FILOZOFIA BOGA

FILOZOFIA BOGA

FILOZOFIA

BYTU (METAFIZYKA) POZNANIA

FILOZOFIA BOGA KOSMOLOGIA ANTROPOLOGIA

Część metafizyki ogólnej, Część metafizyki

FILOZOFICZNA

która zajmuje się istnieniem,     traktująca o świecie   Filozofia człowieka, czyli
naturą i działaniem Boga przyrody. Współcześnie dział filozofii, który podejmuje
(Absolutu), jako ostatecznej jest oparta na naukach określenie tego, co ogólnoludzkie
racji bytu.    ścisłych (koncepcja (natury człowieka) i wyjaśnia
pozytywistyczna).    miejsce człowieka w przyrodzie
  oraz społeczeństwie.

POSZCZEGÓLNE DZIAŁY FILOZOFII BOGA:



Istnienie Boga



Natura Boga



Działanie Boga



Wsobne – spełniane przez Boga akty wolitywne, Bóg poznaje.



Ad extra (na zewnątrz) – związane ze stworzonym światem (akt stwórczy, Opatrzność)
oraz działanie przechodnie.

Filozofia Boga jest integralną częścią metafizyki. To pewne zwieńczenie dociekań

filozoficznych.  Nie  należy  pytać  „Czy  istnieje  Bóg?”,  ale  raczej  „Dlaczego  istnieje  świat?”  –  to
dopiero  jest  ściśle  filozoficzne  pytanie.  Wszechświat  trzeba  usprawiedliwić,  wyjaśnić  przez
odwołanie się do adekwatnej przyczyny. Tą drogą dochodzi  się do istnienia Boga jako Pierwszej
Przyczyny. Wskazuje się na Niego jako na Ostateczną Rację bytów.

TERMINOLOGIA



Filozofia Boga – racjonalna refleksja zajmująca się Bogiem.



Teologia  naturalna  =  teologia  racjonalna  –  nazwa  wskazuje  na  zbieżność  przedmiotu  tej
dyscypliny  i  teologii  w  sensie  właściwym  (bazującej  na  Objawieniu).  Mówi  o  Bogu,  ale
bazuje na  Objawieniu  naturalnym  przy  stworzeniu  świata i człowieka. Przedmiot  częściowo
obciążony (większy zakres, gdy bazuje się na Objawieniu nadprzyrodzonym, np.: dogmaty).
Nie  ma  sprzeczności  między  filozofią  Boga  (teologią  naturalną),  a  Objawieniem
nadprzyrodzonym.

Kant twierdził, że istnienie Boga jest kwestią wiary, a nie rozumu. Podobnie protestantyzm na czele z M. Lutrem.

Natomiast w Fides et ratio możemy przeczytać o naturalnej poznawalności Boga. Jan Paweł II nawiązuje do dogmatu z
Soboru Watykańskiego I: „Bóg, początek i cel wszystkich rzeczy może być udowodniony z rzeczy stworzonych w
naturalny sposób za pomocą własnego światła rozumu”. W związku z tym człowiek, który może używać rozumu nie
może być bez własnej winy ateistą. Fides et ratio mówi o przeszkodach, jakimi są wolna wola i grzech. Powyższe



Teodycea  –  tej  nazwy  po  raz  pierwszy  użył  G.  Leibniz  w  1710  r.  („Teodycea  –  eseje  o
dobroci  Boga,  wolności  człowieka  i  pochodzenia  zła”).  Przedstawia  on  obronę  Boga  przed
zarzutami  związanymi  z  istnieniem  zła  w  świecie.  Etymologicznie  nazwa  ta  pochodzi  od
greckiego „theos” (Bóg) i „dike” (sprawiedliwość, prawość). Z czasem zaczęto używać tego
terminu  w  szerszym  znaczeniu,  że  to  nie  tylko  obrona,  ale  także  filozofia  Boga.  To  termin
niejednoznaczny,  bo  oznacza  teologię  naturalną  lub  teorię  uzasadniającą  istnienie
Wszechmocy  i  Opatrzności  Boga  pomimo  istnienia  zła.  Również  występuje  w  węższym
sensie jako Boża Opatrzność, Sprawiedliwość czy zarządzanie rzeczami. Wszystkie powyższe
terminy zawierają słowo Bóg.

NAZWA BÓG W RÓŻNYCH JĘZYKACH
Bóg to rzeczywistość transcendentna. Zawsze poznawana jest w osnowach zmysłowych, bo brak
bezpośredniego dostępu poznawczego do Niego. Słowa oznaczające Boga we wszystkich kulturach
dotyczą świata materialnego.



gr. „Theos” prawdopodobnie etymologicznie pochodzi z języka indoeuropejskiego i oznacza
oddychanie, życie, tchnienie, powiew;



łac. Deus i jego odpowiednik w językach romańskich wywodzą się od „Deivos” –
rzeczywistość świetlista, promienna;



semickie El, Elohim (akcentują moc Boga), Adonai, Allach, Jahwe (to imię Boga, zapis
spółgłoskowy JHW wyraża filozoficzną istotę Boga – Ten, który jest, istnieje);



słowiańskie Bóg, Boh, Bog pochodzą etymologicznie z języka staroindyjskiego, od słowa
„Hagas” – pomyślność, szczęście, bogactwo;



germańskie Gott czy angielskie God – brak jednoznacznej etymologii.

POJĘCIE BOGA (to, co człowiek posiada w swoim intelekcie)
W dziejach filozofii nazywano tak różne rzeczywistości (np. filozofowie przyrody). Współcześnie
wyróżnia się pewne elementy istotne składające się na pojęcie Boga (tzw. esencjalia). Gilson mówi
transcendentny trzech:

1. Byt transcendenty (istnieje niezależnie od świata, od człowieka i przekracza go);
2. Byt konieczny (nie potrzebuje usprawiedliwienia swojego istnienia; pytanie „Kto stworzył

Boga?” jest źle postawione);

3. Przyczyna całej pozostałej rzeczywistości.

Afirmacja filozoficzna Boga nie dotyczy czegokolwiek, co Nim nazwiemy. Muszą być spełnione te
trzy warunki, aby mówić o Bogu.

DZIEJE PROBLEMATYKI FILOZOFII BOGA

1) STAROŻYTNA GRECJA

●

Rodowód pojęcia „Bóg” nie jest filozoficzny. To pojęcie odziedziczone z religii, z
mitologii, od poetów (Homer). Pojęcie Boga starsze od filozofii. Funkcjonowało jako
pojęcie potężnej istoty i w związku z tym wyróżniamy dwa nurty:



nurt orficki (religia misteriów) – związek z kosmosem, przedstawiany w różnych
teogoniach, gdzie mieszały się różne elementy mitologiczne;



religia publiczna – bogowie związani z ludźmi, na ludzkie podobieństwo.

stwierdzenie  dogmatyczne  jest  oparte  na  tekstach  Pisma  Św.  (człowiek  nie  może  pozostawać  w  absolutnej
nieświadomości Boga): Rz 1 („To bowiem, co o Bogu można poznać, jawne jest wśród nich, gdyż Bóg im to ujawnił.
Albowiem od stworzenia świata niewidzialne Jego przymioty - wiekuista Jego potęga oraz bóstwo - stają się widzialne
dla umysłu przez Jego dzieła, tak że nie mogą się wymówić od winy”) oraz Mdr 13 („Bo z wielkości i piękna stworzeń
poznaje  się  przez  podobieństwo  ich  Stwórcę”).  Niektórzy  chrześcijanie  kwestionują  ten  dogmat.  Nazywamy  ich
„nieświadomymi heretykami”.

●

Interpretacja czysto racjonalna, niezależna od religii, od mitologii pierwszych filozofów –
przejście od mitu do logosu. Wskazują na Arche, czyli praprzyczynę, prazasadę, która
coraz bardziej staje się transcendentną, mniej zaś materialnie konkretną w miarę rozwoju
filozofii (woda, apeiron, powietrze, etc. – mają swoje boskie oblicze, to sedno całej
przyrody, to początek, rodzaj kosmicznego bóstwa).

●

Rozdźwięk  pomiędzy  religijnym  wyobrażeniem  Boga,  a  filozoficzną  ideą  boskości  –
jeden,  transcendenty,  nieskończenie  doskonały,  który  stoi  w  sprzeczności  z  bogami,  o
których mówi religia. U Platona w jego okresie schyłkowym, np. w Państwie pojawiają się
bogowie  wzięci  z  filozofii  greckiej  –  idea  dobra  jako  przyczyna  wszechrzeczy,  posiada
atrybuty boskie.

●

Szczytowe osiągnięciem jest filozofia Arystotelesa, która wyjaśnia zjawisko zmian
zachodzących w świecie. Wskazuje na Myśl Samomyślącą, na Czysty Akt, na Pierwszego
Mieporuszonego Poruszyciela. Abstrakcyjny. Takim Bóg jest daleki człowiekowi,
samolubny i odległy.

2. EPOKA HELLENISTYCZNA

●

Odwrót od teologii naturalnej. Bóg utożsamiany ze światem albo Bóg, który nie ma
wpływu na świat.



stoicy;



epikurejczycy.

3. POCZĄTKI CHRZEŚCIJAŃSTWA

●

Spotkanie religii żydowsko-chrześcijańskiej (Objawionej) i greckiej filozofii. To nowy
etap rozwoju filozofii Boga – początek filozofii chrześcijańskiej (samo chrześcijaństwo nie
jest filozofią, lecz doktryną, która stawia sobie za cel zbawienie ludzi przez Chrystusa – cel
praktyczny, a nie teoretyczny). Filozofia chrześcijańska powstaje jako wynik spotkania
Objawienia (pewne prawdy) i filozofii (metody rozumowego tłumaczenia świata).

●

Na początku panowało niechętne nastawienie pierwotnego chrześcijaństwa do filozofii:
„Cóż wspólnego mają Ateny i Jerozolima?” (Tertulian). Później zostaje to przełamane –
obrona przed atakami sofistyki, wykształcenie aparatu pojęciowego, aby mówić o Bogu w
sposób zrozumiały dla ludzi wyrosłych w innej kulturze.

●

Kultura rzymska – kultura europejska (Kapitol – Akropol – Golgota).

●

Od II wieku używano metod filozoficznych do wyrażania prawd chrześcijańskich – to, co
wymykało się wyobrażeniom Greków, np. Jakie miejsce przyznać bogom w racjonalnej
interpretacji świata? Jak pogodzić politeizm z wnioskami pochodzącymi z refleksji
filozoficznej? Tu pojawiają się pojęcia z tradycji judeo-chrześcijańskiej:

1) Pierwszą cechą Boga objawionego jest Jego jedność („Szema Izrael”).
2) Fakt, że Bóg nie jest rzeczą. To nie coś, a Ktoś, więc stosunek do Niego jest

osobisty, osobowy.

3) Bóg jest tym, który jest – Jestem jako imię Boga. Filozofia chrześcijańska u

podstaw jest egzystencjalna w rozumieniu materialistycznej metafizyki, która
wychodzi od faktu istnienia.

– Credo: wyznanie wiary, które jest owocem syntezy prawdy objawionej i tego,

co dała grecka filozofia (wyznajemy to, w co wierzymy, jakie treści
uznajemy za prawdziwe; ujęcie tego, kim jest Bóg, jako On jest);

– Wyznanie wiary Izraela – wyznanie historyczne (to co uczynił Bóg w dziejach

narodu, bardzo osobiste, relacje osobowe od Boga).

4. PIERWSI OJCOWIE KOŚCIOŁA

●

Filozofia Platona, neoplatonizm wpłynął na nich, ponieważ akcentował fakt
nieśmiertelności człowieka.

●

Św. Augustyn studiuje Enneady Platona (traktaty uporządkowane przez Porfiriusza),

pojęcia: Jednia, Intelekt, Dusza Świata (analogia: Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch Święty).
Problem augustynizmu jest brak odpowiedniej filozofii dla teologii.

1) Jednia emanuje w sposób konieczny (to różni myśl objawioną od neoplatońskiej).
2) Istnieje inaczej zarysowana linia podziału. W myśli chrześcijańskiej pomiędzy

Bogiem i Jego zrodzonym Słowem, a całym stworzeniem. Bóg w Trójcy Jedyny
jest Byt konieczny, a wszystko, co stworzone jest niekonieczne – przepaść
metafizyczna. Jednia – stworzenie, wielość.

3) Człowiek w ujęciu chrześcijańskim wykluczony z porządku boskiego (nie jest

Bogiem).

●

Augustynizm  z  platonizmu  przejął  przekonanie,  że  skoro  człowiek  posiada  w  swoim
intelekcie prawdę (pewną właściwość boską) tzn. że musi być ona umieszczona w umyśle
w  sposób  bezpośredni  przez  Boga.  To  zwodnicze  myślenie,  bo  prawda  nie  jest  niczym
boskim, jest w zasięgu poznania ludzkiego, to jest jego właściwość, to wynik poznania.

●

Fakt  boskości  prawdy  w  umyśle  wskazuje  bezpośrednio  na  istnienie  Boga  –  człowiek  w
swych naturalnych zdolnościach nie jest wstanie  poznać prawdy.  Z powyższego poglądu
rodzi  się  iluminizm  –  wszelkie  poznanie  jest  możliwe,  gdyż  Bóg  umożliwia  poznanie
prawdy, oświeca człowieka (wewnętrzny Mistrz). Samo poznanie – intuicja – odbywa się
bez  pośrednictwa  rozumowania.  Poznanie  Boga  i  własnej  duszy  jest  dla  Augustyna
największą wartością - „Wejdź w samego siebie – we wnętrzu człowieka mieszka prawda.”

