1
Dominika Malchar-Michalska
Uniwersytet Opolski
Grupy producentów rolnych w Polsce
jako instrument zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich
Wprowadzenie
Współcześnie tradycyjne podejście do rolnictwa zostaje zastąpione szerszym
spojrzeniem na ten sektor gospodarki, a mianowicie jako element rozwoju obszarów
wiejskich. W krajach wysoko rozwiniętych rolnictwo nie jest już postrzegane wyłącznie
poprzez pryzmat jego funkcji produkcyjnych. Dzięki promowaniu koncepcji
zrównoważonego rozwoju coraz większy nacisk kładzie się na jego pozarolnicze walory.
Większość badań skupia się na endogennych relacjach (rolnictwo wielofunkcyjne,
przedsiębiorczość wiejska, warunki życia na obszarach wiejskich itp.), w czym upatruje się
największych szans na zabezpieczenie rozwoju, przyjaznego dla środowiska i mieszkańców
wsi. Zrównoważony rozwój rolnictwa nie może jednak odbywać się bez uwzględniania
czynników zewnętrznych (systemu innowacji, gospodarki opartej na wiedzy, regionalnej
specjalizacji itp.).
Na początku lat 90. XX wieku Polska weszła na ścieżkę transformacji systemowej, co
spowodowało również głębokie przekształcenia w sektorze rolnym. Gospodarstwa rolne
znalazły się w nowych dla nich realiach gospodarczych, a z perspektywy minionych dwóch
dekad wydaje się, że w dalszym ciągu nie wykształciły się efektywne struktury organizacyjne,
które umożliwiłyby właściwe funkcjonowanie podmiotów tego sektora. Jednym ze sposobów
złagodzenie współczesnej kwestii agrarnej jest wzmocnienie procesów integracji poziomej w
rolnictwie, szczególnie w krajach, gdzie sektor ten cechuje się nadmiernym rozdrobnieniem i
niską wydajnością. Dlatego też w Polsce od ponad dziesięciu lat silnie promuje się ideę
kooperacji rolników jako grupy producentów rolnych. Ta „nowa” koncepcja współpracy
rolników ma stać się substytutem rozbitych na początku lat 90. ubiegłego wieku reliktu
realnego socjalizmu, jakim były rolnicze spółdzielnie produkcyjne.
Decyzja o przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej i tym samym konieczność
dostosowania krajowego rolnictwa do funkcjonowania na Jednolitym Rynku Europejskim
2
wymusiły niejako konieczność wzmocnienia integracji polskich producentów rolnych. Brak
kreacji tego typu powiązań oznaczałby bowiem niemożność korzystania w pełni z
mechanizmów, jakie oferuje wspólna polityka rolna Unii Europejskiej (UE) oraz ograniczenie
konkurencyjność względem grup producenckich oraz rolniczych spółdzielni ze „starych”
krajów UE. Warto przy tym dodać, że w swych założeniach idea rozwoju grup producentów
rolnych wpisuje się także w koncepcję zrównoważonego rozwoju rolnictwa czy szerzej
obszarów wiejskich. Łączy ona bowiem w sobie zarówno cele ekonomiczne, społeczne, jak i
środowiskowe, choć szczególny nacisk położony jest przede wszystkim na ten pierwszy
element.
Pierwsza część artykułu dotyczy istoty koncepcji zrównoważonego rozwoju rolnictwa,
ze zwróceniem szczególnej uwagi na znaczenie czynnika gospodarczego. W dalszej części
autorka przedstawiła koncepcję grup producentów rolnych oraz syntetycznie nakreśliła ich
rolę w zrównoważonym rozwoju polskiego rolnictwa. W ostatniej części artykułu uwaga
została skoncentrowana na ocenie wpływu dotychczasowej działalności grup producentów
rolnych na rozwój obszarów wiejskich, na których funkcjonują. Analiza ta opiera się na
wynikach badań empirycznych (badanie ankietowe) przeprowadzonych przez autorkę w
Polsce w okresie czerwiec-wrzesień 2009 rok wśród grup producentów rolnych.
Zrównoważony rozwój rolnictwa
Wraz z pojawieniem się potrzeby zwrócenia uwagi na aspekt środowiskowy w
procesie gospodarowania w ramach programów gospodarczych na poziomie narodowym czy
ponadnarodowym
1
popularną stała się koncepcja zrównoważonego rozwoju rolnictwa. Idea ta
od momentu powstania miała za zadanie spełnić ambitny cel w postaci pogodzenia
gospodarczych (konkurencyjność sektora rolnego oraz zapewnienie korzyści ekonomicznych,
zwłaszcza odpowiednich dochodów dla producentów rolnych), środowiskowych i
społecznych aspektów rozwoju obszarów wiejskich, często względem siebie
przeciwstawnych. Wydaje się jednak, że po kilku dekadach jej wdrażania i promowania oraz
badań prowadzonych w tym zakresie należy już nie tyle rozważać jej założenia i konieczność
wdrażania, ale podjąć próbę oceny jej wpływu na przeobrażenia, jakim podlega współczesny
sektor rolny oraz cele polityk rolnych w większości krajów wysoko rozwiniętych. Dodatkowo
w obliczu gwałtownych wahań cen żywności na świecie w pierwszej dekadzie XXI wieku
1
Często można się zetknąć z tzw. deklaratywnym wdrażaniem tej koncepcji.
3
(światowy kryzys żywnościowy 2007–2008) należy oczekiwać, iż nastąpi wzrost
zainteresowania kwestią rolną na świecie i tym samym konieczność przeformułowania celów
wobec, których stoi ten sektor gospodarki.
