Biologia zapylania roślin 
Wykład I Dr Marcin Zych 

06.10.2010 

 
 
Prowadzący wykłady: 
Dr Marcin Zych 
Prof. Małgorzata Stpiczyoska 
Mgr Jan Goldstein 
 
Zaliczenie: egzamin testowy (ok. 30 pytao) 
 
Tematyka wykładów: 

1.  Wprowadzenie 
2.  Biologia kwiatów cz.1 
3.  Biologia kwiatów cz.2 
4.  Systemy reprodukcyjne roślin 
5.  Generalizacja i specjalizacja systemów zapylania 
6.  Entomogamia I – zapylanie przez owady (pierwotne) 
7.  Entomogamia II (motyle) 
8.  Entomogamia III (błonkówki – głównie pszczołowate) 
9.  Zapylanie przez nietoperze i nielotne kręgowce 
10. Ornitogamia 
11. Oszustwa kwiatowe 
12. Kwiaty i zwierzęta, czyli historia pewnego układu 
13. Zapylanie abiotyczne: hydrogamia i anemogamia 
14. Zapylanie a człowiek 

EGZAMIN 19.01.2011 

 
 
Definicja zapylania (Słownik botaniczny, Wiedza Powszechna 2003r.) 

 

Przeniesienie pyłku z pręcika na zalążek (u nagozalążkowych) lub na znamię słupka (u okrytozalążkowych) z 
następującym potem rozwojem pyłku, wytworzeniem łagiewki pyłkowej i zapłodnienie komórki jajowej. 

 
Obiekt zapylany: OKRYTONASIENNE 



 

~ 300 000 gatunków 



 

Kosmopolityczne 



 

Zielne i drzewiaste 



 

Roczne i wieloletnie 



 

Lądowe i wodne 

 
Zapylanie – krytyczne „usługa” ekosystemowi 
 
W życiu codziennym: 



 

Dżinsy (bawełna) 



 

Kosmetyki (tłuszcze roślinne, olejki eteryczne, etc.) 

 
Spośród 124 upraw 87 w różnym stopniu zależnych od oogamii (reszta niezależna lub wiatropylna). 
 
Ok. 35% globalnej produkcji rolnej zależnej od zoogamii 

(60% niezależnej) 

 



 

Marchew – brak nasion bez zapylenia (korzeo jest) 



 

Jabłka, gruszki – brak owoców bez zapylenia 



 

Zboża – wiatropylne (np. ryż) 



 

Dyniowate – zależne od zoogamii, brak owoców bez zapłodnienia 



 

Kakaowiec 



 

Wanilia 



 

Ogórki 



 

Gryka 



 

Wiele drzew owocowych (brzoskwinie) 



 

Migdały 

 
Ile jest warta pszczoła? 

1993 

200 mld USD rocznie 

1994 

120 mld USD rocznie 

2005 

150 mld USD rocznie 

 
W Polsce (dla 19 tys. gat.): 

Usługi zapylaczy 

3 mld PLN 

Pszczoły  

2,5 mld PLN 

Muchówki (bzygi) 

0,25 mld PLN 

Chrząszcze 

0,15 mld PLN 

Inne 

0,1 mld PLN 

Zych & Jakubiec 2006 

 
Kłopoty pszczołowatych 

Brytyjsko-holenderskie badania (Biesmeijer et al. 2006) 

Spadek liczebności pszczół 
Odwrotna sytuacja muchówek 

 
* W Ameryce Północnej ogromne kolonie pszczół są przewożone pociągami w celu zapylania roślin. 
 
Zapylanie zagrożone w miejscach o największej różnorodności biologicznej. 

Vamosi et al. 2006 

 

Rozmnażanie roślin kwiatowych jest „kłopotliwe”: 



 

Osobniki są nieruchome i wymagają zewnętrznych przenośników pyłku. 



 

Większośd roślin jest hermafrodytyczna, co może prowadzid do samozapylenia. 



 

Zważywszy modularną budowę roślin, produkcja gamet musi odbywad się w rozmaitych kombinacjach 
czasowych i przestrzennych. 

 
Historia 

Palmy daktylowe – Arystoteles, Teofrast 
Wszystkie zboża oprócz kukurydzy (Ameryka Północna) i ryżu (Azja) pochodzą z Azji Mniejszej. 
W Europie „nowości” w XVIIw. 

1694 - Rudolf Camerarius Epistola de Sex Platanum 
1721 – rola owadów w zapylaniu 
1749 – sztuczne zapylenie 
Józef Kölreuter – hybrydyzacja roślin 
1793 -  Wyjaśnienie tajemnicy Natury w budowie i zapylaniu kwiatów Krystian Konrad Sprengel 
Karol Darwin 

1862 The Various Contrivances by chich Orchids are Fertilised 
1876 The Effects of Cross and Self Fertilisation in the Vegetable Kingdom 
Angraecum sesquipedale – problem: brak znanego zapylacza 

40 lat później opisano dmę, która zapyla ten kwiat 

Paul Knuth (1854-1900) 

1898-1905 Podręcznik biologii kwiatów 

5 tomów 
Ukoronowanie pewnego etapu badania biologii zapylania roślin 

Lata 70. następne dzieła 
Władysław Szafer 

1969 Kwiaty i zwierzęta. Zarys ekologii kwiatów.