OCENA
SYTUACJI SAMORZĄDÓW LOKALNYCH
Streszczenie
Opracowanie podejmuje próbę oceny wybranych aspektów funkcjonowania jednostek samorządu
terytorialnego (JST) na poziomie lokalnym (gminy, powiaty), gdyż to na tym poziomie świadczona
jest większość podstawowych usług publicznych. Jego celem jest zidentyfikowanie wyzwań, przed
którymi stoją obecnie JST, co pomoże wyznaczyć kierunek pożądanych zmian systemowych.
Przygotowując poniższy raport kierowaliśmy się chęcią przeprowadzenia oceny kondycji
funkcjonowania samorządu terytorialnego. Uważamy bowiem, że administracja lokalna i regionalna
stanowią integralne elementy administracji publicznej. Ścisła współpraca w jej ramach jest
niezbędna, aby podnieść jakość wykonywanych usług publicznych, zinformatyzować funkcjonowanie
państwa, a także zwiększyć zaufanie obywateli do instytucji państwa.
Zakres i wagę sektora samorządowego przedstawia rozdział pt. „Sektor samorządowy”. Ocenie
sytuacji finansowej samorządów poświęcony jest rozdział pt. „Problemy finansów samorządowych”.
Kolejny rozdział pt.: „Podział terytorialny kraju” koncentruje się na sytuacji poszczególnych typów
samorządów lokalnych oraz specyficznych dla nich uwarunkowaniach finansowych, demograficznych
i administracyjnych. Rozdział pt. „Wyzwania dotyczące realizowanych zadań” kataloguje niektóre
z potrzeb, które będą musiały zaspokoić w najbliższych latach samorządy. Rozdział pt. „Problemy
strukturalno-organizacyjne w realizacji zadań” omawia uwarunkowania, które rzutują na zarządzanie
zadaniami publicznymi na poziomie lokalnym. W ostatniej części opracowania pt. „Ocena sytuacji
samorządów lokalnych: synteza” wskazuje na możliwy kierunek decyzji systemowych.
Spis treści
1
SEKTOR SAMORZĄDOWY
W skład polskiego sektora samorządowego wchodzą, zaliczane do sektora finansów publicznych:
jednostki samorządu terytorialnego (JST): 2479 gmin, w tym 66 miast na prawach powiatu,
314 powiatów i 16 województw;
samorządowe jednostki budżetowe i samorządowe zakłady budżetowe;
związki międzygminne i związki powiatów;
samorządowe osoby prawne.
Wagę sektora samorządowego obrazuje jego udział w gospodarce narodowej (por. tabela 1.). Dla
Polski wynosi on 14,2% PKB. Pod tym względem dystansujemy inne kraje Grupy Wyszechradzkiej
(Czechy: 11,3% PKB, Słowacja: 6,6% PKB, Węgry: 11,1% PKB), a także Francję (11,7% PKB)
i Wielką Brytanię (13,4% PKB).
Tabela 1. Wydatki sektora samorządowego i sektora General Government w relacji do PKB*
Kraj
Sektor
samorządowy
Sektor General
Government
Udział sektora
samorządowego
1
2
3
2/3
Czechy
11,3%
43,4%
26,04%
Dania
37,4%
57,9%
64,59%
Finlandia
22,1%
54,2%
40,77%
Francja
11,7%
55,9%
20,93%
Holandia
16,7%
50,1%
33,33%
Norwegia
15,0%
44,6%
33,63%
Polska
14,2%
43,6%
32,57%
Słowacja
6,6%
38,2%
17,28%
Szwecja
25,2%
51,3%
49,12%
Węgry
11,1%
48,7%
22,79%
Włochy
15,3%
49,9%
30,66%
Wielka Brytania
13,4%
49,0%
27,35%
*W przypadku danych Eurostat nie wszystkie przepływy w ramach sektora General Government są konsolidowane.
Źródło: Eurostat, Annual government finance statistics.
GŁÓWNY USŁUGODAWCA I INWESTOR PUBLICZNY
Tabela 1. umożliwia porównanie wielkości wydatków sektora samorządowego do wielkości
wydatków sektora finansów publicznych. W roku 2011 polski sektor samorządowy wydał co
trzecią publiczną złotówkę. Udział ten jest znacząco wyższy niż we Francji i Wielkiej Brytanii,
a zbliżony do udziału sektora samorządowego w Holandii i Norwegii.
Sektor samorządowy jest w Polsce najważniejszym publicznym usługodawcą i inwestorem.
Według danych ze sprawozdań budżetowych w 2011 r., z wydatków wynoszących 181,6 mld zł
JST najwięcej przeznaczyły na oświatę i wychowanie: 29,2%. Kolejnymi ważnymi pozycjami w ich
budżetach są wydatki na transport i łączność (18%) oraz pomoc społeczną (12,1%). Udział
wydatków na administrację publiczną to 8,5%. Wydatki bieżące JST wyniosły 139,2 mld zł (76,6%
wydatków ogółem), a wydatki majątkowe 42,4 mld zł (23,4%). W tym samym czasie wydatki
majątkowe budżetu państwa (bez współfinansowania inwestycji z udziałem środków Unii
Europejskiej) wyniosły 14,9 mld zł, z tego w formie dotacji celowych JST przekazano 2,4 mld zł.
Należy równocześnie zauważyć, że struktura wydatków budżetowych JST nie oddaje całej ich
2
działalności, ponieważ szereg zadań samorządowych jest wykonywanych także przy pomocy
innych podmiotów, w tym jednostek pozabudżetowych i spółek komunalnych.
ZARZĄDZANIE SEKTOREM SAMORZĄDOWYM
Władze samorządowe przypisane im zadania realizują przy pomocy własnych struktur
organizacyjnych. Obok urzędów w skład tych struktur wchodzą działające jako jednostki
budżetowe szkoły, przedszkola, żłobki, ośrodki i domy pomocy społecznej, powiatowe
i wojewódzkie urzędy pracy oraz szereg innych wyspecjalizowanych instytucji. W wielu sferach
JST mogą tworzyć samorządowe zakłady budżetowe. Wszystkie one tworzą grupę
samorządowych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej. Na koniec
2011 r. w krajowym rejestrze urzędowym podmiotów gospodarki narodowej (REGON)
figurowało 58 589 takich podmiotów (por. tabela 2.).
Inną kategorią podmiotów są samorządowe osoby prawne zaliczane do sektora finansów
publicznych. Są nimi przede wszystkim biblioteki publiczne, domy i ośrodki kultury, kluby,
świetlice, teatry i muzea, funkcjonujące w formie instytucji kultury oraz przychodnie i szpitale,
działające w formie samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej (SPZOZy).
Pozostałych podmiotów, m.in. wojewódzkich ośrodków ruchu drogowego, wojewódzkich
ośrodków doradztwa rolniczego, wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki
wodnej, jest już znacznie mniej. Zakres realnego wpływu właściciela samorządowego na
działanie wielu samorządowych osób prawnych zaliczanych do sektora finansów publicznych
może być niewielki, co jest szczególną cechą, a zarazem ograniczeniem polskiego systemu
samorządowego. Dotyczy to przede wszystkim SPZOZów oraz wojewódzkich funduszy ochrony
środowiska i gospodarki wodnej
1
.
Wedle stanu na koniec 2011 r. w REGON zarejestrowanych było 4696 samorządowych jednostek
organizacyjnych posiadających osobowość prawną (por. tabela 2.) oraz 1237 samorządowych
SPZOZów.
Tabela 2. Samorządowe jednostki organizacyjne (2011)
samorządowe jednostki
organizacyjne:
nieposiadające osobowości
prawnej
posiadające osobowość
prawną
SUMA
gminne
46 269
4 213
42 056
powiatowe
16 279
194
16 085
wojewódzkie
1 007
289
718
SUMA
58 859
4 696
63 555
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z REGON
Trzecią kategorią podmiotów powiązanych z samorządami są podmioty działające w formach
typowych dla sektora prywatnego. Głównie chodzi o spółki komunalne, w dużo mniejszym
stopniu o fundacje i stowarzyszenia. Nie są one zaliczane do sektora finansów publicznych, ale
wchodzą w skład sektora publicznego, gdy dominuje w nich własność samorządowa albo
publiczna
2
. Szczególnie w przypadku spółek ich kondycja może oddziaływać na sytuację
finansową JST.
1
Choć ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska, określa w art. 400 ust. 2 wojewódzkie fundusze
ochrony środowiska i gospodarki wodnej mianem „samorządowych osób prawnych”, samorządy nie mają decydującego
wpływu na działalność tych podmiotów. Rada nadzorcza każdego funduszu liczy siedem osób, ale tylko dwie spośród nich to
przedstawiciele danego samorządu województwa (por. art. 400f ww. ustawy).
2
Zgodnie z definicją stosowaną w REGON, prowadzonym przez Główny Urząd Statystyczny (GUS) sektor publiczny to: „Ogół
podmiotów gospodarki narodowej grupujących własność państwową (Skarbu Państwa i państwowych osób prawnych),
własność jednostek samorządu terytorialnego oraz "własność mieszaną" z przewagą kapitału (mienia) podmiotów sektora
3
Kondycja różnych podmiotów samorządowych, zakres i standard realizowanych przez nie usług
zależy głównie od środków otrzymywanych z budżetów JST. Przede wszystkim dotyczy to
instytucji kultury, których działalność opiera się na dotacjach podmiotowych. Zasadniczo
instytucje takie świadczą bowiem usługi nieodpłatnie (biblioteki) bądź ze znaczącym wsparciem
finansowym samorządowego organizatora. Z drugiej strony kondycja ekonomiczna
samorządowych osób prawnych może wpływać na warunki prowadzenia gospodarki finansowej
przez JST. Szpitale zorganizowane jako SPZOZy nie czerpią swoich bieżących wpływów ze
środków budżetowych JST, ale z Narodowego Funduszu Zdrowia. Tymczasem JST ponoszą
ustawową odpowiedzialność za zobowiązania swoich SPZOZów
3
.
Siłą rzeczy kondycja finansowa JST musi więc przekładać się na działanie szeregu zależnych od
nich ekonomicznie instytucji usługowych, a także podmiotów niepublicznych, które realizują
zadania publiczne przy udziale środków budżetowych (m.in. organizacji pozarządowych).
PROBLEMY FINANSÓW SAMORZĄDOWYCH
Sytuację finansową JST obrazują poziom długu, wyniki budżetów, struktura dochodów
i wydatków oraz stopień spełnienia ustawowych ograniczeń dotyczących prowadzenia
gospodarki finansowej.
USTAWOWE LIMITY
Zgodnie z informacjami uzyskanymi z regionalnych izb obrachunkowych w 2011 r.:
32 JST przekroczyły ustawowy limit 60% zadłużenia w stosunku do dochodów: 31 gmin
i jeden powiat (bez wyłączeń „unijnych” 135 JST). Najwięcej spośród tych jednostek było
w województwach dolnośląskim, zachodniopomorskim (po 18,8%), podlaskim (15,6%)
i mazowieckim (12,5%). Ich rozkład terytorialny prezentuje mapa 1.
Należy zwrócić uwagę, że w 2011 r. w porównaniu do 2010 r. wzrosła liczba jednostek
niespełniających limitu 60%. W roku 2010 było to 17 gmin (bez wyłączeń „unijnych”
70 JST).
55 JST nie zachowało reguły zrównoważania działalności bieżącej z art. 242 ustawy z dnia
27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (wydatki bieżące nie mogą być wyższe niż
dochody bieżące powiększone o nadwyżkę budżetową z lat ubiegłych i wolne środki).
Najwięcej tych gmin było w województwach dolnośląskim, zachodniopomorskim
i warmińsko-mazurskim (odpowiednio 19,2%, 15,4% i 13,5%). Wspomniana wyżej reguła
nie została poza tym spełniona w dwóch powiatach (po jednym z województw łódzkiego
i pomorskiego) oraz w jednym mieście na prawach powiatu w województwie
mazowieckim. Ich rozkład terytorialny pokazuje mapa 2.
publicznego (…).”, źródło: GUS, w: http://www.stat.gov.pl/gus/definicje_PLK_HTML.htm?id=POJ-7551.htm, dostęp:
październik 2012.
3
Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej przewiduje obowiązek pokrywania ujemnego wyniku
finansowego SPZOZu przez właściwy samorząd, a w przypadku nie podjęcia takiego kroku nakazuje zmianę formy
organizacyjno-prawnej albo likwidację, co wiąże się z przejęciem długów SPZOZu przez ten samorząd.
4
Mapa 1. JST przekraczające limit 60%
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji regionalnych izb obrachunkowych.
Mapa 2. JST niespełniające reguły z art. 242 ustawy o finansach publicznych
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji regionalnych izb obrachunkowych.
5
Możliwe jest ujęcie bardziej restrykcyjne od wynikającego z art. 242 ustawy o finansach
publicznych. Sytuacja, w której wydatki bieżące przekraczają dochody bieżące
4
danej jednostki
samorządu, według informacji regionalnych izb obrachunkowych, w 2009 r. dotyczyła 223 JST
(168 gmin, 9 miast na prawach powiatu, 46 powiatów). W tych JST łącznie wydatki bieżące
przewyższały dochody bieżące o kwotę 322 mln zł. W 2010 r. było to już 591 mln zł dla grupy 473
JST (400 gmin, 13 miast na prawach powiatu, 60 powiatów). W 2011 r. nastąpiła poprawa, gdyż
w takiej sytuacji znalazły się 182 JST (166 gminy, 4 miasta na prawach powiatu, 12 powiatów),
a wydatki bieżące były wyższe od dochodów bieżących o 116 mln zł. Na tę poprawę mogły
wpłynąć nowe regulacje ustawy o finansach publicznych.
Analiza danych finansowych za lata 2009-2011 wskazuje, iż nowy wskaźnik limitu zadłużenia
(art. 243 ustawy o finansach publicznych), który obowiązywać ma od 2014 r. znacznie obniży
możliwości zadłużania się samorządów:
Jeżeli art. 243 ustawy o finansach publicznych obowiązywałby już dziś, 108 JST (75 gmin,
dwa miasta na prawach powiatu oraz 31 powiatów) nie mogłoby w 2012 r. dokonać
żadnych spłat zaciągniętych już zobowiązań, gdyż ich indywidualne limity spłat zadłużenia
są równe zeru lub ujemne (mapa 3.).
Nowy wskaźnik limitu zadłużenia (w stosunku do starego limitu 15%
5
) będzie
korzystniejszy jedynie dla 227 JST (220 gmin, sześciu miast na prawach powiatu i jednego
powiatu).
Mapa 3. JST, dla których wskaźnik z art. 243 ust. 1 i 2 ustawy o finansach publicznych jest mniejszy
lub równy zeru
Źródło: opracowanie własne.
4
To ujęcie, które nie ma swojego odzwierciedlenia w ustawie finansach publicznych. Inaczej niż ma to miejsce w przypadku
art. 242 ustawy o finansach publicznych nie uwzględnia się tu nadwyżki budżetowej z lat ubiegłych i wolnych środków,
którymi JST mogą „poprawiać” swój wynik w części bieżącej.
5
Do końca 2013 r. obowiązują przepisy, zgodnie z którymi przypadające w danym roku raty kredytów i pożyczek, wykup
obligacji wraz z odsetkami oraz koszty gwarancji i poręczeń nie mogą być wyższe niż 15% planowanych w danym roku
budżetowym dochodów. Od 2014 r. limit ten będzie ustalany indywidualnie dla każdej jednostki samorządu terytorialnego,
na podstawie danych z budżetów z 3 lat poprzedzających dany rok budżetowy.
6
Jednocześnie wskaźnik z art. 243 wywiera również określony wpływ na decyzje samorządów.
Jego konstrukcja zachęca do wydłużenia okresu spłaty długu. Może również utrudniać
wcześniejszą spłatę zobowiązań, nawet jeżeli samorząd ma faktyczną zdolność finansową i środki
na ten cel. Skrajnym przypadkiem, zasygnalizowanym wyżej, jest brak formalnej możliwości
dokonania spłat mimo istnienia zobowiązań. Niemożność uchwalenia budżetów przez organy
stanowiące JST, spowodowana niespełnieniem relacji z art. 243 może oznaczać większą liczbę
tzw. zastępczych ustaleń budżetów samorządów przez regionalne izby obrachunkowe. W pewnej
liczbie przypadków prowadzić też będzie do potrzeby ustanowienia zarządów komisarycznych.
Z punktu widzenia zasady samodzielności JST nie będzie to sytuacja korzystna.
Rozpatrując kondycję finansową samorządów w kontekście nowych limitów ustawowych, należy
wskazać, że w roku 2011 jednoczesne przekroczenie progu wynikającego z art. 243 ustawy
o finansach publicznych i niespełnienie reguły z art. 242 miało miejsce w 34 gminach (1,4%
wszystkich). W ujęciu regionalnym najwięcej było ich w woj. zachodniopomorskim (20,6% tych,
których dotyczy ten problem) i lubelskim (11,8%). W woj. lubuskim, łódzkim i opolskim nie było
takich gmin. Jednoczesne niespełnienie tych wymogów wystąpiło również w jednym powiecie
(poddębickim) oraz jednym mieście na prawach powiatu (Siedlce).