W XX wieku dominował model rolnictwa konwencjonalnego, który rozwijał się
głównie w obecnych krajach wysoko rozwiniętych. System ten przenoszono i silnie wdrażano
w krajach słabo rozwiniętych, co miało przyczynić się do budowy w tych państwach
warunków dla samowystarczalności żywnościowej. Obecnie na świecie można mówić
(przynajmniej w krajach bogatych) o stopniowej rezygnacji z rolnictwa intensywnego. W celu
minimalizacji negatywnych efektów środowiskowych, a także w związku z nadprodukcją
artykułów rolnych (choć w obliczu destabilizacji międzynarodowych rynków rolnych ten
argument może zostać odsunięty w czasie), w niektórych krajach uprzemysłowionych
rozpoczęto proces promocji tzw. rolnictwa zrównoważonego, a wraz z nim systemu rolnictwa
integrowanego i ekologicznego
2
.
Wraz z popularyzowaniem myślenia w kategoriach ekologicznych, a zarazem i
ekonomicznych, silny akcent położono na zrównoważoność. Traktowana jest ona jako cecha
rozwoju obszarów wiejskich. W ostatniej dekadzie koncepcja zrównoważonego rozwoju
rolnictwa stała się nadrzędnym warunkiem uwzględnianym przy definiowaniu celów i
kierunków rozwoju współczesnego rolnictwa. Dlatego słusznym wydaje się stwierdzenie, że
zrównoważony rozwój jest niekończącym się procesem, definiowanym nie poprzez stałe
(niezmienne) cele czy stosowane specyficzne środki, aby je osiągnąć, lecz procesem, który
pozwala na kreowanie pozytywnych zmian w procesie gospodarowania poprzez ciągły proces
uczenia się i adaptacji jego efektów (Adinyira, Oteng-Seifah, Adjei-Kumi, 2007: 18–19).
Sugeruje się, iż połączenie aspektów społecznych, gospodarczych i środowiskowych jest
optymalnym kierunkiem działania. Przyjęcie takiej strategii nie powinno traktować się jako
bariery hamującej przechodzenie gospodarek na wyższe poziomy rozwoju gospodarczego
2
Rolnictwo integrowane to system rolniczy charakteryzujący się takim sposobem gospodarowania, w którym
możliwe jest osiąganie zarówno celów ekologicznych, jak i ekonomicznych dzięki stosowaniu nowoczesnych
technik produkcji, usprawnianiu zarządzania oraz stosowaniu różnych form postępu biologicznego, ale co ważne
z uwzględnieniem wymienionych powyżej celów (spełnia ono zasady zrównoważonego rozwoju i jest w nim
miejsce zarówno dla małych, jak i dużych gospodarstw rolnych korzystających z efektów skali). Natomiast
rolnictwo ekologiczne to takie, gdzie aktywizuje się przyrodnicze mechanizmy przyrodnicze poprzez
wykorzystanie środków naturalnych, nieprzetworzonych technologicznie (system ten nie wpływa na zaburzenie
równowagi ekologicznej, zanieczyszczenie środowiska oraz najlepiej wpisuje się w koncepcję zrównoważonego
rozwoju rolnictwa, jednak znaczącą barierą w jego rozwoju może być jego niższa efektywność ekonomiczna w
porównaniu do innych systemów rolniczych). Obecnie przewiduje się, że w czystej formie rolnictwo
ekologiczne będzie występowało tylko w małych, rodzinnych gospodarstwach rolnych, które ukierunkują swą
działalność na dostarczanie na rynek niszowych i wysokojakościowych produktów. Wydaje się, że w
perspektywie średnio- i długoterminowej znacznie większe szanse rozwoju (z uwagi na aspekt ekonomiczny) ma
rolnictwo integrowane niż ekologiczne. (zob. http://www.ar.wroc.pl/~zimny/systemy.html; Baum, 2007: 20-22).
4
(http://www.mos.gov.pl/1materialy_informacyjne/raporty_opracowania/strategia/strategia1-
3.html). Eksperci z tej dziedziny nie są jednak zgodni co do kwestii, czy możliwy jest nadal
tak silny i dynamiczny wzrost gospodarczy wraz z uwzględnianiem aspektu ekologicznego
(np. teoremat niemożliwości, ang. impossibility theorem; zob. Daly, 1993).
Należy mieć również na uwadze, iż rozwój zrównoważony implikuje korzyści netto z
działalności gospodarczej. Zasoby wykorzystuje się w rytmie czy też w stopniu nie
najwyższym, ale takim, który pozwala na ich odbudowę na optymalnym poziomie w dłuższej
perspektywie. Zatem rolnicy wraz z uwzględnieniem idei koncepcji zrównoważonego
rozwoju rolnictwa z reguły otrzymywać będą niższe bieżące dochody
3
.
Pomimo wielu zalet tego podejścia warto się zastanowić, czy możliwe jest (w
wymiarze praktycznym i powszechnym) połączenie dochodowego rolnictwa (dążącego do
maksymalizacji zysku) i ochrony środowiska naturalnego. Wydaje się, że największe szanse
mają kraje wysoko rozwinięte, gdzie poziom dochodów konsumentów jest na tyle wysoki, że
jakość i bezpieczna dla zdrowia ludzkiego żywność (co przejawia się w postaci tzw.
zielonego konsumeryzmu) oraz troska o dobro środowiska jest jednym z ważniejszych
kryteriów wyboru. W dobie globalizacji i podążaniu ku maksymalizacji zysku z działalności
gospodarczej idea zrównoważonego rozwoju w sektorze rolnym nie przetrwa bez wsparcia
publicznego. Prywatna własność oraz wolny rynek przyczyniają się do wzrostu wydajności
procesu produkcyjnego m.in. poprzez obniżenie kosztów transakcyjnych w procesie
wymiany. Należy pamiętać, że tak proste ujęcie i wskazywanie wyłącznie pozytywnych
aspektów pełnej liberalizacji rynku (co jest zbyt jednostronnym podejściem) wynika ze
skupienia się na bieżących zyskach. Warto także pamiętać, że rynek wycenia dobra
ekonomiczne kupowane przez konsumentów w aspekcie krótkookresowej korzyści, natomiast
pomija, względnie nie wycenia dóbr publicznych, z uwagi na ich społeczny charakter (Zegar,
2006: 133).
