1.  Biomimetyka jest nauką zajmującą się rozwiązaniami technicznymi, materiałami, strukturami i procesami 

powstałymi z inspiracji natury. Jest to interdyscyplinarna nauka badająca budowę i zasady działania organizmów 
oraz ich adaptowanie w technice  
i budowie urządzeń technicznych na wzór organizmu.  
Przykłady: 
Niektóre stworzenia potrafią chodzić po gładkich powierzchniach, takich jak ściana czy szyba.  
Rekordzistami są gekony, które potrafią zawisnąć na czubku palca przyklejonego do podłoża. Wyniki pracy nad 
elektromagnetycznym oddziaływaniu włosków gekonów pozwoliły na wyprodukowanie pierwszego syntetycznego 
"kleju gekona" na University of California w Berkeley. Okazało się, że najważniejsze są wymiary włosków - im 
mniejsze, tym lepiej przylegają. 
Korzystając z podglądania żyjącej w Morzu Czerwonym ryby o nazwie boxfish Mercedes-Benz zaprojektował 
samochód uzyskujący rewelacyjne właściwości aerodynamiczne oraz użytkowe. 
Na uniwersytecie stanu Michigan powstał sztuczny wąż, który ma ułatwiać poszukiwanie ofiar katastrof. Potrafi się 
przeciskać przez niedostępne dla ratowników zwały gruzu, bez oporu pełza po schodach, które grożą zawaleniem. 

2.  Pokrycia ceramiczne na implantach metalicznych. 

Biozgodność implantów metalicznych, materiałów węglowych oraz ceramiki inertnej  
można znacznie podwyższyć poprzez naniesienie na ich powierzchnię cienkiej warstwy  
hydroksyapatytowej. Takie materiały łączą w sobie niejednokrotnie wysoką wytrzymałość  
mechaniczną z bardzo dobrą zgodnością biologiczną z tkankami żywego organizmu, wobec  
których wykazują wówczas cechy bioaktywności. Głównym, stosowanym na skalę przemysłową sposobem 
nanoszenia powłok HAp jest technika plazmowa. 

3.  Zjawisko pamięci kształtu polega na tym, że odkształcony plastycznie w niższej temperaturze stop odzyskuje 

swój początkowy kształt w temperaturze wyższej.  
PRZEDSTAWICIEL GRUPY: Ni-Ti „Nitinol”  
1. Implanty z pamięcią kształtu do łączenia złamań kości : 
-klamry do łączenia złamań kości, 
-klamry do łączenia złamań żuchwy, 
-zastosowanie klamer w ortopedii, 
-zastosowanie obejm do osteosyntezy kości długich, 
-obejmy do leczenia złamań żeber, 
-tulejki śródszpikowe do łączenia złamań kości, 
-klamry i płytki w plastyce czaszki;  
2. Implanty z pamięcią kształtu w chirurgicznym leczeniu kręgosłupa 
-klamry dekompresyjne, 
-klamry kompresyjne, 
-klamry do korekcji skoliozy, 
-proteza dysku międzykręgowego, 
-korekcja skoliozy zmianą kształtu implantu; 

4.  Rodzaje biokorozji 

Pitting (korozja wżerowa) - Uszkodzenie warstwy wierzchniej powoduje powstanie wyrwy, do której dostaje 
się substancja smarująca. Wyrwa wypełniona smarem zostaje poddana działaniu siły (np. dociśnięcie wyrwy w 
bieżni kulką w łożysku tocznym) co powoduje zwiększeniu ciśnienia i powiększaniu się uszkodzenia. 
Fretting –zjawisko zużywania pojawiającej się na styku dwóch powierzchni będących we wzajemnym ruchu 
oscylacyjnym o małej amplitudzie. Fretting jest to więc kompleks zjawisk zachodzących na powierzchni styku. Nie 
ma odpowiednika słowa fretting w języku polskim. Jako graniczną wartość maksymalną amplitudy dla frettingu 
przyjmuje się na ogół 70 do 100 m, aczkolwiek niektórzy autorzy uważają, że tą graniczną wartość stanowi około 
300 m.  
Zjawisko frettingu powoduje dwa zasadnicze skutki :  
• zużycie frettingowe jako ubytek masy,  
• powstawanie pęknięć zmęczeniowych na powierzchni wżeru frettingowego, które mogą być być początkiem 
głębokich pęknięć zmęczeniowych, jeżeli zjawisko frettingu towarzyszy zmiennemu obciążeniu.  
Zużycie frettingowe powstaje jako suma zużycia adhezyjnego, zmęczeniowego,  
ściernego i korozyjnego. Zużycie frettingowe powoduje utratę wcisku pomiędzy  
elementami bądź też zmianę warunków rozkładu obciążenia co może prowadzić do dalszych uszkodzeń.  
Korozja szczelinowa - Ten typ korozji pojawia się w szczelinach i zagłębieniach konstrukcyjnych, pod 