W znaczący sposób na sytuacją finansową samorządów, w szczególności powiatów
i województw, wpłynąć może konieczność przejmowania zobowiązań szpitali (SPZOZów).
W 2011 r. 27 JST przekroczyłoby ustawowe limity zadłużenia (60%), gdyby przejęły zobowiązania
SPZOZów (19 powiatów, pięć województw, dwa miasta na prawach powiatu, jedna gmina).
Spośród tych powiatów 23,8% znajdowało się w woj. dolnośląskim a 14,3%
w zachodniopomorskim. W czterech województwach (małopolskim, podlaskim, pomorskim
i śląskim) takich jednostek nie było. Teoretycznie można przypuszczać, że największe zadłużenie
SPZOZów występuje w województwach, które mają stosunkowo najwięcej szpitali (łóżek). Jednak
dane statystyczne nie potwierdzają tej zależności (por. wykres 1.). Województwo dolnośląskie
i zachodniopomorskie, w których najczęściej notuje się duże zadłużenie szpitali należą do
„średniaków”, jeśli chodzi o liczbę osób przypadających na jedno łóżko. Wyjaśnienia takiego
stanu rzeczy trzeba więc szukać gdzieś indziej.
Wykres 1. Liczba osób na jedno łóżko w szpitalach według województw w 2010 r.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych.
Przedstawione powyżej dane można interpretować w dwójnasób. Albo sytuacja finansowa
samorządów w ostatnich latach uległa pogorszeniu, albo nowe wskaźniki, które wprowadziła
ustawa o finansach publicznych z 2009 r., lepiej obrazują faktyczny stan finansów JST.
Najpewniej do dzisiejszej sytuacji pasują oba powyższe wyjaśnienia.
7
ZADŁUŻENIE I DEFICYT
Zadłużenie samorządów rosło stopniowo od 1990 r. Szczególnie dużą dynamikę zadłużenia
obserwowano w latach 2008-2010, co widać na wykresie 2.
Wykres 2. Zadłużenie sektora samorządowego (po konsolidacji) w latach 1999-2011
Źródło: Ministerstwo Finansów, sprawozdania budżetowe jednostek samorządu terytorialnego.
W ostatnich latach znacząco zaczął rosnąć również deficyt budżetowy w sektorze
samorządowym (por. wykres 3.).
Wykres 3. Wynik JST w latach 1999-2011
Źródło: Ministerstwo Finansów, sprawozdania budżetowe jednostek samorządu terytorialnego.
Wzrost długu JST jest głównie konsekwencją deficytu w ich budżetach. Nowe kredyty, pożyczki
czy emisje obligacji muszą pokryć niedobór środków finansowych, który nie może być
sfinansowany w innym sposób, tj. środkami pochodzącymi z prywatyzacji majątku, nadwyżkami
8
budżetowymi z lat ubiegłych oraz wolnymi środkami. Najwyższy poziom deficytu samorządy
zanotowały w 2010 r. Było to prawie 15 mld zł. Można wiec powiedzieć, że samorządy nie były
jeszcze nigdy w tak złej kondycji finansowej. Rok 2007 był ostatnim, w którym wystąpiła łączna
nadwyżka w budżetach JST. Według danych ze sprawozdań budżetowych, budżety JST za trzy
kwartały 2012 r. zamknęły się zbiorczo nadwyżką w kwocie 7 122 mln zł, przy planowanym
deficycie w wysokości 13 536 mln zł
6
.
Nowe wskaźniki mogą jednak również pokazywać problemy systemowe. Obowiązujące jeszcze
do końca 2013 r. ograniczenia w zakresie prowadzenia gospodarki finansowej JST, tj. limity
dopuszczalnego zadłużenia jednostki samorządowej na poziomie 60% jej dochodów oraz
planowanego poziomu spłaty i obsługi zobowiązań na poziomie 15%, były powszechnie
uznawane za nieadekwatne w stosunku do faktycznej kondycji finansowej poszczególnych
samorządów. Stało się to jedną z podstawowych przesłanek do zmiany tych rozwiązań. Chodziło
o to, aby obowiązujące samorządy przepisy w większym stopniu uwzględniały faktyczną zdolność
kredytową poszczególnych jednostek. Tak też jest skonstruowany wskaźnik z art. 243 ustawy
o finansach publicznych
7
. Wielkość wskaźnika uzależniona jest przede wszystkim od nadwyżki
operacyjnej, wypracowanej w trzech latach poprzedzających dany rok budżetowy.
Tabela 3. Liczba JST, dla których średnia arytmetyczna, o której mowa w art. 243 ust. 1 i 2 ustawy
o finansach publicznych jest mniejsza niż 5%
JST WG SZCZEBLI
PONIŻEJ 0%
PONIŻEJ 5%
średnia za lata 2007-2009
ogółem
39
284
gminy
16
164
miasta na prawach powiatu
0
2
powiaty
23
118
województwa
0
0
średnia za lata 2008-2010
ogółem
74
503
gminy
46
333
miasta na prawach powiatu
1
8
powiaty
27
162
województwa
0
0
średnia za lata 2009-2011
ogółem
108
771
gminy
75
580
miasta na prawach powiatu
2
14
powiaty
31
175
województwa
0
2
Źródło: Sprawozdanie z działalności regionalnych izb obrachunkowych i wykonania budżetu przez jednostki samorządu
terytorialnego w 2011 r.
Co prawda, aby dobrze przedstawić systemowe problemy finansów samorządowych najlepiej
byłoby analizować dane z co najmniej 10 lat, jednak materiały którymi dysponujemy pokazują już
pewne tendencje. Jak widać w tabeli 3., z roku na rok rośnie liczba gmin, dla których
6
Źródło: Ministerstwo Finansów, http://www.mf.gov.pl/ministerstwo-finansow, dostęp: listopad 2012.
7
W uzasadnieniu do rządowego projektu ustawy o finansach publicznych (druk 1181, Sejm VI kadencji) tak wyjaśniono
przesłanki wprowadzenia nowego limitu dla JST: „Nowa konstrukcja wskaźnika z jednej strony znosi ograniczenia wiążące
dziś jednostki samorządu terytorialnego o znacznym potencjale rozwojowym, dla których zaciąganie nawet dość znacznych
zobowiązań finansowych może być instrumentem bezpiecznej polityki rozwojowej, z drugiej zaś – dyscyplinuje jednostki,
których wysokie obciążenie dochodów spłatami zobowiązań nakazuje dużą ostrożność przy zaciąganiu nowych kredytów
i pożyczek”.
9
indywidualny limit zadłużenia byłby mniejszy niż 5% (przy obecnie obowiązującym – 15%).
Początkowo (lata 2007-2009) było to 7,5% wszystkich gmin; gdyby brać pod uwagę obecną
sytuację gmin (lata 2009-2011) dotyczyłoby to już 27,1% jednostek. Najgorzej wygląda sytuacja
powiatów. W przeciągu ostatnich trzech lat liczba jednostek, których koszt obsługi zadłużenia
w danym roku nie będzie mógł być wyższy niż 5% wzrosła o 44,9% - z 141 do 206 (65,6%
powiatów).
Słabość finansów powiatowych odzwierciedla się w strukturze dochodów powiatów.
Zdecydowana większość dochodów powiatów to subwencje i dotacje. Stanowią one ok. 70%
ogółu dochodów, a tylko ok. 30% to dochody własne. Na takim poziomie dochody własne mają
tylko gminy liczące do 5 tys. mieszkańców.
ŹRÓDŁA DOCHODÓW WŁASNYCH
W literaturze przedmiotu akcentuje się wagę dochodów własnych dla zapewnienia zarówno
samodzielności, jak i gospodarności władz samorządowych. Środki pochodzące z transferów
budżetowych (głównie na zadania oświatowe) - subwencje i dotacje - powinny stanowić jedynie
uzupełnienie własnych źródeł dochodów. Wykres 4. pokazuje, że w roku 2007, najlepszym dla
wyników budżetów samorządowych, dochody własne wyniosły 56,4% dochodów ogółem.
W 2008 r. udział ten wyniósł 55%. W kolejnych latach (2009-2011) był już niestety poniżej 49%.
Wykres 4. Dochody własne JST w latach 2004-2011
Źródło: Ministerstwo Finansów, sprawozdania z wykonania budżetów jednostek samorządu terytorialnego.
Ten spadek tylko częściowo da się wytłumaczyć wyższym udziałem w dochodach budżetowych
JST dotacji związanych z programami i projektami realizowanymi przy udziale środków Unii
Europejskiej. System finansowania samorządów nadal opiera się w przeważającej mierze na
subwencjach i dotacjach z budżetu państwa. W katalogu dochodów własnych znikoma jest rola
podatków samorządowych. O pewnym władztwie podatkowym można mówić jedynie
w przypadku gmin i miast na prawach powiatów. Dotyczy ono podatków: od nieruchomości, od
środków transportowych, rolnego i leśnego. Główną rolę w dochodach własnych samorządów
spełniają udziały we wpływach z podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) i podatku
51,5
53,3
53,7
56,4
55,0
48,6
48,3
48,8
45
50
55
60
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
%
10
dochodowym od osób prawnych (CIT). W 2011 r. stanowiły one 43,4% dochodów własnych, tj.
36,3 mld zł
8
. Ustawa z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu
terytorialnego udziały w PIT i CIT określa mianem dochodów własnych. Należy jednak zauważyć,
że w zakresie tych tytułów dochodowych samorządy nie posiadają żadnych uprawnień
podatkowych.
PODZIAŁ TERYTORIALNY KRAJU
Większe kraje europejskie posiadają trzy poziomy zarządzania poniżej szczebla centralnego
(Francja, Hiszpania, Niemcy, Włochy). Podobnie jest w przypadku Polski, która ma trójszczeblowy
samorząd terytorialny. Uznawane za najbardziej zdecentralizowane kraje skandynawskie
generalnie – z wyjątkiem Finlandii – posiadają dwuszczeblowy samorząd terytorialny (Dania,
Norwegia, Szwecja). Jednak, poza Danią, są to również kraje o małej gęstości zaludnienia.
Warto w tymi miejscu zauważyć, że porównanie krajów powinno być czynione z dużą
ostrożnością, gdyż ich ustrój kształtował się w odmiennych warunkach i jest ściśle związany
z historią danego państwa. Tak, jak nie ma prostej przekładalności rozwiązań dotyczących ustroju
terytorialnego, nie jest również możliwe mechaniczne stosowanie wszelkich innych zapożyczeń
z zagranicznych systemów. Na strukturę terytorialną danego państwa wpływ mają także
specyficzne dla niego uwarunkowania geograficzne i przyrodnicze.
Tabela 4. Polska na tle innych zdecentralizowanych krajów europejskich
Kraj
Gęstość zaludnienia
Liczba szczebli
samorządowych
Liczba
gmin
Średnia liczba
mieszkańców w gminie
Dania
129,4 os./km
2
(2011)
2
98 (2011)
56,7 tys. (2011)
Finlandia
17,6 os./km
2
(2010)
1
342 (2010)
15,7 tys. (2010)
Hiszpania
91,1 os./ km
2
(2011)
3
8166 (2011)
5,7 tys. (2011)
Holandia
489,7 os./km
2
(2009)
2
441 (2009)
37,0 tys. (2009)
Norwegia
16,0 os./km
2
(2011)
2
430 (2011)
11,4 tys. (2008)
Polska
122,0 os./km
2
(2009)
3
2479* (2012)
15,4 tys. (2010)
Szwecja
22,7 os./km
2
(2010)
2
290 (2010)
32,5 tys. (2010)
Włochy
201,7 os./km
2
(2011)
3
8094 (2011)
7,5 tys. (2011)
*W tym 66 gmin mających również status miasta na prawach powiatu.
Źródło: Opracowane własne na podstawie danych GUS, Eurostat oraz instytucji statystycznych Danii, Finlandii, Holandii,
Norwegii i Szwecji oraz danych Dexii (dla Hiszpanii i Włoch)
9
.
GMINY
Jeżeli popatrzymy na przeciętną wielkość samorządów w Europie, należy stwierdzić, że pod
względem liczby ludności zamieszkującej gminy, Polska znajduje się nieco powyżej średniej
unijnej
10
. Średnia polska gmina liczy nieco ponad 15 tys. mieszkańców. Większe są samorządy
takich krajów jak: Wielka Brytania (152,7 tys.), Dania (56,7 tys.), Litwa (54,8 tys.), Holandia (39,7
tys.), Irlandia (39,3 tys.), Portugalia (34,5 tys.), Szwecja (32,5 tys.), Bułgaria (28,5 tys.), Łotwa
(18,8 tys.), Belgia (18,5 tys.), Finlandia (15,7 tys.), a mniejsze takich krajów, jak: Włochy (7,5 tys.),
8
Źródło: Sprawozdanie z wykonywania budżetów jednostek samorządu terytorialnego za rok 2011.
9
Źródło: Dexia, http://www.dexia-creditlocal.fr/collectivites-locales/expertise/europe-international/Pages/2011-2012-
edition-key-figures-on-local-and-regional-europe.aspx, dostęp: listopad 2012.
10
Podobne miejsce w rankingu Polska zajmuje pod względem powierzchni gmin.
11
Hiszpania (5,7 tys.), Węgry (3,2 tys.), Czechy (1,7 tys.), Francja (1,8 tys.)
11
. Nawet kraje o znacznie
mniejszej niż Polska gęstości zaludnienia (Finlandia, Norwegia) dysponują gminami
o porównywalnej wielkości (por. tabela 4.). W rzadko zaludnionej Szwecji średnia liczba
mieszkańców w gminie to 32,5 tys. W Danii, w kraju o porównywalnej do Polski gęstości
zaludnienia, średnia liczba mieszkańców w gminie to blisko 57 tys. Duża część, bo 37% gmin
duńskich liczy więcej niż 50 tys. mieszkańców. To efekt reformy terytorialnej Danii
przeprowadzonej w 2007 r. Należy zresztą dodać, że w całej Europie obserwuje się w ostatnich
latach tendencję do konsolidacji samorządów na poziomie gminnym.
W przypadku Polski budzi wątpliwości duże zróżnicowanie wielkości gmin przy jednoczesnym
braku kategoryzacji tych jednostek. Niezależnie od tego, czy gminę zamieszkuje 100 tys. czy
2 tys. mieszkańców zakres zadań jednostki (zgodnie z ustawami) jest taki sam, mimo że specyfika
wykonywanych zadań, czy ich koszty są diametralnie inne. Za przykład można podać chociażby
lokalny transport zbiorowy. Zgodnie z ustawą jest to zadanie gminne. W rzeczywistości jednak to
zadanie wykonywane jest tylko w największych jednostkach (przeważnie tych powyżej 50 tys.
mieszkańców).
W tabeli 5. przedstawione zostały, przyjęte na potrzeby opracowania, kategorie gmin według
liczby ich ludności. Ponieważ budżety miast na prawach powiatów zasilają dochody gminne
i powiatowe, by zagwarantować porównywalność danych finansowych, sytuacja finansowa
będzie oceniana wyłącznie dla gmin. Natomiast analiza demograficzna oraz ocena lokalnego
rynku pracy gmin zostanie przeprowadzona przy uwzględnieniu miast na prawach powiatu.
Tabela 5. Liczba gmin według liczby ludności
Wielkość gminy
(l. mieszk.)
Suma gmin w grupie*
(z miastami na prawach powiatu)
Suma gmin w grupie*
(bez miast na prawach powiatu)
do 5 tys.
609
609
od 5 tys. do 10 tys.
996
996
od 10 tys. do 15 tys.
361
361
od 15 tys. do 20 tys.
174
174
ponad 20 tys.
339
274
Źródło: Statystyka dla 2011 r. GUS, Bank Danych Lokalnych, listopad 2012
Największą liczebnie grupę (40,2%) stanowiły gminy, w których liczba ludności wynosi od 5 tys.
do 10 tys. mieszkańców. Istotny jest również udział gmin do 5 tys. mieszkańców (24,6%), które
zostały wyróżnione na mapie 4.
11
Dane w oparciu o źródła powołane w opisie tabeli 3 oraz informacje podawane przez Dexia.
12
Mapa 4. Gminy poniżej 5 tys. mieszkańców
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych, 2010 r.
W przypadku najmniejszych samorządów obawy budzi zakres zadań nałożonych na gminy
w połączeniu z ich potencjałem instytucjonalnym i dochodowym. Zadania realizowane przez
samorząd wymagają wiedzy eksperckiej z bardzo różnych dziedzin. Tymczasem kiedy
w urzędzie pracuje kilkanaście osób, jedna osoba musi zajmować się różnymi zagadnieniami.