Możliwość uzyskania korzyści w perspektywie krótkookresowej jest głównym
motywem kierującym producentów rolnych ku industrializacji i intensyfikacji produkcji
rolnej, co odbywa się kosztem jakości, utraty walorów smakowych czy zwiększenia ryzyka
chorób u zwierząt. Towarzyszy temu pojawienie się takich zjawisk jak: zniekształcenie
krajobrazu wiejskiego, degradacja bioróżnorodności oraz migracja ludności wiejskiej do
miast czy jej starzenie się. Zatem wdrażanie koncepcji zrównoważonego rozwoju rolnictwa
3
Oczywiście nie można pomijać tu długoterminowych korzyści, jakie osiągną rolnicy (m.in. możliwość obniżki
kosztów produkcji) i społeczeństwo (bezpieczna żywność, rozwój walorów krajobrazowych obszarów wiejskich
itp.).
5
wyłącznie pod wpływem działania sił rynkowych bez ingerencji państwa w tym sektorze nie
jest w pełni możliwe. Sytuacja ta mogłaby zaistnieć wówczas, gdyby funkcjonowały sprawne
mechanizmy i silne instytucje rynku, które zniwelowałyby negatywne środowiskowe koszty
zewnętrzne i – co wydaje się najważniejsze – zmusiłyby producentów do uwzględniania w
procesie podejmowania decyzji ekonomicznych ich konsekwencji dla przyszłych pokoleń
(zob. Platje, 2004: 7–8).
Z tego powodu na forum międzynarodowym mówi się o tzw. nowym podejściu do
rozwoju obszarów wiejskich. W Stanach Zjednoczonych określa się je jako nową politykę
obszarów wiejskich (ang. new rural policy), natomiast wśród europejskich państw OECD
jako nowy paradygmat rozwoju obszarów wiejskich (ang. new rural paradigm). Ponadto w
niektórych kręgach naukowych podejście to funkcjonuje pod nazwą rozwoju
neoendogenicznego. To, co łączy te trzy podejścia, to konieczność budowania trwalszych i
mocniejszych powiązań między gospodarką wiejską i miejską oraz spojrzenia na rozwój
obszarów wiejskich jako elementu, który w dużym stopniu determinuje rozwój regionów jako
całości (Just, 2007: 3–4). Nowe podejście do rozwoju obszarów wiejskich charakteryzuje się
skupieniem uwagi i działań na przestrzeni/terytorium zamiast na poszczególnych
podsektorach produkcji rolnej oraz wzroście roli oddolnej inicjatywy dotyczącej
przedsiębiorczości a zmniejszeniu subsydiów (OECD, 2006: 16).
W nowym podejściu (zob. tabela 1) rolnictwo staje się wyłącznie jednym z elementów
rozwoju obszarów wiejskich, dlatego odchodzi się od koncentracji wokół takich celów jak:
wzrost dochodów producentów rolnych czy produkcji rolnej. Zgodnie z podejściem
neoendogenicznym strategie rozwoju obszarów wiejskich powinny koncentrować się przede
wszystkim na mocnych stronach regionu i je wykorzystywać, a nie jak to było dotychczas
próbować wyrównywać szanse poprzez instrumenty, których głównym celem była pomoc
regionom najsłabszym. Analizując głębiej różnice między tymi dwoma podejściami do
rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich wyraźnie widać, że duży nacisk położony jest na
decentralizację i wzmocnienie pozycji lokalnych władz oraz innych podmiotów przestrzeni
publicznej. W nowym podejściu duże szanse upatruje się we wszelkich formach inicjatyw
oddolnych, jak choćby lokalne grupy działania czy właśnie organizacje producentów rolnych.
Szczególnie te ostatnie podmioty oprócz osiągania pozytywnych zmian na poziomie
indywidualnych gospodarstw członkowskich mogą przyczynić się do wzmocnienia regionu,
w którym funkcjonują – poprawy w obszarze integracji lokalnej społeczności, rozwoju
infrastruktury technicznej itp.
6
Tabela 1.
Nowy paradygmat rozwoju obszarów wiejskich
Stare podejście Nowe
podejście
Przedmiot
– zapewnienie odpowiedniego
poziomu dochodów
rolniczych,
– dążenie do wyrównania
poziomu życia między
regionami miejskimi a
wiejskimi,
– wzrost konkurencyjności
produkcji rolnej.
– wzrost konkurencyjności
obszarów wiejskich,
– waloryzacja lokalnych
wartości (środowiskowych,
kulturalnych, historycznych,
narodowych),
– eksploatacja
niewykorzystanych
zasobów.
Kluczowe docelowe sektory – rolnictwo.
– zróżnicowane sektory
gospodarki wiejskiej
(turystyka wiejska,
przetwórstwo, przemysł
telekomunikacyjny itp.).
Główne instrumenty
– subsydia.
– inwestycje.
Najważniejsi aktorzy
– rządy narodowe, rolnicy.
– wszystkie poziomy władzy
(ponadnarodowe, narodowe,
regionalne, lokalne) oraz
różni lokalni partnerzy życia
publicznego (prywatni,
publiczni oraz organizacje
pozarządowe).
