Język polski wśród języków świata u progu trzeciego tysiąclecia 

 

1.  Charakterystyka sytuacji językowej na świecie 

 

a). Trudno określić, ile jest języków w użyciu – najbardziej wiarygodna liczba: 
6500-7000 języków na świecie.  Różne liczby w różnych opracowaniach. Z czego 
to wynika? 
- Nie ma kryteriów do odróżnienia etnolektu ze statusem odrębnego języka od 
etnolektu ze statusem dialektu czy gwary jakiegoś języka. 
- Brak dokładnej wiedzy o wielkiej liczbie etnolektów, przede wszystkim 
egzotycznych (Amazonia, Azja Południowo-Wschodnia, góry Nowej Gwinei) 
 
b). Zaledwie 5% języków świata doczekało się opracowań. 20% ma opisy 
cząstkowe, o 70% wiemy tylko tyle, że istnieją. 
 
c). Występują dwa zjawiska: 
- dysproporcja językowego podziału świata 
- przyśpieszenie procesu wymierania języków 
 
2. Dysproporcje w językowym podziale świata: (dziś przybierają szczególne 
rozmiary) 
a). połowa ludności  świata mówi tylko 12 językami: chiński – 20,8%(1 mld 200 
mln), angielski – 8% (460 mln), hindi, hiszpański, portugalski, arabski, rosyjski, 
japoński, francuski, indonezyjski, bengalski, niemiecki – 98 mln 
 
b). Około 98% ludności świata posługuje się tylko 2% języków świata (ok. 140-
150 języków) 
 
c). Zaledwie 78 języków ma rozwinięte odmiany pisane 
 
d). Dysproporcja geograficzna:  
- wielkie obszary, a jednolite pod względem językowym – np. Portugalia, 
Islandia, Japonia 
- małe obszary i wiele języków (np. Nowa Gwinea – rekord zróżnicowania 
językowego: ok. 100 odrębnych rodzin języków papuaskich)  
Inne państwa o dużym zróżnicowaniu: Papua nowa Gwinea, Indonezja, Nigeria, 
Indie 
 
 

e). Dysproporcje w Polsce:  
93-94% to polskojęzyczni Polacy, ale  z drugiej strony w naszych granicach jest 
co najmniej 20 mniejszości językowych, co stawia Polskę na trzecim miejscu w 
Europie pod względem zróżnicowania językowego (bez Rosji) 
 
f). Dysproporcje w Europie:  
niewielkie zróżnicowanie językowe; ok. 130 języków, ( w Ameryce ponad 2000, 
Afryce – 20000 
 

2.  Gwałtowne przyśpieszenie procesu wymierania języków: 

 
a). Data śmierci ostatniego użytkownika nie jest tożsama z datą wygaśnięcia 
języka. W rzeczywistości język umiera wcześniej – gdy przestaje być 
przekazywany młodszy pokoleniom 
 
b).  Co dwa tygodnie na świecie wymiera jeden język i ten proces będzie się 
nasilał. W ciągu 20 lat ma zniknąć ponad połowa języków 
 
c). Gaśnie przekaz pokoleniowy: np. z 20 języków Alaski przekazywane są tylko 
2. Te języki nazywamy językami „ w stanie śmierci klinicznej” 
 
d). „Granica bezpiecznej przyszłości języka” – minimum 100 000 użytkowników 
– takich języków jest zaledwie 600 (mniej ni z 10%). Male narody we 
współczesnych warunkach nie są w stanie utrzymać swojego języka etnicznego 
w funkcji języka standardowego, który obsługuje wszystkie dziedziny życia 
zbiorowego z odmianami funkcjonalnymi i odmiana naukową.  
 
e). wycofanie języka ojczystego z nauki, oświaty, środków masowego przekazu 
– z ograniczeniem do życia prywatnego i rodzinnego – w warunkach 
dwujęzycznych to początek końca.  
Zagrożone: irlandzki, szkocki, walijski, bretoński, dolnołużycki 
„Wskrzeszenia” języka: 
- szanse na odnowienie martwego języka są znikome. Jedną z przypadków była 
próba rekonstrukcji języka praindoeuropejskiego nie zaświadczonego w 
żadnym tekście (łódzcy językoznawcy) 
 
 
 
 

3.  Miejsce danego języka wśród innych: (czynniki, które na to wskazują) w 

odniesieniu do Polski 
 

a). Liczba użytkowników, ich rozprzestrzenienie, aktywność handlowa, 
potencjał wytwórczy i naukowy, poziom materialny, dochód, wartość i rola 
literatury, znaczenie wojskowe 
- Wobec tego: Polska wysoko; pod względem liczby użytkowników jesteśmy na 
końcu drugiej lub na początku trzeciej dziesiątki (na 7000 języków) 
 
b). Najważniejsze czynniki przeważające o randze języka to stopień jego uprawy 
i prestiż zależny od prężności i ekspansywności kulturalnej społeczeństwa jego 
użytkowników . Przykładem jest angielski. Cieszy się popularnością za sprawą 
roli gospodarczej, politycznej jaką odegrała Wlk Brytania w XIX wieku, a w XX 
Stany.  
 

4.  Historia polszczyzny i jej miejsce: 
 

a). Za czasów Jagiellonów  i Rzeczypospolitej Obojga Narodów – dobra pozycja 
w Europie: 
- miejsce polszczyzny w renesansowym wielojęzycznym słowniku Ambrożego 
Calepina (przed angielskim) 
- duży wpływ polszczyzny na inne języki Rzeczypospolitej i wykraczanie poza 
granice Państwa  
b). osłabienie i upadek Rzeczypospolitej – spadek prestiżu języka polskiego 
c). polszczyzna dziś – Ważnym czynnikiem wzrostu prestiżu polszczyzny były 
literackie nagrody poetów  czy wybór Karola Wojtyły na papieża 
polszczyzna w dużej mierze zależy od nas samych: od miejsca, jakie zdołamy 
zająć wśród krajów Europy i świata, od naszej prężności i ekspansywności 
gospodarczej i kulturalnej, i świadomej i zorganizowanej troski o przyszłość 
języka