Brak wystarczających kompetencji w urzędzie jest często wskazywany jako problem i przyczyna
nieprawidłowości przy stanowieniu prawa miejscowego (uchwały podatkowe, plan
zagospodarowania przestrzennego). Dla rozwoju e-administracji kluczowe są natomiast
kompetencje w dziedzinie informatyki. Bez odpowiednich zasobów kadrowych wprowadzanie
innowacyjnych rozwiązań teleinformatycznych w samorządach nie będzie możliwe.
Tymczasem, jak pokazują badania opublikowane w raporcie „Społeczeństwo informacyjne
w liczbach”
12
obsługa informatyczna nie stanowi priorytetu dla gmin. Z 1127 urzędów gmin
objętych badaniem 56 nie zatrudniało żadnej osoby do obsługi informatycznej urzędu, w 845
przypadkach była to jedna osoba.
Mała gmina to też wyższy koszt wykonywania przez nią zadań. Łatwo to pokazać na przykładzie.
Krótkiej analizie można poddać hipotetyczną gminę o liczbie mieszkańców równej 3000 (gmin
o liczbie mieszkańców mniejszej iż 3000 jest w Polsce 102 wg danych z 2010 r.). Patrząc na dane
demograficzne dla Polski ogółem można powiedzieć, że w przedziale wieku 0-14 jeden rocznik to
ok. 1% całej ludności. Co oznacza, że w analizowanej hipotetycznej gminie co roku do pierwszej
klasy trafia ok. 30 uczniów. Zgodnie z ustawą w klasie 1-3 nie może być więcej niż 26 dzieci.
W przypadku takiej gminy trzeba więc stworzyć dwie klasy po 15 uczniów. Najpewniej jest to
rozwiązanie lepsze dla uczniów ale i droższe niż klasa 26 osobowa. Oczywiście, im więcej uczniów
w danej gminie, tym większe możliwości optymalizacji wielkości klas.
Małe JST to też stosunkowo wyższe koszty realizacji zadań inwestycyjnych i odsetek od długu
zaciągniętego na ten cel. Niezależnie o jakiej inwestycji mówimy – budynku szkoły, oczyszczalni
ścieków czy bibliotece – pewne koszty stałe pozostają takie same, niezależnie od wielkości
12
Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji, Warszawa 2012.
13
inwestycji. Dane statystyczne pokazują, że istnieje związek pomiędzy wielkością gminy
a wielkością wydatków.
Wydatki
Gdy porównamy wydatki w podziale na wielkość jednostki, to widać, jak kosztowne jest
funkcjonowanie małych jednostek. Dotyczy to zarówno średnich wydatków, jak również
wydatków bieżących (por. tabele 6. i 7.).
Tabela 6. Średnie wydatki per capita w latach 2004-2010
Wielkość gminy
(l. mieszk.)
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
[w zł]
do 5 tys.
1 799
1 951
2 338
2 357
2 662
3 000
3 593
od 5 tys. do 10 tys.
1 666
1 834
2 155
2 229
2 476
2 771
3 271
od 10 tys. do 15 tys.
1 553
1 740
2 005
2 139
2 377
2 667
3 098
od 15 tys. do 20 tys.
1 564
1 767
2 044
2 201
2 460
2 715
3 066
ponad 20 tys.
1 548
1 770
2 018
2 160
2 439
2 707
2 953
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Najwyższe wydatki na jednego mieszkańca notuje się w gminach do 5 tys. osób. Im liczebniejsze
gminy, tym niższe ich wydatki per capita.
Tabela 7. Wydatki bieżące per capita w latach 2004-2010
Wielkość gminy
(l. mieszk.)
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
[w zł]
do 5 tys.
1 440
1 616
1 877
1 974
2 181
2 335
2 624
od 5 tys. do 10 tys.
1 329
1 501
1 729
1 846
2 034
2 165
2 412
od 10 tys. do 15 tys.
1 260
1 422
1 608
1 736
1 904
2 050
2 314
od 15 tys. do 20 tys.
1 289
1 433
1 610
1 743
1 915
2 081
2 304
ponad 20 tys.
1 294
1 439
1 593
1 727
1 891
2 052
2 253
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Dochody
Zróżnicowanie średniej wielkości łącznych dochodów gminy na mieszkańca w wyróżnionych
kategoriach gmin prezentuje tabela 8.
Tabela 8. Średnia wielkość dochodów ogółem per capita w latach 2004-2010
13
Wielkość gminy
(l. mieszk.)
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
[w zł]
do 5 tys.
1 757
2 000
2 278
2 401
2 692
2 877
3 211
od 5 tys. do 10 tys.
1 610
1 852
2 085
2 265
2 486
2 634
2 935
od 10 tys. do 15 tys.
1 519
1 740
1 952
2 175
2 361
2 485
2 793
od 15 tys. do 20 tys.
1 559
1 744
1 985
2 194
2 423
2 507
2 784
ponad 20 tys.
1 546
1 743
1 973
2 209
2 386
2 442
2 715
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
13
Zestawienia finansowe i demograficzne w tej części opracowano na podstawie danych z BDL, pobranych w marcu 2012 r.
14
Generalnie, im mniejsza gmina, tym wyższe średnie dochody per capita. Samorządowy system
finansowania dostarcza największych dochodów gminom najmniejszym, do 5 tys. i od 5 tys. do
10 tys. mieszkańców. W kolejnych przedziałach gmin, zróżnicowanie dochodów jednostek nie
jest już takie znaczące.
By uzyskać pełniejszy obraz zróżnicowania dochodów gminnych, należy również bliżej przyjrzeć
się dochodom na mieszkańca w wyodrębnionych dla celów statystycznych kategoriach gmin:
wiejskich, miejskich i wiejsko-miejskich. Okazuje, się, że największymi dochodami na
mieszkańca dysponują gminy wiejskie (por. tabela 9.).
Tabela 9. Średnia wielkość dochodów ogółem per capita w latach 2004-2010
Wielkość gminy
(l. mieszk.)
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
[w zł]
wiejskie
1 634
1 861
2 114
2 281
2 519
2 671
2 994
miejskie
1 660
1 873
2 105
2 357
2 535
2 529
2 885
miejsko-wiejska
1 582
1 831
2 046
2 229
2 458
2 624
2 864
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Dodatkowo, gdy spojrzymy na dane w tabeli 10. okazuje się, że w przypadku gmin wiejskich
najwięcej jest jednostek lokujących się w grupie jednostek o najwyższych dochodach na
mieszkańca (26,6%). W tym wymiarze gminy wiejskie górują nad jednostkami miejskimi (22,8%)
i miejsko-wiejskimi (21,6%). Co więcej, gminy wiejskie mają znacznie niższy udział jednostek
najmniej zamożnych w przeliczeniu na mieszkańca (21,1%) niż gminy miejskie (35,7%) i miejsko-
wiejskie (31,2%). Choć w grupie gmin wiejskich znajdują się jednostki o skromnych dochodach
własnych, będą się w niej znajdowały także jednostki najsilniejsze (np. gminy podmiejskie).
Struktura społeczno-gospodarcza gmin w tej kategorii może różnić się bardzo znacząco.
Tabela 10. Zróżnicowanie dochodów ogółem per capita w trzech kategoriach gmin (w 2010 r.)
Grupy kwartylowe
wiejskie
miejskie
miejsko-wiejska
I kwartyl
21,1%
35,7%
31,2%
II kwartyl
25,1%
23,2%
25,5%
III kwartyl
27,2%
18,3%
21,8%
IV kwartyl
26,6%
22,8%
21,6%
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Dane z tabeli 9. i 10. wskazują również, że przy analizach finansowych słuszniejsze jest
koncentrowanie uwagi na konkretnych cechach tych jednostek (np. wielkości dochodu na
mieszkańca, liczby mieszkańców), zamiast operowania typem gmin.
Tabela 11. Średni udział dochodów własnych w dochodach ogółem w latach 2004-2010
Wielkość gminy
(l. mieszk.)
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
[w %]
do 5 tys.
32,3
31,0
29,5
31,3
33,9
31,1
31,3
od 5 tys. do 10 tys.
34,6
33,0
31,8
33,9
36,5
34,0
33,3
od 10 tys. do 15 tys.
41,4
40,1
39,2
41,8
44,4
42,1
41,0
od 15 tys. do 20 tys.
48,7
47,4
46,9
49,4
52,7
50,0
47,9
ponad 20 tys.
56,6
55,5
54,7
57,4
60,2
57,4
55,4
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
15
Tabela 11. pokazuje udział dochodów własnych w dochodach ogółem poszczególnych grup gmin.
Wyraźnie widać korelacje miedzy tymi wielkościami. W grupie gmin do 5 tys. mieszkańców
dochody własne stanowią 31,3% dochodów ogółem, w każdej kolejnej grupie wartość ta jest
wyższa aż do 55,4% w przypadku gmin powyżej 20 tys. mieszkańców. Oznacza to, że blisko 70%
dochodów najmniejszych jednostkach pochodzi z różnego rodzaju subwencji i dotacji. Należy
zastrzec, że niski udział dochodów własnych w dochodach ogółem dotyczy najczęściej gmin,
w których większość ludności utrzymuje się z pracy w rolnictwie, a więc nie jest objęta PIT. Gdy
jednak sięgnąć do danych z tabel 6-8 okazuje się, że przy niższych dochodach własnych, znacznie
wyższe są transfery z budżetu państwa, co sprawia, że mniejsze jednostki mają najwyższy dochód
na jednego mieszkańca.
Sytuacja demograficzna
Na koszty funkcjonowania gmin, jak również ich dochody wpływ ma struktura demograficzna
tych jednostek. Prezentuje ją tabela 12. W ciągu lat 2004-2010 ulegała ona zmianie. Widać, że im
mniejsza gmina tym mniej osób w wieku produkcyjnym (20-64 lat), choć różnice te nie są duże.
Zauważalny jest spadek liczby młodszych mieszkańców gmin (0-19 lat). Ta obserwacja
potwierdza niekorzystne trendy demograficzne.
Tabela 12. Struktura demograficzna gmin w latach 2004-2010
14
Wielkość gminy
(l. mieszk.)
2004
2006
2008
2010
0-19 20-64 >64
0-19 20-64 >64
0-19 20-64 >64
0-19 20-64 >64
do 5 tys.
27%
58%
15%
26%
59%
15%
24%
61%
15%
23%
62%
15%
od 5 tys. do 10 tys.
28%
59%
14%
26%
60%
14%
25%
61%
14%
24%
63%
13%
od 10 tys. do 15 tys. 27%
60%
12%
26%
62%
12%
25%
63%
12%
24%
64%
12%
od 15 tys. do 20 tys. 27%
61%
12%
25%
63%
12%
24%
64%
12%
23%
65%
12%
ponad 20 tys.*
25%
63%
12%
23%
65%
12%
22%
65%
13%
21%
66%
13%
* Dane obejmują miasta na prawach powiatu.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Notujemy niekorzystną tendencję demograficzną, która w średnim okresie doprowadzi do
spadku liczby osób w wieku produkcyjnym (por. tabela 12.). Oznacza to również, że skurczy się
odsetek osób uzyskujących dochody z pracy. Równocześnie powiększy się grono osób starszych.
Opieka nad nimi będzie wymagać dodatkowych nakładów. Z punktu widzenia wydajności
finansów gminnych i ich perspektyw, zmiany te są jednoznacznie niekorzystne dla gmin we
wszystkich 5 wyodrębnionych kategoriach. Jednak już teraz widać, że im mniejsza gmina, tym
„gorsza” jej struktura wiekowa, co można zaobserwować szczególnie w grupie gmin poniżej 5
tys. mieszkańców.
Wskaźnik obciążenia demograficznego (por. tabela 13.) potwierdza już poczynione obserwacje.
Im mniejsza gmina, tym wyższe obciążenie demograficzne osób w wieku produkcyjnym.
Największe obciążenie demograficzne osobami w wieku poprodukcyjnym dotyczy gmin w dwóch
pierwszych grupach (0-5 tys. i 5-10 tys. mieszkańców). Generalnie, im większa gmina tym
korzystniejsza relacja pomiędzy liczbą osób w wieku nieprodukcyjnym a liczbą osób w wieku
produkcyjnym. Powinno być to korzystne dla sytuacji budżetów tych jednostek. Wśród osób
w wieku produkcyjnym jest bowiem więcej osób, które przyczyniają się dochodów, a zarazem
mogą wymagać mniejszych nakładów na usługi niż osoby młodsze (nauka) i starsze (opieka).
14
Zestawienia demograficzne na podstawie danych z BDL, pobranych w listopadzie 2012 r.
16
Wykres 5. Odsetek ludności w wieku produkcyjnym (20-64) w gminach o określonej liczbie
mieszkańców*
* Dane obejmują miasta na prawach powiatu.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych.
Tabela 13. Obciążenie demograficzne w latach 2007-2010
Średnie obciążenie demograficzne w latach (liczba osób w wieku nieprodukcyjnym do 100 osób w wieku
produkcyjnym
15
)
Wielkość gminy (l. mieszk.)
2007
2008
2009
2010
do 5 tys.
65,3
64,0
62,7
61,7
od 5 tys. do 10 tys.
62,0
60,8
59,7
58,8
od 10 tys. do 15 tys.
58,3
57,4
56,5
56,0
od 15 tys. do 20 tys.
55,5
55,0
54,5
54,5
ponad 20 tys.*
53,1
53,1
53,3
53,8
Średnie obciążenie demograficzne w latach (liczba osób w wieku poprodukcyjnym do 100 osób w wieku
produkcyjnym)
Wielkość gminy (l. mieszk.)
2007
2008
2009
2010
do 5 tys.
29,3
29,1
28,9
28,9
od 5 tys. do 10 tys.
25,8
25,7
25,6
25,7
od 10 tys. do 15 tys.
23,1
23,2
23,4
23,6
od 15 tys. do 20 tys. .
22,2
22,5
22,8
23,3
ponad 20 tys.*
22,9
23,5
24,1
24,9
Średnie obciążenie demograficzne w latach (liczba osób w wieku przedprodukcyjnym do 100 osób)
Wielkość gminy (l. mieszk.)
2007
2008
2009
2010
do 5 tys.
36,0
34,8
33,7
32,8
od 5 tys. do 10 tys.
36,3
35,1
34,0
33,1
od 10 tys. do 15 tys.
35,2
34,2
33,1
32,4
od 15 tys. do 20 tys.
33,3
32,5
31,7
31,2
ponad 20 tys.*
30,2
29,6
29,1
28,8
* Dane obejmują miasta na prawach powiatu.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych.
15
Ludność w wieku nieprodukcyjnym- ludność do 17 roku życia;
Ludność w wieku produkcyjnym- ludność 18-59 lat w przypadku kobiet i 18-64 lata w przypadku mężczyzn;
Ludność w wieku poprodukcyjnym- powyżej 59 lat w przypadku kobiet i powyżej 64 lat w przypadku mężczyzn.
17
Również dane dotyczące przyrostu naturalnego z ostatnich lat nie pozostawiają wątpliwości
(tabela 14.). Ujemny przyrost naturalny wystąpił w gminach do 5 tys. mieszkańców.
W pozostałych grupach gmin miał miejsce dodatni przyrost naturalny. Im większe gminy,
przyrost ten był wyższy, z wyjątkiem ostatniej grupy gmin.
Tabela 14. Skumulowany przyrost naturalny w latach 2008-2011
Wielkość gminy
(l. mieszk.)
Średni przyrost naturalny
(absolutnie)
Wielkość gminy
(l. mieszk.)
Średnia przyrost naturalny
(na 1000 mieszk.)
do 5 tys.
-17,3
do 5 tys.
-4,8
od 5 tys. do 10 tys.
19,0
od 5 tys. do 10 tys.
2,3
od 10 tys. do 15 tys.
80,1
od 10 tys. do 15 tys.
6,5
od 15 tys. do 20 tys.
132,1
od 15 tys. do 20 tys.
7,7
ponad 20 tys.*
162,9
ponad 20 tys.*
5,7
* Dane obejmują miasta na prawach powiatu.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Powstaje pytanie, do których gmin ma miejsce dopływ ludności, a z których gmin ludność
migruje. Ocenę sytuacji umożliwiają dane w tabeli 15. Ujemne saldo migracji dotyczy
w jednoznaczny sposób gmin najmniejszych (do 5 tys. mieszkańców), ale choć występuje
również w grupie największych gmin, ubytek ten – w stosunku do liczby ludności – nie jest tak
dotkliwy. W pozostałych grupach występuje dodatnie saldo migracji, a najkorzystniej wygląda
sytuacja gmin z grup: 10-15 tys. i 15-20 tys. mieszkańców.
Tabela 15. Skumulowane saldo migracji w latach 2008-2011
Wielkość gminy
(l. mieszk.)
Średnia migracja
(absolutnie)
Wielkość gminy
(l. mieszk.)