Źródło: (OECD, 2006: 15).
Współcześnie odchodzi się od odrębnego analizowania rolnictwa i opracowywania
oddzielnych dla niego strategii rozwoju. Sektor ten traktuje się jako jeden z najważniejszych
elementów rozwoju obszarów wiejskich i sugeruje się, iż w tym kontekście należy rozważyć
jego zrównoważony rozwój
4
. To nowe podejście znajduje zastosowanie w krajowych
programach i strategiach związanych z rozwojem rolnictwa, jak i obszarów wiejskich (m.in.
zmiany, jakim podlega wspólna polityka rolna UE, wpisują się w ten nowy paradygmat
5
, a
także aktualnie opracowywane strategie rozwoju polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich na
4
Nadal ważną rolę odgrywa tzw. wielofunkcyjność, coraz większy nacisk kładzie się na oddolne, lokalne,
partnerskie działania zarówno sektora publicznego, prywatnego, jak i organizacji pozarządowych, co ma
budować trwalsze fundamenty dla wzrostu konkurencyjności regionu.
5
Można zauważyć, iż wraz z reformą WPR w 2003 roku UE ukierunkowała ją w stronę nowego paradygmatu
rozwoju obszarów wiejskich. Oczywiście nadal funkcjonuje wiele programów rolnych, które w tradycyjny
sposób subsydiują unijny sektor rolny (tzw. pierwszy filar – organizacja rynków rolnych: wina, cukru, oliwek
itp. oraz płatności bezpośrednie itp.), jednak najważniejszym obecnie przedmiotem WPR w tym obszarze jest
osiągnięcie równowagi pomiędzy konkurencyjnym na arenie międzynarodowej rolnictwem europejskim a
respektowaniem konieczności ochrony środowiska naturalnego (zob. Just, 2007: 9). Ponadto można oczekiwać,
że nowe ramy finansowe dla wspólnej polityki rolnej UE 2014-2020 włączą kolejny cel tj. bezpieczeństwo
żywnościowe.
7
lata 2011-2020 – Projekt Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa;
Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 2010).
Znaczenie grup producentów rolnych dla zrównoważonego rozwoju rolnictwa
Na poziomie teorii organizacji integrację poziomą można definiować jako proces
łączenia organizacji gospodarczych działających w tym samym ogniwie produkcji czy
dystrybucji. Integracja horyzontalna w rolnictwie będzie więc rozumiana jako proces
ekonomicznego łączenia się gospodarstw rolnych zajmujących się produkcją tych samych
grup produktów. Trzeba jednakże podkreślić, iż w przypadku tych podmiotów nie dochodzi
do ich pełnego połączenia. Chodzi tu głównie o ekonomiczne scalenie jedynie
poszczególnych rodzajów aktywności (Kapusta, 2008: 289–190).
Podstawowym celem integracji horyzontalnej na poziomie mikroekonomicznym jest
przede wszystkim wzrost efektywności procesu produkcji rolnej realizowanego w
poszczególnych gospodarstwach rolnych m.in. poprzez redukcję kosztów transakcyjnych oraz
poprawę pozycji konkurencyjnej jej członków na rynku. Natomiast na poziomie krajowym
poprzez promowanie współpracy rolników np. w ramach grup producentów rolnych czy
spółdzielni rolniczych, próbuje się osiągnąć cele zrównoważonego rozwoju, np. integracja
lokalnego środowiska, rozwój infrastruktury technicznej, wzrost przedsiębiorczości,
promowanie przyjaznych dla środowiska metod produkcji. Warte podkreślenia jest, iż celem
podstawowym grup producentów rolnych nie jest wcale wzrost produkcji rolnej. Poprzez
wzmocnienie kooperacji wśród producentów rolnych oczekuje się, iż rolnicy jako istotny
element zostaną włączeni do łańcucha dystrybucji żywności i tym samym efektywnie
zabezpieczą swoją sytuację dochodową.
W Polsce grupy producentów rolnych (PG) można zaliczyć do form integracji
horyzontalnej o charakterze funkcjonalnym. Można je zdefiniować jako organizacje
ekonomiczne, których głównym celem jest wprowadzenie produktów rolnych na rynek. PG
można określić jako organizację parasolową. Dlatego też słuszne wydaje się wykorzystanie
przy analizie PG założenia, iż funkcjonują one jako tzw. organizacje hybrydowe. Według
C. Ménarda organizacje hybrydowe opierają się na porozumieniu pomiędzy autonomicznymi
podmiotami gospodarczymi, które decydują się na wspólne prowadzenie działalności
gospodarczej. Co istotne, podmioty te dzielą się tylko niektórymi własnymi zasobami,
natomiast ich cechą jest to, iż koordynują wspólnie decyzje w określonych obszarach
gospodarczych (Ménard, 2006: 29-31), np. wspólna sprzedaż wytworzonych w
8
gospodarstwach produktów rolnych, wspólny zakup środków produkcji, wspólny znak
firmowy itp.
W Polsce w połowie lat 90. XX wieku dostrzeżono problem niskiego stanu
formalnego zorganizowania indywidualnych rolników, a tym samym pogłębiającą się słabość
ekonomiczną gospodarstw rolnych. Ponadto brak sprawnych struktur organizacyjnych
uniemożliwiało budowanie i funkcjonowanie pozostałych instytucji rynkowych w postaci
giełd towarowych czy rynków hurtowych. Stało się to o tyle wyraźną barierą rozwojową dla
krajowego rolnictwa, iż wraz z planowanym wówczas przystąpieniem do UE stopień
zespołowego działania polskich rolników znacznie odbiegał od tego w „starych” państwach
członkowskich UE. Dodać należy, że idea kooperacji rolników jako grupy producentów
rolnych była wspierana w UE już od końca lat 70. XX wieku. Natomiast obecnie w państwach
UE-15 pomaga się tylko PG działającym w sektorze owoców i warzyw.
