1
Ekonomia
w. 8
Tomasz Geodecki
semestr letni 2011
Wykład 8 Elementy ekonomii dobrobytu
na podstawie D. Begg, S. Fischer, R. Dornbusch, Mikroekonomia, Wydawnictwo
PWE, Warszawa 2003, ss. 429-486.
Ekonomia dobrobytu
Alokacja efektywna na rynku
Zakłócenia i ich
ź
ródła
Efekty zewn
ę
trzne
„Problem gapowicza” przy alokacji dóbr publicznych
Opodatkowanie
Asymetria informacji
Konkurencja niedoskonała
2
Sprawy organizacyjne
9 maja br. kolokwium z mikroekonomii
Godzina?
Sala?
Forma – pytania: testowe, otwarte,
dziurawiec
Ekonomia dobrobytu
Ekonomia dobrobytu
Cz
ęść
ekonomii zajmuj
ą
ca si
ę
problemami
normatywnymi, której celem nie jest opisanie,
w jaki sposób działa gospodarka, lecz czy
działa ona dobrze.
3
Alokacja efektywna
Begg: przez alokacj
ę
zasobów w gospodarce rozumiemy
wykaz lub wyczerpuj
ą
cy opis tego, co kto robi oraz co kto
dostaje.
Rynek nie jest jedynym mo
ż
liwym mechanizmem alokacyjnym
– mo
ż
na sobie wyobrazi
ć
,
ż
e alokacja zasobów w gospodarce
dokonywana jest przez dyktatora. Na rysunku mamy do
czynienia z gospodark
ą
, któr
ą
tworz
ą
jedynie dwie osoby –
Wincenty i Urszula - punkt F oznacza alokacj
ę
lepsz
ą
od A, poniewa
ż
zakładamy,
ż
e oboje
woleliby wi
ę
cej. Je
ś
li mo
ż
liwa jest produkcja F, to
produkcja ilo
ś
ci A jest nieefektywna.
Alokacja efektywna
Kryterium Pareta
Je
ż
eli z kolei przejdziemy z punktu A do punktu C, to pogarsza to
sytuacj
ę
obu osób. W obu tych sytuacjach wybór wła
ś
ciwej
alokacji nie jest problemem. Trudniejsz
ą
spraw
ą
jest ocena
przej
ś
cia od alokacji A do B lub G. Jedna osoba zyskuje, ale
druga traci. Stosunek społecze
ń
stwa do obu tych alokacji jest
zdeterminowany tym, czy potrzeby jednej osoby uznajemy za
istotniejsze od potrzeb innych.
S
ą
dy warto
ś
ciuj
ą
ce dotycz
ą
ce sprawiedliwo
ś
ci podziału cz
ę
sto
przeplataj
ą
si
ę
z d
ąż
eniem do wykrywania marnotrawstwa lub
nieefektywno
ś
ci. Nie ma jednoznacznej odpowiedzi, czy
przej
ś
cie z A do B jest po
żą
dane czy te
ż
nie. Aby oddzieli
ć
dyskusj
ę
o sprawiedliwo
ś
ci od dyskusji o
efektywno
ś
ci ekonomi
ś
ci posługuj
ą
si
ę
kryterium Pareta (Vilfredo Pareto – włoski
ekonomista z przełomu XIX i XX w.).
4
Alokacja efektywna
Kryterium Pareta
Begg (431): Dla danego zbioru
gustów konsumentów, zasobów
produkcyjnych i techniki, alokacja
jest efektywna w sensie Pareta, je
ż
eli
niemo
ż
liwe jest przej
ś
cie do innej
alokacji, która polepszyłaby
poło
ż
enie niektórych ludzi bez
szkody dla innych.
Alokacja efektywna
Równowaga wolnokonkurencyjna zapewnia efektywn
ą
alokacj
ę
zasobów, przy której koszt kra
ń
cowy wyprodukowania danego
dobra zrównuje si
ę
z kra
ń
cow
ą
korzy
ś
ci
ą
konsumentów (MSC =
MSB, tj. marginal social cost = marginal social benefit).
MSB – to jednocze
ś
nie miara korzy
ś
ci (u
ż
yteczno
ś
ci) i popyt –
ludzie zgłaszaj
ą
taki popyt na dane dobro, jak kształtuje si
ę
ich
u
ż
yteczno
ść
.
Z poprzednich zaj
ęć
wiemy,
ż
e krzywa poda
ż
y w gał
ę
zi
wyznaczana jest przez krzywe kosztów kra
ń
cowych
przedsi
ę
biorstw. MSC odpowiada zatem poda
ż
y (S). Punkt
przeci
ę
cia krzywej poda
ż
y i popytu wyznacza punkt równowagi
na rynku i jednocze
ś
nie pokazuje, jaka jest efektywna alokacja
zasobów.