Średnia migracja
(na 1000 mieszk.)
do 5 tys.
-24,5
do 5 tys.
-6,7
od 5 tys. do 10 tys.
9,8
od 5 tys. do 10 tys.
0,8
od 10 tys. do 15 tys.
139,3
od 10 tys. do 15 tys.
11,5
od 15 tys. do 20 tys.
133,0
od 15 tys. do 20 tys.
7,5
ponad 20 tys.*
-267,8
ponad 20 tys.*
-0,6
* Dane obejmują miasta na prawach powiatu.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych.
Tabela 16. podsumowuje skutki skumulowanego przyrostu naturalnego i salda migracji. Z danych
jednoznacznie wynika niekorzystna sytuacja gmin do 5 tys. mieszkańców, które doświadczyły
faktycznego ubytku ludności. W pozostałych grupach skumulowana zmiana jest dodatnia,
jednak najmniejsza w gminach liczących 5-10 tys. mieszkańców i powyżej 20 tys.
Tabela 16. Skumulowana zmiana liczby ludności w latach 2008-2011
Wielkość gminy
(l. mieszk.)
Średnia zmiana ludności
(absolutnie)
Wielkość gminy
(l. mieszk.)
Średnia zmiana ludności
(na 1000 mieszk.)
do 5 tys.
-41,8
do 5 tys.
-11,6
od 5 tys. do 10 tys.
28,8
od 5 tys. do 10 tys.
3,1
od 10 tys. do 15 tys.
219,4
od 10 tys. do 15 tys.
17,9
od 15 tys. do 20 tys.
265,1
od 15 tys. do 20 tys.
15,2
ponad 20 tys.*
-104,9
ponad 20 tys.*
5,1
* Dane obejmują miasta na prawach powiatu.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych.
18
Lokalny rynek pracy
Kolejnym ważnym wskaźnikiem opisującym kondycję społeczno-gospodarczą gmin jest średnia
stopa bezrobocia. Tabela 17. pokazuje, że im mniejsza gmina, tym wyższa średnia stopa
bezrobocia w stosunku do osób w wieku produkcyjnym. Należy jednak znaczyć, że różnice
pomiędzy kolejnymi grupami nie są bardzo znaczące.
Tabela 17. Średnia stopa bezrobocia (bezrobotni zarejestrowani w liczbie ludności w wieku
produkcyjnym w %)
Wielkość gminy (l. mieszk.)
2007
2008
2009
2010
do 5 tys.
10,0
8,4
10,0
10,0
od 5 tys. do 10 tys.
9,2
7,8
9,5
9,6
od 10 tys. do 15 tys.
8,2
7,0
8,8
9,0
od 15 tys. do 20 tys.
8,1
7,0
8,7
8,8
ponad 20 tys. *
7,1
6,1
7,9
8,1
* Dane obejmują miasta na prawach powiatu.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych.
Dane demograficzne oraz dotyczące poziomu bezrobocia pokazują, że mniej liczne gminy
funkcjonują i wykonują zadania publiczne działając w coraz bardziej niekorzystnych warunkach
wynikającej z ich struktury demograficznej i sytuacji na lokalnym rynku pracy. Choć w każdej
wyodrębnionej grupie gmin można zaobserwować podobne trendy, w najgorszej sytuacji
– w prawie każdym wymiarze – znajdują się gminy do 5 tys. mieszkańców, a zaraz po nich
gminy od 5 do 10 tys. mieszkańców.
POWIATY
Wykres 6. przedstawia rozkład powiatów w podziale na ich wielkość mierzoną liczbą ludności.
Wykres 6. Powiaty według liczby ludności
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych.
5
66
164
55
22
2
0
20
40
60
80
100
120
140
160
180
Li
cz
ba
po
w
ia
tów
Ludność powiatów
19
W pięciu powiatach liczba ludności jest niższa niż 30 tys. (1,3% powiatów). Około 49% z nich
zamieszkuje od 50 tys. do 100 tys. osób (164 powiaty). Są dwa powiaty o liczbie mieszkańców
powyżej 250 tys. osób.
W przypadku powiatów zróżnicowanie wielkości jednostek nie jest tak znaczące, jak w przypadku
gmin. Powiaty mają jednak wiele innych problemów. Dotyczą one przede wszystkim sytuacji
finansowej, która opisana była w dużej mierze we wcześniejszej części opracowania:
Bardzo duży udział dochodów pochodzących z transferów z budżetu krajowego
w dochodach ogółem (ponad 70%) i jednocześnie brak źródeł dochodów własnych
(podatków bądź opłat), którymi wspólnoty mogłyby zarządzać.
Jeżeli już teraz obowiązywałyby limity zadłużenia z art. 243, to w 2012 r. dla 206 (z 314)
powiatów ziemskich, koszt spłaty i obsługi zadłużenia w danym roku nie mógłby być wyższy
niż 5% (przy obecnym limicie 15%).
W znaczący sposób na sytuacją finansową powiatów wpłynąć może konieczność
przejmowania zobowiązań szpitali (SPZOZów). Gdyby ten obowiązek istniał już teraz
19 powiatów oraz dwa miasta przekroczyłoby w 2011 r. 60% limit zadłużenia, a wiele
innych jednostek zbliżyłoby się do tego limitu.
Powyższe dane pokazują słabość finansów powiatowych. W praktyce powiaty nie mają środków
na działania prorozwojowe, inwestycyjne. Wynika to z niewielkiej swobody, jaką mają
w realizacji zadań. Duża część ich dochodów (29,4% w 2011 r.) to dotacje celowe, które muszą
być przeznaczone na konkretne zadania. Powiaty są równocześnie związane bardzo
szczegółowymi wytycznymi ustaw i rozporządzeń, dotyczącymi realizacji zadań, w tym
wydawania środków. Na przykład zadania z zakresu wsparcia dla osób bezrobotnych wykonuje,
według ściśle określonych reguł, powiatowy urząd pracy. Nie ma możliwości, aby przekazać
realizację tego zadania np. organizacji pozarządowej.
Innym problemem jest kwestia administracji zespolonej na poziomie powiatu oraz instytucji
rządowych znajdujących się w powiatach. Inicjatywa Ministerstwa Sprawiedliwości, której celem
była zmiana organizacji sądów rejonowych wywołała protesty. Opór budziła również propozycja
Ministerstwa Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej, która zakładała odzespolenie
powiatowych inspektoratów nadzoru budowlanego i stworzenie zamiast nich 100 silnych
jednostek. Warto zaznaczyć, że podczas prac nad reformą powiatową w 1998 r. zakładano, że
każda z powstałych jednostek będzie posiadać na swoim terenie m.in. sąd i stosowne inspekcje.
Powstają więc obawy, że likwidacja tych instytucji na terenie konkretnego powiatu w przyszłości
prowadzić będzie do likwidacji samego powiatu.
Opisane powyżej propozycje wywołały szerszą dyskusję o siatce powiatów w Polsce. Coraz
częściej pojawia się pytanie, czy obecna mapa powiatów jest optymalna. Po kilkunastu latach
funkcjonowania obecnego podziału terytorialnego kraju warto byłoby przeprowadzić rzetelną
analizę, która pozwoliłaby odpowiedzieć na to pytanie. Sama jednak analiza pierwotnych założeń
reformy oraz sytuacji obecnej pokazuje pewne słabości systemu.
W przypadku powiatów ziemskich twórcy reformy postawili dwa podstawowe założenia:
powiat nie może mieć mniej niż 50 tys. mieszkańców,
powiat obejmować powinien co najmniej 5 gmin.
Prof. Michał Kulesza tak wyjaśniał przyjęte założenia: „(…) mają powstać powiaty racjonalne,
o określonej infrastrukturze, liczbie gmin i mieszkańców (nie mniej niż 50 tys. osób). Tylko takie
powiaty maja szanse utrzymać się z pieniędzy podatników (…). Mały powiat to także drastyczny
wzrost kosztów administrowania na jednego mieszkańca i w związku z tym większa jego
zależność od centrum. Istnieją zatem granice absurdu, poniżej 50 tys. mieszkańców ta granica
jest wyraźnie przekroczona”.
20
W przypadku miast na prawach powiatu zakładano, że status ten powinny otrzymać miasta
powyżej 100 tys. mieszkańców oraz miasta, które przed reformą pełniły funkcję stolicy
województwa (chyba, że sama jednostka zrezygnuje z tego statusu). Niestety ostatecznie
przyjęta mapa powiatów nie spełniała wielu z przyjętych pierwotnie założeń (por. mapa 5.), co
widać też dziś:
67 powiatów ziemskich zamieszkuje mniej niż 50 tys. osób (50 z nich od początku nie
spełniało tego kryterium).
11 powiatów ziemskich ma liczbę mieszkańców większą niż 50 tys., ale składa się
z mniejszej liczby gmin niż pięć.
Mapa 5. Powiaty niespełniające założeń reformy 1998 r.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS.
W przypadku miast na prawach powiatu pierwotnie przyjęte założenia zostały w dużej mierze
spełnione, jednak już dwa lata po wprowadzeniu reformy pojawiły się znaczące wątpliwości co
do efektywności przyjętych rozwiązań w przypadku małych miast powiatowych oraz okalających
je powiatów. „Ocena nowego zasadniczego podziału terytorialnego państwa” przygotowana
przez Radę Ministrów w 2000 roku stwierdza: „Za najpoważniejszą niedoskonałość
obowiązującego od 1.01.1999 roku podziału należy uznać utworzenie znaczącej liczby powiatów
pozbawionych większego ośrodka miejskiego i równocześnie posiadających w większości
znacząco mniejszy potencjał instytucjonalny i funkcjonalny”. Powoduje to, że takie usługi
publiczne jak edukacja, czy ochrona zdrowia nie są świadczone na ich terenie, a w innych
jednostkach. Wynika to z faktu dużo gorszego wyposażenia instytucjonalnego oraz bliskości
dużego miasta. W związku z powyższym, już po dwóch latach od funkcjonowania nowego
podziału terytorialnego wskazywana była konieczność wypracowania zmian systemowych, które
ułatwiałyby łączenie się miast na prawach powiatów oraz powiatów mających w tych miastach
siedzibę władz w jednolite jednostki powiatowe. O słabości powiatów bez własnych „stolic”
21
świadczy również fakt, że zawierają one znacznie częściej porozumienia mające na celu
przekazanie zadań innym jednostkom
16
.
Na potrzeby bliższej analizy sytuacji powiatów wyróżnione zostały trzy ich kategorie: do 50 tys.,
między 50 tys. a 100 tys. oraz powyżej 100 tys. mieszkańców (por. tabela 18.).
Tabela 18. Liczba powiatów według liczby ludności
Wielkość powiatu
(l. mieszk.)
Suma powiatów
(z miastami na prawach powiatu)
Suma powiatów
(bez miast na prawach powiatu
do 50 tys.
72
67
od 50 tys. do 100 tys.
188
166
ponad 100 tys.
119
81
Źródło: Statystyka dla 2011 r. GUS, Bank Danych Lokalnych, listopad 2012
W przypadku kwestii demograficznych oraz lokalnego rynku pracy powiaty prezentowane będą
wraz z miastami na prawach powiatu. Z uwagi na to, że budżety tych miast zasilają dochody
gminne i powiatowe, by zagwarantować porównywalność danych finansowych, w części
finansowej analizy będzie mowa tylko o powiatach, bez miast na prawach powiatu.
Wydatki
W 2010 r. średnie wydatki per capita w powiatach powyżej 100 tys. mieszkańców były o 20%
mniejsze niż w najmniejszych jednostki. To znacząca różnica. Teoretycznie mogłaby ona wynikać
z wyższych wydatków majątkowych, ale gdy popatrzymy tylko na wydatki bieżące, sytuacja
wygląda identycznie. Najmniejsze jednostki wydają o 20% więcej na jednego mieszkańca niż
jednostki największe (por. tabele 19. i 20.).
Tabela 19. Średnie wydatki per capita w latach 2004-2010
17
Wielkość powiatu (l. mieszk.)
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
[w zł]
do 50 tys.
590
654
730
747
830
972
1 078
od 50 tys. do 100 tys.
514
569
636
647
724
860
978
ponad 100 tys.
448
504
570
598
684
783
876
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Tabela 20. Wydatki bieżące per capita w latach 2004-2010
Wielkość powiatu (l. mieszk.)
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
[w zł]
do 50 tys.
523
566
611
643
707
777
854
od 50 tys. do 100 tys.
458
503
542
567
625
693
753
ponad 100 tys.
406
448
488
515
576
632
694
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych.
Także bliższe przyjrzenie się wydatkom bieżącym na administrację (por. tabela 21.) pozwala na
sformułowanie wniosku, że per capita, najkosztowniejsze jest funkcjonowanie administracji
w powiatach do 50 tys. mieszkańców. Zasadniczo, im mniejszy powiat, tym wyższy udział
wydatków na administrację (poza grupą powiatów od 80 tys. do 100 tys.).
16
Por. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji„Reforma Administracji Publicznej 1998-2001”, Warszawa 2001.
17
Zestawienia finansowe i demograficzne w tej części opracowano na podstawie danych z BDL, pobranych w marcu 2012 r.
22
Tabela 21. Wydatki bieżące per capita na administrację w powiatach (2011)
Wielkość powiatu (l. mieszk.)
Mediana wydatków bieżących na administrację
[w zł]
do 40 tys.
109
od 40 tys. do 50 tys.
104
od 50 tys. do 60 tys.
94
od 60 tys. do 70 tys.
92
od 70 tys. do 80 tys.
89
od 80 tys. do 100 tys.
91
od 100 tys. do 130 tys.
83
ponad 130 tys.
81
Źródło: Opracowanie P. Swianiewicz.
Dochody
Zróżnicowanie średniej wielkości łącznych dochodów powiatu na mieszkańca pokazuje tabela 22.
Z danych wynika, że im mniej liczny powiat, tym wyższe jego średnie dochody per capita.
Tabela 22. Średnia wielkość dochodów ogółem per capita w latach 2004-2010
18
Wielkość powiatu (l. mieszk.)
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
[w zł]
do 50 tys.
582
639
690
742
826
928
1026
od 50 tys. do 100 tys.
514
561
605
652
729
822
924
powyżej 100 tys.
453
505
544
599
682
736
825
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Oznacza to, że system finansowania najmocniej zasila najmniejsze jednostki powiatowe. Z kolei
tabela 23. prezentuje udział dochodów własnych w dochodach ogółem poszczególnych grup
powiatów. We wszystkich grupach powiatów można mówić o relatywnie niskim udziale
dochodów własnych w dochodach ogółem, co oznacza, że powiaty są zależne głównie od
różnego rodzaju subwencji i dotacji. Jednak wyraźnie najniższy udział dochodów własnych
dotyczy powiatów do 50 tys. mieszkańców.
Tabela 23. Średni udział dochodów własnych w dochodach ogółem w latach 2004-2010
Wielkość powiatu (l. mieszk.)
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
[w %]
do 50 tys.
18,9
21,7
21,6
22,5
25,7
21,9
22,4
od 50 tys. do 100 tys.
23,6
26,0
26,6
28,1
31,1
27,2
27,4
powyżej 100 tys.
27,6
31,3
32,0
33,9
36,7
32,7
31,8
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Jeżeli chodzi o najmniejsze jednostki powiatowe, przy niższych dochodach własnych, dzięki
wyższym transferom z budżetu państwa, stają się powiatami o najwyższych dochodach na
jednego mieszkańca.
Sytuacja demograficzna
Tabela 24. pokazuje, że w każdej z wyodrębnionych kategorii grup powiatów następuje spadek
liczby młodszych mieszkańców (0-19 lat), a przybywa mieszkańców w wieku produkcyjnym (20-
18
Zestawienia finansowe i demograficzne w tej części opracowano na podstawie danych z BDL, pobranych w marcu 2012 r.
23
64 lat). Nie ma wyraźnej zależności pomiędzy wielkością powiatu, a jego strukturą wiekową.
Natomiast widoczne jest tendencja do upodabniania się udziałów grup wiekowych pomiędzy
wyróżnionymi kategoriami powiatów. Gdy równocześnie sięgniemy do analogicznych danych
dotyczących gmin (por. tabela 12.), możemy zauważyć, że na poziomie większych struktur jakimi
są powiaty, następuje „złagodzenie” niekorzystnej struktury demograficznej, jaka
charakteryzuje gminy do 5 tys. mieszkańców
19
.
Tabela 24. Struktura demograficzna powiatów w latach 2004-2010
20
Wielkość powiatu
(l. mieszk.)
2004
2006
2008
2010
0-19 20-64 >64
0-19 20-64 >64
0-19 20-64 >64
0-19 20-64 >64
do 50 tys.
27%
60%
13%
25%
61%
14%
24%
63%
14%
23%
64%
13%
od 50 tys. do 100 tys.
26%
61%
13%
25%
62%
13%
24%
64%
13%
23%
65%
13%
ponad 100 tys.
