Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu
Motywacja jako przedmiot
sądowej diagnozy
psychologicznej
Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu
Motywacja jako przedmiot
sądowej diagnozy
psychologicznej
Okoliczności uzasadniające potrzebę i zasadność diagnozy procesów
motywacyjnych sprawców czynów zabronionych:
1.
Pytanie o tzw. psychologiczne kryteria
niepoczytalności to pytanie o wybrane właściwości
procesów motywacyjnych dotyczące przede
wszystkim stopnia samokontroli działania sprawcy
2.
Motywacja rozumiana jako względnie stała
tendencja realizowania celów i wartości jest ważną
przesłanką prognostyczną uzasadniająca np.
stosowanie środków zabezpieczających
3.
Istnieją sytuacje, w których prawna kwalifikacja
czynu uwzględnia występowanie określonych
kategorii psychologicznych w tym motywacji (np.
„stan silnego wzburzenia”, „motywacja zasługująca
na szczególne potępienie” )
4.
Psychologia śledcza, w tym zwłaszcza profilowanie,
wymaga dobrej znajomości wiedzy o procesach
motywacyjnych sprawcy
Trudności i przeszkody metodologiczne w badaniach procesów
motywacyjnych sprawców przestępstw
Brak jednej powszechnie przyjętej i uznanej
koncepcji motywacji
Brak szerszych badań nad motywacją zachowań
patologicznych
Specyfika psychologicznej diagnozy
retrospektywnej
Prawne rozumienie motywacji nie zawsze pokrywa
się z rozumieniem psychologicznym
Podstawowe definicje
1.
Motywacja - względnie stała tendencja człowieka do
realizowania określonych celów, zadań życiowych,
wartości. Jest przejawem i efektem pełnienia przez
osobowość jej podstawowych, regulacyjnych czynności
(Obuchowski, Reykowski).
2.
Proces motywacyjny - proces wywierający
pobudzający wpływ na działanie.
3.
Motywy - wewnętrzne czynniki inspirujące
ukierunkowujące i integrujące zachowanie człowieka. Są
to: uczucia, potrzeby, poziom aspiracji, normy
postępowania.
Podstawowe definicje
Motywy działania, a nawet cały proces motywacyjny
mogą być przez człowieka nie uświadamiane.
Zachowanie człowieka bywa najczęściej
polimotywacyjne, jest więc wynikiem działania kilku
motywów.
Podstawowe właściwości procesu
motywacyjnego
1. Kierunek - orientacja na określony cel, przejawia
się w dążeniu, jeśli cel oceniany dodatnio lub w postaci
unikania, jeśli cel jest oceniany ujemnie.
2. Natężenie - można scharakteryzować za pomocą 3
parametrów:
siła - zdolność do wyłączenia innych motywów
wielkość - zakres lub ilość czynności potrzebnych do
zaspokojenia motywu.
intensywność - ilość energii potrzebnej do
osiągnięcia danego celu.
Podstawowe właściwości procesu
motywacyjnego
Istnieje możliwość występowania zachowania o
trudnym, a nawet niemożliwym do określenia
kierunku, a w konsekwencji również celu.
W takich przypadkach mówi się o motywacji
patologicznej, niezrozumiałej.
Ogólne tło motywacyjne - czynniki
osobowościowo -biologiczne i sytuacyjne, które
miały istotny wpływ na zachowanie sprawcy w
momencie popełniania czynu.
Biopsychiczne przesłanki procesu
motywacyjnego
Zmienne związane z osobowością sprawcy; stałe
sposoby jego reagowania, przeżywania czy też
oceniania i spostrzegania otoczenia i siebie.
Z badań wynika, że najważniejsze z nich to:
-
labilność i nadpobudliwość emocjonalna (często u podłoża
zachowań agresywnych)
- skłonność do kumulowania napięcia emocjonalnego (u
introwertyków)
- niedojrzałość - utożsamiana z brakiem pełnej kontroli
procesów poznawczych nad emocjonalnymi
Biopsychiczne przesłanki procesu
motywacyjnego
- agresywność - traktowana jako względnie stała cecha
osobowości
- egocentryzm
- negatywne a nawet wrogie postawy wobec otoczenia
- system wartości
- mała odporność na stres czy frustrację
- zaburzenia procesów poznawczych w postaci;
- obniżenia zdolności planowania i przewidywania,
- sztywności spostrzegania
- obniżonego krytycyzmu oraz zaburzeń koncentracji uwagi i
pamięci
- niektóre objawy psychopatologiczne: omamy, urojenia,
halucynacje
Biopsychiczne przesłanki procesu
motywacyjnego
Diagnoza osobowości obejmuje:
cechy temperamentalne
emocje
potrzeby
postawy,
oczekiwania,
dążenia,
poziom sprawności i strukturę procesów poznawczych,
mechanizmy obronne,
konflikty emocjonalne,
obraz własnej osoby i otaczającego świata.