5
Brak alokacji efektywnej
Zakłócenia
Terminem zawodno
ść
rynku (wzgl. niesprawno
ść
– ang. market
failure) okre
ś
la si
ę
sytuacje, w których równowaga kształtuj
ą
ca si
ę
na wolnych rynkach nie prowadzi do alokacji efektywnej, tzn. mamy
do czynienia z pewnymi zakłóceniami na rynku, które
uniemo
ż
liwiaj
ą
„niewidzialnej r
ę
ce rynku” A. Smitha dokonania
efektywnego rozdysponowania zasobów:
1.
Efekty zewn
ę
trzne, b
ę
d
ą
ce skutkiem braku rynków na dobra takie
jak zdrowie, brak hałasu, rozładowanie tłoku i zwi
ą
zany z nimi
problem gapowicza utrudniaj
ą
cy zorganizowanie odpowiednich
rynków
2.
Konkurencja niedoskonała
3.
Opodatkowanie
4.
Brak innych (ni
ż
w 1) rynków na niektóre dobra, które powstan
ą
w przyszło
ś
ci, ryzyko, informacja
W takich przypadkach mamy wi
ę
c do czynienia z zakłóceniami,
które sprawiaj
ą
,
ż
e kra
ń
cowa korzy
ść
społeczna (MSB) nie
zrównuje si
ę
z kra
ń
cowym kosztem społecznym (MSC).
Zawodności rynku
Efekty zewnętrzne
Efekty zewn
ę
trzne (ang. externalities)
Powstaj
ą
wtedy, kiedy decyzje jednostki o konsumpcji lub
produkcji wpływaj
ą
na produkcj
ę
lub konsumpcj
ę
innych
jednostek bezpo
ś
rednio, a nie za po
ś
rednictwem cen
rynkowych.
Je
ż
eli nie istnieje rynek na pewne dobra, to mo
ż
e si
ę
okaza
ć
,
ż
e nie ma mo
ż
liwo
ś
ci zapłaty za osi
ą
gan
ą
korzy
ść
lub
czynion
ą
komu
ś
szkod
ę
(pozytywny i negatywny efekt
zewn
ę
trzny). Je
ż
eli produkuje si
ę
lub konsumuje, to cz
ę
sto
straty i korzy
ś
ci z tego tytułu odnosz
ą
równie
ż
osoby trzecie
niezaanga
ż
owane w dan
ą
działalno
ść
.
6
Zawodności rynku
Efekty zewnętrzne
Konsumpcyjne efekty zewn
ę
trzne to:
(negatywne) np. hałas powodowany przez osob
ę
słuchaj
ą
c
ą
zbyt
gło
ś
no radia lub emituj
ą
c
ą
z silnika swego samochodu zbyt wiele
spalin;
(pozytywne) np. pi
ę
kny ogród przy domu lub kształcenie si
ę
.
Produkcyjne efekty zewn
ę
trzne:
(negatywne) np. zanieczyszczenia wody lub powietrza przy
produkcji,
(pozytywne) np. rozprzestrzeniaj
ą
cy si
ę
post
ę
p technologiczny
za spraw
ą
wdra
ż
anych i wymienianych technologii, wiedza
zdobywana w trakcie szkole
ń
, infrastruktura komunikacyjna.
Najpopularniejszym przykładem pozytywnych produkcyjnych
efektów zewn
ę
trznych s
ą
korzy
ś
ci odnoszone przez s
ą
siadów, z
których jeden ma sad, a drugi pasiek
ę
.
Ć
w.
Zawodności rynku
Efekty zewnętrzne
Je
ż
eli mamy do czynienia z negatywnym produkcyjnym
efektem zewn
ę
trznym, wtedy w warunkach wolnej konkurencji
równowaga ustali si
ę
w punkcie H przy cenie A, równej
wysoko
ś
ci prywatnego kosztu kra
ń
cowego MPC. Negatywny
efekt zewn
ę
trzny powoduje,
ż
e MSC jest wy
ż
szy od MPC, i
wówczas cena i wielko
ść
produkcji, które ustal
ą
si
ę
w
warunkach rynkowych sprawi
ą
,
ż
e powstanie strata społeczna
odpowiadaj
ą
ca polu trójk
ą
ta GHK, który ilustruje nadwy
ż
k
ę
kosztu społecznego nad korzy
ś
ci
ą
społeczn
ą
przy przej
ś
ciu
od wielko
ś
ci po
żą
danej społecznie
do wielko
ś
ci faktycznie
produkowanej.
MSB =/= MSC
7
Internalizacja efektów zewnętrznych
Opłaty za korzystanie ze środowiska
Lp.