uszczelnieniami (rys. 7), główkami śrub i nitów, pod osadami i zgorzeliną oraz we wszelkiego rodzaju pęknięciach. 
Schemat korozji szczelinowej pod podkładką (Sandvik Steel, Corrosion Handbook, 1999) Korozja szczelinowa 
powstaje w wyniku stopniowego zanikania warstewki pasywnej w szczelinach, w których na skutek utrudnionego 
napowietrzenia i zahamowanego dopływu tlenu, warstewka ta nie może się zregenerować. Zapobieganie korozji 
szczelinowej polega głównie na eliminowaniu szczelin, zwłaszcza konstrukcyjnych, już na etapie projektowania 
aparatów i urządzeń produkcyjnych. 
Korozja stykowa (galwaniczna) – Korozja ta jest wywołana stykiem dwóch metali lub stopów o różnych 
potencjałach, w konsekwencji czego powstaje ogniwo galwaniczne. Skuteczność działania ogniwa zwiększa się ze 
wzrostem różnicy potencjałów stykających się ze sobą dwóch metali w środowisku korozyjnym, np. zawierającym 
jony chlorkowe. Połączenie stali z metalem o innym elektrochemicznym potencjale, przy udziale elektrolitu 
sprawia, że metal mniej szlachetny ulega intensywnemu rozpuszczaniu, zwłaszcza gdy: jego powierzchnia jest 
znacznie mniejsza w porównaniu z powierzchnią metalu bardziej szlachetnego, temperatura elektrolitu jest 
wysoka. 
Korozja międzykrystaliczna – Korozja międzykrystaliczna należy do najbardziej groźnych typów korozji. 
Atakuje stale nierdzewne wzdłuż granic ziaren. Agresywne środowisko korozyjne bądź„wyłuskuje” poszczególne 
ziarna z powierzchni stali, zmniejszając tym samym grubość ścianek urządzenia produkcyjnego, bądź też bez 
dostrzegalnych oznak zewnętrznych narusza spójność pomiędzy poszczególnymi ziarnami w takim stopniu, że stal 
już po lekkim uderzeniu rozsypuje się na proszek.Stale nierdzewne korodują międzykrystalicznie wówczas, gdy 
równocześnie:są skłonne do tego typu korozji, zostały nagrzane do temperatur niebezpiecznych, wynoszących dla 
stali austenitycznych od 450 do 8500C, stykają się ze środowiskiem wywołującym ten typ korozji, np. z HNO3, 
mieszaniną H2SO4 i CuSO4 itd. 
Korozja zmęczeniowa – Zjawisko korozji zmęczeniowej jest zjawiskiem występującym na skutek współdziałania 
środowiska korozyjnie agresywnego i cyklicznych lub zmiennych naprężeń, co w konsekwencji prowadzi do 
pękania metalu. Oddziaływanie naprężeń sprawia, że zostaje naruszona warstewka ochronna (warstewka 
pasywna) na stali odpornej na korozję, skutkiem czego atakowany jest obszar metalu niechronionego 
(odsłoniętego). W przeciwieństwie do zjawiska korozji naprężeniowej stali austenitycznych, którą wywołują 
halogenki (a zwłaszcza chlorki) i ługi, korozja zmęczeniowa może się praktycznie pojawić w dowolnym środowisku 
wodnym, takim jak: para wodna, gorąca woda, wody naturalne (słone, słodkie), wody kondensacyjne, roztwory 
chemiczne, wilgotne powietrze. Badania zjawiska korozji zmęczeniowej stali austenitycznych i stopów, 
przeprowadzone w wodzie morskiej wskazują, że zasadniczy wpływ na odporność na ten typ korozji wywierają: 
wytrzymałość materiału na rozciąganie, składniki stopowe polepszające pasywność stali oraz wielkość ziarna. A 
zatem zwiększenie wytrzymałości na rozciąganie, zwiększenie zawartości Cr, Mo i N, a także zmniejszenie 
wielkości ziarna sprzyjają zwiększeniu odporności stali na korozję zmęczeniową. 
korozja wodorowa (choroba wodorowa stali lub miedzi, wodorowe zużycie metalu). Zachodzi ona z udziałem 
wodoru atomowego, którego mały promień atomowy umożliwia niemal swobodną dyfuzję przez sieć krystaliczną 
metalu. Rekombinacja cząsteczek dwuatomowych w zdefektowanych fragmentach struktury, gdzie zostają 
uwięzione (pułapkowanie), powoduje wzrost naprężeń w otoczeniu. Dodatkowo zachodzą reakcje chemiczne, np. 
powierzchniowe odwęglanie ziaren stopów żelaza z węglem z utworzeniem metanu uwięzionego w „pułapkach” 
sieciowych, lub powstawanie pary wodnej wewnątrz struktury stopów miedzi, zawierających tlenki miedzi[7]. 