●

Augustyn  odwrócił  naturalny  porządek  poznania  –  nie  od  przedmiotu,  lecz  od  podmiotu
poznania  –  ontologizm  –  człowiek  bezpośrednio  poznaje  Boga  i  dopiero  w  Nim  widzi
świat,  wszelkie  prawdy  istnieją  w  Umyśle  Boga  (wyjaśnienie:  nie  mamy  dostępu  do
intelektu Boga).

●

Prawda jest dobrem zbyt wielkim, aby mogła być naturalnie dostępna człowiekowi
(rozbieżność między tym, co niesie Objawienie, a tym, co wynika z filozofii Augustyna).
Myśl ta była źródłem wielu późniejszych herezji.

5. ŚW. TOMASZ Z AKWINU (XII. w.)

●

Sięga do Arystotelesa, na nowo go odkrywa (od religijnej strony).

●

Weryfikuje spojrzenie na rzeczywistość. Świat nie jest wieczny i domaga się wyjaśnienia.
Wskazuje na IPSUM ESSE (Samo Istnienie, Czysty Akt, Ten, który Jest, udziela istnienia,
a Jego funkcja stwórcza niekonieczna – do istoty Boga nie należy stwarzać, ale istnieć;
creatio ex nihilo wolnym wyborem Boga).

●

Konieczność istnienia Boga, pełnia doskonałości, a zarazem to Bóg osobowy, o czym
świadczą transcendentalia relacyjne (związek bytów z intelektem i wolą Stwórcy – mają
być przedmiotem naszego poznania, wiążą nasze akty wolitywne).

●

Spotkanie filozofii i teologii dokonało się w sposób doskonały, nie ma lepszego systemu.

6. LUTER (XVI w.)

Zagubiono prawdy systemu św. Tomasza. Luter twierdził, że prawda o stworzeniu jest
trudniejsza od prawdy o wcieleniu Syna Bożego.

7. NOWOŻYTNOŚĆ

●

Ten czas został ukształtowany przez trzy główne postawy poznawcze:

1)  Racjonalizm Kartezjusza, Leibniza, Wolfa, Spinozy;
2)  Empiryzm Locka i Hume'a;
3)  Krytycyzm Kanta.

●

W  konsekwencji  nastąpiło  odrzucenie  metafizyki  (wielkie  negacje  Boga  w  filozofii
współczesnej).  Wiara  po  odrzuceniu  metafizyki  staje  się  czymś  nierozumnym,
subiektywnym, traci racjonalny fundament.

●

Genezą tego kryzysu XIV i XV wiek – czas upadku kultury średniowiecza, filozofia
ogranicza się do logiki. To okres schyłkowy (dekadencja) średniowiecza (pytania typu, ile

diabłów zmieści się na końcu szpilki?). Rozważania logiczne są tutaj wynikiem kryzysu
filozofii. Oprócz tego sofiści poddają w wątpliwość wszystko, co człowiek może poznać.
Symbolem tego jest Wilhelm Ockham

●

Teoria poznania Ockhama ogranicza się do trzech tez:

1) Istnieje poznanie intuicyjne jednostki, które jest bardziej wartościowe od poznania

abstrakcyjnego; nie dyskurs, lecz intuicja (najprawdziwsze).

2) Poznanie abstrakcyjne nie dosięga rzeczy zewnętrznych (rzeczy samej w sobie), a

jedynie twory umysłu (pojęcia) – nie ma różnicy pomiędzy pojęciem a jego treścią;
wiedza pojęciowa jest niemożliwa (nominalizm – pojęciu nie odpowiada nic po
stronie rzeczywistości).

3) Poznanie abstrakcyjne nie jest związane ze zmysłowym (umysł poznaje swoje

własne wytwory.

Poglądy te są przeciwieństwem założeń filozoficznych średniowiecza czy starożytności
(umysł ludzki nie jest w stanie dotrzeć do prawdy o rzeczy).

●

Woluntaryzm  –  istotą  duszy  jest  wolna  wola,  nie  rozumność.  Nie  ma  bezwzględnego
dobra  (dobrem  jest  to,  co  się  Bogu  podoba,  złem  to,  co  Bóg  chce  żeby  było  złe).
Rozerwany  związek  prawa  z  obiektywnym  dobrem  (właściwy  ład  moralny  świata  jest
wynikiem  natury  Boga,  a  nie  Jego  woli).  Przez  to  dochodzi  do  wynaturzenia  prawa.  To
powoduje  otworzenie  drogi  dla  nowożytnego  pozytywizmu  prawnego  (dobro  jest
wynikiem  woli  tego,  kto  stanowi  prawo  –  skutkiem  tego  w  metafizyce  nic  nie  można
powiedzieć, niczego twierdzić w tej dziedzinie – nie można uzasadnić istnienia Boga).

●

„Brzytwa Ockhama” – bytów nie należy mnożyć bez potrzeby. Pozostawia jedynie
logikę. Kierunek ten jest nazywany via moderna (kierunek nowoczesny, który na gruncie
religijnym został przejęty przez reformację).

●

Ujawnia się protest przeciwko kulturze średniowiecznej:

- na płaszczyźnie religijnej: reformacja – zerwanie z tradycją, hasło: sola sciptura;

powrót do korzeni, do czasów pierwszych chrześcijan;

- na

płaszczyźnie społecznej: bunt jednostki przeciwko społeczeństwu

(średniowiecze było opanowane przez myśl społeczną; cechy, Europa – wówczas
Chrystianitas, wspólnota narodów chrześcijańskich);

- w dziedzinie naukowej: protest przeciwko nauce typu arystotelesowskiego (w

zawiązku z rozwojem przyrodoznawstwa, odkryciami) i z powodu, że fizyka stała
się nieaktualna, odrzucono także metafizykę,

●

To czas odkryć naukowych:

a)  potwierdzenie kulistości Ziemi;
b) zmienia się postrzeganie układu planetarnego (Kopernik);
c)  odkrycia geograficzne (nowe lądy – wymiana handlowa);
d) nowe wynalazki techniczne (druk);
e)  powstają państwa narodowe (rozsypuje się  Zjednoczona Europa, Christianitas;  dzieła

pisane w językach narodowych; osłabienie pozycji papiestwa).

W takim klimacie pojawia się Kartezjusz. Od niego rozpoczyna się filozofia nowożytna. Nazywany
jest jej ojcem.

Wilhelm Ockham urodzony w 1300 roku. Zwany „niszczycielem scholastyki”. Franciszkanin, który studiował w

Oxfordzie. W 1324 roku został wezwany do Awinionu, aby się wytłumaczyć ze swoich poglądów. Zostaje osadzony w
klasztorze, z którego ucieka. Prowadził zajadłą polemikę z papieżem pod opieką Ludwika Bawarskiego. Umiera w
1348 roku pojednany z Kościołem.

Współcześnie podobny jest postmodernizm – zanegowanie tego, co było dotychczas.

Kartezjusz (XVII w.)

-  ”wątpliwości niszczą duszę”, zatem trzeba stworzyć system wiedzy niepowątpiewalnej,
-  poszukiwania fundamentu dla wiedzy,
-  dokonał odwrócenia w kierunku myśli zdroworozsądkowej,
-  twórca nowej postawy filozoficznej (wychodzi od penetracji ludzkiej myśli, świadomości),
-  przejście  od  Arystotelesa  do  Platona,  odwrót  od  tradycji  realistycznej  do  idealistycznej

(wychodzimy nie od świata, ale od treści naszej świadomości),

- koncepcja klasyczna w wersji podmiotowej (ambicje maksymalistyczne racjonalnej

filozofii, która nie jest obiektywistyczna – dane świadomości),

- ma krytyczny stosunek do zastanej wiedzy,
- katolik; „Jak nikt inny zabiegałem o to, aby pozyskać sobie niebo”; unika dyskusji na tematy

teologiczne; kolegium jezuickiego La Flesche (logika, filozofia, matematyka),

-  „cała zastana filozofia nie zawiera ani jednej tezy bezspornej” (realizm Kartezjusza),
-  fascynacja jasnością, ścisłością, przejrzystością matematyki,
-  przyłącza  się  do  armii  księcia  Maurycego,  później  do  Maksymiliana  Bawarskiego;  10\11

listopada 1619 roku śni mu się, że ma misję – poszukiwanie prawdy na drodze rozumu;
celem stworzenie zunifikowanego systemu wiedzy niepowątpiewalnej (zobowiązanie, ślub,
pielgrzyma do Loretto); w czasach chaosu punktem wyjścia.

POJĘCIE METODY

- Twórca pojęcia; uporządkowany sposób podejścia do przedmiotu badań; greckie „hodos” –

droga (metoda: „po drodze”); narzędziem poznania rozum (rozsądek jako rzecz
najsprawiedliwiej rozdzielona na świecie, nikt się nie uskarża nie jego brak.

- Nauka dzieli następująco: korzeniem metafizyka, pniem fizyka, gałęziami etyka, mechanika

i medycyna.

- Wrogość wobec dotychczasowych technik filozoficznych (zwłaszcza do klasycznej dedukcji

sylogistycznej Arystotelesa); racjonalizm kartezjański jako zachwyt metodą filozoficznych
analiz zaczerpniętą z matematyki.

- Formułuje prawidła metody; jej jedność ma zapewnić jedność systemu naukowego (cztery

prawidła metody: reguła oczywistość, analizy, syntezy, enumeracji).

- Przyjmuje intuicję intelektualną (intelekcja) jako jedyny akt poznawczy (jeżeli dedukcja, to

tylko jako strumień aktów intuicji – dzięki niej umysł wchodzi w bezpośredni kontakt
poznawczy z rzeczą niezależnie od danych zmysłowych).

- Przedmiotem poznania umysłu są idee, a nie otaczające nas rzeczy



Idee u Platona istniały realnie, poza umysłem (skrajny realizm), a tu istnieją w
umyśle, w ludzkim intelekcie i są bezpośrednio przedmiotem poznania.



Kartezjusz mówi o ideach jasnych/niejasnych, (wyraźnych/niewyraźnych).



Idee  dzielimy  na  wrodzone,  nabyte,  skonstruowane  (dowodzenie  istnienia
Boga  wychodząc  od  istnienia  pewnych  idei  w  intelekcie).  Ujawnia  się
niekonsekwencja: kwestionujemy wiedzę z zewnątrz – wszystkie idee powinny
być uznane za wrodzone

1) Reguła oczywistości – nie należy niczego przyjmować za prawdziwe, dopóki nie

zostanie dana kwestia poznana jasno i wyraźnie.

2) Reguła analizy – aby poznać przedmiot złożony należy wyodrębnić prostsze

elementy, ustalić relację między nimi.

3) Reguła syntezy – intuicja prostych elementów nie wystarcza, potrzeba dedukcji,

która ustawi związki pomiędzy elementami.

4) Reguła enumeracji – działania te mają przebiegać w określonym porządku.

Celem Kartezjusza jest wiedza niepowątpiewalna. Środkiem do tego ma być sprawdzanie kolejnych
twierdzeń. Początkiem metodyczne wątpienie (poddanie w wątpliwość całej dotychczasowej
wiedzy; zakwestionowanie wszystkiego, aby odnaleźć to, co pewne).

MEDYTACJE
Nowa metoda wykładu. Wcześniej były komentarze – twierdzenie i jego uzasadnienie. Natomiast
tutaj Kartezjusz przedstawia sposób rozumowania, myślenia aż do sformułowania wniosków.



I Medytacja

Przepuszczenie przez czyściec sceptycyzmu całej posiadanej wiedzy (domaganie się od
wszelkich twierdzeń oczywistości na miarę matematyki). W praktyce postuluje zachowanie
obecnych zasad nim nie zbuduje odpowiedniego i niepowątpiewalnego systemu.
Pytanie o pewność przekonań opartych na zmysłach:

- skoro wprowadzają w błąd nie można im ufać,
- nie można przypisywać jakości przedmiotom (nie można powiedzieć „miód jest słodki”,

a jedynie „ja czuję słodycz młody” – argument chorego na żółtaczkę: „miód jest
gorzki”),

- nierozróżnialność jawy i snu,
- hipoteza złego demona, który usiłuje zwieść w tym, co wydaje się nam pewne.



II Medytacja

Co możemy z całą pewnością wiedzieć?

- wątpienie ma swoje granice, bo pewne jest istnienie podmiotu myślącego który wątpi,
- „cogito ergo sum” („ja jestem”, „ja istnieję”) jest pierwszym sądem absolutnie

prawdziwym, przezwyciężeniem sceptycyzmu. To pierwsza zasada metafizyczna
(tradycja platońsko-plotyńsko-augustyńska; analogia do Augustyna Soliloquia – „błądzę
więc jestem”).

Czym jest podmiot myślący, owa substancja, która stoi pod aktami poznania?

- o prawdzie informuje rozum, nie zmysły (wosk); nie istnieje poznanie czysto zmysłowe,
- rozum stanowi jedyne kryterium prawdy (prawdziwe jest tylko co jasno ujmuję

umysłem: nowożytny racjonalizm)

Ego – substancja, której naturą jest myślenie (res cogitans – coś myślącego).
Dusza – byt świadomości, substancja różna od ciała, nieśmiertelna, nie stanowi z ciałem
kompozituum (analogia do Platona).

- dokonuje zmiana w podziale bytów z ożywionych i nieożywionych na świadome i

nieświadome (dyskusje, czy człowiek, który jest pogrążony w śpiączce, jest
człowiekiem?)

- przedmiotem poznania nie jest świat, rzeczywistość, a treść świadomości podmiotu

(odwrócenie porządku poznania).