Sytuacyjne przesłanki procesu
motywacyjnego
Czynniki sytuacyjne mogą mieć charakter sytuacji
ciągłej lub bezpośrednio poprzedzać czyn
przestępczy. Najbardziej typowe sytuacje trudne i
kryminogenne (Nęcka):
deprywacja ważnych potrzeb biologicznych i psychologicznych,
przeciążenie
sytuacja bolesna
konflikt motywacyjny
zagrożenie
utrudnienie czynności
sytuacje nowe, nie znane, w których zawodzą wypróbowane działania
Sytuacyjne przesłanki procesu
motywacyjnego
W przypadku przestępców najczęściej występuje
splot czynników.
Dla prawidłowej oceny sądowo-psychologicznej
istotne jest rozważenie czy i w jaki sposób możliwe
było racjonalne przezwyciężenie problemów.
Ważne : mechanizmy działania w grupie.
System struktur regulacyjnych
Model przydatny dla celów diagnozy procesów
motywacyjnych w psychologii sadowej
Dwa podstawowe poziomy regulacji:
- poziom popędowo-emocjonalny
- poziom struktur poznawczych
Dynamika zachowania jest określana przez relacje między
tymi dwoma poziomami.
Takie założenie odpowiada konstrukcjom prawa karnego,
które rozpatrują czyn przestępczy jako przejaw zaburzonej
równowagi pomiędzy rozumem a emocjami człowieka.
Mechanizmy samokontroli
Samokontrola zachowania- umiejętność
racjonalnego działania, rozwiązywania
wewnętrznych konfliktów, opanowywania stanów
frustracji, unikania lub omijania przeszkód,
stawiania sobie plastycznych celów i stosowania
optymalnych sposobów ich realizacji (co zmniejsza
możliwość frustracji).
Mechanizmy samokontroli
Brak lub ograniczenie samokontroli
1. Niezdolność do panowania nad impulsami, które powstają na
skutek:
pobudzenia mechanizmów popędowo-emocjonalnych (np.
niezaspokojone potrzeby),
gwałtownych emocji wywołanych przez stres (np. strach,
wściekłość)
uczuć (np. tęsknota, zazdrość)
2. Niedostosowanie podejmowanych działań do obiektywnych
okoliczności (przyczyną mogą być zniekształcenia czynności
umysłowych przez czynniki emocjonalno-motywacyjne).
Przykład: selektywność spostrzegania - niespostrzeganie tego co sprzeczne
z emocjami albo tendencyjne zniekształcanie rzeczywistości.
Mechanizmy samokontroli
Mechanizmy samokontroli u przestępców:
niewykształcone (niedojrzała osobowość)
samokontrola zaburzona wskutek bardzo
silnego stresu, czynności sterowane na poziomie
emocjonalno-popędowym.
pod wpływem silnego stresu, schorzeń psychicznych lub
neurologicznych - powrót do zachowań wcześniejszych -
regresja.
zależność pomiędzy poziomem regulacji przestępnych
zachowań agresywnych a emocjonalną bądź instrumentalną
wartością agresji
Mechanizmy samokontroli
Uwarunkowania efektywnej samokontroli:
1. Stopień dojrzałości mechanizmów popędowo-
emocjonalnych (zdolność do modulowania reakcji
emocjonalnych, tolerancja na zwłokę)
2. Spójność i równowaga struktur poznawczych -
zgodność pomiędzy „ja” rzeczywistym i „ja” idealnym,
zdolność do adekwatnego spostrzegania rzeczywistości,
odpowiedni do możliwości poziom aspiracji
3. Wewnętrzna lokalizacja mechanizmów samokontroli
(bezpośredni efekt interioryzacji norm i zasad).
Mechanizmy samokontroli
Warunki zewnętrzne znoszące lub osłabiające
samokontrolę:
osłabione poczucie tożsamości (osłabienie
regulacyjnych funkcji „ja”)
Art. 148 par.4
Z punktu widzenia psychologicznego silne wzburzenie
stanowi zawsze istotną właściwość procesów
motywacyjnych odnosząc się przede wszystkim do
stopnia samokontroli. Konieczna więc pełna, ujęta
rozwojowo i dynamicznie diagnoza osobowości oraz
diagnoza tła sytuacyjnego