Początkowo promowanie grup i organizacji producentów rolnych miało głównie na
celu wzmocnienie pozycji rynkowej rolników, którzy działając indywidualnie byli
zdominowani przez coraz bardziej zintegrowany sektor przetwórstwa rolno-spożywczego.
Ponadto miało to przyczynić, się do wzrostu oddziaływania rolników na kształt polityki
rolnej. Oprócz celów społecznych i gospodarczych jakie stawiało się przed tymi
organizacjami w ostatnich latach wykorzystuje się je do promowania i wprowadzania
środowiskowo przyjaznych zasad gospodarowania odpadami i ściekami, bezpiecznych
technologii produkcji i upraw (system integrowanej produkcji, rolnictwo precyzyjne; ang.
precision agriculture czy produkcja w ramach rolnictwa regeneratywnego; Jeżyńska, 2008:
167–168).
W Polsce uregulowania dotyczące grup producentów rolnych zostały wprowadzone
ustawą z dnia 15 września 2000 roku o grupach producentów rolnych i ich związkach oraz o
zmianie innych ustaw (Dz.U. 2000, Nr 88, Poz. 983 z późniejszymi zmianami). Ustawa ta nie
wprowadziła nowej kategorii osoby prawnej do polskiej przestrzeni gospodarczej. Do
podstawowych celów utworzenia PG zalicza się: dostosowanie produkcji rolnej do wymogów
rynkowych, poprawa efektywności gospodarowania, planowanie produkcji rolnej z
uwzględnieniem ilości, jakości, koncentracji podaży oraz organizowanie sprzedaży
produktów rolnych i ochrona środowiska naturalnego.
W Polsce na koniec 2010 roku funkcjonowało 623 grupy producentów rolnych. Przy
czym należy dodać, że dynamika zakładania tego typu podmiotów początkowo (szczególnie
w okresie 2001–2006) była bardzo niska i dopiero od 2007 roku zauważalny jest dynamiczny
wzrost liczby rejestrowanych PG (ponad 90 grup każdego roku; zob. wykres 1).
9
Przechodząc do analizy liczba rolników działających jako PG, liczba członków PG
wynosiła zaledwie 22 407 rolników na koniec 2010 roku, z czego blisko 58% stanowili
producenci tytoniu. Porównując liczbę członków PG z liczbą gospodarstw rolnych
prowadzących działalność rolniczą (towarową) w Polsce, należy stwierdzić, iż stan
zorganizowania polskich gospodarstw towarowych w ramach PG wynosił niewiele ponad 3%.
Wstępna analiza danych pozwala wnioskować, że mimo upływu dziesięciu lat od
wprowadzenia ustawy, stopień zorganizowania polskich rolników nadal kształtuje się na
niskim poziomie i znaczącą odbiega od początkowych założeń programowych.
Wykres 1.
Liczba zarejestrowanych grup producentów w Polsce w latach 2001–2010
0
100
200
300
400
500
600
700
2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
lata
liczba funkcjonuj
ących PG
0
20
40
60
80
100
120
140
160
180
dynamika rejestracji PG
funkcjonujące PG
liczba rejestrowanych PG
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Departament
Rozwoju Obszarów Wiejskich, Wydział Aktywizacji Producentów Rolnych.
Dokonując analizy polskich PG z uwzględnieniem ich rozproszenia geograficznego,
największa ich liczba funkcjonuje kolejno w województwach: wielkopolskim, kujawsko-
pomorskim i dolnośląskim (wykres 2). Wyraźne wyróżnianie się tych województw na tle
kraju może wynikać z takich czynników jak m.in.: tradycja zespołowej działalności rolników
w tych regionach, struktura gospodarstw rolnych, warunków przyrodniczych i tym samym
rodzaju produkcji rolnej.
10
Ze względu na rodzaj produktu wytwarzanego w ramach PG w Polsce największą
liczbę stanowią grupy wytwarzające ziarno zbóż i nasiona roślin oleistych (ok. 25%-owy
udział w ogólnej liczbie grup), co potwierdza również duże znaczenie tych surowców dla
krajowego rolnictwa. Drugą pod względem liczebności są grupy utworzone dla hodowli i
chowu trzody chlewnej (ok. 19%-owy udział w ogólnej liczbie grup). Relatywnie dużą liczbę
PG stanowią także te zajmujące się produkcją drobiu (ok. 19%-owy udział w ogólnej liczbie
grup).
Wykres 2.
Polskie grupy producentów w podziale na województwa (w 2010 roku)
76
80
17
33
13
10
21
67
17
21
34
17
10
44
121
42
0
20
40
60
80
100
120
140
Dolnośląskie
Kujaw sko-pomorskie
Lubelskie
Lubuskie
Łódzkie
Małopolskie
Mazow ieckie
Opolskie
Podkarpackie
Podlaskie
Pomorskie
Śląskie
Św iętokrzyskie
Warmińsko-mazurskie
Wielkopolskie
Zachodniopomorskie
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Departament
Rozwoju Obszarów Wiejskich, Wydział Aktywizacji Producentów Rolnych.
Charakterystyka badania empirycznego
Celem przeprowadzonych badań empirycznych było sprawdzenie przyjętej hipotezy:
procesy integracyjne przyczyniają się do poprawy efektywności gospodarowania w krajowym
rolnictwie stymulując jednocześnie korzystne przekształcenia strukturalne. Celem głównym
była identyfikacja, a następnie analiza i ocena znaczenia czynników warunkujących poziome
procesy integracyjne w polskim rolnictwie na przykładzie grup producentów rolnych.