III Medytacja

Solipsyzm – istnieje tylko moja świadomość, wszystko inne należy udowodnić. Kartezjusz
staje się inicjatorem sporu o istnienie świata.

- odwołuje się do idei istniejących w umyśle: wrodzone, nabyte, skonstruowane; pyta o

naturę idei, o pochodzenie ich treści w ludzkim intelekcie. Idee różnią się między sobą
w zakresie treści, więc jest pewna hierarchia: doskonalsze i mniej doskonałe. Tu
Kartezjusz posługuje się pojęciem rzeczywistości formalnej, obiektywnej (pojęcie
rozumiane inaczej niż na ogół),

- wprowadza zasadę ewidentnego przyczynowania (skutek nie może być doskonalszy

niż jego przyczyna, skutek musi się w przyczynie w jakiś sposób zawierać)

- idee jakie człowiek posiada:

a) Człowiek jako res cogitans, świadomość ludzka może być twórcą idei rzeczy

materialnych (ma w sobie więcej doskonałości i rzeczywistości obiektywnej).

b) Może na zasadzie pomnożenia stworzyć sobie ideę drugiego człowieka (umysł

poprzez obserwację; pomnożenie istot ludzkich).

c) Idea anioła: z idei Boga i mnie samego (doskonalszy ode mnie, ale mniej

doskonały od Boga, którego ideę posiadam).

d) Skąd się wzięła posiadana przeze mnie w intelekcie idea Boga? Czy jestem w

stanie sam ją sobie wytworzyć, skoro jest doskonalsze aniżeli może cogito, moje
myślenie?

IDEA SUBSTANCJI NIESKOŃCZENIE DOSKONAŁEJ

- Człowiek tworzy sobie pojęcie nieskończonego czasu, przestrzeni, ale tu pojęcia te są

negacją pojęcia nieskończoności (tzw. nieskończoność potencjalna – mamy
doświadczenie pojęcie bytu skończonego, które negujemy).

- Bóg jako nieskończoność aktualna – tutaj pojęcie skończoności występuje jako wtórne

(Bóg  jako  nieskończona  aktualna  nie  może  być  tworem  ludzkiej  myśli).  Tutaj
Kartezjusz  formułuje  szereg  dowodów  (logika  –  rodzaje  dowodu  ontologicznego:
wnioskuje się o realności  istnienia Boga wychodząc z pojęcia  Boga):  skoro posiadam
ideę bytu aktualnego, nieskończenie doskonałego, a ta idea nie może być formą mojej
świadomości, bo przyczyna nie może być mniej doskonała od skutku, stąd przyczyną tej
idei może być tylko Bóg.

- Bóg u Kartezjusza jest potrzebny, aby udowodnić istnienie świata.

MECHANICYSTYCZNA KONCEPCJA PRZYRODY
Kartezjusz  przyjął  tylko  takie  jakości,  jak  rozciągłość  i  ruch,  reszta  zaś  jest  względna.  Ruch  i
rozciągłość  jako  obiektywne  i  mierzalne  podstawą  pod  rewolucje  naukową.  Daje  początek
matematycznemu  przyrodoznawstwu.  Czyni  przedmiotem  poznania  treści  świadomości.  W  tym
nowym  opisie  całą  przyrodę,  która  jest  mechanizmem  tłumaczą  zasady  dynamiki.  Wszelkie
zjawiska mają charakter ruchu. Zwierzęta, ciało ludzkie rozumiane jako bardzo złożone automaty –
pękniecie  w  koncepcji  człowieka  tzw.  dualizm  antropologiczny  (dusza  i  ciało  to  zupełnie  inne
porządki,  ciało  czymś  obcym  w  stosunku  do  duszy,  to  mechanizm,  którym  posługuje  się  dusza;
istotą duszy świadomość, a istotą ciała rozciągłość). Interakcjonizm antropologiczny towarzyszył
myśli  postkartezjańskiej  (zerwana  jedność,  dusza  i  ciało  istnieją  niezależnie).  Jak  one  ze  sobą
współdziałają?  W  jaki  sposób  człowiek,  który  w  duszy  żywi  pragnienie  potrafi  posłużyć  się
narzędziem  ciała?  Według  Kartezjusza  punktem  oddziaływania  duszy  na  ciało  jest  szyszynka
mózgowa  (punkt  styczny,  dzięki  któremu  dusza  wpływa  na  działanie  ciała).  Istnieją  różne
interpretacje  na  temat  tego,  na  czym  polega  to  oddziaływanie.  Kontynuatorzy  myśli  Kartezjusza:
Malebranche  –  okazjonalizm,  Spinowa  –  paralelizm,  Leibniz  –  harmonia  wprzód  ustanowiona,
mechanizm, ład nazwany światem.

Skutki kartezjanizmu (dalekosiężne, zwłaszcza na polu nauk zajmujących się człowiekiem):

- w medycynie ciało traktowane jako bardzo skomplikowany mechanizm;
- niewłaściwe rozumienie tego, kim jest człowiek – ciało, psychika, sfera duchowa (człowiek

jest jednością);

- pomieszanie funkcji (myślenie) z istotą człowieka – zaktualizowane myślenie nie należy do

istoty człowieka. Jest człowiekiem ten, kto aktualnie świadomości nie posiada, np. embrion,
ktoś, kto śpi, chory, etc. człowiekiem Kartezjusza kryterium bycia człowiekiem zostało
pomieszane ze świadomością;

Fides et ratio mówi o błędzie ontologizmu, który twierdzi, że nie mamy poznania świata, tylko poznajemy

bezpośrednio Boga, a w nim jako w zwierciadle dopiero całą rzeczywistość – w Bogu istnieją idee wszystkich rzeczy.
Tu Malebranche przypisuje człowiekowi zdolność do bezpośredniego poznania Boga.

- fundamentalne poglądy, że istnieje ostateczna prawa, ostateczne kryterium poważnie patrzą

na myśl kartezjańską. Dążył on do sformułowania całościowej wizji świata, pewnego
systemu wartości. Współcześnie krytykuję się ujęcia fundamentalistyczne.

FILOZOFIA BOGA

1. Uznanie idei Boga jako myślącej, świadomej, niezależnej Substancji, która jest wrodzoną

człowiekowi (decydujący wpływ na późniejsze kierunki filozofii).

Analogicznie  do  Gilsona  –  nie  wszyscy  ludzie  posiadają  identyczne  pojęcie  Boga  (różne
rozumienie  tego,  co  Boskie).  To  pojęcie  naturalne  dla  człowieka,  ludzkiej  kultury,  ale  nie
wrodzone,  tylko  nabyte.  Kartezjusz  zredukował  powszechną  wrodzoność  chrześcijańskiej
idei Boga, a to błąd.

2. Idea Boga uznana za podstawę metafizyki, która jest zredukowana do fizyki, do

mechanistycznej  koncepcji  świata.  Bóg  w  kartezjanizmie  tylko  na  początku  jest
chrześcijański.  Św.  Tomasz  wyjaśnia  rzeczywistość  tak:  musi  istnieć  Ipsum  Esse,  źródło
istnienia  wszelkich  bytów  (Bóg).  Natomiast  Kartezjusz:  Bóg  jako  metafizyczna  zasada
potrzebna,  aby  udowodnić  istnienie  świata.  Tutaj  istotą  Boga  jest  bycie  Stwórcą
(właściwość bycia Stwórcą nie jest koniecznym przymiotem, bo stworzenie jest aktem woli
Boga). To ujęcie Boga nie jest chrześcijańskie.

ISTNIENIE, OCEAN ISTNIENIA

ŹRÓDŁO ISTNIENIA

(Tomasz)



(Kartezjusz)

BYĆ, ISTNIEĆ

STWARZAĆ

(istotą Boga chrześcijańskiego)



(istota Boga kartezjańskiego)

Wg Kartezjusz Bóg istnieje, bo stwarza. Jest zredukowany do przyczyny natury, a w
dalszym ciągu utożsamiany z naturą (np. Spinoza).

Kartezjanizm potępiony przez Kościół katolicki i Reformowany. W1663 rok dzieła
Kartezjusza zostały wciągnięte na indeks ksiąg zakazanych. W jego wątpieniu
metodycznym widzi się drogę do ateizmu.

Utożsamienie Boga z naturą inspiracją dla panteistycznych koncepcji Spinozy i teistów.

Spinoza

- „Etyka w porządku geometrycznym wyłożona” przedstawia wykład ogólnej wizji

rzeczywistości.

- Fascynacja matematyką i geometrią, ich metodą.
- Nawiązanie do panteistycznej metafizyki G. Brunona i J. Sz. Eriugeny, metafizyki

sięgającej Plotyna – Bóg działa z konieczności swojej natury (Kartezjusz); ponadto nie jest
transcendentny, ale tożsamy z naturą (Deus sive natura) – panteizm.

- Ontologia kartezjańska przetworzona tak, że z dualizmu (Kartezjusz) rodzi się monizm –

istnieje jedna samoistna substancja, która obejmuje całą rzeczywistość.

- Bóg objawia się jedynie poprzez świat, a nim rządzą prawa przyrody, mechaniki. W świecie

zorganizowanym  w  sposób  deterministyczny  nie  ma  miejsca  na  Objawienie
nadprzyrodzone.  Spinoza  uznaje  Pismo  Święte  za  wytwór  czysto  ludzki,  kwestionuje
możliwość  cudów  contra  natura  polegających  na  zawieszeniu  praw  przyrody.  To  jest
egzegeza naturalistyczna: interpretacja zjawisk jako czysto naturalne, np. cud rozmnożenia
chleba – Jezus napełnił serca ludzi miłością tak, że wyciągnęli, co mieli przy sobie i zaczęli
się dzielić; Jezus Chrystus najszlachetniejszym  z ludzi, ale  to  nie Bóg. Spinoza uważa, że

przeprowadzona przez niego racjonalistyczna i naturalistyczna krytyka  tego, co Objawione
będzie  mogła  uzasadnić  wolność  i  doprowadzić  do  zjednoczenia  wszystkich  religii
(likwidacja punktów spornych). To było krytykowane przez wszystkie religie (odejście od
tego, w co wierzy większość religii). „Etyka na sposób geometryczny wyłożona” okrzyknięta
ateistyczną (panteizm, ateizm).

- Spinoza wpłynął na oświeceniowych myślicieli francuskich (materialiści i deiści – Bóg

Zegarmistrzem, Najwyższym Inżynierem machiny świata, jego Budowniczym) i
panteizujących romantyków niemieckich.

- Miejsce Boga religii zajmuje Bóg jako pewien konstrukt potrzebny do tego, aby uwieńczyć

obraz mechanistycznej natury – oświecenie.

Leibniz

- Ostatni polihistor (człowiek, który był w stanie w sposób twórczy rozwijać wszystkie

dziedziny współczesnej sobie wiedzy – filozofia, matematyka, fizyka, historia, prawo). W
matematyce zasłynął z rachunku różniczkowego. Dążył do tworzenia syntezy, próbował
godzić teorie, dyscypliny naukowe. Projektował tzw. uniwersalny język.

- Leibniz próbował godzić prądy kulturowe i wyznawców religijnych – dążenie do

pogodzenia  katolików  z  protestantami  (zwłaszcza  w  obrębie  księstw  niemieckich).  Tzw.
irenizm  (w  Polsce  A.  Frycz-Modrzewski)  jako  pewien  sposób  godzenia  wyznań  na  bazie
pewnego  dogmatycznego  relatywizmu  (akcentowanie  tego,  co  w  różnych  wyznaniach
wspólne, a odchodzenie od tego, co stanowi element podziału, zwłaszcza w odniesieniu do
sfery  praktycznej  –  wszyscy  dążą  do  prawości,  dobroci,  miłości,  sprawiedliwości  etc.).  To
współczesna karykatura  ekumenizmu.  „Abyśmy  byli jedno” mówi  o jedności w prawdzie,
bo nie każda jedność jest z Boga, a nie każdy rozłam od szatana. Prawda często dzieli ludzi,
a irenizm dąży do jedności za cenę prawdy.

- Optymizm w poglądzie na świat: Bóg jako najdoskonalsza monada, która stwarza wszystkie

mniej doskonałe monady. Stworzył najlepszy z możliwych światów – pewne dobra w tym
świecie naturalnie się ograniczają (nie można mieć wszystkiego na raz, co człowiek często
postrzega jako zło, jako pewien brak).

- Autor dzieła Teodycea – rozważania o dobroci Boga, wolności człowieka i pochodzeniu zła.

Napisane w języku francuskim po to, aby dotarło do szerszego kręgu odbiorców. Leibniz
wyszczególnił tam trzy rodzaje zła:

1) Zło metafizyczne (inne rozumienie niż nasze) – przygodność stworzeń, które nie

będąc Bogiem nie posiadają pełni doskonałości, pełni dobroci (tylko Bóg jest w
pełni doskonały, a człowiek człowiekowi jawi się jako pewne dobro, ale jest nim
tylko w stopniu ograniczonym – natura bytu przygodnego).

2) Zło fizyczne – doświadczenie w postaci bólu, choroby, kataklizmu. Może posiadać

pewną wartość jako pewna próba, coś leczącego, kara prowadząca do tego, że
człowiek stanie się lepszy. Cierpienie jest złem, człowiek ma prawo z nim walczyć,
ale może ono też być narzędziem wyższej doskonałości. Bóg zła jako takiego (zła
moralnego) dla człowieka nigdy nie chce, ale zła fizycznego może chcieć ubocznie
(per axidence – jako drogi do większego dobra).

3) Zło moralne – wynik wolnej woli stworzeń, ludzkiego działania. Tego zła Bóg

nigdy nie chce (ani samego w sobie, ani jako środka do celu). On je jedynie
dopuszcza, toleruje, gdyż uczynił człowieka wolnym.