5. 

„Sztuczna kość” – dwie częśći – organiczna i nieorganiczna

 

W stanie suchym jest twarda, biała, przypomina kość naturalną . 
Gdy się ją namoczy, staje sie giętka, elastyczna i dzięki sprężystości łatwo dostosowuje sie do kształtu ubytku 
,który wypełnia. Jak to działa? Umieszczenie suchego kompozytu w np.osoczu,buforowanym rozwtorze soli. 
Nasiaknięcie materiału. Odpowiednie przycięcie materiału i wpasowanie w ubytek 
Cementy chirurgiczne –znalazły zastosowanie w chirurgii narządów ruchu jako cementy kostne 
wykorzystywane w alloplastyce cementowej stawów 

6.  Definicja i ocena biozgodności (in vitro i in vivo) 

1. O materiale, że jest biozgodny mówi się wtedy, gdy wszczepiony do organizmu wywołuje  
prawidłową reakcję, spełniając jednocześnie specyficzne wymagania gospodarza. 
Zgodnie ze standardami ISO, żeby ocenić biozgodność materiału, należy wykonać szereg  
Testów: 
Test genotoksyczności, karcenogenności  
Toksyczność związana z rozrodczością  
Reakcja krwi  
Cytotoksyczność in vitro  

Lokalny efekt po wszczepieniu materiału  
Toksyczność ogólnoustrojowa  
Wpływ sterylizacji  
Testy oceniające wrażliwość i reakcje alergiczne na obecność materiału  
Identyfikacja i ocena jakościowa produktów degradacji  
Ocena biozgodności zgodnie z międzynarodową normą, wymaga przeprowadzenia zarówno badań In vitro na 
izolowanych komórkach lub tkankach jak też badać In vivo na zwierzętach i próbach przedklinicznych. 
Badanie In vitro polega na przeprowadzeniu badań biozgodności na izolowanych ściśle określonych komórkach lub 
tkankach w warunkach laboratoryjnych. Badania te nie pozwalają na dokładne odtworzenie wszystkich czynników 
panujących w żywym organizmie, niemniej są doskonałym sposobem na wstępne określenie zachowania się 
żywych komórek w obecności badanego materiału. Do podstawowych badań In vitro należą badania pozwalające 
na określenie cytotoksyczności biologicznej materiał. 
Pomyślne przejście przez badany materiał testów In vitro pozwala skierować go do badań In vivo, polegających 
na wszczepieniu badanego materiału pod skórę lub bezpośrednio do określonego organu w pierwszej kolejności 
zwierzęcia laboratoryjnego a następnie na etapie prób klinicznych, wybranej grupy ludzi. 

7.  Materiały dla medycyny regeneracyjnej i inżynierii tkankowej 

Medycyna regeneracyjna - Jej zadaniem jest naprawianie, odnawianie uszkodzonej tkanki. 
Wyróżniane są terapie: 
* Komórkowa - wykorzystywane są same komórki bez podłoży 
* Wykorzystująca biomateriał - tworzywo może służyć jako rusztowanie dla komórek (tak jak w inżynierii 

tkankowej) lub jako nośnik leków bądź genów 
Inżynieria tkankowa - Jej zadaniem jest produkcja tkanki z komórek, w warunkach in vitro, na odpowiednich 

podłożach. Inaczej jest to: „ Interdyscyplinarna dziedzina, która stanowi połączenie zasad inżynierii z naukami 
przyrodniczymi w celu wykorzystania substytutów biologicznych, które pozwalają odbudować, zachować lub 
poprawić funkcje tkanek.” 