25%
63%
13%
23%
64%
13%
22%
64%
13%
22%
65%
13%
* Dane obejmują miasta na prawach powiatu.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Wskaźnik obciążenia demograficznego (por. tabela 25.) pokazuje, że generalnie, im mniejszy
powiat, tym większy stosunek osób w wieku nieprodukcyjnym do osób w wieku produkcyjnym.
Najwyraźniej zarysowuje się to w powiatach do 50 tys. mieszkańców. Najniższe obciążenie
osobami w wieku poprodukcyjnym (powyżej 64 lat) występuje w powiatach liczących pomiędzy
50 a 100 tys. mieszkańców.
Tabela 25. Obciążenie demograficzne w latach 2008-2011
Średnie obciążenie demograficzne w latach (liczba osób w wieku nieprodukcyjnym do 100 osób w wieku
produkcyjnym)
Wielkość powiatu (l. mieszk.)
2008
2009
2010
2011
do 50 tys.
58,4
57,7
57,0
57,1
od 50 tys. do 100 tys.
56,2
55,8
55,4
55,8
ponad 100 tys.
54,8
54,8
55,0
55,7
Średnie obciążenie demograficzne w latach (liczba osób w wieku poprodukcyjnym do 100 osób w wieku
produkcyjnym)
Wielkość powiatu (l. mieszk.)
2007
2008
2009
2010
do 50 tys.
25,7
25,9
25,9
26,6
od 50 tys. do 100 tys.
24,0
24,3
24,5
25,3
ponad 100 tys.
24,9
25,3
25,8
26,7
Średnie obciążenie demograficzne w latach (liczba osób w wieku przedprodukcyjnym do 100 osób)
Wielkość powiatu (l. mieszk.)
2007
2008
2009
2010
do 50 tys.
32,7
31,8
31,0
30,5
od 50 tys. do 100 tys.
32,2
31,5
30,9
30,4
ponad 100 tys.
30,0
29,4
29,3
29,0
* Dane obejmują miasta na prawach powiatu.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Dane dotyczące przyrostu naturalnego (por. tabela 26.) wskazują, że w powiatach do 50 tys.
mieszkańców praktycznie nie występuje przyrost naturalny. Przyrost ten, choć skromny, jest
widoczny w dwóch pozostałych grupach powiatów.
19
W gminach takich udział grup wiekowych wynosi: 23% (0-19), 62% (20-64), 15% (>64).
20
Zestawienia demograficzne na podstawie danych z BDL, pobranych w listopadzie 2012 r.
24
Tabela 26. Skumulowany przyrost naturalny w latach 2008-2011
Wielkość powiatu
(l. mieszk.)
Średni przyrost naturalny
(absolutnie)
Wielkość powiatu
(l. mieszk.)
Średnia przyrost naturalny
(na 1000 mieszk.)
do 50 tys.
9
do 50 tys.
0,3
od 50 tys. do 100 tys.
289
od 50 tys. do 100 tys.
3,9
ponad 100 tys.
509
ponad 100 tys.
3,6
* Dane obejmują miasta na prawach powiatu.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
W grupach powiatów do 50 tys. mieszkańców i pomiędzy 50 tys. a 100 tys. mieszkańców
następuje odpływ ludności (por. tabela 27.). Dodatnie saldo migracji dotyczy tylko powiatów
powyżej 100 tys. mieszkańców.
Tabela 27. Skumulowane saldo migracji w latach 2008-2011
Wielkość powiatu
(l. mieszk.)
Średnia migracja
(absolutnie)
Wielkość powiatu
(l. mieszk.)
Średnia migracja
(na 1000 mieszk.)
do 50 tys.
-407
do 50 tys.
-9,9
od 50 tys. do 100 tys.
-291
od 50 tys. do 100 tys.
-4,4
ponad 100 tys.
517
ponad 100 tys.
3,1
* Dane obejmują miasta na prawach powiatu.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Tabela 28. podsumowuje skutki skumulowanego przyrostu naturalnego i salda migracji.
Wyraźnie zmniejszyła się liczba ludności w powiatach poniżej 50 tys. mieszkańców. Przybyło
ludności w powiatach powyżej 100 tys. mieszkańców.
Tabela 28. Skumulowana zmiana liczby ludności w latach 2008-2011
Wielkość powiatu
(l. mieszk.)
Średnia zmiana ludności
(absolutnie)
Wielkość powiatu
Średnia zmiana ludności
(na 1000 mieszk.)
do 50 tys.
-398
do 50 tys.
-9,6
od 50 tys. do 100 tys.
-2
od 50 tys. do 100 tys.
-0,5
ponad 100 tys.
1026
ponad 100 tys.
6,7
* Dane obejmują miasta na prawach powiatu.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
Lokalny rynek pracy
Liczba zarejestrowanych bezrobotnych w liczbie ludności w wieku produkcyjnym pozwala na
ocenę kondycji lokalnego rynku pracy. Im mniejszy powiat, tym wyższa średnia stopa
bezrobocia. Tę zależność przedstawia tabela 29.
Tabela 29. Średnia stopa bezrobocia (bezrobotni zarejestrowani w liczbie ludności w wieku
produkcyjnym w %)
Wielkość powiatu (l. mieszk.)
2008
2009
2010
2011
do 50 tys.
9,3
11,1
11,0
11,2
od 50 tys. do 100 tys.
7,5
9,2
9,2
9,3
ponad 100 tys.
5,5
7,2
7,4
7,5
* Dane obejmują miasta na prawach powiatu.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych
25
Większość danych demograficznych oraz danych dotyczących poziomu bezrobocia pokazują, że
w relatywnie najgorszej sytuacji znajdują się powiaty do 50 tys. mieszkańców. W jednostkach
tych praktycznie nie występuje przyrost naturalny, a równocześnie migruje z nich istotna liczba
ludności. W jednostkach takich ubywa ludności. Natomiast o pozytywnych trendach można
mówić tylko w odniesieniu do powiatów powyżej 100 tys. mieszkańców.
WIĘKSZE SAMORZĄDY?
Znaczące rozdrobnienie samorządów, które charakteryzuje niemałą grupę gmin i powiatów,
generuje wysokie koszty finansowe ich funkcjonowania. Zwiększa też problem koordynacji
w realizacji szeregu zadań publicznych. Powstaje pytanie, jakie potencjalne korzyści mogłoby
przynieść łączenie samorządów. Przyporządkujmy je do następujących grup:
1. Świadczenie usług
Zwiększenie jakości, dostępności i wydajności świadczonych usług; zdolność większych
samorządów do dostarczania usług o wyższym standardzie;
Lepsze świadczenie wyspecjalizowanych usług ze względu na posiadane zasoby;
Urealnienie granic administracyjnych w stosunku do zasięgu niektórych usług
publicznych (np. lokalnego transportu publicznego, kultury).
2. Zarządzanie
Możliwość zatrudnienia bardziej wyspecjalizowanych pracowników;
Większe samorządy jako atut państwa wobec wyzwań globalizacji: mobilności
podatników, mieszkańców i bardziej złożonej rzeczywistości;
Redukcja problemu koordynacji zadań poprzez ograniczenie liczby samorządów.
3. Sytuacja finansowa
Poprawa efektywności realizacji zadań (efekt skali); dotyczy to w szczególności tych
zadań, których realizacja wymaga znacznych nakładów inwestycyjnych (np.
oczyszczalnie ścieków);
Oszczędności finansowe: ograniczenie liczby stanowisk kierowniczych przyniesie
znaczące ograniczenie wydatków. Oszczędności dotyczyć powinny również innych
wydatków administracyjnych;
Zmniejszenie zróżnicowania dochodów JST na danym szczeblu
21
;
Bardziej sprawiedliwe rozłożenie kosztów usług publicznych poprzez urealnienie granic
samorządów.
Kwestia łączenia samorządów, trudna społecznie, może stać się koniecznością, gdy mniejsze
samorządy działając w pojedynkę mogą nie być w stanie udźwignąć trudniejszych i droższych
zadań publicznych starzejącego się kraju. Jednak do tej pory nie doszło do żadnego
dobrowolnego połączenia samorządów mimo oferowanego przez ustawę zwiększonego udziału
we wpływach z PIT (podwyższony wskaźnik udziału o 5 punktów procentowych przez okres
pięciu kolejnych lat). Równocześnie zauważenia wymaga, że kryterium ludnościowe nie może być
jedynym kryterium oceny danej gminy, szczególnie na terenach o niskiej gęstości zaludnienia,
gdzie „większa” gmina musiałaby obejmować nieracjonalnie duży obszar, a do tego niekiedy
o trudnym ukształtowaniu terenu (obszary górskie).
21
Taki wniosek można wysnuć na podstawie analizy przeprowadzonej wśród 144 par gmin obwarzankowych. Pokazuje ona,
że współczynnik zmienności dochodów własnych (rozumiany jako stosunek odchylenia standardowego i średniej) dla par
tych gmin jest istotnie niższy niż współczynnik zmienności dla gmin rozpatrywanych oddzielnie.
26
MIASTA NA PRAWACH POWIATU
Odrębną grupę zagadnień tworzą te związane z posiadaniem przez gminę statusu miasta na
prawach powiatu. Zagadnienie sytuacji największych gmin łączy się z sygnalizowanym wcześniej
problemem dotyczącym małych miast powiatowych. Od pewnego czasu trwa dyskusja na temat
tego, które z nich (jak duże jednostki) powinny mieć status miasta na prawach powiatu.
W 1998 r. status miasta na prawach powiatu otrzymały:
miasta, które do 1998 r. pełniły funkcję miast wojewódzkich
22
,
miasta, które w 1998 r. miały więcej niż 100 tys. mieszkańców,
8 miast, którym Rada Ministrów zdecydowała się nadać status miasta na prawach powiatu,
mimo niespełnienia powyższych kryteriów.
Przyjęcie takich kryteriów spowodowało jednak pewną niekonsekwencję. Mamy bowiem
w Polsce 27 miast na prawach powiatu o liczbie mieszkańców mniejszej niż 100 tys. (najmniejsze
z nich ma 38 tys. mieszkańców) oraz 39 gmin miejskich o liczbie mieszkańców większej niż 40 tys.
mieszkańców. Oczywiście liczba mieszkańców to nie jedyne kryterium oceny funkcji jednostki
samorządu terytorialnego, nie zmienia to jednak faktu, że taki stan rzeczy wywołuje dyskusje.
Głośnym przykładem jest tu Inowrocław, którego władze od lat starają się o status miasta na
prawach powiatu. Z drugiej zaś strony kolejne badania pokazują ekonomiczną i instytucjonalną
słabość małych miast powiatowych oraz słabość powiatów ziemskich okalających małe miasta
powiatowe. Konsekwencją tego stanu rzecz jest również rozerwanie na dwie jednostki
odpowiedzialności za funkcje, dla których obie te jednostki powiatowe stanowią jedną
funkcjonalną całość (publiczne służby zatrudnienia, szkolnictwo średnie, opieka szpitalna). Ich
położenie prezentuje mapa 6.
Mapa 6. Powiaty posiadające siedzibę w miastach na prawach powiatu *
* Na mapie nie jest pokazane działające od 1 stycznia 2013 r. miasto na prawach powiatu Wałbrzych i Powiat Wałbrzyski.
Źródło: Opracowanie własne
22
Statusu miasta na prawach powiatu nie mają 3 byłe miasta wojewódzkie: Ciechanów, Piła i Sieradz.
27
W ramach oceny podziału terytorialnego w 2001 roku zwrócono już uwagę na konieczność
połączenia 46 największych miast na prawach powiatów i powiatów posiadających swoje
siedziby w tychże miastach. Uruchomiono nawet specjalną procedurę w tej sprawie i wysłano do
miast na prawach powiatu oraz powiatów pismo z prośbą o wyrażenie opinii. I o ile w przypadku
powiatów około połowa nadesłanych stanowisk była pozytywna, to w przypadku miast na
prawach powiatu wszystkie były negatywne. Miasta na prawach powiatu nie godzą się na
połączenie w obawie przed utratą kompetencji.
WYZWANIA DOTYCZĄCE REALIZOWANYCH ZADAŃ
Przedstawione powyżej problemy i kwestie, w szczególności finansowe, mogą mieć wpływ na
zakres i sposób realizacji zadań przez JST. Powstaje pytanie, czy sytuacja finansowa samorządów
nie będzie ograniczać wykonywania przez nie zadań. Oczywiście to zagadnienie wymaga głębszej
analizy, ale kilka przykładów przedstawionych poniżej może dać pewien obraz sytuacji. Pokazują
one wyzwania, jakim w nadchodzących latach będą musiały sprostać samorządy. Dotyczą one
zarówno świadczenia usług o odpowiednim standardzie, jak również potrzeb infrastrukturalnych
w warunkach pogarszającej się sytuacji demograficznej. Należy przy tym zwrócić uwagę, że nie
wszystkie podstawowe usługi dostarczane przez samorząd mogą być choćby częściowo odpłatne,
zaś w przypadku szeregu inwestycji samorządy nie mogą liczyć na istotniejsze dochody z nimi
związane.
OPIEKA NAD DZIEĆMI DO LAT SZEŚCIU
Kolejne dokumenty strategiczne takie jak „Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe” czy
„Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego” pokazują, jak istotną kwestią jest zapewnienie opieki
przedszkolnej. Tymczasem w Polsce cały czas mamy problem z jej dostępnością. W wielu
jednostkach rokrocznie pewnej grupie dzieci tej opieki nie można zapewnić.
Mapa 7. Gminy nie posiadające przedszkoli i punktów przedszkolnych w 2011 r.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych, 2012 r.
28
W 2011 r. w 307 gminach brakowało przedszkoli lub punktów przedszkolnych (por. mapa 7.).
Problem ten dotyczy właściwie jedynie gmin wiejskich (z dwoma wyjątkami gmin miejsko-
wiejskich).
We wszystkich tych przypadkach funkcję wychowania przedszkolnego brały na siebie oddziały
przedszkolne w szkołach podstawowych. W konsekwencji, w Polsce w poprzednim roku nie było
gminy, która nie posiadałaby na swoim terenie przedszkola lub innej placówki spełniającej
funkcje wychowania przedszkolnego.
Istniejące placówki nie zapewniają jednak wystarczającej liczby miejsc. W skali całej Polski do
placówek przedszkolnych uczęszcza niewiele ponad 70% wszystkich dzieci objętych
wychowaniem przedszkolnym. W ponad 1080 gminach liczba dostępnych miejsc
23
jest mniejsza
niż 60% liczby dzieci objętych wychowaniem przedszkolnym.
W najszerszym zakresie opiekę przedszkolną zapewniają gminy miejskie – w ponad 95% gmin
gwarantuje się miejsca dla więcej niż 60% dzieci. Najmniej korzystna sytuacja natomiast jest w
gminach wiejskich – aż 57% takich gmin nie może zagwarantować miejsca dla więcej niż 60%
dzieci.
Jeszcze większa dysproporcja zaznacza się w przypadku dostępności do przedszkoli i punktów
przedszkolnych. Analiza ograniczająca się jedynie do tego typu placówek wskazuje, że w aż 85%
przypadkach gmin wiejskich stosunek liczby podopiecznych do liczby objętych wychowaniem
przedszkolnym jest niższy niż 60%. Analogiczny wskaźnik dla gmin miejsko-wiejskich wynosi 76%,
a dla gmin miejskich tylko 25%.
Wykres 7. Liczba miejsc w przedszkolach, oddziałach przedszkolnych w szkołach podstawowych
i punktach przedszkolnych w stosunku do liczby dzieci w wieku 3-6 lat, objętych wychowaniem
przedszkolnym (przedziały w %) w 2011 r.
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych, 2012 r.
23
Jako liczbę dostępnych miejsc przyjęto liczbę dzieci uczęszczających do przedszkola, punktu przedszkolnego lub oddziału
przedszkolnego w szkole podstawowej.
29
Wykres 8. Liczba miejsc w przedszkolach, oddziałach przedszkolnych w szkołach podstawowych
i punktach przedszkolnych (przedziały w %) ze względu na rodzaj gmin w 2011 r. (w %)
Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych, 2012 r.
Warto podkreślić jednak, że trend w zakresie zarówno ogólnej liczby placówek, pełniących
funkcje wychowania przedszkolnego, jak i liczby miejsc dla dzieci objętych wychowaniem
przedszkolnym jest jednoznacznie pozytywny. Przybywa przedszkoli, zaś liczba oddziałów
przedszkolnych w szkołach utrzymuje się na tym samym poziomie. W mniejszych gminach
oddziały przedszkolne są częściej spotykaną formą opieki, niż w gminach większych.
Warto dodać, że w grudniu 2012 r. Rada Ministrów przyjęła założenia do projektu ustawy
o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz o zmianie niektórych innych ustaw, przewidujące
zmiany prawne, których skutkiem będzie dofinansowanie zadań przedszkolnych z budżetu
państwa. W roku 2015 r. wsparcie ma osiągnąć poziom 1,7 mld zł.