- Pochodzenie zła:



Zło jest wynikiem wolności człowieka albo jest karą, aby człowiek stał się lepszy albo
jest obiektywnym skutkiem niedoskonałości świata, który nie jest Absolutem.



Suma dobra w świecie jest maksymalna, suma zła nie mogłaby być mniejsza. Świat jest
najlepszym z możliwych (A. Schopenhauer mówił, że nasz świat jest najgorszym z

możliwych – skrajny pesymizm).

- Kontynuator myśli Kartezjusza, mechanicystycznej wizji przyrody – determinizm w

spojrzeniu na religię (modlitwa – ważna, ponieważ Bóg ją z góry przewidział – wpisana w
pewien cykl rozwojowy). Próbuje uzgodnić Bożą wszechwiedzę, harmonię wprzód
ustanowioną z ludzką wolnością.

- Dowód na istnienie Boga (aprioryczny, ontologiczny): Bóg jest bytem, w którym sama

możliwość jest wystarczająca, aby wydać aktualność; musi istnieć, jeśli tylko jest możliwy.
„A  skoro  nic  nie  może  przeszkodzić  możliwości  tego,  co  nie  zawiera  w  sobie  żadnych
ograniczeń,  negacji,  sprzeczności  już  to  samo  wystarcza,  aby  poznać  istnienie  Boskie  a
priori”  (Leibniz  „Monadologia”)  –  prymat  bytu  możliwego  nad  rzeczywistymi,  logiki  nad
metafizyki (analogicznie Wolf, Kant).

Trzy nurty filozofii nowożytnej:

1) Racjonalizm (Kartezjusz i kontynuatorzy)
2) Empiryzm (Hume – kwestionuje pojęcia podstawowe dla metafizyki)
3) Krytycyzm heglowski

Hume

- Kwestionuje pojęcie przynowości. Podważa wartość związków przyczynowo-skutkowych, a

zatem  także  wartość  poznania  metafizycznego  (można  jest  zakwestionować  wyłącznie
teoretycznie, w  praktyce całe życie opiera się na ich działaniu,  np. uczeń dostał  dwóję, bo
się  nie  nauczył).  Zakwestionował  także  sensowność  form  poznania  metafizycznego  w
wypowiadaniu  się  o  Bogu  na  płaszczyźnie  wiary.  Według  Hume  poznanie  jest  wyłącznie
sprawą  wiary  (impuls  dla  fideizmu  –  zjawisko  obecne  współcześnie  obok  ateizmu,  np.
protestantyzm; od strony filozoficznej Hume, Kant).

- To przebudzi Kanta z drzemki i zmobilizuje do zbudowania solidnej metafizyki.
- Fideizm – przeświadczenie, że w kwestii istnienia Boga nie da się nic racjonalnie

powiedzieć, jest to rzecz subiektywnych nastawień. W konsekwencji twierdzenie, że wiara
jest rzeczą prywatną (nie daje się obiektywnie zweryfikować).

Kant

- Pogłębienie subiektywnego, podmiotowego punktu wyjścia zapoczątkowanego przez

Kartezjusza.

- Początkowo pod wpływem metafizyki Wolfa, do momentu lektury Hume’a. Wówczas Kant

zaczyna myśleć inaczej. Hume jest dla niego symbolem sceptycyzmu.

- Stawia pytanie o tajemnicę i granicę poznania: na jakiej podstawie możemy cokolwiek

wiedzieć o rzeczach?



Podobnie jak Kartezjusz, Kant za cel postawił sobie zbudowanie systemu wiedzy
niepowątpiewalnej (zbudować pewną metafizykę).



Dzieło o charakterze popularyzatorskim: „Prolegomena do wszelkiej przyszłej
metafizyki, która będzie mogła wystąpić jako nauka” – program Kanta, aby zbudować
nową metafizykę.

USTALENIE WARTOŚCI LUDZKIEGO POZNANIA
W punkcie wyjścia bada fakt istnienia nauki i moralności. Nie kwestionuje ich realności: nie
należy pytać czy istnieją, ale w jaki sposób są one możliwe.

Pytanie o możliwość nauki:

-  „Krytyka praktycznego rozumu” obejmująca logikę;
-  „Krytyka władzy sądzenia” obejmująca estetykę;
-  „Krytyka  czystego  rozumu”  –  centralnym  problem  jest  pytanie  o  możliwość  poznania

metafizycznego. Czy metafizyka jest nauką i czy w ogóle może nią być? Jakie są warunki
naukowości?



Nauka jako taka istnieje;



Wszelkie poznanie zaczyna się od doświadczenia, ale sądy pewne i konieczne nie
mogą się opierać wyłącznie na doświadczeniu, ponieważ informuje nas ono jedynie o
faktach przygodnych;



Powszechność i konieczność sądów: nie są empiryczne, lecz a priori.

Dwa rodzaje sądów:

1. Sądy analityczne – orzecznik jest zawarty już w podmiocie (w pojęciu), np. wszystkie ciała

są rozciągłe – w pojęciu ciała zawarte jest pojęcie rozciągłości. Dokonujemy analizy
podmiotu i uzyskujemy treść zawartą w orzeczniku np. „mój brat jest synem moich rodziców”
etc. Sądy te nie poszerzają naszej wiedzy.

2. Sądy syntetyczne – orzecznik nie jest zawarty w podmiocie, poszerzają wiedzę. Mogą być:

- niezależne od doświadczenia (a priori) – są powszechne i konieczne, ale nie są

wiedzotwórcze;

- oparte na doświadczeniu (a posteriori) – poszerzają naszą wiedzę, ale nie są

powszechne i konieczne.

Typologia sądów:

-  analityczne a posteriori – nie istnieją (sprzeczność);
-  analityczne a priori – są powszechne i konieczne, ale nie wiedzotwórcze;
-  syntetyczne  a  posteriori  –  poszerzają  wiedzę,  ale  nie  są  pewne,  nie  mogą  stanowić

podstawy nauki;

- syntetyczne a priori – poszerzają wiedzę i zarazem są konieczne; są podstawą nauki, np.

7+5=12 (potrzebny akt dodawania).

Empiryści  zapisali  możliwość  sądów  syntetycznych  a  priori.  Hume  uznawał  jedynie  dwa  rodzaje
sądów:  o  stosunkach  pojęć  i  o  faktach  (analitycznych  a  priori  i  syntetycznych  a  posteriori).  Dla
Kanta  istnienie  sądów  jest  faktem.  Nie  pyta  się,  czy  one  są  możliwe,  ale  jak  są  możliwe  sądy
syntetyczne a priori (na nich opiera się nauka)

SYNTEZA RACJONALIZMU I EMPIRYZMU
Nauka Kanta opiera się na dwóch pniach poznania (empiryzm inaczej racjonalizm), ale inaczej niż
u Arystotelesa – pogodził racjonalizm kwestionujący wartość poznania zmysłowego z empiryzmem
kwestionującym wartości poznania rozumowego: zmysły i rozum biorą udział w procesie poznania.
Kant twierdzi, że zarówno racjonalizm jak i empiryzm  grzeszą niedoskonałością – ceniąc jedną z
władz poznawczych nie cenią drugiej. Należy ocenić pozytywnie obydwie, by sięgnąć po kryterium
pewności poznania będące wynikiem ich wzajemnej kontroli.
Wprowadza rozróżnienie na:

 Verstand – zdolność tworzenia pojęć na podstawie materiału dostarczonego przez

zmysły (rozsądek).

 Vernunf (rozum, intelekt) – zdolność do wyciągania wniosków wybiegających poza

materiał doświadczalny.

Racjonaliści twierdzą, że podstawa wszelkiego poznania tkwi w ludzkiej świadomości. Empiryści
uważają, że wszelka wiedza pochodzi od zmysłów. Natomiast Kant uważa, że obie strony mają
nieco racji, a zarazem obie się mylą. Zmysły i rozum odgrywają ważną rolę w procesie poznania.

Świat jest nam dany poznawczo, ale patrzymy na niego poprzez okulary (np. słoneczne, kolorowe;
zniekształcają, zabarwiają nieco obraz, nie widzimy świata dokładnie takim, jakim jest w
rzeczywistości). Podobnie w naszym umyśle tkwią pewne trwałe dyspozycje do takiego a nie
innego postrzegania rzeczywistości (ale okulary można zdjąć, zaś z umysłem jest inaczej – rodzimy
się z pewnym sposobem postrzegania, z „okularami”)

ŚWIADOMOŚĆ CZŁOWIEKA
Nie jest bierną tablicą, lecz aktywną matrycą, która przetwarza dane (jest pewnym naczyniem; nie
tylko świadomość dostosowuje się do rzeczywistości, lecz także rzeczywistość podlega pewnej
modyfikacji w naszej świadomości). Tzw. przewrót kopernikański Kanta (rzeczy dostosowują
się do naszej świadomości).
Formy (naczynie):

- Zmysłowości – przestrzeń i czas;
- Rozsądku – kategorie: substancja i przyczynowość.

W  aktach  poznawczych  naczynie  naszej  świadomości,  które  dysponuje  formami,  powoduje,  że
rzeczywistość  jest  postrzegana  jako  ciąg  wydarzeń  przyczynowo-skutkowych,  jako  układ
przestrzenny  pewnych  bytów,  jako  szereg  zjawisk  dokonujących  się  w  czasie  (przewrót
kopernikański). Nie możemy wiedzieć, jaki jest świat sam w sobie; tylko ten świat, który ja widzę,
świat dla mnie – przepaść pomiędzy rzeczą w sobie i rzeczą dla mnie (das Ding für sich; das Ding
für mich). To jest nerw oddziaływania Kanta na późniejszą filozofię.

METAFIZYKA I FILOZOFIA BOGA
Skoro przyczynowość i substancja są kategoriami, którymi dysponuje nasza świadomość (formy
rozsądku), więc nie istnieją obiektywnie po stronie świata rzeczy. Podejmując zagadnienia
metafizyczne rozum wikła się w antynomie: nie ma on materiału dostarczonego przez zmysły, więc
nie ma odpowiednich kompetencji. Nie ma możliwości istnienia metafizyki jako takiej.



Zdolnościom poznawczym czystego rozumu wymyka się kwestia istnienia Boga, nie może
być przedmiotem wiedzy naukowej. Nie można ani dowodzić, ani przeczyć istnieniu Boga.
„Musiałem obalić wiedzę, aby zrobić miejsce dla wiary” – sola fides (ratio nie istnieje).



Obalając metafizykę kwestionuje wcześniejsze dowody na istnienie Boga.



Istnienie Boga postulatem praktycznego rozumu:

1) Jak możliwa jest nauka?
2) Jak możliwa jest moralność?

„Krytyka  praktycznego  rozumu”  –  tu  także  przewrót  kopernikański.  Zostaje  odwrócony  naturalny
porządek pomiędzy dobrem  a obowiązkiem. W filozofii realistycznej  dobro wyznacza obowiązek
(mamy obowiązek czynić dobro, bronić życia jako jednego z naczelnych dóbr etc.). Kant uważa, że
to obowiązek wyznacza dobro (karykatura etyki). O działaniu moralnie dobrym decyduje wola. Nie
dobro  decyduje  o  prawie  moralnym,  ale  samo  prawo  w  sobie  jest  tym,  co  decyduje  o  dobrym
działaniu  (oderwanie  porządku  prawa  od  obiektywnego  dobra).  To  powoduje  tragiczne
konsekwencje:



Prawo dla prawa (np. prawo precedensowe w krajach anglosaskich, badanie historii prawa –
jak dany przypadek został w historii rozwiązany. Na kontynencie próbę zbudowania prawa
doskonałego uczyniły Niemcy/Bismarck; „państwo prawa”). „Najwyższe prawo jest
najwyższą niesprawiedliwością” – przysłowie rzymskie.



Prawo jako źródło moralności; wola spełnienia obowiązku. Z poczucia obowiązku człowiek
ma czynić dobro (Kant). Antynomia: obowiązek nie jest równoważny ze szczęściem
(czegoś, co jest obowiązkowe nie można robić z dużą radością).



„Postępuj według takiej zasady, co do której mógłbyś chcieć, aby stała się prawem
powszechnym” – imperatyw kategoryczny. Analogicznie jest w Piśmie Świętym: „czyń tak,
jakbyś chciał, by tobie czyniono”.

Postulaty praktycznego rozumu:

Wolność człowieka – wg Kanta nie jesteśmy w stanie dowieść, że jesteśmy wolni.
Powinniśmy jednak żyć tak, jakby było to dowiedzione (istnieje moralność – ma ona
sens jedynie wtedy, gdy człowiek jest wolny; wolność jako pierwszy postulat).

II.

Nieśmiertelność duszy – wola działania moralnego zakłada możliwość istnienia
moralnego porządku (to nie zawsze jest możliwe w tym życiu, więc musi istnieć życie
przyszłe).

III.

Istnienie Boga – to gwarancja sprawiedliwości. Kant nie dowodzi istnienia Boga, lecz
jedynie postuluje: skoro moralność ma mieć sens, to musi istnieć Bóg. Kwestia Jego
istnienia zostaje wyłamana z racjonalności – Bóg jest potrzebny do życia praktycznego
i tu z pomocą przychodzi wiara.

- Subiektywizm Kanta został pogłębiony przez niemieckich idealistów: Hegel, etc.

Hegel

- Myśl stanowi osnowę bytu i jest wcześniejsza aniżeli byt.
- Byt ma naturę myśli – monizm spiritualistyczny = panlogizm. Byt ma naturę intelektualną,

duchową – monizm panteistyczny.