Potencjalne komórki macierzyste stosowane do leczenia schorzeń dzielą się na : 
* Komórki pobierane ze szpiku kostnego, 

* Komórki pobierane z krwi pępowinowej, 
* Komórki z krwi obwodowej, 

* Komórki embrionalne. 
Warunki hodowli komórkowej in vitro mają znaczący wpływ na uzyskane wyniki odpowiedzi komórkowej na 
badany materiał. Hodowle prowadzone w reaktorach, w warunkach dynamicznych. 

Komórki macierzyste, odznaczające się nieograniczoną zdolnością do podziałów, samoodnawiania i tworzenia 
różnych tkanek organizmu. Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje komórek macierzystych: pluripotencjalne 

embrionalne, czyli wywodzące się z puli komórek zarodka oraz komórki macierzyste tkanek o ograniczonym w 
stosunku do komórek embrionalnych potencjale (multipotencjalne). 
Krew pępowinowa - Jest źródłem krwiotwórczych komórek macierzystych. Komórki macierzyste pochodzące z krwi 

pępowinowej, podobnie jak komórki szpiku, mogą być przeszczepiane w celu odbudowania układu 
krwiotwórczego i odpornościowego i wykazują przy tym większą skuteczność niż komórki macierzyste pozyskane 

od dawców dorosłych. Mają dużą zdolność namnażania się po przeszczepieniu. 
Biomateriały pierwszej generacji - Materiały z lat 50, są obojętne (inertne) w stosunku do otaczających je tkanek-
nietoksyczne, niealergizujące, Dobrza integrują z otaczającą tkanką. W 1986r- definicje „biomateriał-materiał 

nieożywiony stosowany w wyrobach, urządzeniach lub przyrządach medycznych, przeznaczony do oddziaływania z 
systemami biologicznymi” i „biozgodność- zdolność materiału do spełniania konkretnego zadania, z akceptowalną 

odpowiedzią gospodarza” 
Biomateriały drugiej generacji - Biomateriały bioaktywne wykonane z fosforanu wapnia, hydroksyapatytu, 

bioszkieł – łączą się bezpośrednio z tkanką kostną za pomocą wiązań chemicznych. W postaci litej, porowatej, 
granul. Polimery resorbowalne- w środowisku tkanek ulegają hydrolizie i rozpadają się do związków 
występujących powszechnie w żywych komórkach. 
Biomateriały trzeciej generacji - Skłonienie organizmu do regeneracji uszkodzonych tkanek, poprzez stworzenie 
mu optymalnych warunków do zajścia tego procesu; Odpowiednio zaprojektowane biomateriały, które pełniłyby 

rolę rusztowań, nośników; Biologicznie aktywne na poziomie molekularnym; Stymulacja regeneracji pożądanych 
tkanek, a nawet całych organów. 
Wśród materiałów pierwszej i drugiej generacji wykorzystywanych w medycynie do odbudowy ubytków kostnych 

wyróżniamy: 
* Metale 

* Polimery (kolagen, elastyna,alginiany) 
* Bioceramikę (korundowa, cyrkonowa, oparta o fosforany wapnia) 

* Kompozyty (np. na bazie ceramiki i polimerów) 
* Szkło-ceramikę 

Trójwymiarowe skafoldy dla inżynierii tkankowej i medycyny regeneracyjnej stanowią czasowe podłoże dla 
komórek we wczesnym etapie implantacji. Rusztowania mogą stanowić np. modyfikowane chemicznie siateczki 

metalowe oraz kształtki z różnego typu fosforanów. 
Bioaktywne skafoldy w połączeniu z komórkami są wielofunkcyjnymi materiałami implantacyjnymi trzeciej 

generacji. Są one tak projektowane, by wykazywały biologiczną aktywność , czyli reagowały z białkami na 
poziomie MOLEKULARNYM. 
10. Polimery dla medycyny 

Polimery są to wielkocząsteczkowe związki chemiczne naturalne i syntetyczne. Powstają przez połączenie małych 
cząsteczek zwanych monomerami, w długie łańcuchy lub struktury przestrzenne. 