Analizując wymienione na wstępie dokumenty strategiczne jak i obserwując tendencje
europejskie przewidywać można, że znaczenia nabierze również opieka nad dziećmi do lat
trzech. Jak wynika z danych Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w 2011 r. funkcjonowały
w Polsce 523 żłobki oraz 48 klubów dziecięcych. Zgodnie z danymi GUS, które co prawda różnią
się od danych MPiPS (489 żłobków), żłobki znajdowały się jedynie w 250 gminach. Oznacza to, że
żłobków nie było w 2229 samorządach.
POLITYKA SPOŁECZNA
Już obecnie zadania polityki społecznej angażują istotną część środków budżetowych
samorządów. W 2011 r. wydatki na pomoc społeczną wyniosły blisko 22 mld zł, a na pozostałe
zadanie w zakresie polityk społecznej ponad 3 mld zł, co stanowiło łącznie 13,8% wydatków JST.
Większość zadań w tym zakresie realizują samorządy gminne. Duża część ich wydatków to
wypłata świadczeń pomocy społecznej. Liczbę osób otrzymujących najważniejsze zasiłki pomocy
społecznej przedstawia tabela 30. Należy w tym miejscu podkreślić, że same zasiłki finansowane
są z dotacji celowych budżetu państwa i nie powinny wiązać się dodatkowymi wydatkami
30
budżetów JST. Tym samym ewentualny wzrost świadczeń lub ich liczba nie powinny stanowić
problemu dla finansów JST.
Tabela 30. Zasiłki wypłacone przez gminy w 2011 r. (w tys.)
Zasiłki stałe
Zasiłki okresowe
Zasiłki celowe
Liczba os. otrzymujących
192,6
455,6
947
Źródło: Informacje Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej
Zakres pomocy społecznej na przestrzeni lat ulegał zmianie. Rozwój tego sektora obrazują dane
dotyczące form instytucjonalnego wsparcia (tabela 31.) i kadr pomocy społecznej (tabela 32.).
Do systematycznego wzrostu liczby instytucji zajmujących się opieką społeczną oraz ich
pracowników przyczyniają się także zmiany prawne dotyczące zadań JST. Przykładem może być
ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w ramach
której jednostki samorządu gminnego zostały zobowiązane do opracowania i realizacji trzyletnich
programów wspierania rodzin zastępczych, stworzenia możliwości podnoszenia kwalifikacji przez
asystentów rodziny, rozwoju systemu opieki nad dziećmi, w tym placówek wsparcia dziennego,
a także prowadzenia szkoleń dla rodzin zastępczych spokrewnionych.
Tabela 31. Formy instytucjonalnego wsparcia w latach 2004-2011
KONTRAKT SOCJALNY (w tys.)
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Liczba kontraktów
bd
30,3
63
52,2
73,2
71,8
76,2
74,6
USŁUGI OPIEKUŃCZE (w tys.)
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Liczba os. korzystających
80,6
81,9
88,5
90
92,4
91,3
89,2
87,2
OŚRODKI WSPARCIA
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Liczba instytucji
1 222
1 351
1 424
1 440
1 493
1 523
1 530
1 641
ŚRODOWISKOWE DOMY POMOCY SPOŁECZNEJ
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Liczba instytucji
418
490
544
573
598
640
661
691
PONADGMINNE DOMY POMOCY SPOŁECZNEJ
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Liczba domów
813
795
793
794
792
793
792
bd
CENTRA INTEGRACJI SPOŁECZNEJ
2009
2010
2011
Liczba jednostek
67
71
74
Źródło: Informacje Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej
Tabela 32. Kadry pomocy społecznej w samorządach w latach 2004-2011
Typ jednostek
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
[liczba osób]
Regionalne ośrodki
pomocy społecznej
188
205
206
309
420
508
582
658
Ośrodki pomocy
społecznej
38 tys.
39,8 tys. 41,4 tys. 42,9 tys. 44,9 tys. 46,7 tys. 48,2 tys.
49 tys.
Powiatowe centra
pomocy rodzinie
3,6 tys.
3,8 tys.
3,9 tys.
4,2 tys.
4,6 tys.
5,1 tys.
5,4 tys.
5 tys.
Domy pomocy
społecznej
48 tys.
48,9 tys. 48,4 tys. 49,7 tys. 50,2 tys. 50,1 tys.
52 tys.
51,7 tys.
Ośrodki
wsparcia
6,3 tys.
6,8 tys.
6,9 tys.
7,7 tys.
8,1 tys.
8,5 tys.
8,7 tys.
8,8 tys.
Źródło: opracowanie własne na podstawie informacji Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej
31
Warto jednakże zwrócić uwagę na trendy demograficzne, które będą bezpośrednio
oddziaływały na wzrost popytu na usługi związane z pomocą społeczną. Wraz ze wzrostem
liczby osób w wieku powyżej 65 lat należy spodziewać się wzrostu zapotrzebowania na tego typu
usługi. Już obecnie (2011) mamy w Polsce ponad 5 mln ludzi w wieku 65 lat i więcej, co daje nam
około 14% całej populacji. GUS szacuje, że w perspektywie kolejnych 20 lat co czwarty
mieszkaniec kraju przekroczy wiek 65 lat, z czego niemal połowa (aż 4 mln) będzie miała powyżej
75 lat. Ta sytuacja powoduje, że zasadne staje się przemyślenie na nowo sposobu finansowania
tychże usług oraz stworzenia bazy do ich wykonywania. Szczególną uwagę należy zwrócić na
domy pomocy społecznej, na miejsca w których czeka już obecnie 8 tys. osób.
Zarówno niekorzystne prognozy demograficzne, jak i dynamika rozwoju instytucjonalnych form
wsparcia osób potrzebujących nie pozostawiają złudzeń, że sfera polityki społecznej będzie
obszarem dużych wyzwań dla władz samorządowych, tak jak dla całego państwa.
OCZYSZCZALNIE ŚCIEKÓW I KANALIZACJA
W zakresie ochrony środowiska bardzo duże znaczenie mają przepisy europejskie. Kolejne
dyrektywy wyznaczają standardy, których spełnienie w przypadku Polski związane jest
z ogromnym wysiłkiem inwestycyjnym. Ponieważ zapisy dyrektyw dotyczą często zadań
wykonywanych przez samorządy, to na nie spada też koszt ich wdrożenia.
Najgłośniejszym przykładem jest tu chyba Dyrektywa Rady 91/271/EWG z 21 maja 1991 roku
dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych. W rozmowach przedakcesyjnych wynegocjowano
czas na wprowadzenie przepisów ww. dyrektywy do końca 2015 r. Na poziomie krajowym
podstawowym dokumentem, który ma na celu koordynację realizacji zapisów dyrektywy jest
Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych (KPOŚK).
Dokument ten powstał w 2003 r., ale od tamtego czasu był już wielokrotnie aktualizowany.
Przedstawia on wszystkie aglomeracje, w których zanieczyszczenie w ściekach przekracza
określony poziom
24
. Jednocześnie KPOŚK wskazuje niezbędne przedsięwzięcia w zakresie
budowy, rozbudowy lub modernizacji oczyszczalni ścieków komunalnych oraz budowy
i modernizacji zbiorczych systemów kanalizacji, jakie należy zrealizować w tych aglomeracjach
w terminie do końca 2015 r. W wersji KPOŚK z 2009 r. zidentyfikowano 1635 aglomeracji
powyżej 2000 RLM. W latach 2003-2015 całkowity koszt realizacji zobowiązań wynikających
z KPOŚK na ich terenie wyniesie 73,3 mld zł. Realizacja inwestycji priorytetowych dla
wypełnienia wymogów traktatu akcesyjnego (1313 aglomeracji) to koszt ok. 32 mld zł.
Problem polega jednak na tym, że nawet w przypadku inwestycji priorytetowych zgłaszane są
znaczne opóźnienia w realizacji projektów. Aktualizacja KPOŚK w 2010 r. polegała tylko
i wyłącznie na urealnieniu terminów realizacji przedsięwzięć - opóźnienia zgłosiło 126
aglomeracji. Groziło to niespełnieniem celów pośrednich wpisanych w traktacie akcesyjnym
i zwiększyło ryzyko niezrealizowania zapisów dyrektywy w przewidzianym terminie (2015 r.).
Samorządy podają dwie podstawowe przyczyny opóźnień – przedłużające się procedury
administracyjne związane z przygotowaniem inwestycji oraz niewystarczające środki finansowe.
Informacje z Bazy Danych Lokalnych GUS dają wyobrażenie o skali nadal jeszcze
niezaspokojonych potrzeb infrastrukturalnych. W większości gmin w 2010 roku co najmniej 60%
ludności korzystało z sieci wodociągowej. Mniej niż 60% osób podłączonych do sieci
wodociągowej odnotowano w przypadku 17% gmin wiejskich, 9% gmin miejsko-wiejskich i 3%
gmin miejskich. W 4% gmin wiejskich siecią wodociągową objęte było mniej niż 20% ludności
(por. wykres 9. i mapa 8.).
24
Chodzi to o aglomeracje powyżej 2000 RLM (równoważna liczba mieszkańców). To liczba wyrażająca wielokrotność
ładunku zanieczyszczeń w ściekach odprowadzanych z obiektów przemysłowych i usługowych w stosunku do
jednostkowego ładunku zanieczyszczeń z gospodarstwa, odprowadzanych od jednego mieszkańca w ciągu doby.
32
Wykres 9. Wodociągi w gminach w 2010 r.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z Bazy Danych Lokalnych GUS
Mapa 8. Gminy, w których poniżej 60% ludności korzysta z wodociągów
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z Bazy Danych Lokalnych GUS.
W większość gmin miejskich (86%) z kanalizacji korzystało co najmniej 80% ludności. Z kolei dla
większości gmin wiejskich i miejsko-wiejskich odsetek ten był na poziomie od 20% do 60%. Mniej
niż 20% ludności podłączonej do sieci kanalizacyjnej, ale więcej niż 1%, odnotowano w przypadku
31% gmin wiejskich i 10% gmin miejsko-wiejskich. 16% gmin wiejskich było skanalizowanych
33
w stopniu mniejszym niż 1% (z czego większość nie posiadała kanalizacji w ogóle). Prezentują to
wykres 10. i mapa 9.
Wykres 10. Kanalizacja w gminach w 2010 r.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z Bazy Danych Lokalnych GUS.
Mapa 9. Gminy, w których poniżej 60% ludności korzysta z kanalizacji
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z Bazy Danych Lokalnych GUS.
Należy zaznaczyć, że w przypadku gmin o dużym rozproszeniu ludności w wielu przypadkach
inwestycje sieciowe są bardzo drogie i dlatego często nieuzasadnione.
34
GOSPODARKA ODPADAMI
Z kolejnym dużym wysiłkiem inwestycyjnym w samorządach wiązać się będzie realizacja
Dyrektyw związanych z gospodarką odpadami (np. Dyrektywa 1999/31/WE z dnia 29 kwietnia
1999 r. w sprawie składowania odpadów, Dyrektywa 2008/98/WE z dnia 19 listopada 2008 r.
w sprawie odpadów). Dokumenty te nałożyły na Polskę określone wymogi składowania
i przetwarzania odpadów. Nowelizacja ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminie (lipiec
2011 r.) potwierdziła obowiązki gmin w zakresie spełnienia tych wymogów. I tak na przykład
gminy zobowiązane są ograniczyć masę odpadów komunalnych ulegających biodegradacji
kierowanych na składowiska:
do połowy lipca 2013 r. – do nie więcej niż 50 % wagowo całkowitej masy odpadów
komunalnych ulegających biodegradacji kierowanych do składowania,
do połowy lipca 2020 r. – do nie więcej niż 35 % wagowo całkowitej masy odpadów
komunalnych ulegających biodegradacji kierowanych do składowania
– w stosunku do masy tych odpadów wytworzonych w 1995 r.
W 2010 r. składowanych było 73% wszystkich odpadów komunalnych (21% odpadów
komunalnych to odpady biodegradowalne).
Gminy są obowiązane osiągnąć do dnia 31 grudnia 2020 r. poziom recyklingu i przygotowania do
ponownego użycia następujących frakcji odpadów komunalnych: papieru, metali, tworzyw
sztucznych i szkła w wysokości, co najmniej 50% wagowo. W 2010 r. 18% odpadów komunalnych
poddawanych było recyklingowi (wymienione w ustawie frakcje to ponad 60% wszystkich
odpadów komunalnych).
Aby osiągnąć te wymagania, niezbędne będą duże nakłady inwestycyjne w odpowiednie
instalacje do przetwarzania odpadów komunalnych. Trudno jednak w tej chwili oszacować skalę
niezbędnych kosztów w tym zakresie.
MIESZKALNICTWO
Liczba mieszkań w Polsce w porównaniu do liczby mieszkańców jest najmniejsza w całej Unii
Europejskiej - na jednego mieszkańca przypada 0,9 pokoju. Najlepsze wyniki w tym zakresie
osiąga Belgia (2,7) i Wielka Brytania (2,6)
25
. W przyjętym przez Radę Ministrów 30 listopada
2010 r. dokumencie pt. „Główne problemy, cele i kierunki programu wspierania rozwoju
budownictwa mieszkaniowego do 2020 roku”, podano, że „faktyczny deficyt mieszkaniowy
wynosi ok. 1,4-1,5 mln mieszkań”. Prócz braku mieszkań istotnym problemem jest również zły
stan techniczny istniejących zasobów. Jak wynika z powyżej wymienionego dokumentu,
w przeciągu najbliższych kilkunastu lat będzie trzeba wycofać z eksploatacji ok. 200 tys.
mieszkań. Zły stan techniczny lokali to nie tylko złe warunki bytowe dla mieszkańców, ale
również wysokie koszty eksploatacji tych budynków.
Oczywiście ciężar budowania nowych mieszkań spoczywa przede wszystkim na sektorze
prywatnym, jednak samorządy przy takim niedoborze mieszkań mają również wiele obowiązków.
Trzeba bowiem pamiętać, że zgodnie z art. 7 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym
gminne budownictwo mieszkaniowe jest zadaniem własnym gminy. Obowiązki gmin w tym
zakresie potwierdza ustawa z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym
zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego. Zgodnie jej z art. 4 gmina zapewnia lokale socjalne
i lokale zamienne, a także zaspakaja potrzeby mieszkaniowe gospodarstw domowych o niskich
dochodach.
25
Źródło: Raport „Polska 2030. Wyzwania rozwojowe”.
35
We wspominanym dokumencie „Główne problemy, cele i kierunki…” podano, że w 2010 r.
w skład mieszkaniowego zasobu gmin wchodziło ok. 1 150 tys. mieszkań. Jednak, jak wynika
z raportu przygotowywanego co roku przez Instytut Rozwoju Miast, w całej Polsce ok. 190 tys.
osób czeka na mieszkanie komunalne - w tym 90 tys. osób na mieszkanie socjalne. Aby zaspokoić
te potrzeby mieszkaniowe, jednocześnie prowadząc remonty istniejącego zasobu, niezbędne są
ogromne nakłady finansowe. Gminy same nie są w stanie wyłożyć wszystkich środków.
Niezbędne jest stworzenie strategii, którą wspólnie realizować będą samorządy i rząd.
W projekcie założeń projektu ustawy o zmianie ustawy o ochronie praw lokatorów,
mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego oraz o zmianie niektórych innych
ustaw
26
przewiduje się ograniczenie „(…) istniejących barier i stworzenie elastyczniejszych
instrumentów regulacyjnych, które umożliwiłyby gminom racjonalne gospodarowanie
posiadanym zasobem mieszkaniowym, efektywniejsze zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych
osób najbardziej potrzebujących, większą rotację i urealnienie kolejek osób oczekujących na
przydział mieszkania”. Nie są to jednak działania bezpośrednio stymulujące rozwój
mieszkalnictwa komunalnego.
EFEKTYWNOŚĆ ENERGETYCZNA
Wyzwaniem dla JST będzie również spełnienie wymogów większej oszczędności energii, czego
wymaga ustawa z 15 kwietnia 2011 r. o efektywności energetycznej. Ustawa ta wypełnia
postanowienia dyrektywy 2006/32/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 5 kwietnia
2006 r. w sprawie efektywności końcowego wykorzystania energii i usług energetycznych oraz
uchylającej dyrektywę Rady 93/76/EWG (Dz. Urz. WE L 114 z 27.04.2006, str. 64). W Ocenie
Skutków Regulacji projektu ustawy o efektywności energetycznej (druk 3514, Sejm VI kadencji)
nie przedstawiono kosztów realizacji zadań dla JST (są tylko dla audytów energetycznych).