- Absolut jest tożsamy ze światem, immanentny. Jest jedyną istniejącą rzeczywistością,

rozwija się, ewoluuje.

- Monizm panteistyczny znacząco oddziałał na późniejsze nurty, tzw. „ukąszenie

heglowskie”. Hegla nie da się pogodzić z chrześcijaństwem, ale zarazem trudno jest
odrzucić (np. Ks. Tischner, bp. Życiński w dziedzinie filozofii).

- Absolut rozwija się. Jest to proces dziejów Wszechświata i człowiek pojawia się w nim jako

historia urzeczywistnienia się Absolutu, jego dochodzenie do samowiedzy (dzieje ducha).

- Triada heglowska:

1)  TEZA – pojęcie (pierwotna postać ducha)
2)  ANTYTEZA – przyroda (Bóg w przyrodzie jest zalienowany, oderwany od myśli)
3)  SYNTEZA – duch (konieczna synteza idei i przyrody)

- Popularność Hegla: duch absolutny manifestuje się w szczególności w postaci państwa,

ustroju państwa (kontynuator platonizmu: państwo doskonalsze od jednostki,
społeczeństwa, człowieczeństwa = Absolut).

o A. Hitler – nawiązywał do Hegla. Bóg to państwo, naród niemiecki (nie

chrześcijański). W imię tego Absolutu możemy wszystko.

o K. Marks – istnieje tylko materia (postawił Hegla na głowie). Synteza myśli Hegla

(dialektyka)  i  Feuerbacha  (materializm).  Wyznawał  ideę  ewolucji:  rzeczywistość
ewoluuje  od  mniej  doskonałej  ku  najdoskonalszej  –  optymizm:  raj  na  ziemi,
społeczeństwo bezklasowe, itd.;  totalizm – Bogiem  klasa robotnicza  (Bóg zbiorowy,
absolut, dobro wspólne).

o A. Schopenhauer – krytykuje Hegla mówiąc o nim: „płaskogłowy, mdły, nudny i

nieuczony szarlatan”. Obwołany przez władze państwowe wielkim filozofem.

- W XIX wieku w Niemczech Bismark pragną solidnego państwa (jednoczą się). Hegel

poparł panującą ideologię – filozofia popierała władzę, nie oświecała jej.

- Kontynuatorzy Hegla:

o A.N. Whitehead – Bóg jest bytem wiecznym, który nie jest Stwórcą świata, ale

wielkim procesem autokreacji. Jest immanentny. Rozwój świata ubogaca Boga – Bóg
ewoluuje.

o T. de Charde – paleontolog, przyrodnik, zafascynowany teorią ewolucji. Dokonał

syntezy wiary chrześcijańskiej i nauk przyrodniczych (wcześniej przeciwstawiane). To

system bardzo niebezpieczny.

NURTY ATEISTYCZNE powstające jako kontynuacja heglizmu:

o L. Feuerbach – Bóg to projekcja najlepszych cech ludzkiego gatunku; zjawisko czasowe,

projekcja ludzkiego ideału. Celem najwyższym jest nie Bóg, a człowiek. „Człowiek jest tym,
co jest” (Der mensch ist was er est).

o K. Marks – nawiązuje do Feuerbacha, tworzy monizm materialistyczny. Religia jest opium

dla  ludu.  Została  wytworzona  przez  człowieka  w  wyniku  alienacji  (Chrystus  –  idea
uciśnionego  proletariatu).  „Religia  to  oddech  duszy  w  bezdusznym  świecie”.  Ludzie
wytworzyli sobie Boga. Marks walczył z religią i działalnością charytatywną. Uważał, że to
tylko  półśrodki,  kojenie  bólu,  które  pozwalają  znosić  niesprawiedliwość  i  trudy  życia,
ponieważ dają nadzieję. Trzeba to odstawić i stworzyć porządek. Chciał zaprowadzić raj na
ziemi.  Proletariat  ma  przestać  uciekać  i  zaprowadzić  ład  (utopia  państwa  szczęśliwości
analogiczne  do  idealnego  państwa  Platona  –  niemożliwe  jest,  aby  niedostatek  cierpiał
uczciwy człowiek, który chce pracować, a bezrobotni to pasożyty społeczne).

o Z. Freud – idea Boga (projekcja najlepszych cech człowieka) jako infantylna iluzja –

kompleks  wynikający  z  prehistorii  człowieka  (zbuntowani  synowie  zabili  ojca  i  go  zjedli;
kompleks  Edypa  i  mrzonki  o  idealnym  ojcu  w  niebie;  kanibalizm  zsakralizowany
wprowadzony  do  liturgii).  Myśl  ta  była  łatwa  do  zrozumienia  –  ludzka mądrość,  zachwyt;
łatwe zwolnienie od poczucia winy i odpowiedzialności. Zyskało popularność.

NURTY IRRACJONALNE (odrzucenie metafizyki; filozofie egzystencjalne; istnienie Boga na
podstawie pozaracjonalnych faktów; niektóre Boga uznają, a niektóre odrzucają):

o B. Pascal – istnienie Boga poznajemy sercem, nie rozumem.
o Kard. J.H. Newman – mimo, że był protestantem twierdził, że prawda jest w Kościele

katolickim. Do XIX wieku katolicyzm był w Anglii zakazany. Katolik był obywatelem
drugiej kategorii. Locke: tolerować należy wszystkich, ale nie rzymskich katolików.

o S. Kierkiegaard – Bóg z konieczności musi wydawać się człowiekowi irracjonalny

(paradoks dla człowieka). Poznanie Boga dokonuje się jedynie w akcie wiary.

o J.P. Sartre – jeżeli istnieje Bóg, to człowiek jest niczym. Boga należy odrzucić w imię

absolutnej wolności człowieka (negacja Boga).

FENOMENOLOGIA (na gruncie kantyzmu; wolność poznania Boga na drodze racjonalnej,
przedmiotowej i teoretycznej)

M. Scheler – poznanie Boga przez osobiste przeżycie wartości (doświadczenie Boga jako
wartości najwyższej)

fenomenologii

filozofia

Boga

została

zredukowana

opisów

fenomenologicznych  zjawisk  religijnych.  Analizy  przeżycia  religijnego  są
subiektywne po stronie  podmiotu,  nie sięga obiektywnie przedmiotu,  czyli  Boga, a
tylko  opisuje  nasze  doświadczenia,  przeżycia  religijne.  Nie  rozstrzyga  kwestii
istnienia Boga na płaszczyźnie obiektywnej. Nie ma narzędzi poznawczych.

Przed  II  wojną  światową  pojawił  się  problem  tzw.  nowej  teologii.  Pytano,  jak
uczynić ją bardziej przystępną dla współczesnego człowieka. Nawiązywano do ujęć
subiektywistycznych.  Zastanawiano  się,  jak  bardziej  odpowiedzieć  na  ludzką
potrzebę  osobowego  przeżycia  religijnego.  Dyskusja  powróciła  po  Soborze
Watykańskim  II  –  nie  można  oprzeć  teologii  na  filozofii  subiektywistycznej
(podmiotu) bez odejścia od prawd wiary, religii.

Jan Paweł II w Fides et ratio pisze, że teologia zawsze opiera się na jakiejś filozofii. Jeżeli teolog nie uświadamia

sobie, z jakiej korzysta, to wysoce prawdopodobne jest, że korzysta z aktualnie popularnej (współcześnie

DOWODY NA ISTNIENIE BOGA

Czy możemy dowodzić istnienia Boga?

Co rozumiemy przez dowód?

W ramach jakiej filozofii (w kontekście jakiego systemu) się poruszamy?

Używamy pojęcia „dowód”, ale bezpieczniej jest używać pojęcia „argument”. Pojęcie dowodu

jest typowe dla nauk formalnych: matematyki, logiki. Istnienia Boga nie da się dowieść w sposób
matematyczny. Argumenty na istnienie Boga pomagają człowiekowi wierzyć. W kontekście
realistycznej metafizyki mówimy o dowodzie metafizycznym św. Tomasza (III droga).

Przez dowód rozumiemy pewne rozumowanie, które uzasadnia jakiś sąd na podstawie sądów

wcześniej przyjętych. W mowie potocznej istnieją również inne desygnaty tego pojęcia:

dowód rzeczowy (rzecz);

okoliczność przemawiająca za czymś, będąca świadectwem czegoś;

W filozofii Boga dowód to rozumowanie wskazujące, że Bóg istnieje realnie (nie jest tylko ideą,

fikcją). W odróżnieniu od znaczenia religijnego, gdzie przeświadczenie o istnieniu Boga rodzi się
psychologicznie  i  bezpośrednio,  dowodzenie  w  filozofii  Boga  jest  pośrednim  wskazaniem  Jego
istnienia  przez  wnioskowanie  z  pewnych  przyjętych  przesłanek.  O  istnieniu  Boga  możemy
wnioskować jedynie pośrednio, ponieważ nie mamy bezpośredniego przyrodzonego doświadczenia
Boga.  Wnioskujemy  na  podstawie  śladów,  które  Bóg  pozostawił  w  swoich  dziełach.  W  sensie
metafizycznym  dowód  prowadzi  do  konkluzji  przy  pomocy  logicznych  reguł,  pierwszych  zasad
metafizycznych etc.

W etyce posługujemy się pojęciem pewności moralnej, która wyrasta z wykluczenia wątpienia

na podstawie dostępnych środków człowiekowi. To nie jest pewność absolutna, jak to jest możliwe
w różnych dziedzinach nauki, np. matematyce (2+2=4).

Kwestionuje się możliwości dowodzenia istnienia Boga w filozofii scjentystycznej – zawężenie

pojęcia dowodu (tu: nauki formalne, przyrodnicze – dowodzenie jako eksperymentalne wykazanie
pewnego faktu). Tak pojęty dowód w przypadku Boga nie jest możliwy. Nie da się dowieść Jego
istnienia. Zarówno nie da się empirycznie wykazać, że Bóg nie istnieje. Istnieją również dowody
ontologiczne, które są pewną pułapką. Wnioskuje się o realnym istnieniu Boga z samego pojęcia.

Dowody na istnienie Boga mają różne charaktery, np. metafizyczne, humanistyczne (w

zależności od tego, co do danego człowieka przemawia).

KLASYFIKACJE DOWODÓW NA ISTNIENIE BOGA (podział zależy od przyjętego
fundamento divisionis, od podstawy, fundamentu, kryterium podziału)



Typologia literatury starszej:

- argumenty metafizyczne (drogi świętego Tomasza);
- argumenty fizykalne;

argumenty ze wzrostu entropii, czyli śmierci cieplnej wszechświata
(przebieg procesów w świecie przebiega jednokierunkowo; musiał być jakiś
początek);

argumenty z ucieczki galaktyk (punktem wyjścia pewna hipoteza naukowa;
poprzez rozumowanie filozoficzne dochodzimy do konkluzji, że musi istnieć
Bóg; to zależy od wartości hipotez);

- argumenty moralne (nawiązujące do sumienia, do praw etycznych, które człowiek

rozpoznaje jako zastane i czuje zobowiązanie wobec nich).

relatywistyczna, postmodernizm, etc.). Analogicznie Gilson wyróżnił dwie drogi: albo relatywistyczna albo
agnostycyzm (kontynuatorzy Kanta).



Typologia ks. S. Kowalczyka, który twierdzi, że wszystkie dowody mają charakter
filozoficzny, bo zawsze trzeba wyjść poza obręb nauk przyrodniczych:

- argumenty kosmologiczne – punktem wyjścia jest świat niezależny od człowieka,

który by istniał nawet gdyby go nie było;

drogi św. Tomasza – trwała wartość, mają charakter ściśle filozoficzny i nie

podlegają zmianom właściwym dla teorii naukowych;

argumenty fizykalne (z entropii i z ekspansji kosmosu) – walor hipotetyczny;

ich wartość zależy od naukowej wartości teorii, na której się opierają;

- argumenty antropologiczne – związane z osobą ludzką i szeroko pojętą kulturą

a)  dowód ontologiczny św. Anzelma;
b)  dowód ideologiczny z posiadania pewnych prawd (eidos);
c)  dowód deontologiczny z faktu istnienia norm moralnych i sumienia;
d)  dowód eudajmologiczny z pragnienia szczęścia;
e)  dowód intuicyjny Bergsona z przeżyć religijno-mistycznych.



Klasyfikacja dzieląca dowody na:

- aprioryczne (punktem wyjścia dane niezależne od doświadczenia zewnętrznego;

argumenty związane z filozofią podmiotu – nurt platoński, kartezjański);

- aposterioryczne (punktem wyjścia doświadczenie zewnętrzne).



Typologia s. Zdybickiej (podział ze względu na filozofię, w której są formułowane):

- dowody na gruncie filozofii autonomicznej (generalnie filozofia klasyczna w

koncepcji subiektywistycznej i obiektywistycznej – typ poznania niezależny od innych
dyscyplin naukowych):

a) dowody metafizyczne (punktem wyjścia pewien aspekt rzeczywistości danej

w bezpośrednim doświadczeniu, np. drogi św. Tomasza, relacje przyczynowo-
skutkowe, fakt istnienia bytów przygodnych);

b) dowody ontologiczne (punktem wyjścia pojęcie Boga jako istoty

nieskończonej, np. dowody św. Anzelma, Kartezjusza, Leibniza);

c) dowody aksjologiczne (punktem wyjścia wartości obecne w ludzkim

intelekcie, prawdy wieczne, treści świadomości, np. św. Augustyn);

- dowody na gruncie filozofii nieautonomicznej:

a) dowody przyrodnicze (ze wzrostu entropii, z ucieczki galaktyk – świat ma

czasowy początek, więc musi istnieć przyczyna pojawienia się świata, który
nie jest odwieczny);

b) dowody humanistyczne (związane z ludzkim doświadczeniem, z przeżyć

mistycznych):



dowody religiologiczne z faktu powszechności religii;



dowody psychologiczne (eudajmologiczne);



dowody deontologiczne;



dowody moralne.