Polimery dzielą się na: 
* Naturalne 

* Syntetyczne 
* Modyfikowane 
Zastosowanie polimerów biomedycznych: 

* Do krótkotrwałego kontaktu materiału polimerowanego z zewnętrznymi częściami organizmu np. łopatki, 
wzierniki, strzykawki 

* Do długotrwałego kontaktu zewnętrznych części organizmu z polimerami np. protezy kończyn, protezy 
dentystyczne, soczewki kontaktowe 
* Do długotrwałego kontaktu wewnętrznych części organizmu z polimerami np. protezy naczyń krwionośnych, 

stawów, ścięgien, sztuczne zastawki serca 
* Do budowy narzędzi, urządzeń i części aparatury np. przewody, rurki, dreny, części aparatury do hemodializy i 

sztucznych serc 
* Środki farmakologiczne: wprowadzające leki do organizmu, drażetki, opakowania pigułek, krwiozastępcze 

Polimery stosowane do wyrobu pomocniczego sprzętu medycznego: 
* Polietylen i polipropylen: rękawice ochronne jednorazowego użytku, strzykawki jednorazowe, rozgałęźniki i 
łączniki do drenów, naczynia laboratoryjne, ściany namiotów tlenowych 

* Poli(chlorek winylu): cewniki, ustniki do podawania powietrza, rurki i pojemniki do przetaczania krwi, wzierniki 
laryngologiczne 

* poliamidy 
Polimery w stomatologii: 
* Protezy stomatologiczne wykonuje się z kopolimeru metakrylanu metylu z niewielkim udziałem metakrylanu 

etylu i metakrylanu butylu 
* Sztuczne zęby oraz wypełniania zębów są wykonywane na podstawie mieszaniny monomerów dimetakrylanu 

etylenu i dimetakrylanu Bisfenolu A. W celu wzmocnienia 
mechanicznego struktury zębów do mieszaniny dodaje się wypełniacze np. sproszkowane szkła nieorganiczne 
(do70% mas). 

Polimery w chirurgii kostnej wykorzystywane są do protez: 
* Ścięgien 

* Stawów biodrowych 
* Stawów ręki 

* Kości 
Najczęściej stosowanymi polimerami do rekonstrukcji kości są: 
* Poli(kwas glikolowy) 

* Poli(kwas mlekowy) 
Syntetyczne nici chirurgiczne - Służą do łączenia ze sobą tkanek podczas operacji chirurgicznych. Współczesne 

nici chirurgiczne dzieli się na: Resorbujące się (wchłaniane) w tkankach i ulegające biodegradacji. 
Nici chirurgiczne wyrabia się z włókien: 
* Polipropylenowych 

* Poliestrowych 
* Poliamidowych 

* Chitozanowych 
Protezy naczyń krwionośnych - Do budowy protez krwionośnych najczęściej używa się dzianiny z 

politetrafluoroetylenu lub poliestrów. 
Sztuczna skóra - Używa się jej w przypadku ciężkich oparzeń od 2. do 4. stopnia w zależności od głębokości jej 
uszkodzenia. Opatrunki ze sztucznej skóry wytwarza się najczęściej z: 

* chitozanu 
* polidisacharydu – siarczanu chondroityny 

Polimery resorbowalne: 
* poli(kwas mlekowy) 
* poli(kwas glikolowy) 

* Poli(ε-kaprolakton) 
 

8.  Ceramiczne nośniki leków 

Ceramiczne nośniki leków - Pełnią rolę wypełniaczy ubytków kostnych, które równocześnie dostarczają leki 
bezpośrednio do kości. 

Systemy homogeniczne: 
* Cementy fosforanowo-wapniowe 

* Bioszkła - są to głównie związki krzemianowo-fosforanowe, ich składniki uczestniczą w procesach 
metabolicznych organizmów żywych i wiążą się trwale z tkankami. Wiązanie to odbywa się poprzez wytworzenie 
na powierzchni szkła warstwy hydroksyapatytu węglanowego czyli mineralnego składnika kości. 