Przedmiot opłaty
Górna jednostkowa
stawka opłaty
1
2
3
1
Gazy lub pyły wprowadzane do powietrza
335,36 zł/kg
2
Substancje wprowadzane ze ściekami do wód lub do ziemi
215,00 zł/kg
3
Wody chłodnicze wprowadzane do wód lub do ziemi
24,56 zł/dam
3
4
Umieszczenie odpadów na składowisku
245,67 zł/Mg
5
Pobór wody podziemnej
3,64 zł/m
3
6
Pobór wody powierzchniowej śródlądowej
1,89 zł/m
3
7
Powierzchnia, z której odprowadzane są ścieki, o których
mowa w art. 3 pkt 38 lit. c ustawy z dnia 27 kwietnia
2001 r. - Prawo ochrony środowiska
3,64 zł/m
2
8
Za każde rozpoczęte 100 kg przyrostu masy ryb innych niż
łososiowate lub innych organizmów wodnych w ciągu
cyklu produkcyjnego w obiektach chowu lub hodowli
23,51 zł
Źródło: OBWIESZCZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA z dnia 18 sierpnia 2009 r.
w sprawie wysokości stawek opłat za korzystanie ze środowiska na rok 2010
Zawodności rynku
Dobra publiczne
Na rynkach konkurencyjnych producenci i konsumenci
rywalizuj
ą
o korzystanie z dóbr. Konsumuj
ą
c dane
dobro wyklucza si
ę
konsumpcj
ę
tego dobra przez
innych.
Istniej
ą
jednak dobra, których konsumowanie nie
ogranicza dost
ę
pno
ś
ci do nich dla innych
konsumentów. Dobra takie okre
ś
lane s
ą
mianem dóbr
publicznych. Klasyczne przykłady: obrona narodowa,
drogi, pomniki, o
ś
wietlenie ulic, latarnie morskie,
emisja programów radiowych i telewizyjnych.
8
Zawodności rynku
Dobra publiczne
Korzystanie z dobra przez ka
ż
d
ą
kolejn
ą
osob
ę
nie zwi
ę
ksza
ł
ą
cznego kosztu produkcji tego dobra, co oznacza,
ż
e jego
koszt kra
ń
cowy jest praktycznie równy zeru. Acocella, Zasady
polityki gospodarczej, s. 131-134
Ogranicza to motywacj
ę
do wykluczania osób nie
partycypuj
ą
cych w kosztach wytworzenia dobra publicznego
(tzw. gapowiczów) z korzystania z dóbr publicznych, tym
bardziej,
ż
e najcz
ęś
ciej dobra publiczne to dobra, których
cechy sprawiaj
ą
,
ż
e takie wykluczenie byłoby trudne.
Podsumowuj
ą
c: dwie najistotniejsze cechy dobra
publicznego: niekonkurencyjno
ść
i trudno
ść
wykluczenia.
Zawodności rynku
Opodatkowanie (rynek z opodatkowaniem jako
skutek preferencji społecznych)
Gdy nie wyst
ę
puje opodatkowanie, równowaga ustala si
ę
w
punkcie J, któremu odpowiada płaca B. Po wprowadzeniu
opodatkowania krzywa popytu (DD) nie zmieni poło
ż
enia,
zmieni si
ę
tylko wielko
ść
zapotrzebowania przy wy
ż
szej
cenie.
9
Zawodności rynku
Opodatkowanie (rynek z opodatkowaniem jako
skutek preferencji społecznych)
Cena b
ę
dzie wy
ż
sza poniewa
ż
pierwotna krzywa poda
ż
y,
cho
ć
nie zmieniły si
ę
koszty produkcji (a wi
ę
c producenci
pozostaj
ą
na krzywej SSa – pokazuje funkcj
ę
ceny netto), to
postrzegana jest przez konsumentów jako powi
ę
kszona o
podatek (cena brutto).
SSb jest przesuni
ę
ta od SSa o
długo
ść
pionowego odcinka
odpowiadaj
ą
cego wysoko
ś
ci
podatku. Nowym punktem
równowagi jest teraz H, cena brutto
to OC, a cena netto to OA.
Ró
ż
nic
ę
bierze pa
ń
stwo.
MSB =/= MSC
Zawodności rynku
Asymetria informacji
Konsumenci mog
ą
nie wiedzie
ć
o niektórych cechach (lub
kosztach wytworzenia) pewnych dóbr.
Np. Pracownicy mog
ą
nie zdawa
ć
sobie sprawy z zagro
ż
e
ń
panuj
ą
cych w kopalni albo w hucie i mog
ą
pracowa
ć
za płace
ni
ż
sze ni
ż
te, których
żą
daliby, gdyby mieli dost
ę
p do pełnej
informacji. MSB =/= MSC
10
Zawodności rynku
Monopol
Monopol sprawia,
ż
e cena uzyskiwana za dobro w
warunkach maksymalizacji zysku (MR=MC), a wi
ę
c przy
wielko
ś
ci produkcji Qm nie jest równa kosztowi
kra
ń
cowemu (jak w
konkurencji doskonałej),
Dzieje si
ę
tak, poniewa
ż
jest tylko jeden producent
wytwarzaj
ą
cy dane dobro. Cena przy tej wielko
ś
ci
produkcji b
ę
dzie wy
ż
sza ni
ż
koszt kra
ń
cowy,
poniewa
ż
(zbyt) mała jest poda
ż
dobra.
MSB =/= MSC