DOWODY METAFIZYCZNE (DROGI ŚW. TOMASZA)

- Zawarte są w pismach teologicznych (głównie teologia, filozofia jako pomoc, pewna podstawa,

źródło pojęć). Summa contra Gentiles i Summa Teologiae. Stanowią integralną część teologii
św. Tomasza.

- Nie prowadzą w sposób konieczny do aktu wiary. Nie jest aktem czysto racjonalnym, ważny

jest także element wolitywny, potrzeba chcenia (preambula fidei – przedsionki wiary).

- Punktem wyjścia jest świat postrzegany przy pomocy zmysłów, w którym odkrywamy

egzystencjalną zależność, ograniczoność. Korzystając z metafizycznych pojęć i zasad
(niesprzeczności, racji dostatecznej) stwierdzamy, że musi istnieć Bóg, skoro istnieją skutki
Jego działania obserwowane w świecie.

- Na każdej z pięciu dróg Bóg jest różnie nazywany, bo dowody są oparte na różnych zasadach

i w różnych aspektach pokazują Boga: Pierwszy Poruszyciel, Pierwsza Przyczyna, Byt
konieczny, Najdoskonalszy, Rządca Rozumu.

- Schemat logicznego wynikania. Każda z dróg ma postać sylogizmu hipotetycznego (łac.

modus ponens): jeżeli istnieje byt skończony pod takim a takim względem, to musi istnieć byt
pod odpowiednim względem nieskończony.

- Jest podobieństwo pomiędzy poszczególnymi drogami. Stąd pytanie, czy dróg jest pięć czy

tylko jedna. Św. Tomasz dostrzega różne aspekty przygodnej rzeczywistości w punkcie wyjścia
– Bóg widziany w różnych aspektach (5 imion).

- Drogi mają swoją oprawę fizykalną (zwłaszcza I droga). Nie wchodzi ona w strukturę samego

rozumowania,  argumenty  zachowują  swoją  obowiązywalność.  Oprawa  fizykalna  jest  tylko
przykładem dla św. Tomasza (przywołane przykłady współcześnie są nieadekwatne, ale w ich
miejsce  pojawiają  się  nowe,  np.  cieplik,  eter,  co  jest  zależne  od  poziomu  wiedzy
przyrodniczej).

I droga

Argument z ruchu (łac. ex motu), argument kinetyczny (grec. „kinesis”) – ruch akcydentalny,
zmiana w obrębie przypadłości. Nawiązuje do Arystotelesa (Pierwszy Nieporuszony Poruszyciel –
pierwsza naukowa próba uzasadnienia istnienia Boga; porusza świat jako Najwyższe Dobro, budząc
pożądanie skierowane ku własnej doskonałości). U św. Tomasza występują dwie wersje dowodu:



Fizykalna (bardziej zwięzła) w Summa contra Gentiles.



W Summa Teologiae (szerokie ujęcie ruchu jako przechodzenie z możności do aktu;
argument niezależny w stosunku do fizyki średniowiecznej).

POJĘCIA:

A. Ruch – w znaczeniu szerokim jako przejście z możności do aktu (obejmuje nie tylko ruch

fizykalny, ale także zmiany biologiczne, fizyczne). Podział ruchu według Arystotelesa:



ruch akcydentalny (gr. „kinesis”):

* ruch lokalny
* zmiana ilościowa

Św. Tomasz z Akwinu, Traktat o Bogu. Summa teologii: „Pierwsza i najbardziej wyraźna droga wychodzi od ruchu,

bo  jest  pewne  i  stwierdzone  przez  zmysły,  że  w  tym  świecie  rzeczy  są  w  ruchu.  Wszystko  zaś,  co  się  porusza,  jest
poruszane przez coś innego. Nic bowiem nie porusza się inaczej jak tylko dlatego, że znajduje się w możności wobec
tego, do czego zmierza. Coś porusza o tyle, o ile jest urzeczywistnione. Poruszanie czegoś jest bowiem wyprowadzaniem
czegoś  z  możności  do  urzeczywistnienia,  a  z  możności  do  urzeczywistnienia  jest  zdolny  wyprowadzić  tylko  byt
urzeczywistniony. Na przykład to, co ciepłe w urzeczywistnieniu, czyli ogień, powoduje, że drewno, które jest ciepłe w
możności, staje się rzeczywiście ciepłe dzięki temu, że ogień wprawia je w ruch i przemienia. Nie jest jednak możliwe,
by to samo było zarazem urzeczywistnione i w możności pod tym samym względem, ale tylko pod różnymi względami.
To bowiem, co jest ciepłe rzeczywiście, nie może być ciepłe w możności, ponieważ w możności może być tylko zimne.
Jeśli wiec to, przez co zostało poruszone, też się porusza, to ono samo musi być poruszane przez coś innego, a to przez
coś  jeszcze  innego.  Nie  jest  zatem  możliwe,  by  pod  tym  samym  względem  coś  poruszało  i  było  poruszane, albo  żeby
poruszało  samo  siebie.  Wszystko  więc,  co  się  porusza,  musi  być  poruszane  przez  coś  innego.  Nie  należy  tu  jednak
postępować w nieskończoności, gdyż w ten sposób nie byłoby pierwszego poruszającego i, co za tym idzie, nie byłoby
też  drugiego  poruszającego.  Ponieważ  to,  co  porusza  jako  drugie,  wprawia  w  ruch  tylko  dzięki  temu,  że  zostało
poruszone przez to, co porusza jako pierwsze, na przykład kij porusza dzięki temu, że jest poruszany przez rękę. Trzeba
więc  dojść  do  jakiegoś  pierwszego  poruszyciela,  który  nie  jest  już  przez  nic  poruszany.  Wszyscy  pojmują,  że  to  jest
Bóg.”

* zmiana jakościowa



ruch substancjalny (gr. „genesis” – powstanie i ginięcie).

B. Pierwszy Poruszyciel i poruszyciele wtórni, drugorzędni – pojęcie Nieporuszonego

Poruszyciela  rozumiane  nie  w  sensie  braku  aktywności,  ale  jako  aktywność  doskonała  i
największa  (Bóg  czystym  aktem,  najwyższą  i  samoistną  aktualizacją).  Wszystkie
drugorzędne  czynniki  poruszające  są  aktywne,  bo  poruszają,  ale  jednocześnie  otrzymują
ruch z zewnątrz.

ZASADA WCHODZĄCA W SKŁAD DOWODU:

●

Omne quod movetur ab alio movetur – „wszystko, co się porusza jest poruszane przez coś
innego”. Dotyczy zmian w szerokim ujęciu, zarówno w świcie ducha, jak i w materialnym.

●

Nie można w szeregu poruszanych i poruszających cofać się w nieskończoność.
Wykluczany jest szereg nieskończony bytów, podporządkowanych sobie w myśl relacji
przyczynującej ruch.

STRUKTURA DOWODU:

1. Stwierdzenie przy pomocy doświadczenia (empirycznie) faktu ruchu pojętego jako zmiany

(z aktu do możności).

2. Omne quod movetur ab alio movetur – wszystko, co się porusza, porusza się pod wpływem

pewnych czynników zewnętrznych, które same już są w akcie.

3. Żaden szereg poruszających się i poruszanych rzeczy, choćby nawet nieskończony, nie

tłumaczy się immanentnie, czyli sam w sobie.

4. Wniosek (konkluzja): istnieje Pierwszy Poruszyciel będący Czystym Aktem, który jest

ostatecznym wytłumaczeniem zmian zachodzących w świecie, jest ostatecznym źródłem
zachodzenia zmian we wszechświecie.

Pierwszy element struktury dowodu: sądy egzystencjalne – ruch istnieje, istnieją zmiany w świecie,
przechodzenie  z  możności  do  aktu.  Drugi  i  trzeci  element:  sądy  metafizyczne  odwołujące  się  do
zasady  niesprzeczności  i  zasady  racji  dostatecznej.  Wniosek  wynika  z  tego,  co  stwierdzone
empirycznie i zasad, którymi się posłużono.

Zasada: „wszystko, co się porusza jest poruszone z zewnątrz” różni się od zasady przyczynowości
(zasada przyczynowości dotyczy powstawania, powyższa zaś zasada dotyczy bytu już istniejącego).
Przeczy  zjawisku  autokinezji  (samoporuszanie  się).  W  sensie  szerszym  jest  możliwa,  gdy  całość
jest  poruszana  przez  jeden  element  składowy,  np.  organizm  żywy.  W  sensie  ścisłym  nie  jest
możliwa  autokinezja  (aby  ruch  całości  pochodził  od  całości  albo  jakiś  poszczególny  element
składowy sam siebie poruszał). Uzasadnienie jest potrzebne, bo ta zasada nie należy do pierwszych
zasad  metafizyki.  Św.  Tomasz  odwołuje  się  do  zasady  niesprzeczności.  Poprzez  analizę  procesu
zmiany (każda zmiana musi zawierać co najmniej dwie fazy: początkową i końcową) wynika, że w
sensie  ścisłym  autokinezy  nie  ma.  Fazy  różnią  się  w  sposób  realny  między  sobą,  bo  inaczej  nie
byłoby zmiany.

Co jest przyczyną zmiany? Są trzy wyjścia teoretyczne:

I. Rzecz sama jest przyczyną zmiany, sama się doskonali (zmienia się sama, bez

współudziału  innych  rzeczy)  –  pogwałcenie  zasady  niesprzeczności,  bo  wówczas  rzecz
sama  dawałaby  sobie  coś,  czego  nie  posiada  (faza  początkowa  i  końcowa  pozostają  w
zależności  takiej  jak  niebyt  do  bytu).  Nemo  dat  quod  non  habebit  –  „kto  nie  ma,  dać  nie
może”.  Pogwałcilibyśmy  zasadę,  że  byt  nie  jest  nie-bytem.  Nie  można  jednocześnie  tego
samego twierdzić i przeczyć (zasada niesprzeczności).

II. Nicość jest przyczyną zmiany (analogicznie jak powyższa, nie-byt nie może dawać sobie

bytu).

III. Czynnik zewnętrzny jest przyczyną zmiany – wykluczenie I i II przyczyny powoduje

przejęcie  tej.  Ona  jest  wyjaśnieniem  zachodzenia  zmiany.  Można  wyróżnić
podporządkowanie  czasowe  i  aktualne.  Św.  Tomasz  ciężar  argumentacji  kładzie  na
zależność  ontyczną,  na  fakt  oddziaływania  jednego  bytu  na  drugi,  a  nie  na  zależność
czasową. Suma bytów poruszających się, przygodnych nie da się zmienić w akt czysty.

Aby wyjaśnić racjonalnie zjawisko zmian zachodzących w świecie musi istnieć Ten, który sam jest
Czystym  Aktem.  Działania  świata  nie  da  się  wytłumaczyć  immanentnie.  Informacje  płynące  z
dowodu: Bóg jest  Bytem  koniecznym,  absolutnym  i  niezależnym,  Czystym  Aktem,  nieskończenie
doskonałym,  niematerialnym  (byt  materialny  jest  ograniczony),  niezmiennym  (nie  ma  możności).
Bóg  różni  się  realnie  od  zmiennego  i  przygodnego  świata,  bo  transcenduje.  Są  pewne
podobieństwa, ale więcej jest niepodobieństw (podobni jesteśmy będąc bytami osobowymi).

II droga

Z  przyczynowości  sprawczej,  tzw.  dowód  etiologiczny  (gr.  „ajtia”,  łac.  causa;  etiologia  –
uprzyczynowanie).  Odwołuje  się  do  natury  przyczynowości  sprawczej.  W  świecie  poznawalnym
zmysłowo  dostrzegamy  istnienie  porządku  przyczyn  sprawczych.  Nie  jest  możliwe  w  tym
przypadku,  aby  coś  było  przyczyną  samego  siebie.  Nie  można  w  szeregu  przyczyn  sprawczych
poruszać się w nieskończoność.

POJĘCIA:

A. Przyczyna – byt lub element w bycie, który w realny sposób wpływa na powstanie czegoś,

przekazuje  istnienie  skutkowi  (ani  zwykłe  następstwo  czasowe,  ani  sama  tylko  zależność
logiczna  nie  mogą  być  nazwana  przyczyną;  konieczny  jest  byt  realny  i  realne  przekazanie
istnienia). Nie każdy principium – początek jest przyczyną, np. początek miesiąca. Post hoc
ergo  propter  hoc  –  błąd  polegający  na  tym,  że  z  następstwa  czasowego  wnioskujemy  o
związku

przyczynowo-skutkowym

(zjawisko

poprzedzające

jest

przyjmowane

automatycznie, za przyczynę innego zjawiska bezpośrednio po nim następującego).
Wyróżniamy przyczynowość:



materialną;



formalną;



celową;



sprawczą (łac. causa efficiens)



główna (działa mocą własnej formy);



narzędziowa  (działa  mocą  energii  udzielonej  przez  przyczynę  główną;  jest
nieadekwatna do skutku – przewyższa doskonałość przyczyny narzędziowej, ale
musi  się  zawierać  w  przyczynie  sprawczej  głównej;  nie  może  być  od  niej
doskonalszy.  Skutek  nosi  podobieństwo  do  obu  przyczyn,  do  narzędzia  i  do
zmysłu twórcy.

Należy odróżnić przyczynę sprawczą od warunków (jedynie umożliwiają działanie

Św. Tomasz z Akwinu, Traktat o Bogu. Summa teologii: „Druga przyczyna wychodzi od pojęcia przyczyny sprawczej.