Systemy heterogeniczne: 
* TCP 

* Ceramika korundowa 
Kinetyka - Matematyczne modele opisujące profil uwalniania farmaceutyku opierają się na procesie jego 

rozpuszczania i dyfuzji przez warstwę biomateriału. Równaniem opisującym profil uwalniania leku w układzie 
homogenicznym (lek równomiernie rozprowadzony w całej objętości tworzywa implantacyjnego) - jest równanie 
Higuchiego. 

Skeletal drug delivery system - implantów kostnych wraz z antybiotykami pozwala uniknąć powikłań 
pooperacyjnych oraz sprawia że stężenie leku w tej tkance jest nawet kilkaset razy wyższe niż przy jego podaniu 

w sposób konwencjonalny. 

 

9. Zastosowanie bioceramiki hydroksyapatytowej. 
Syntetyczny HAp –proszek 
Biologiczne leczenie miazgi zęba 

Leczenie ubytków szkliwa, starć patologicznych 
Leczenie kanałów korzeniowych 

Dodatek cementów dentystycznych 
Pokrycia implantów 
HAp- granule 

Leczenie kieszonek kostnych 
Wypełnienie ubytków kostnych w otopedii  
Uzupełnianie ubytków kostnych po hemisekcji, radektomii, amputacji korzenia zęba 
Wypełnianie ubytków po torbielach 

HAp- kształtki porowate 
Wypełnianie poekstrakcyjne zębodołów 
Wypełnianie ubytków kostnych 

Nośnik leków 
Podłoże do hodowli komórek 

Kształtki gęste 
Implanty kostne dna oczodołu 
Implanty ucha środkowego 

Implanty PD 
Podłoże hodowli tkanek 

 

10. Właściwości i zastosowanie bioceramiki korundowej 
Ceramikę korundową stosuje się głównie w endoprotezoplastyce stawów (rys. 7.10),  
szczególnie biodrowego i kolanowego. Ceramika korundowa ma znakomitą biozgodność i odporność na ścieranie , 
jednak wykazuje umiarkowaną jak na nowoczesny, ceramiczny materiał konstrukcyjny wytrzymałośc mechaniczną 
na zginanie i odporność na pękanie. Z tego powodu średnice większości korundowych głów endoprotez stawu 
biodrowego są ograniczone do 32 mm. 
Właściwości:  
- są całkowicie biozgodne,  
- przerastają pełnowartościową tkanką kostną,  
- posiadają wytrzymałośd mechaniczną wystarczającą do wielu rodzajów zabiegów oraz  
zapewniającą swobodę manipulacyjną w trakcie operacji,  
- po przerośnięciu posiadają odpowiedni moduł sprężystości, co zapewnia dobrą ich współpracę z  
kością,  
- dają się obrabiad dla uzyskania żądanego kształtu,  
- pozwalają na sterylizację dowolną metodą  
Zastosowanie:  
a) przy wypełnianiu ubytków kostnych w następstwie usunięcia torbieli (kości: biodrowe, kooczyn,  
nadgarstka, stępu),  
b) przy wypełnianiu ubytków kostnych pooperacyjnych (osteotomia) np. kości miednicy lub stępu,  
c) jako wszczepy po urazowych uszkodzeniach trzonów kręgów,  
d) do wypełnieo ubytków ognisk nowotworowych.  
 
11. Rola porowatości w implantach kostnych 
W chirurgii naprawczej kości ważnym problemem jest uzyskanie trwałego i stabilnego 
zespolenia wszczepu lub wypełnienia z żywą tkanką kostną przez wrośniecie jej w pory 
materiału. Odpowiedni rozmiar porów i połączeń miedzy porami decyduje o przenikaniu i mineralizacji tkanki, 
dając dobre i trwałe połączenie implantu z kością. Można je otrzymać przez spiekanie proszków szkieł 
fosforanowych o odpowiedniej zdolności krystalizacyjnej z substancjami rozkładającymi się w temperaturach ich 
spiekania z wydzieleniem składników gazowych, które działają spieniająco. Stosowane jest też spienianie z 
wymywanym wypełniaczem nieorganicznym, z wykorzystaniem podłoża organicznego, oraz inne techniki 
stosowane w produkcji porowatej ceramiki .Wszczepy kostne z tych tworzyw łatwo zrastają się z tkanką kostną.