

addy

tywność zamiast upodrzędnienia

. Cyrograficzne struktury 

– nastawione są na składnię. 

Oralne 

– na pragmatykę; 

2) 

nagromadzenie zamiast analizy 

– związki całości, ładunki epitetów. Nie powinno się 

demontować tradycyjnych struktur oralnych; 

3) 

redundancja lub obfit

ość 

– myśl wymaga ciągłości. A skoro wypowiedź oralna znika, gdy 

zostanie wypowiedziana, powtarzanie gwarantuje porozumienie między nadawcą i odbiorcą. Myśl i 
mowa analityczna, linearna 

– to twór sztuczny, charakteryzujący kulturę piśmienną. Przy 

wystąpieniach publicznych – powtarzanie, by zastanowić się, co powiedzieć; 

4) 

zachowawczość czy tradycjonalizm 

– tekst uwalnia od zapamiętywania umysł (przejmuje 

funkcje zachowawcze), a pozwala mu zwrócić się ku nowym myślom. W tradycji oralnej musi być tyle 
wariantów (…) danego mitu, ile było jego powtórzeń, a liczba powtórzeń może rosnąć nieskończenie; 

5) 

blisko ludzkiego świata 

– kultura cyrograficzna (pismo) i typograficzna (druk) – może 

odnaturalniać to, co ludzkie, może robić statystyki, mówić o faktach oderwanych od działań; 

6) 

zabarwienie agonistyczne 

(dotyczący walki)

 

– w kulturach oralnych. Pismo oddziela poznającego 

od poznawanego. Oralność jest zanurzona w życiu. Przezywanie się jest typowe w społeczeństwach 
oralnych. Pokonywanie przeciwnika przez słowne poniżenie jego matki. W kulturach oralnych istnieje 
też stosowanie przesadnych pochwał; 

7) 

empatia i zaangażowanie zamiast dystansu obiektywizującego 

– nauczyć się, poznać – to 

w kulturze oralnej utożsamienie z poznawanym; 

8) 

homeostaza 

– (zdolność utrzymywania stałości parametrów wewnętrznych w systemie) oralne 

społeczeństwa pozbywają się wspomnień, które nie mają znaczenia dla teraźniejszości. Znaczenie 
każdego słowa jest regulowane sytuacjami życiowymi, w jakich używa się słowa. Tradycja oralna 
odzwierciedla raczej aktualne wartości kultury danej społeczności, a nie czcze zaciekawienie 
przeszłością; 

9) 

sytuacja zamiast abstrakcji 

– używanie pojęć sytuacyjnie ( w kulturze oralnej), pojęcia są 

minimalnie abstrakcyjne, pozostają blisko realnego życia człowieka. Levy-Bruhl myślał, że myśl 
prymitywna oparta była o system wierzeń, nie o rzeczywistość. Nie miał racji. 

 

Badania A. R. Łurii (dotyczące oralnych): 

- 

figury geometryczne są dla nich nazwami przedmiotów, nie abstraktów 

(wiadro a nie 

koło); 

- 

przedmioty nie są klasyfikowane przez kategorie a przez sytuacje praktyczne

; 

- 

myślenie nie ma charakteru działań logicznych; 

- 

nie tworzą definicji

. Nie ma sposobu obalenia świata oralności pierwotnej; 

- 

trudności z artykulacją autoanalizy, bo autoanaliza wymaga przełamania myślenia sytuacyjnego; 

- 

s. 84 

kultura oralna nie uwzględnia takich spraw, jak figury geometryczne, abstrakcyjne kategorie, 

procesy formalnych rozumowań logicznych, definicje czy choćby wyczerpujące opisy, albo 

artykułowana autoanaliza; wszystkie one wywodzą się nie z samego myślenia, lecz z myślenia 
wykształconego na tekście; 

- 

nie da się zrobić testu, który by określał zdolności intelektualne osób z kultury oralnej; 

- 

osoby piśmienne nawet swoje wypowiedzi ustne kształtują według wzorów „piśmiennych”. 

 
 

P. Ricoeur: Mowa i pismo 

 

-  hermeneutyka to teoria interpretacji zorientowana na tekst: 

1) 

przejście od mowy do pisma w ramach teorii dyskursu, 

2) 

wykazanie związku między intencjonalnym uzewnętrznieniem (pismo) a podstawowym 
problemem hermeneutyki (problemem dystansu); 

- 

pismo 

– manifestacja tego, co w mowie jest potencjalne, oddala znaczenie od 

zdarzenia

 

(ale dalej tekstem rządzi dialektyka zdarzenia i znaczenia, staje się ona bardziej 

rozwinięta). Pismo to pełna manifestacja dyskursu; 

- 

różnica między mową a pismem dotyczy 

stosunku komunikatu do kanału:

 

1) 

zmiana kanału komunikacji – utrwalenie, zastępujące bezpośrednią ekspresję,  

2) 

eliminuje bezpośredni kontakt między ludźmi; 

- 

skoro dyskurs istnieje w czasie i tylko w momencie wypowiadania, może przemijać jako mowa lub 
zostać utrwalony w piśmie. Pragniemy utrwalić dyskurs, nie langue. 