Wśród  otaczających  nas  rzeczy  zmysłowych  spostrzegamy  […]  porządek  przyczyn  sprawczych.  Niemniej  ani  nie
spostrzegamy  tego,  ani nie  jest  to  nawet  możliwe,  żeby  coś  było  przyczyną  sprawczą  samego  siebie,  ponieważ  w  ten
sposób musiałoby istnieć wcześniej od samego siebie, co jest niemożliwe. Nie jest także możliwe, by w szeregu przyczyn
sprawczych postępować w nieskończoność, ponieważ we wszystkich uporządkowanych szeregach przyczyn sprawczych,
pierwsza przyczyna jest przyczyną pośredniej, a pośrednia jest przyczyną ostatniej, niezależnie od tego, czy pośrednich
jest wiele, czy też jedna. Usunięcie zaś przyczyny usuwa skutek. Gdyby zatem nie było pierwszej przyczyny w szeregu
przyczyn sprawczych, to nie byłoby też ostatniej ani pośredniej. Gdybyśmy natomiast posuwali się w nieskończoność w
szeregu przyczyn sprawczych, to nie byłoby pierwszej przyczyny sprawczej i w ten sposób nie byłoby ani ostatecznego
skutku,  ani  pośrednich  przyczyn  sprawczych,  co  jest  jawnie  fałszywe.  Należy  więc  koniecznie  przyjąć  jakąś  pierwszą
przyczynę sprawczą, którą wszyscy nazywają Bogiem.”

przyczynie, ale nią nie są) czy okazji (pobudza przyczynę wolną do działania, ale sama nie
jest  przyczyną;  okazja  nie  czyni  złodzieja  w  sensie  ścisłym;  istota  ludzka  jest  wolna,
aczkolwiek  okazji  do  grzechu  należy  unikać)  czy  warunku  (jest  czymś  niezbędnym  do
powstania  skutku,  ale  nie  jest  przyczyną  jako  taką,  bez  niego  przyczyna  nie  może  działać,
ale nie jest z nią tożsama)
Przyczyny tworzą zespoły (szeregi):

Podporządkowanie przyczyn istotne (gdy przyczyna niższa działa pod wpływem
wyższej, np. zarówno zlecający jak i morderca są odpowiedzialni za zło, które
uczyniono)

Podporządkowanie  przyczyn  przypadkowe  (nie  ma  bezpośredniej  zależności  w
działaniu, np. policjant, któremu umiejętność posługiwania się bronią ma posłużyć do
dobrych  celów,  a  posłużył  się  nią  w  służbie  zła  –  nie  ma  bezpośredniej
odpowiedzialności tego, który go tego nauczył, bo to jest przypadłościowe. Podobnie
odpowiedzialność  bezpośrednia  rodziców  za  działanie  dorosłych  dzieci  (wolność
ludzka) czy odpowiedzialność Boga za zło w świecie (wolność stworzeń).  Przyczyna
niższa w swoim dalszym działaniu jest niezależna od wyższej).

ZASADY WCHODZĄCE W SKŁAD DOWODU:

●

Zasada przyczynowości sprawczej, która wynika z zasad metafizycznych:

- zasada niesprzeczności
- zasada racji dostatecznej

Posiada charakter węższy od nich, bo dotyczy tylko tego bytu, który się staje. Wszystko, co
się staje ma swoją przyczynę. Wszystko, co istnieje przygodnie musi posiadać przyczynę
swego istnienia w innym bycie.

●

Nie jest możliwością w nieskończoność przedłużać szereg przyczyn sprawczych, w
nieskończoność poruszać się w łańcuchu przyczyn.

●

Zespół przyczyn zależnych nie tłumaczy się immanentnie (sam siebie).

STRUKTURA DOWODU:

1. Dostrzegamy w świecie fakt istnienia relacji przyczynowo-skutkowych między bytami

(zespół sądów egzystencjalnych).

2. Każdy byt przygodny posiada swoją przyczynę sprawczą.
3. Zespół przyczyn zależnych, nawet nieskończony, nie tłumaczy sam siebie (immanentnie),

gdyż te przyczyny mogą być jedynie przekaźnikami istnienia, ale nie źródłem istnienia.

4. Wniosek: istnieje absolutnie Pierwsza Przyczyna świata stanowiąca dostateczne źródło

istnienia bytu, istnieje Bóg jako pierwsza przyczyna sprawcza.

Co nowego wnosi ta droga? Pierwsza droga (ex parte motu) dotyczy ruchu akcydentalnego (gr.
„kinesis”). Droga Druga z przyczynowości sprawczej (ex ratione de causa deficienti) dotyczy
zmian substancjalnych (gr. „genesis”). Widać różnicę pomiędzy pierwszą a drugą drogą.

Punktem  wyjścia  stwierdzenie  św.  Tomasza:  „Znajdujemy  w  tym  świecie  szeregi  przyczyn
sprawczych.” Realny wpływ przyczyny na skutek stanowi jedyne sensowne wyjaśnienie pojawiania
się  nowego  bytu  (inaczej  nastąpi  pogwałcenie  zasady  niesprzeczności:  byt  powstaje  z  nie-bytu).
Istnieje  pewien  związek  następstwa  pomiędzy  przyczyną  a  skutkiem  –  nie  skutek  powoduje
pojawienie  się  przyczyny,  ale  odwrotnie  (następstwo  chronologiczne  w  zakresie  bytowym,
ontycznym). Skutek w pewien sposób musi zawierać się w przyczynie (przyczyna daje coś z  tego,
co sama posiada, ale dodatkowo jeszcze tworzy).



Przyczyna konieczna – kiedy poznamy jej naturę, dokonamy analizy potencjalności w niej
zawartych, to możemy poznać jednocześnie skutki (np. świat przyrody – zjawiska
dokonujące się w rytmie wyznaczanym przez pewne prawa, pewna konieczność w działaniu
tychże przyczyn).



Przyczyna  wolna  –  sama  analiza  przyczyny,  jej  natury  nie  wystarcza  do  przewidzenia  jej
skutków  (np.  w  przypadku  Boga,  człowieka  posiadanie  pewnej  zdolności,  możności  nie
warunkuje określonego skutku, np. zdolność człowieka do grzechu).

Przyczyna  nie  zawiera  się  w  skutku,  natomiast  skutek  zawiera  się  w  przyczynie,  w  jakimś  jej
przymiocie  (np.  stolarz  nie  mieści  się  w  pojęciu  szafy,  ale  wykonana  szafa  zawiera  w  sobie
wirtualnie  przymiot  działającego  stolarza,  który  wskazuje  na  twórcę).  Rzecz,  która  zostaje
powołana  do  istnienia  nie  może  mieć  dostatecznej  racji  bytu  sama  w  sobie,  inaczej  nie-byt
powołałby siebie do bytu. Każdy byt przygodny ma swoją przyczynę sprawczą na zewnątrz siebie
(nieodzowna  właściwość  bytu  przygodnego;  nie  należy  do  jego  istoty  jako  takiej)  –  zasada
przyczynowości.  Filozofia  tomistyczna,  realistyczna  powyższą  zasadę  pojmuje  jako  szeroko
rozwinięty  sąd  analityczny  (nie  w  znaczeniu  jako  causa  –  każde  nowe  doświadczenie  jest
potwierdzeniem i ilustracją tej zasady), nie stanowi natomiast dowodu.

Krytyka tej drogi:

D. Hume – w żadnym konkretnym przypadku nie dostrzegamy siły i przyczyny, a jedynie
następstwo.

I. Kant – przyczynowość jest tylko formą poznawczą ludzkiego intelektu, jest a priori, a
Bóg nie jest nam dany zjawiskowo.

N. Malebranche – wszystko w świecie dzieje się za sprawą Boga, nie ma żadnego szeregu
przyczyn, każde działanie jest Jego działaniem.

Zarzuty  są  niezasadne,  ponieważ  źródłem,  dla  którego  mówimy  o  przyczynowości  nie  jest
przyzwyczajenie  (np.  Hume  przez  przyzwyczajanie  ujmujemy  pewne  rzeczy,  związki
przyczynowo-skutkowe), ale ono wynika wprost z podstawowych zasad odkrywanych przez rozum
ludzki. Zanegowanie zasady przyczynowości prowadzi wprost do negacji zasady niesprzeczności, a
ta przecież jest najbardziej oczywista. Między możnością a aktem zachodzi stosunek nie posiadania
do  posiadania,  nie-bytu  do  bytu,  dlatego  bezprzyczynowe  istnienie  bytu  przygodnego  jest  czymś
wewnętrznie  sprzecznym  (wszystko,  co  istnieje  przygodnie  musi  posiadać  na  zewnątrz  siebie
pewną przyczynę sprawczą).

Niemożliwy  jest  ciąg  nieskończonych  przyczyn  sprawczych  zależnych  (analogia  do  pierwszej
drogi). Nie bierzemy pod uwagę przyczyn rozpatrywanych czasowo (chodzi o podporządkowanie w
znaczeniu metafizycznym – podporządkowanie aktualne, np. mowa jest zależna od działania strun
głosowych,  jest  związana  z  nimi  w  sensie  przyczynowo-skutkowym).  Zespół  nawet
nieskończonych  przyczyn  sprawczych  zależnych  (muszą  same  posiadać  swoją  przyczynę  na
zewnątrz)  nie  będzie  tłumaczyć  się  immanentnie.  Wniosek:  musi  istnieć  absolutnie  Pierwsza
Przyczyna odmienna od innych przyczyn. Bóg jest przyczyną w najpełniejszym sensie – przyczyna
wzorcza, sprawcza, celowa jednocześnie.

ARGUMENT PRZECIWNY:
Nie można dowieść istnienia relacji przyczynowo-skutkowych, ale:



Istnieje oczywisty związek pomiędzy moim „ja” i moimi aktami – doświadczenie
wewnętrzne świadomości autorstwa, sami jesteśmy sprawcami swoich działań.



Dowodzi ich istnienia doświadczenie zewnętrzne – nie może dać ten, kto nie posiada, rzecz
sama z siebie nie może czegoś dać (Nemo dat quod non habet).



Zdrowy  rozsądek  i  praktyka  społeczna  potwierdzają  istnienie  związku  przyczynowo-
skutkowego.  Gdyby  je  zanegować,  należałoby  zanegować  odpowiedzialność  człowieka  za
dobro  i  zło.  W  konsekwencji  nie  można  by  ścigać  za  popełnione  przestępstwo,  co  jest
absurdem. Wówczas pedagogika i nauki penitencjarne byłyby niepotrzebne.

III droga

Z  przygodności  bytu,  z  bytu  przygodnego,  możliwego  bytu  możliwego  i  koniecznego  (ex
possibili  et  necessario),  z  przygodności  świata  (ex  contingentia  mundi),  argument
kontyngencjalny,  argument  tychologiczny  (gr.  etychon  –  zdarzyło  się),  argument
allojologiczny  (gr.  alloios  –  różny,  zmienny).  Argument  będący  centralnym  dowodem
kosmologicznym  (pozostałe  argumenty:  celowość,  przyczynowość,  ruch  są  jedynie  przejawami
przygodności świata). Wszystkie drogi dają się sprowadzić do trzeciej.

POJĘCIA:

A. Byt przygodny (względny) – u św. Tomasza tzw. byt możliwy

to byt realny, ale może on

nie istnieć. Jego istnienie nie jest konieczne. Do jego istoty nie należy istnienie.

B. Konieczność:



realna – dotyczy rzeczy istniejących niezależnie od poznającego podmiotu:



względna (warunkowa) – dotyczy porządku istoty (np. nie jest rzeczą konieczną,
aby została stworzona istota rozumna i wolna, ale skoro zostaje stworzona jako
rozumna, to jednocześnie jest wolna; człowiek nie musi istnieć, ale skoro istnieje
z konieczności posiada naturę cielesno-duchową);



absolutna – dotyczy porządku istnienia bytu; byt realny, który nie może nie
istnieć z konieczności swej istoty (istota = istnieniu, czyli Absolut);



logiczna – dotyczy pewnego formalnego układu logicznego zdarzeń.

C. Zależność bytowa – zasada racji dostatecznej wynikającej z zasady racji bytu Trzecia droga

w znaczeniu metafizycznym jako ścisły dowód na istnienie Boga. Nie potrzeba stwierdzenia
mnogości bytów przygodnych, bo wystarczy jeden przygodny atom, aby dowieść, że musi
istnieć Bóg jako Ten, który istnienie daje, a który z zewnątrz go nie otrzymuje.

ZASADY WCHODZĄCE W SKŁAD DOWODU:



Zasada racji dostatecznej, która wynika z zasady niesprzeczności i z zasady racji bytu –
cokolwiek istnieje musi posiadać dostateczną rację swojego istnienia.

STRUKTURA DOWODU:

1. Stwierdzamy fakt zanikania i powstawania bytów, ich przemijalności świadczącej o ich

bytowej niekonieczności.

2. Do istoty bytów składających się na otaczający świat nie należy istnienie (w przeciwnym

razie byty te nie mogłyby przestać istnieć).

3. Nie możliwe jest, aby cały świat był jedynie zbiorem tego rodzaju bytów. Doprowadziłoby

to do absurdalnego stwierdzenia, że byt, który nie musi istnieć, istnieje sam z siebie.