Natomiast
dla
jednostek
administracji
rządowej
z
tytułu
realizacji
inwestycji
proefektywnościowych oraz przeprowadzenia audytów energetycznych w latach 2011-2015
wydatki te oszacowano na poziomie 185,5 mln zł. Z tego należy wynosić, że wydatki
inwestycyjne JST w tym zakresie będą wielokrotnością tej kwoty, gdyż samorządy posiadają
dużo więcej nieruchomości niż administracja rządowa. Zanim więc zaczną osiągać korzyści
wynikające z mniejszego zużycia energii, samorządy będą musiały wyłożyć znaczące środki
finansowe.
PROBLEMY STRUKTURALNO-ORGANIZACYJNE W REALIZACJI ZADAŃ
Poniżej przedstawione zostaną strukturalno-organizacyjne uwarunkowania, które rzutują na
realizację zadań samorządowych, w tym współpracę pomiędzy JST.
AGLOMERACJE
Problematyka zarządzania największymi miastami w Polsce jest przedmiotem debaty publicznej
od kilkunastu lat. Kwestia została dostrzeżona w trakcie reformy administracji publicznej i zmiany
zasadniczego podziału terytorialnego państwa w 1998 roku, jednak nie doczekała się
rozwiązania. Zarządzanie obszarami metropolitalnymi to z pewnością jeden ze strukturalnych
26
Źródło:
Ministerstwo
Transportu,
Budownictwa
i
Gospodarki
Morskiej,
http://bip.transport.gov.pl/pl/bip/projekty_aktow_prawnych/projekty_ustaw/ustawy_mieszkalnictwo_i_gospodarka_komu
nalna/proj2012zd21/px_02072012zd21projekt___uzgodnienia..pdf, projekt z dnia 26 czerwca 2012 r. , s. 1, dostęp:
październik 2012.
36
problemów samorządu terytorialnego w kraju. Wynika to głównie ze specyfiki funkcjonowania
tych obszarów. Mimo funkcjonalnych związków kilkunastu jednostek administracyjnych są one
zarządzane przez różne władze samorządowe. Na obszarach tych występuje zjawisko
suburbanizacji – rozlewania się największych miast poza ich granice administracyjne.
Upowszechnia to efekt tzw. pasażera na gapę, czyli korzystanie z usług miejskich przez osoby,
których podatki odprowadzane są do innej gminy. Występuje również problem braku
koordynacji zadań o znaczeniu strategicznym (tj. planowania przestrzennego czy transportu
publicznego).
Biorąc powyższe pod uwagę Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji przeprowadziło konsultacje
w ramach „Zielonej księgi obszarów metropolitalnych”. Dokument ten składał się z 8 rozdziałów,
w których przedstawiono dylematy związane z przeprowadzeniem reformy obszarów
metropolitalnych, a także opisywano rozwiązania wprowadzone w różnych krajach.
Na podstawie nadesłanych odpowiedzi można sformułować następujące wnioski:
1) Najważniejszym problemem w zarządzaniu obszarami metropolitalnymi w Polsce jest
nadmierna konkurencja samorządów. Przejawia się ona w rywalizacji o „przyciągnięcie” na
teren gminy jak największej liczby mieszkańców, co z kolei wiąże się z pozyskaniem nowego
źródła dochodów. Inne wskazywane problemy wiązały się z zarządzaniem przestrzennym,
transportem publicznym oraz brakiem świadomości metropolitalnej wśród mieszkańców;
2) Konsekwencją powyższego stanu jest niska skuteczność podjętych inicjatyw współpracy
JST w ramach obszarów metropolitalnych, a w konsekwencji porozumień pomiędzy JST
i funkcjonujących związków międzygminnych. Powoduje to, że gminy nie wymieniają
wiedzy na temat podejmowanych działań i postrzegają zarządzanie administracją lokalną
tylko z własnej, wąskiej perspektywy;
3) Najczęściej w odpowiedzi na pytanie, jaka jest preferowana forma zarządzania obszarem
metropolitalnym uczestnicy konsultacji wskazywali związek międzygminny (ewentualnie
gminno-powiatowy). Proces ich powoływania powinien mieć charakter oddolny,
a skutecznym narzędziem mobilizującym do tej formy współpracy są zachęty finansowe.
Docelową formą powinien być powiat metropolitalny.
Uwzględniając powyższe wnioski, szerzej opisane w ramach podsumowania konsultacji „Zielonej
księgi”, należy zastanowić się nad wprowadzeniem rozwiązań, które ułatwią współpracę JST
w ramach obszarów metropolitalnych. Na podstawie nadesłanych odpowiedzi oraz propozycji
przedstawionych przez korporacje samorządowe, rozwiązania w tym zakresie ujęte zostały
w „Białej księdze obszarów metropolitalnych”.
GMINY OBWARZANKOWE
W Polsce mamy obecnie 158 tzw. gmin obwarzankowych, czyli gmin wiejskich otaczających
miejskie, z siedzibą na terenie gminy miejskiej (miasta na prawach powiatu). Wśród gmin
obwarzankowych jest 144 par bez miasta na prawach powiatu i 14 par z tego rodzaju jednostką
samorządu. W jednej miejscowości znajdują się zatem władze dwóch różnych JST, co pociąga
za sobą wiele negatywnych konsekwencji: (1) zwiększenie kosztów administracyjnych
związanych z funkcjonowaniem urzędów gmin; (2) występowanie dwóch organów
uchwałodawczych i wykonawczych; (3) nasilenie efektu pasażera na gapę, czyli korzystanie
z usług przez mieszkańców, których podatki odprowadzane są do innej gminy; (4) brak
koordynacji wykonywania usług.
Korzystnym rozwiązaniem w tym przypadku byłoby połączenie obu JST, najlepiej dobrowolne.
Obecnie podjęcie takiego działania związane jest z dodatkową zachętą finansową określoną
w ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego - zwiększeniem o 5 punktów
procentowych dochodów z PIT przez pięć kolejnych lat. Gdyby poczynając od 2011 r. nastąpiło
37
połączenie w ramach 144 par gmin obwarzankowych, to w oparciu o istniejącą zachętę średnia
roczna korzyść na jedną nowopowstałą gminę wyniosłaby na przestrzeni lat 2011-2015 około 2,5
mln zł. W przeliczeniu na jednego mieszkańca daje to średnią roczną korzyść na poziomie 66,4 zł.
Dzięki takiemu wsparciu wiele JST zapewniłoby sobie finansowanie ważnych z punktu widzenia
mieszkańców inwestycji. Połączenie zwiększyłaby przejrzystość podejmowanych decyzji
i jednocześnie dałoby możliwość zmniejszenia kosztów administracyjnych władz lokalnych.
Należy równocześnie zastrzec, że opisywana zachęta finansowa może nie być atrakcyjna dla
pewnej grupy jednostek. Chodzi o gminy, w których rola wpływów z PIT w dochodach
budżetowych jest niewielka (np. gminy typowo rolnicze).
ROZWIĄZANIA ORGANIZACYJNE
By spojrzeć na struktury organizacyjne polskich samorządów warto zapoznać się z rozwiązaniami,
jakie funkcjonują w innych państwach rozwiniętych. W kontekście tychże, okazuje się, że polskie
samorządy obarczone są kosztownymi w skutkach rozwiązaniami prawnymi, które nie służą
w żaden sposób realizacji ich misji. W przepisach tych chodzi nie tyle o standard świadczonych
mieszkańcom usług, jak o wskazanie sposobu, w jaki samorząd ma je dostarczać. To rozwiązania,
które ograniczają sferę decyzji organizacyjnych i zarządczych samorządów. Mają swoje silne
zakorzenienie jeszcze w prawie ustrojowym i budżetowym sprzed okresu transformacji. To
kolejny charakterystyczny i swoisty element polskiego systemu samorządu terytorialnego.
Pomocne przy jego ocenie jest zestawienie (tabela 33.), w którym porównane zostały
rozwiązania prawne dotyczące organizacji struktury wewnętrznej polskich gmin i samorządów
szwedzkich.
Tabela 33. Rozwiązania dotyczące struktury wewnętrznej polskiej gminy i szwedzkiego samorządu
Zagadnienie
Polskie gminy
Szwedzkie samorządy
Organy
Rada gminy i wójt (USG)
Rada, komitet wykonawczy, oraz powoływane
zgodnie z wolą rady komitety (UWL)
Kształtowanie
struktury
wewnętrznej
„W celu wykonywania zadań gmina może
tworzyć jednostki organizacyjne (…)” (art. 9
ust. 1 USG)
„Do wyłącznej właściwości rady gminy należy
(…) podejmowanie uchwał w sprawach
majątkowych gminy, przekraczających zakres
zwykłego zarządu, dotyczących (…) tworzenia,
likwidacji
i
reorganizacji
(…)
gminnych
jednostek organizacyjnych oraz wyposażania
ich w majątek” (art. 18 ust. 2 pkt 9 lit. h USG)
„(…) organy gminy mogą wydawać akty prawa
miejscowego w zakresie: (…) wewnętrznego
ustroju gminy (…), organizacji urzędów i
instytucji gminnych (art. 40 ust. 2 pkt 1 i 2 USG).
Jednostka
budżetowa,
objęta
budżetem
gminnym, (…) działa na podstawie statut
określającego w szczególności jej nazwę,
siedzibę i przedmiot działalności”, a „Podstawą
jej gospodarki finansowej (…) jest plan
dochodów i wydatków (art. 11 ust. 2-3 UFP).
„Tworząc jednostkę budżetową, organ (…)
określa mienie przekazywane w tej jednostce w
zarząd” (art. 12 ust. 2 UFP).
„Rada powołuje potrzebne komitety, poza
komitetem wykonawczym, dla wykonywania
zadań gminy lub samorządu hrabstwa (Rozdz. 3
par. 3 UWL)
„Rada decyduje o sprawach dotyczących kwestii
zasad, a poza tym o zasadniczej wadze dla
gminy
lub
samorządu
hrabstwa,
w
szczególności (…) organizacji i procedurach
komitetów” (Rozdz. 3 par. 9 UWL)
„(…) rada decyduje o sferach działalności
komitetów i związkach pomiędzy nimi. Czyniąc
to rada może zdecydować (1) że komitet
powinien przejąć kierownictwo nad jedną lub
więcej działalnością na całym obszarze gminy
lub samorządu hrabstwa, (2) że komitet
powinien przejąć kierownictwo nad jedną lub
więcej działalnością na części obszaru gminy lub
samorządu hrabstwa, (3) że komitet powinien
przejąć kierownictwo nad jednym lub więcej
obiektem infrastrukturalnym, 4) że komitet
powinien podlegać innemu komitetowi (…)”
(Rozdz. 3 par. 4 UWL)
38
Indywidualne
decyzje i
reprezentowanie
„Decyzje w indywidualnych sprawach z zakresu
administracji publicznej wydaje wójt, o ile
przepisy szczególne nie stanowią inaczej”;
„Wójt może upoważnić swoich zastępców lub
innych
pracowników
urzędu
gminy
do
wydawania decyzji administracyjnych (…) w
imieniu
wójta”;
„Do
załatwiania
indywidualnych spraw z zakresu administracji
publicznej rada gminy może upoważnić również
(…) organy jednostek i podmiotów, o których
mowa w art. 9 ust. 1”. (art. 39 ust. 1, 2 i 4 USG)
„Kierownicy jednostek organizacyjnych gminy
nie posiadających osobowości prawnej działają
jednoosobowo na podstawie pełnomocnictwa
udzielonego przez wójta” (art. 47 ust. 1 USG)
„Komitet nie może decydować o prawach i
obowiązkach gminy lub samorządu hrabstwa w
sprawach, w których komitet reprezentuje
gminę lub samorząd hrabstwa jako stronę”
(Rozdz. 3, par. 5 UWL)
„Komitet może upoważnić komitet specjalny,
członka lub zastępcę komitetu lub pracownika
gminy
lub
samorządu
hrabstwa
do
decydowania o określonej sprawie lub grupie
spraw w imieniu komitetu (Rozdz. 6, par. 33
UWL).
Komentarz
USG kładzie mocny akcent na konstrukcję wewnętrznych struktur gminnych, a poza regulacjami ustrojowymi są jeszcze
wymogi określone przepisami UFP. Struktura ta opiera się na jednostkach organizacyjnych, przede wszystkim
jednostkach budżetowych. Natomiast ramowe przepisy szwedzkie dają prawo samodzielnego kształtowania organów
każdego samorządu (komitety), które odpowiadają za sfery przypisane im przez radę. Komitet obsługuje jego
administracja i podlegają mu instytucje lokalne. W polskim prawie nacisk położony jest na stworzenie – według
pewnego schematu – względnie samodzielnych organizacji, na czele których stoją kierownicy. Prawo szwedzkie stanowi
o elastycznym organizowaniu zasobów osobowych i majątkowych danego samorządu oraz o prawie do delegowania
kompetencji.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (USG),
ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (UFP) oraz szwedzkiej ustawy o władzy lokalnej [Local
Government Act (Ds 2004:31)
27
, (UWL)].
Przykład szwedzkich samorządów jest o tyle ciekawy, że ustawa o władzy lokalnej z 1991 r.
zastąpiła wcześniejsze wymogi prawne zuniformizowanej organizacji wewnętrznej gmin
i samorządów hrabstw. Dzięki tej ustawie szwedzkie samorządy rozpoczęły bezprecedensową
falę zmian organizacyjnych. W różnym stopniu i konfiguracjach wykorzystały możliwości
reorganizacji struktury komitetów, delegowania i outsourcingu zadań. Nowe prawo pozwoliło
poszczególnym samorządom na wypracowanie indywidualnych rozwiązań organizacyjnych lub
przyjęcie rozwiązań przetestowanych w najbardziej innowacyjnych samorządach tego kraju
28
.
Warto zwrócić uwagę, że ustawa o władzy lokalnej była fragmentem szerszych i korzystnych dla
obywateli reform szwedzkiego sektora publicznego
29
. Te zaś stanowiły reakcję na głęboki kryzys
gospodarczy lat 90. XX w.
Rozwiązania regulacyjne przyjęte ponad 20 lat temu w Szwecji diametralnie różnią się od
naszych. Samorząd istnieje po to, by będąc najbliżej mieszkańców, znając ich potrzeby i warunki
lokalne, organizować swoją działalność. Jednak w polskim prawie istnieją i nadal powstają coraz
to nowe detaliczne regulacje dotyczące tego organizowania. Kwestie te można opisać
przyporządkowując je do dwóch podstawowych grup:
1. Formuła funkcjonowania jednostki organizacyjnej w budżecie samorządowym.
Choć każda jednostka samorządu posiada osobowość prawną, majątek i budżet, w jej
skład muszą wchodzić wyposażone w dużą autonomię jednostki organizacyjne. Są nimi
samorządowe jednostki budżetowe i zakłady budżetowe, które nie posiadają osobowości
prawnej. Konstrukcję jednostki budżetowej wprowadzono do polskiego prawa w roku
27
Źródło: Government Offices of Sweden, http://www.sweden.gov.se/sb/d/2008/a/29535, dostęp: październik 2012.
28
Źródło: H. Wollmann, „Comparing Local Government Reforms in England, Sweden, France and Germany,
w: www.wuestenrot-stiftung.de/download/local-government, 2008 r., ss. 295-301, dostęp: październik 2012.
29
Zmiany w działaniu samorządów Szwecji były efektem doświadczeń zebranych w trakcie pilotażowego „eksperymentu
wolnych gmin” (ang. Free Commune Experiment). Wybrane samorządy wyłączane były spod działania niektórych regulacji
prawnych, co pozwoliło przetestować przydatność nowego podejścia. Analogiczne eksperymenty, a w ich następstwie
reformy prawa dotyczącego samorządów przeprowadzone zostały także w Danii, Finlandii i Norwegii.
39
1958, wraz z zakładami budżetowymi
30
, przy czym w przypadku tych drugich wzorowano
się na praktyce Czechosłowacji
31
.
Ustawa o finansach publicznych przyznaje jednostce budżetowej prawo do środków
z budżetu bez względu na wypracowywane dochody. Wymaga dla niej planu
finansowego, statutu, obowiązkowo przekazanego jej w zarząd mienia, głównego
księgowego. Każda samorządowa jednostka budżetowa ustala własną politykę
rachunkowości, ma własne, wynikające z przepisów obowiązki sprawozdawcze
(realizowane niezależnie od obowiązków „całej” jednostki), archiwum i zakładowy
fundusz świadczeń socjalnych
32
. W prawie funkcjonuje jako samodzielny pracodawca
33
.
Co do zasady, jest płatnikiem składek na ubezpieczenia społeczne za zatrudnionych w niej
pracowników.
Takie rozwiązania nie są spotykane w prawie samorządowym innych krajów
europejskich (Danii, Finlandii, Holandii, Norwegii, Szwecji). Tamtejsze władze
samorządowe same „od góry” organizują swoją działalność, kształtując struktury
wewnętrzne zgodnie z potrzebami i możliwościami. Organy samodzielnie decydują
o delegowaniu zadań i uprawnień do poszczególnych instytucji lub wręcz stanowisk
pracy. To samo dotyczy umiejscowienia obsługi finansowej i administracyjnej.