Dyskurs wymaga utrwalenia, 

bo jako zdarzenie 

– znika; 

- 

pismo utrwala nie zdarzenie mowy, a to, co „powiedziane” – intencjonalne uzewnętrznienie. 
Przedmiot zapisu to znaczenie zdarzenia mowy; 

- 

tylko wtedy, gdy powiedziane stanie się wypowiedzią, dyskurs osiąga pełnię; 

- 

najsłabiej zapisuje się 

akt perlokucyjny 

– to własność mowy, nie dyskursu pisanego; 

- 

pismo to coś więcej niż utrwalenie materialne; 

- 

pismo chroni dyskurs i wpływa na jego funkcje komunikacyjne; 

- 

pismo 

– gdy jest nie zapisem mowy a zapisaną myślą, zajmuje miejsce mowy. 

 

AUTOR

: 

- 

w mowie odnoszenie ku podmiotowi jest bezpośrednie. 

W piśmie intencja autora i znaczenie 

tekstu się nie zbiegają

  

zapis 

– więcej niż utrwalenie dyskursu mówionego 

– zerwanie 

związku między intencją autora a znaczeniem tekstu (mniej ważna staje się intencja); 

- 

autonomia semantyczna 

– znaczenie dla hermeneutyki; 

- 

gdyby sytuacja straciła znaczenie, to albo błąd intencjonalny (niedostrzeżenie autonomii tekstu) – gdy 
z intencji autora uczyni się kryterium trafności interpretacji sensu, albo błąd absolutyzacji tekstu (tekst 
jako byt bez autora). 

 

PRZEKAZ I SŁUCHACZ: 

- 

uniwersalizacja odbiorcy (potencjalnie każdy może nim być) – 

stąd dyskurs pisany bardziej 

duchowy, wolny od ograniczeń sytuacji bezpośredniego kontaktu między ludźmi; 

-  dopiero reakcja odbiorców daje tekstowi ważność; 

- 

tekst otwarty dla nieskończonej liczby czytelników 

– to dialektyczny odpowiednik 

semantycznej autonomii tekstu; 

-  hermeneutyka zaczyna się tam, gdzie kończy się dialog. 

 
PRZEKAZ I KOD: 

- 

gatunki to wzorce wytwarzania różnych odmian dyskursu; 

- 

tekst to dyskurs utrwalony i informowany. 

 

REFERENCJA: 

-  w mówieniu – wszystkie referencje mają charakter sytuacyjny, opierają się na 

wskazaniu: 

1) 

czasem rekonstruuje warunki referencji ostensywnej (listy, relacje z podróży) – dzięki temu 
ogarnia się świat, nie sytuację, 

2)  skierowanie uwagi na przekaz; 

-  nie ma dyskursu nie mówiącego o czymś; 

- 

referencja w poezji 

– podzielona, rozszczepiona. 

 

Platon 

– przeciwny pismu, bo pisanie utrudnia zapamiętanie. Sokrates – pismo martwe – gdy 

stawia się mu pytania, znaczy to samo. Rousseau – z pismem wraca tyrania i nierówność. 

 

- 

ikoniczność to ponowne napisanie rzeczywistości. Zapis dyskursu to nie transkrypcja świata (nie 
odwzorowanie), a metamorfoza. 

 
Problem pisania robi się hermeneutyczny, gdy zostaje odniesiony do czytania. Przyswojenie – uczynienie 
czegoś obcego własnym. 
 
 

 

Opacka A.: 

Trwanie i zmienność. Romantyczne ślady oralności (s. 9-25) 

 

- 

Derrida 

– opozycja mowy i pisma, mowa jako pewna forma pisma; 

- 

Walter J. Ong 

– nawiązuje do Milmana Parry’ego, który odkrył, że Homer używał „klisz”, gotowych 

elementów, formuł przewidywalnych. Tę koncepcję podjął Adam Parry; 

-  formuła – powtarzalna jednostka metryczno-leksykalno-semantyczna, obecna w 

każdym utworze mówionym, podstawa i wyróżnik stylu oralnego; 

- 

pojęcia oryginalności i twórczości pojawiają się dopiero z pismem, w kulturze oralnej klisze były 
wspólne; 

- 

według Onga dopiero romantyzm tworzy zindywidualizowany portret psychologiczny bohatera, nie 
może takiemu portretowi sprostać stypizowana klisza; 

- 

typ postaci „płaskiej”, „ciężkiej” (stypizowanej) – z opowieści oralnej; 

-  fragmentaryczność – ślad oralności – narrator w kulturze oralnej funkcjonuje tylko w 

strukturach epizodycznych. 

 

K. Bartoszyński: 2 tendencje wypowiedzi ustnej: 

- 

odrywające ją od pragmatycznych form komunikacji, 

- 

imi

tujące różne aspekty komunikacji pragmatycznej. 

 
Zasady kompozycji oralnej: 

-  redundancja (obfitość); 
-  addytywność 

(poszczególne elementy składowe są rozpoznawalne)

 

-  brak fabuły kulminującej linearnie, tematy i formuły „zszywane” różnie; 
-  wyliczenia. 

 

- 

romantyzm 

– koniec mentalności oralnej, przejście do kultury cyrograficznej, 

- 

gawęda – arcypolski i oralny gatunek umiera w II fazie romantyzmu.