Populacje generalną stanowiły zarejestrowane (do dn. 31 grudnia 2008 roku) grupy
producenckie działające na terytorium Polski, natomiast operatem losowania był urzędowy
rejestr grup producentów rolnych oraz rejestr wstępnie uznanych grup owoców i warzyw.
11
Zbiorowość generalna liczyła 514 jednostek losowania. Natomiast zgodnie z przyjętymi
założeniami minimalna liczebności próby wynosiła 40 jednostek.
W badaniu wykorzystano metodę badania sondażowego za pośrednictwem ankiety
elektronicznej rozsyłanej do polskich grup producentów rolnych. Kwestionariusz ankiety w
części głównej zawierał 108 zmiennych oraz metryczkę
6
. Ankietę rozesłano trzykrotnie do
wylosowanej próby (losowanie bezzwrotne) w okresie 22
czerwca
2009
roku-
3 września 2009 roku. Próba rzeczywista wyniosła 44 i charakteryzowała się szerokim
zróżnicowaniem: dane pochodziły od grup działających w 15 województwach i w różnych
branżach rolniczych, badaniem objęto grupy skupiające 2 408 członków.
Oddziaływanie polskich grup producentów rolnych na rozwój lokalny
W rozważaniach teoretycznych dotyczących funkcjonowania grup producentów
rolnych przypisuje się im znaczącą rolę w rozwoju obszarów wiejskich. Niemniej jednak
trudno jednoznacznie wskazać jakie elementy musi zawierać ocena zrównoważonego rozwoju
(zob. Baum, 2008). Na potrzeby przeprowadzonego badania przyjęto, że ocenie zostaną
poddane poniższe cele szczegółowe, poprzez które zostanie dokonana analiza wpływu grup
producentów rolnych na otoczenie lokalne tj.:
1) poprawa jakości produktów,
2) poprawa jakości życia rodziny członka PG,
a) wzrost dochodów członków PG,
3) poprawa w obszarze kapitału społecznego,
a) wzrost zaufania między rolnikami,
b) wspólne korzystanie z zasobów wiedzy,
c) wzrost zaangażowania w rozwój lokalny,
d) wzrost liczby szkoleń, pokazów,
4) rozwój infrastruktury technicznej,
5) rozwój lokalny,
a) wzrost przedsiębiorczości,
b) spadek lokalnego bezrobocia,
c) poprawa funkcjonowania administracji publicznej,
d) poprawa funkcjonowania ośrodków doradztwa rolniczego
6
W artykule zawarto analizę wybranych elementów uzyskanych wyników.
12
e) wzrost liczby wydarzeń lokalnych,
Na wykresie 3 przedstawiono częstotliwość wskazań dotyczących zmian, jakie zaszły
pod wpływem działania polskich PG, a jakie respondenci potrafili dostrzec i przypisać
działalności zespołowej. Najwięcej pozytywnych wskazań udzielono w przypadku dodatnich
zmian w obszarze poprawy jakości życia rodziny członka (zmienna - wzrost dochodów
rolnika; 79%), poprawa jakości wytwarzanych w ramach gospodarstw rolnych surowców
rolnych 88,6% (co należy wiązać z innymi wynikami badań nieprezentowanych w niniejszym
artykule – stosowanie nowocześniejszych metod produkcji, wzrost inwestycji w
gospodarstwach członkowskich). Ponadto przedstawiciele PG najczęściej wskazywali
(93,2%), że dzięki współdziałaniu zauważa się wyraźną poprawę relacji między rolnikami
poprzez wzrost ich wzajemnego zaufania. Wydaje się to istotnym czynnikiem sprzyjającym
integracji lokalnego środowiska. Wspólna kooperacja sprzyja także dyfuzji wiedzy wśród
członków zarówno dzięki wzajemnej pomocy, jak i możliwości uczestnictwa w różnego
rodzaju szkoleniach i pokazach firmowych. Te dodatnie zmienne sugerują, że współpraca
rolników w ramach grup producenckich przyczynia się do poprawy kwalifikacji zawodowych
rolników oraz wdrażania postępu w rolnictwie na poziomie indywidualnych gospodarstw
rolnych
7
.
Co ciekawe, 50% ankietowanych było zdania, że nastąpił spadek bezrobocia, przy
czym zaledwie ok. 39% ankietowanych stwierdziła, że wzrosła lokalna przedsiębiorczość (np.
w postaci nowo otwartych sklepów, np. spożywczych). Zaledwie niewiele ponad 30%
badanych grup producenckich zauważyło poprawę sytuacji w obrębie infrastruktury
technicznej oraz w obszarze funkcjonowania administracji publicznej
7
Podobnych wniosków dostarcza szersza analiza danych empirycznych nieprzywołanych w niniejszym artykule.
13
Wykres 3.
Oddziaływanie społeczno-gospodarcze grup producentów rolnych (udziały procentowe)
88,6
79,5
90,1
93,2
54,5
63,6
31,8
38,6
50
31,8
45,5
56,8
11,4
20,5
9,1
6,8
45,5
36,4
68,2
61,4
50
68,2
54,5
43,2
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90 100
poprawa jakości produktów
wzrost dochodów rolnika
wzrost zaufania między rolnikami (członkami PG)
wspólne korzystanie z zasobów wiedzy
wzrost zaangażowania w rozwój lokalny
wzrost liczby szkoleń, pokazów firmowych
rozwój infrastruktury technicznej w otoczeniu PG
wzrost loklnej przedsiębiorczości
spadek lokalnego bezrobocia
poprawa funkcjonowania administracji publicznej
poprawa funkcjonowania ośrodków doradztwa
rolniczego
wzrost liczby lokalnych wydarzeń kulturalnych
%
TAK
NIE
Źródło: badania własne.