W Polsce jednostka budżetowa – co do zasady – jest samodzielnym podatnikiem
34
.
W wielu innych krajach (np. Danii, Finlandii, Szwecji, Wielkiej Brytanii) jest inaczej:
podatnikiem jest dany samorząd
35
.
Formuła jednostki budżetowej ogranicza zdolność do racjonalnego kształtowania
instytucji publicznych na poziomie samorządowym. Podobne wymogi dotyczą
samorządowych zakładów budżetowych. Ich przewaga nad jednostkami budżetowymi
polega na możliwości ich ustanawiania dla wielu dziedzin działalności równocześnie,
jednak tylko w zakresie zdefiniowanego ustawowo katalogu zadań własnych
36
.
Dodatkowo, zasadniczo można postawić znak równości między instytucją samorządową
a samorządową jednostką budżetową i samorządowym zakładem budżetowym. W Polsce
jest blisko 59 tys. takich jednostek organizacyjnych
37
, wchodzących w skład 2809 JST.
Z danych GUS można ostrożnie wnioskować, że jest wśród nich wiele jednostek o małej
liczbie zatrudnionych osób
38
. Mimo to, każda z nich obarczona jest opisanymi wymogami.
2. Wymóg posiadania „sformatowanych” instytucji.
Przy rozdrobnieniu polskich gmin alternatywą wobec ich łączenia jest współpraca.
I tu pojawiają się jednak bariery prawne. Prawo wymaga, by samorządy posiadały
określone instytucje. Z przepisów ustawy z dnia 7 września 1991 r. ustawy o systemie
30
Por. art. 10 i art. 11 ustawy z dnia 1 lipca 1958 r. o prawie budżetowym. Obecnie te sprawy reguluje art. 11-17 ustawy
z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych.
31
Źródło: J. Kaleta, „Gospodarka budżetowa”, Wydanie trzecie zmienione, PWN, Warszawa 1985 r., s. 90.
32
Zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, „Pracodawcy
prowadzący działalność w formie jednostek budżetowych i samorządowych zakładów budżetowych tworzą Fundusz, bez
względu na liczbę zatrudnionych pracowników”. Tymczasem w przypadku innych pracodawców obowiązek stworzenia
zakładowego funduszu świadczeń socjalnych istnieje, gdy zatrudniają oni co najmniej 20 pracowników w przeliczeniu na
pełne etaty.
33
Por. m.in. art. 2 i art. 8-10 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych.
34
W konstrukcji wewnętrznych struktur samorządowych należy doszukiwać się powszechnego problemu podmiotowości
podatkowej w podatku od towarów i usług, Obrazuje go głośny dylemat, „kto jest podatnikiem VAT: urząd gminy czy sama
gmina”.
35
W przypadku Finlandii por. art. 6 ustawy o podatku od towarów i usług (Źródło: Value Added Tax Act,
http://www.finlex.fi/pdf/saadkaan/E9931501.PDF, dostęp: październik 2012), a Zjednoczonego Królestwa § 42 ustawy o
podatku od towarów i usług (Źródło: Value Added Tax Act 1994, http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1994/23/section/42,
dostęp: październik 2012).
36
Por. art. 14 ustawy o finansach publicznych.
37
Por. dane z tabeli 2.
38
Dane z REGON dotyczą przewidywanego, nie zaś faktycznego poziomu zatrudnienia. Mają więc poglądowy charakter.
40
oświaty wynika, że każda gmina powinna zapewnić opiekę przedszkolną przy pomocy
własnych struktur, szkołę podstawową i gimnazjum. Zgodnie z literalnym brzmieniem
art. 110 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, zadania pomocy
społecznej w gminach wykonują ośrodki pomocy społecznej. To kolejna instytucja, która
powinna znaleźć się w każdej gminie. Prawo wymaga, aby każda gmina posiadała
bibliotekę publiczną (por. art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o bibliotekach).
Co więcej, zgodnie z literą prawa, biblioteka publiczna, z zasady niegenerująca
przychodów, powinna posiadać osobowość prawną albo wchodzić w skład innej instytucji
kultury
39
. Warto zastanowić się, czy takie rozwiązania instytucjonalne są konieczne i nie
można zapewnić wykonywania usług bibliotecznych w inny sposób. Nakaz prowadzenia
działalności kulturalnej w formie instytucji kultury zawiera art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z dnia
25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej. Z jednej
strony oznacza to, że działalność kulturalna w gminie musi być wykonywana przez
instytucję kultury i nie można prowadzić jej przy pomocy np. organizacji pozarządowych,
urzędu gminy. Z drugiej strony z punktu widzenia specyfiki usług, nieracjonalne jest, by
instytucje, które prowadzą działalność praktycznie nieodpłatnie, działały w ramach formy
organizacyjnej posiadającej osobowość prawną. Osobowość prawna ma sens tam, gdzie
trzeba wydzielić ryzyko, połączyć kapitały różnych właścicieli, czy celem jest
samowystarczalność danej instytucji. Tak w przypadku bibliotek publicznych, jak domów
i ośrodków kultury, klubów czy świetlic – w obowiązującym stanie prawnym – nie
zachodzi żadna z tych przesłanek.
Wymóg posiadania opisanych w szczegółach instytucji kosztuje i podważa ekonomiczny sens
współpracy samorządów, zlecania zadań, czy nabywania usług od dostawców prywatnych.
Ustawy negują także inny ważny przymiot samodzielności samorządu: prawo do delegowania
i cofania uprawnień w ramach własnych struktur. Istnieje na przykład nakaz, by decyzje
administracyjne wójta w obszarze pomocy społecznej wydawał kierownik ośrodka pomocy
społecznej.
Obserwacja zmian przepisów dotyczących poszczególnych instytucji publicznych na poziomie
lokalnym pozwala zauważyć wyraźną tendencję do racjonalizowania kosztów ich działania
poprzez zmiany o charakterze legislacyjnym. To w trakcie prac parlamentarnych nad projektem
ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat trzech wprowadzono możliwość tworzenia
w gminach zespołów żłobków lub klubów dziecięcych
40
. Podobnie należy ocenić umożliwienie JST
łączenia różnych form organizacyjnych instytucji kultury (m.in. teatru, galerii, orkiestry i ogniska
muzycznego). Nowe przepisy obowiązują od dnia 1 stycznia 2012 r.
41
.
Przytoczone zmiany pokazują jednak coś więcej. Sygnalizują wyczerpywanie się obecnego
modelu organizacyjnego instytucji samorządowych, zarówno tych posiadających, jak
i nie posiadających osobowości prawnej.
39
Por. art. 13 ust. 7 i art. 18 ust. 3 ustawy o bibliotekach.
40
Istniejącej w ustawie z 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat trzech możliwości powoływania zespołów
żłobków lub klubów dziecięcych nie było ani w przedłożeniu rządowym, ani w projekcie poselskim (odpowiednio, druki 3377
i 3398, Sejm VI kadencji).
41
Mowa tu o ustawie z dnia 31 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej
oraz niektórych innych ustaw (m.in. znowelizowany art. 11). W uzasadnieniu wyjściowego dla nowelizacji, rządowego
projektu ustawy o zmianie ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej oraz niektórych innych ustaw
(druk 3786, Sejm VI kadencji) czytamy m.in.: „Na większą elastyczność w prowadzeniu działalności kulturalnej przez (…)
samorządy terytorialne pozwoli wprowadzenie nowych przepisów, które stworzą możliwość łączenia różnych form
organizacyjnych instytucji kultury, co powinno spowodować lepsze wykorzystanie środków finansowych, bazy lokalowej i
kadr. Łączenie różnych form działania w ramach jednej instytucji kultury jest szczególnie atrakcyjne i racjonalne w przypadku
gminnych instytucji kultury. Mogłoby to dotyczyć np. połączenia teatru i galerii, orkiestry i ogniska muzycznego, a w
szczególnych sytuacjach nawet teatru i domu kultury. Oznacza to możliwość powstania jednej instytucji, w ramach której
byłaby prowadzona nie tylko działalność artystyczna, ale także dotycząca edukacji i upowszechniania kultury (…)”.
41
Systemowe zmiany w tym zakresie mogłyby uwolnić przestrzeń dla racjonalizacji kosztów
instytucji publicznych, większej dostępności i integracji usług świadczonych mieszkańcom oraz
pozwolić na zdyskontowanie szans, jakie stwarza informatyzacja.
DEMOKRACJA LOKALNA I SPRAWNOŚĆ INSTYTUCJI
Analizując kondycje samorządów warto wskazać również na zagadnienia „miękkie”. Pewnym
miernikiem rozwoju demokracji może być liczba gmin, w których na wójta, burmistrza lub
prezydenta startował tylko jeden kandydat. Oczywiście różne mogą być przyczyny takiego stanu
rzeczy, trudno jednak nazwać to zjawiskiem pozytywnym.
Zgodnie z danymi z Państwowej Komisji Wyborczej w ostatnich wyborach samorządowych (2011)
w 294 gminach (11,9% wszystkich) był tylko jeden kandydat na wójta, burmistrza lub prezydenta
miasta. Najwięcej takich przypadków było w województwach wielkopolskim i mazowieckim
(odpowiednio 13,9% i 10,5%). Najmniej z kolei w zachodniopomorskim (2,4%), świętokrzyskim
(2,7%) i w opolskim (3,0%). W 244 przypadkach (z 294) sytuacja ta miała miejsce w gminach
o ludności do 10 000 osób. Ale przytoczone dane, samodzielnie nie mogą stanowić podstawy do
oceny stanu demokracji lokalnej i zagadnienie to zasługuje na odrębną analizę.
Ciekawe wnioski wyciągnąć można również z analizy procedury przyznawania funduszu
sołeckiego. Zgodnie z ustawą o funduszu sołeckim do końca maja każdego roku gmina (na
terenie której znajdują się sołectwa) musi podjąć uchwałę, w której decyduje czy wyodrębniać
będzie w budżecie na następny rok środki na fundusz sołecki. Pewna część środków
przeznaczanych na fundusz sołecki jest refundowana, teoretycznie jest to więc rozwiązanie
opłacalne nie tylko dla sołectw, ale i dla gmin.
Tymczasem wiele gmin nie decyduje się na wzięcie udziału w tej inicjatywie. W 2011 r. 723 gmin
podjęło uchwały o niewyrażeniu zgody na wyodrębnienie funduszu sołeckiego, 283 jednostek nie
podjęło natomiast żadnej uchwały, co stanowi de facto naruszenie prawa. Procentowo najwięcej
takich przypadków zanotowano w województwie warmińsko-mazurskim i mazowieckim. Tylko
w województwie opolskim wszystkie uprawnione gminy zdecydowały się na wyodrębnienie
funduszu sołeckiego.
Budżet samorządu jest jednym z najważniejszych dokumentów, określającym źródła dochodów
i wydatki, a także priorytety inwestycyjne. Bardzo często jest on jednak uchwalany przez organ
stanowiący bez szerszych konsultacji z mieszkańcami, organizacjami pozarządowymi, czy
przedsiębiorcami. Sposobem na większe zaangażowanie mieszkańców i innych podmiotów
w prace nad budżetem, a co za tym idzie większe zrozumienie mechanizmów nim rządzących
może być budżet obywatelski. Polega on na przekazaniu pewnej części z całej puli budżetu
mieszkańcom, którzy wybierają najważniejsze dla nich priorytety. Mechanizm ten zyskał poparcie
Banku Światowego, a jego popularność w krajach Unii Europejskiej rośnie. Budżet obywatelski
to tylko przykład jednego z narzędzi wykorzystywanych przez JST do zwiększania udziału
mieszkańców w zarządzaniu sprawami lokalnymi.
W Polsce w ostatnich latach rosła wysokość środków przekazywanych organizacjom
pozarządowym, stowarzyszeniom JST oraz podmiotom kościelnym i wyznaniowym przez
administrację samorządową, co widać na wykresie 11.
42
Wykres 11. Wielkość środków przekazanych z budżetów JST organizacjom pozarządowym
Źródło: MPiPS, opracowanie na podstawie badania „Monitoring współpracy urzędów i ich jednostek organizacyjnych
podległych i nadzorowanych z sektorem pozarządowym za poszczególne lata”
Jednak „klasyczny budżet partycypacyjny” występuje w niewielu JST. „Dobre praktyki” w tym
zakresie realizują Sopot, Poznań, Płock czy Karpacz.
Już wcześniej sygnalizowano, że przyjęte w polskim prawie rozwiązania nakazujące istnienie
określonych publicznych instytucji usługowych na poziomie lokalnym ograniczają warunki do
poszukiwania przez samorządy różnych formuł zapewniania usług publicznych. Tym samym
pośrednio utrudniają angażowanie innych podmiotów i mieszkańców w poprawę jakości życia.
OCENA SYTUACJI SAMORZĄDÓW LOKALNYCH: SYNTEZA
Narastające problemy finansowe samorządów nie mają jednego źródła. Nie wynikają
tylko z decyzji ustawodawcy, które uszczupliły dochody samorządów z tytułu udziałów
w PIT (dwustopniowa skala podatkowa, ulga prorodzinna) i podatku od nieruchomości
(zwolnienia). Decyzje te tworzą jednak zagrożenie dla stabilnych warunków do realizacji
zadań. Ryzyko niespełnienia przez wiele JST ustawowych ograniczeń w zakresie gospodarki
finansowej (art. 242 i art. 243 ustawy o finansach publicznych) dowodzi potrzeby pilnych,
systemowych decyzji. Nie można ich sprowadzać do ustawowego zwiększenia dochodów
JST.
Finansowanie samorządów zależne jest już w przeważającej mierze od środków
przekazywanych w formie dotacji i subwencji (51,2% z 171,3 mld zł w 2011 r.), głównie
z poziomu centralnego. Katalog dochodów własnych w relatywnie niewielkim stopniu
opiera się na podatkach samorządowych, co nie tworzy warunków dla większej
odpowiedzialności władz lokalnych wobec mieszkańców za wydatkowanie środków.
Szereg samorządów gminnych i powiatowych to jednostki małe i słabe finansowo.
W perspektywie czasu mogą one nie być w stanie udźwignąć trudniejszych i droższych
zadań publicznych starzejącego się kraju. Najmniejsze samorządy gminne mimo
najwyższych wydatków na mieszkańca nie posiadają dużych zdolności rozwojowych. Przez
to nie są w stanie skutecznie wpływać na podniesienie jakości życia swoich mieszkańców.
Nie chodzi tu tylko o potencjał finansowy. Jednostki takie mają ograniczone eksperckie
zasoby kadrowe, przez co niższy jest ich ogólny potencjał instytucjonalny. Wpływa to
negatywnie na warunki bieżącego zarządzania i rozwoju tych wspólnot.
43
Alternatywą dla małych samorządów gminnych jest współpraca. Samorządowe prawo
ustrojowe od lat przewiduje wiele form kooperacji (porozumienia i związki międzygminne,
spółki komunalne etc.), wśród których brakuje jednak postulowanych przez samorządy
związków gminno-powiatowych. W ustawach szczególnych tkwią jednak bariery, które
podważają sens współpracy. W niektórych przypadkach prawo nie pozwala na tworzenie
wspólnych instytucji usługowych na terenie np. kilku gmin. Usunięcie tych i podobnych
barier dałoby samorządom jasny sygnał, że inicjatywa reorganizacyjna znajduje się po ich
stronie.
System organizacji samorządowych struktur wewnętrznych jest sam w sobie przeszkodą
dla rozwoju samorządowych instytucji usługowych. Poza personelem zajmującym się
świadczeniem usług mieszkańcom, ustawowa konstrukcja tych instytucji wymusza istnienie
w nich dodatkowych stanowisk obsługowych. System ten nie tylko utrudnia zarządzanie
z poziomu organów samorządowych. Ogranicza również możliwości wprowadzania
oszczędności, lepszej organizacji pracy i utrudnia wprowadzenie jednolitych rozwiązań
informatycznych na poziomie danego samorządu jako „całości”. Niepotrzebnie mnoży
czynności podejmowane w ramach struktur samorządowych, ale również wydatnie
zwiększa nakład pracy w innych instytucjach publicznych, z którymi regularnie stykają się
samorządy. Chodzi tu m.in. o urzędy skarbowe (deklaracje i rozliczenia VAT), Zakład
Ubezpieczeń Społecznych (deklaracje i składki ubezpieczeniowe), czy liczne obowiązki
sprawozdawcze, głównie względem GUS.
Działania zwiększające stopień autonomii organizacyjnej organów samorządowych nie
stanowią zagrożenia dla realizacji usług publicznych. Wręcz przeciwnie. Uwalniają dla nich
większy potencjał. Tworzą również warunki dla powstania systemu „uczącego się”, który
posiada zdolność do poprawiania jakości swego działania poprzez zdobywanie
doświadczeń, tworzenie najlepszych praktyk oraz dzielenie się nimi.