Przechodząc w dalszej kolejności do analizy siły oddziaływania wskazanych
zmiennych (wykres 4), można stwierdzić, że w ocenie respondentów kształtuje się ona na
niskim, wręcz minimalnym poziomie (średnia arytmetyczna wszystkich zmiennym wyniosła
1,82 – nie wliczono wartości dla zmiennej dochód oraz jakość produktów
8
). Zatem na
podstawie uzyskanych wyników przeprowadzonego badania można wnioskować, że na
obecnym etapie rozwoju integracji poziomej w rolnictwie w postaci grup producenckich,
dostrzec można jej minimalny wpływ na korzystne przekształcenia strukturalne w środowisku
lokalnym. W opinii respondentów największe pozytywne zmiany zaszły dla zmiennych
zgrupowanych w celu 3 – poprawa kapitału społecznego (średnia arytmetyczna dla
5 zmiennych z tej grupy wyniosła 2,95).
Respondenci najniżej ocenili rozwój infrastruktury technicznej w najbliższym
otoczeniu, co wiążąc z danymi o funkcjach wykonywanych przez grupy, może być
konsekwencją realizowania przez większość tych podmiotów wyłącznie takich zadań jak
wspólne zakupy środków produkcji oraz transportu do odbiorców (ponad 60%
respondentów). Z przeprowadzonych badań wynika również, że większość grup (ok. 70%) nie
posiada jeszcze wspólnego kapitału w postaci choćby magazynów czy przechowalni.
8
Respondenci siłę oddziaływania wskazywali na 7-dmio stopniowej skali (0 – brak zmiany; 7 – bardzo duża
zmiana).
14
Powodów braku inwestycji w kapitał wspólny grup producentów rolnych można wskazać
wiele, a niektóre z nich wynikają z cech organizacji hybrydowych. Zachowanie praw
własności przez każdego z członka PG do swojego gospodarstwa, z jednej strony stanowi o
atrakcyjności tego typu współpracy, natomiast w przypadku finansowania inwestycji, gdzie
trzeba wskazać dokładne źródło zabezpieczenia (określić, czyje gospodarstwo rolne będzie
stanowić zabezpieczenie kredytu) jest bardzo problematyczne. Drugim obszarem stosunkowo
najczęstszych konfliktów jest sfera zarządzania, a szczególnie pozycja i rola lidera grupy.
Wykres 4.
Oddziaływanie społeczno-gospodarcze grup producentów rolnych (wartości średnie)
3,8
4,7
1,3
2
0,7
0,9
1,4
0,9
1,2
1,3
0
1
2
3
4
5
6
7
wzrost zaufania między rolnikami
wspólne korzystanie z zasobów wiedzy
wzrost zaangażowania w rozwój lokalny
wzrost liczby szkoleń, pokazów firmowych
rozwój infrastruktury technicznej
wzrost przedsiębiorczości
spadek lokalnego bezrobocia
poprawa funkcjonowania administracji publicznej
poprawa funkcjonowania ośrodków doradztwa
rolniczego
wzrost liczby lokalnych wydarzeń kulturalnych
Uwaga: Średni poziom wartości (podobnie jak w kolejnych przypadkach, gdy o tym mowa) obliczono ze wzoru
na średnią arytmetyczną (średnią nieważoną).
, gdzie to średnia arytmetyczna (dla
analizowanego czynnika); x
i
– wartość cechy; n – liczba jednostek próby.
Źródło: badania własne.
Podsumowanie
Na podstawie przeprowadzonych badań i zaprezentowanych powyżej ich częściowych
wyników można wnioskować, że działalność grup producentów rolnych przyczynia się do
pozytywnych przekształceń strukturalnych w otoczeniu, w którym funkcjonują. Wyznaczone
do badania obszary oddziaływania grup producenckich wpisują się również w ideę
zrównoważonego rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich. Niemniej jednak należy
15
podkreślić, iż dostrzeżone zmiany cechują się różnym stopniem oddziaływania. Na obecnym
etapie rozwoju tych podmiotów relatywnie najwyższe dodatnie zmiany występują na
poziomie indywidualnych (członkowskich) gospodarstw rolnych, w dalszej kolejności w
obrębie pozycji rynkowej grup producentów rolnych, a na końcu w otoczeniu lokalnym.
Niemniej jednak obserwuje się znaczące dodatnie zmiany w tzw. lokalnym kapitale
społecznym.
W ocenie autorki kolejność dostrzeżonych zmian wydaje się jak najbardziej
prawidłowa i zgodna z promowanym nowym paradygmatem rozwoju obszarów wiejskich, w
którym to oddolna inicjatywa, koncentracja na mocnych stronach danego regionu i
współpraca lokalnych podmiotów sfery publicznej (samorządy, jednostki naukowo-badawcze,
organizacje pozarządowe) mają przyczynić się do zrównoważonego społecznie, ekonomicznie
i środowiskowo rozwoju obszarów wiejskich. Z analizy otrzymanych wyników badań,
wynika również, iż polskie PG nadal znajdują się w początkowej fazie rozwoju, a wiele z nich
nie ma jeszcze ugruntowanej pozycji rynkowej.
Należy w tym miejscu podkreślić, że tworzenie efektywnych struktur
instytucjonalnych nie jest procesem szybkim i wymaga oprócz czasu również pomocy
finansowej ze strony państwa czy ugrupowania integracyjnego. Od momentu przystąpienia
Polski do UE rozwój grup producentów rolnych był wspierany w ramach instrumentów
wspólnej polityki rolnej (m.in. Plan Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2004–2006,
Działanie 7: Wsparcie grup producentów rolnych oraz Program Rozwoju Obszarów
Wiejskich na lata 2007–2013, Oś 1: Poprawa konkurencyjności sektora rolnego i leśnego,
Działanie: Grupy producentów rolnych), a także krajowych instrumentów (kredyty
preferencyjne).
W perspektywie długookresowej ważne jest zachowania wsparcia dla tych organizacji
na kolejny okres budżetowy UE tj. na lata 2014-2020. Wydaje się, że brak zachęt
finansowych może znacząco osłabić dynamikę tworzenia nowych grup producentów rolnych
(z przeprowadzonych badań wynika, że głównym motywem podejmowania wspólnej
działalności jako PG jest właśnie możliwość pozyskania środków finansowych). Oczywiście
w obliczu zmian na międzynarodowych rynkach rolnych i wzrostu znaczenia kwestii
bezpieczeństwa żywnościowego na świecie, niezbędna jest reforma (a nie kosmetyczna
zmiana!) wspólnej polityki rolnej UE. Niemniej jednak instrument wsparcia rozwoju grup
producentów rolnych w nowych krajach członkowskich wydaje się sprzyjać przekształceniom
strukturalnym na obszarach wiejskich tych krajów i dlatego powinien zostać zachowany.
16
Literatura
Adinyira E., S. Oteng-Seifah, T. Adjei-Kumi (2007), Sustainability assesment of rural development: A review of
methodologies, [w:] Sustainable rural development: What is the role of the agri-food sector?, M. Petrick,
G. Buchenrieder (ed.), Halle: IAMO.
Baum R. (2008), Zrównoważony rozwój rolnictwa i kryteria jego oceny, „Journal of Agribusiness and Rural
Development”, nr 1(7).
Baum R., W. Wielicki (2007), Prognoza przeobrażeń w rolnictwie do roku 2030 w kontekście zrównoważonego
rozwoju, „Wieś i Rolnictwo”, nr 1(134).
Daly H. (1993), Sustainable Growth: An Impossibility Theorem, [w:] Valuing the Earth: Economics, Ecology,
Ethics, H.E. Daly, K.N. Townsend (eds.), Cambridge MA: MIT Press.
http://www.ar.wroc.pl/~zimny/systemy.html (pobrano 25.09.2007).
http://www.mos.gov.pl/1materialy_informacyjne/raporty_opracowania/strategia/strategia1-3.html (pobrano
25.09.2007).
Jeżyńska B. (2008), Producent rolny jako przedsiębiorca, Lublin: wyd. Uniwersytetu Marie Curie-Skłodowskiej.
Just F.(2007)., Rural-Urban interlinkages and regional development, [w:] Sustainable rural development: What
is the role of the agri-food sector?, M. Petrick, G. Buchenrieder (eds.), Halle: IAMO.
Kapusta F. (2008), Agrobiznes, Warszawa: Difin.
Ménard C. (2006), Hybrid Organization of Production and Distribution, „Revista de Análisis Economico”,
Vol. 21, N°2.
Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa, projekt z
dnia 14.12.2010 roku.
OECD (2006), The New Rural Paradigm: Policies and Governance, Paris.
Platje J. (2004), Challenges and opportunities for ecological agriculture in Central and Eastern Europe, [w:]
Ecological agriculture in Central and Eastern Europe, J. Platje, J. Słodczyk (eds.), Opole: Uniwersytet
Opolski.
Ustawa z dnia 15 września 2000 roku o grupach producentów rolnych i ich związkach oraz o zmianie innych
ustaw (Dz.U. 2000, Nr 88, Poz. 983 z późniejszymi zmianami).
Zegar J.S. (2006), Strategiczne wybory w zakresie rozwoju polskiego rolnictwa w świetle uwarunkowań
zewnętrznych i krajowych, [w:] Polska strategia w procesie kształtowania polityki Unii Europejskiej
wobec obszarów wiejskich i rolnictwa, J. Wilkin, M. Błąd, D. Klepacka (red.), Warszawa: IRWiR PAN.
17
Słowa kluczowe: zrównoważony rozwój rolnictwa, nowy paradygmat rozwoju obszarów
wiejskich, grupy producentów rolnych, organizacje hybrydowe, integracja pozioma rolników.
Streszczenie
Niniejszy artykuł koncentruje się na próbie oceny wpływu polskich grup producentów na
zrównoważony rozwój krajowego rolnictwa czy szerzej obszarów wiejskich. Pierwsza część
artykułu odnosi się do rozważań teoretycznych nad związkiem między zrównoważonym
rozwojem rolnictwa, promowaniem integracji poziomej rolników a nowym paradygmatem
rozwoju obszarów wiejskich. W dalszej części autorka nakreśliła koncepcję rozwoju grup
producentów rolnych oraz przedstawiła dynamikę tworzenia tych organizacji w latach 2001–
2010. Następnie zaprezentowany został wpływ grup producentów rolnych na przekształcenia
strukturalne otoczenia, w którym funkcjonują. Analizę zrealizowano na podstawie wyników
badań empirycznych, które przeprowadzone wśród polskich grup producentów rolnych w
okresie czerwiec–wrzesień 2009 roku. Głównym wnioskiem jest stwierdzenie, że podmioty te
rzeczywiście dodatnio wpływają na rozwój lokalny, choć dostrzeżone zmiany mają jeszcze
niską siłę oddziaływania. Pomimo tego, że grupy producentów rolnych nadal znajdują się w
początkowej fazie rozwoju, publiczne wsparcie tej formy integracji poziomej wydaje się
dobrym kierunkiem wyznaczonym w ramach krajowych programów rozwoju rolnictwa i
obszarów wiejskich do roku 2020.