4. Wniosek:

dla dostatecznego wyjaśnienia faktu istnienia bytów przygodnych,

Św. Tomasz z Akwinu, Traktat o Bogu. Summa teologii: „Trzecia droga wychodzi od tego, co możliwe, i tego, co

konieczne,  jest  taka:  wśród  rzeczy  spostrzegamy  te,  które  mogą  być  i  nie  być,  bo  jeżeli  spostrzegamy  takie,  które
powstają i giną, to skutkiem tego mogą one być i nie być. Jest  niemożliwe, aby takie rzeczy istniały zawsze, ponieważ
zdarza się, że to, co może być, nie jest. Jeśli więc  wszystkie rzeczy mogą nie istnieć, to kiedyś nie było żadnej z tych
rzeczy. Jeśli to prawda, to i teraz nie byłoby niczego, ponieważ to, co istnieje, zaczyna istnieć tylko dzięki czemuś, co
istnieje. Gdyby nic nie istniało, to nic nie mogłoby zacząć istnieć i, co za tym idzie, nic by nie istniało, co jest jawnie
fałszywe. Nie wszystkie zatem byty są tylko możliwe, lecz musi istnieć wśród rzeczy coś koniecznego. Z kolei wszystko,
co jest konieczne, albo czerpie skądś przyczynę swojej konieczności, albo nie. Nie jest zatem możliwe postępowanie w
nieskończoność w szeregu bytów koniecznych, które mają przyczynę swojej konieczności, tak jak nie jest to możliwe w
szeregu przyczyn sprawczych, co zostało udowodnione. Dlatego trzeba koniecznie przyjąć coś, co jest konieczne samo
przez  się  i  nie  ma  przyczyny  swojej  konieczności,  ale  jest  przyczyną  konieczności  dla  innych,  i  to  wszyscy  nazywają
Bogiem.”

Współcześnie byt możliwy ma inne znaczenie niż byt przygodny. Dziś byt możliwy jest terminem logicznymi i nie

posiada on wewnętrznej sprzeczności, ale niekoniecznie jest realny.

niekoniecznych trzeba przyjąć istnienie bytu bezwzględnie koniecznego, w którym nie ma
rozdwojenia na treść (istotę) i na akt (istnienie), do istoty którego należy istnienie (istota =
istnienie).

Byt przygodny odsyła do bytu koniecznego, absolutnego. Byt konieczny, niezmienny, różni się od
tego,  co  przygodne,  bo  transcenduje.  Działanie  jest  wynikiem  natury  bytu  (agere  secfitur  esse)  –
musi  być  wszechmogący,  nieskończony,  duchowy  (cielesność  wiąże  się  ze  złożonością,  a  więc
niedoskonałością).  Przeżycie  własnej  przygodności,  niewystarczalności  (lęk,  niepokój  istnienia,
czyli  doświadczenie  śmierci,  przemijania)  jest  metafizycznym  fundamentem  zjawiska  religii.
Otwiera  człowieka  na  Boga,  np.  bogatemu  jest  tutaj  trudniej,  bo  może  łatwo  zgubić  poczucie
przygodności, bo stać go na wszystko, na lekarza, leki itd. M. Heidegger twierdził, że człowiek jest
bytem zmierzającym ku śmierci.

IV droga

Ze stopniowania doskonałości (ex gradibus perfectionum), dowód klimakologiczny (gr.
„klimaks” – drabina), dowód henologiczny, dowód eminencjalny (łac. eminentia –
przewyższenie). Punktem wyjścia jest dostrzeżenie gradacji wartości, doskonałości w bytach.

POJĘCIA:
Terminologia argumentu odwołuje się do istnienia prawdy, dobra, piękna i innych doskonałości
(transcendentalia – doskonałości zamienne z bytem):

A. Dobro – istnieje po stronie rzeczy, bytu i jest czymś analogicznym (w sposób analogiczny

ujawnia się w bytach). Dobro ontyczne bytu jest na miarę poziomu jego bytowania, np.
dobro człowieka przewyższa dobro zwierzęcia. To metafizyczny fundament etyki –
działanie moralnie naganne rozmija się z naturą jego adresata, niezgodne z prawdą zapisaną
w bycie (dobro użyteczne etc.), np. człowiek potraktowany jako dobro użyteczne.

B. Prawda – prawda logiczna nie podlega stopniowaniu (nie ma „półprawdy”); prawda

ontyczna jest stopniowalna tak, jak sama bytowość.

Kwestionowanie czwartej drogi: dostrzegamy istnienie pewnych wartości, dóbr w
poszczególnych bytach, więc musi istnieć gdzieś dobro, prawda sama w sobie – zwrot ku światowi
idei

(właściwie nie chodzi o idee, ale o byt, który posiada te własności, doskonałości w stopniu

najwyższym, najdoskonalszym dlatego, że jest bytem najdoskonalszym w bytowaniu).

STRUKTURA DOWODU:

1.  Dostrzegamy istnienie zróżnicowanych, zhierarchizowanych doskonałości.
2.  Gradualizm bytów wskazuje na istnienie ich najwyższego stopnia, dobra najwyższego.
3.  Doskonałości  transcendentalne  (byt,  piękno,  dobro,  jedność,  prawda)  nie  realizują  się  w

Św. Tomasz z Akwinu, Traktat o Bogu. Summa teologii: „Czwarta droga wychodzi ze stopni, jakie spostrzegamy w

świecie  rzeczy.  Pośród  rzeczy  spostrzegamy  bowiem  coś  bardziej  i  mniej  dobrego,  prawdziwego,  szlachetnego.  Tak
samo  jest  z  innymi  cechami.  Różne  rzeczy  określane  są  jako  mniej  lub  bardziej  ‘jakieś’  w  takiej  mierze,  w  jakiej
rozmaicie  zbliżają  się  do  tego,  co  jest  najbardziej  ‘jakieś’.  Na  przykład  cieplejsze  jest  to,  co  bardziej  zbliża  się  do
najcieplejszego. Istnieje więc coś, co jest najprawdziwsze, najlepsze, najszlachetniejsze i, co za tym idzie, najbardziej
jest. Albowiem rzeczy najprawdziwsze istnieją w najwyższym stopniu, jak powiada się w II księdze ‘Metafizyki’. To zaś,
co  nazywamy  najbardziej  ‘jakimś’  w  pewnym  rodzaju,  jest  przyczyną  wszystkiego,  co  należy  do  tego  rodzaju.  Na
przykład ogień, który jest najcieplejszy, jest przyczyną wszystkich rzeczy ciepłych, jak powiada się w tej księdze. Istnieje
zatem coś, co jest dla wszystkich rzeczy przyczyną ich istnienia, dobra i wszelkich doskonałości. To właśnie nazywamy
Bogiem.”

To ma wydźwięk platoński, bo dostrzegamy wartość w poszczególnych bytach, więc musi istnieć dobro samo w

sobie.

pełni w żadnym z bytów ograniczonych.

4. Wniosek: istnieje Najwyższa Doskonałość będąca przyczyną sprawczą wszelkich innych

doskonałości i ich ustopniowanego istnienia.

Genetycznie argument wywodzi się z filozofii platońskiej (Państwo, Uczta, Timajon) – odniesienia
do  piękna,  prawdy,  dobra  etc.  jako  idei,  które  w  świecie  są  tylko  pewną  odbitką.  Do  tej
argumentacji odwołuje się św. Augustyn (dobro Boga znajduje swój obraz w stworzeniach).

Część 1.  i  2.  dowodu jest  platońska – dostrzeżenie różnych doskonałości  w bytach i  wniosek, że
musi istnieć jakiś najwyższy ich stopień wiąże się z faktem przyczynowości wzorczej (przyczyna
formalna)  –  odbicie  zamysłu  w  intelekcie,  który  realizuje  się  w  rzeczywistości.  Część  3.  i  4.
dowodu nawiązuje do przyczynowości sprawczej – skoro istnieją doskonałości w bytach domaga
się to pewnego uzasadnienia i trzeba odwołać się do tego, co jest najdoskonalsze w jakimś rodzaju,
a więc jest przyczyną doskonałości istniejących w poszczególnych bytach.

Chodzi  o  doskonałości  transcendentalne  i  tzw.  doskonałości  czyste  (nie  należy  myśleć  w  ten
sposób, że jeżeli mamy dom 20-piętrowy, to musi istnieć dom o nieskończonej ilości pięter, bo to
absurd).

V droga

Argument z celowości w świecie, z zarządzania rzeczami (ex gubernatione rerum), argument z
porządku w świecie (ex ordine mundi), współcześnie argument teleologiczny (gr. „telos” – cel).
Punktem wyjścia jest celowe działanie bytów nierozumnych (działanie celowe bytów rozumnych
tłumaczy się immanentnie).

POJĘCIA:

A. Cel – bonum propter quod aliquid fit; dotyczy porządku działania; u bytów nie obdarzonych

świadomością  o  celowości  decyduje  instynkt;  działanie  bytów  świadomych  zaś  jest
wynikiem  rozumności.  Cel  jest  pierwszy  w  porządku  zmian,  pierwszy  w  zamiarze,  zaś
ostatni  w  sferze  realizacji,  osiągnięcia  (finis  est  primus  in  intencione  et  ultimus  in
executione).
Przyczyna  celowa  –  pewne  dobro  zamierzone,  jeszcze  nieistniejące,  które  chcemy

osiągnąć; powoduje, że podjęte zostaje działanie.

a) finis operis (cel dzieła, działania):



w akcie moralnym (źródła moralności czynów ludzkich);



przedmiot aktu (cel, ku któremu akt zmierza mocą własnej wewnętrznej
celowości, niezależnie od intencji, np. zabójstwo);

b) finis operantis (cel działającego):



w etyce nazywany intencją (cel, który przyświeca podejmującemu działanie;
może być tożsamy lub nie z finis operis, np. skrócenie cierpienia – działanie
zabójcze podjęte w dobrej intencji; może być nietożsamy.

W ocenie moralnej aktu bierze się pod uwagę finis operis (cel nie uświęca środków, dobra
intencja nie czyni dobrym działania, które samo w sobie, co do przedmiotu jest złe). Aby
działanie było moralnie dobre, jedno i drugie musi być dobre (dobremu działaniu musi

Św. Tomasz z Akwinu, Traktat o Bogu. Summa teologii: „Piąta droga wychodzi od rządów nad rzeczami. Widzimy

bowiem, że niektóre byty pozbawione poznania, mianowicie ciała naturalne, działają ze względu na cel. Widać to z
tego, że zawsze lub bardzo często działają w taki sam sposób, by osiągnąć to, co najlepsze. Stąd jest jasne, że osiągają
cel nie z przypadku, ale z zamierzenia. Te byty nie posiadające poznania nie zmierzają do celu inaczej, jak tylko
kierowane przez kogoś poznającego i rozumnego, jak strzała przez łucznika. Istnieje zatem coś poznającego umysłowo,
co prowadzi wszystkie rzeczy naturalne do celu, i to nazywamy Bogiem.”

towarzyszyć dobra intencja).

Rozróżniamy cel na:

a) cel bezpośredni, najbliższy (finis proximus) – pewne dobra w naturze mają to do

siebie, że mogą stanowić cel wyłącznie bezpośredni; np. ubranie się;

pośredni – kupić bułkę, ostateczny – zdrowie;
b) cel pośredni, względny (finis medius) – np. chcę się wyleczyć;
c) cel ostateczny (finis ultimus) – szczęście, wieczne zbawienie.

Celowość jest:



wewnętrzna (wsobna) – rozumne, kierunkowe podporządkowanie wielu części w
jednym organizmie nadrzędnemu dobru całości organizmu (np. działanie organów
w organizmie człowieka); jest ewidentnie widoczna dla naszego umysłu, jest
oczywista;



zewnętrzna – podporządkowanie jednostkowej lub gatunkowej całości innym
zespołom (np. niektóre rośliny istnieją po to, aby być pokarmem dla pewnych
gatunków zwierząt); jest trudniejsza do udowodnienia.

B. Porządek (łac. ordo) – ułożenie wielu elementów wg pewnego wzoru (polega na tym, że

wielość elementów łączy się w pewną harmonijną i sensowną całość). Porządek jest przez
nas postrzegany, ale najpierw stwierdzamy, że jest czymś, co zostało utworzone (istnieje
pierwszeństwo bytu przed poznaniem – pytamy o rację istnienia porządku w otaczającym
nas świecie). Porządek w świecie przyrody nie jest zależny od przypadku i objawia się tym,
że przyrodę możemy opisywać (nauki przyrodnicze). Możemy przewidywać skutki działań,
zachowań przez to, że znamy prawa przyrody (jest to dla nas ograniczone). Dostrzegamy w
świecie pewien porządek, który nas naprowadza na istnienie Intelektu Porządkującego.

C. Chaos – zaprzeczenie porządku, brak elementu porządkującego.
D. Przypadek – zdarzenie, które powstało bez zamierzeń, bez wiedzy ze strony istot wolnych.

Nie wyklucza działania przyczyn. Pojawia się tam, gdzie następuje niezamierzony przez
wolną istotę zbieg przyczyn (zbiegają się dwa różne łańcuchy przyczynowo-skutkowe i
wówczas mówimy o przypadku).

STRUKTURA DOWODU:

1. Fakt doświadczalny (we wszystkich pięciu w punkcie wyjścia pewien aspekt rzeczywistości

dany w doświadczeniu zewnętrznym). Tutaj w punkcie wyjścia jest fakt racjonalnie
ukierunkowanego (celowego) działania bytów nieobdarzonych świadomością.

Zasada celowości:



celowość działania bytów świadomych tłumaczy się immanentnie, samo przez się
(Arystoteles: jeśli działamy celowo, to działamy tak dzięki intelektowi w funkcji
poznania teoretycznego, który określa cel i intelektowi praktycznemu, który
dobiera do celu odpowiednie środki);



celowość działanie bytów nieświadomych (celowość zewnętrzna i wewnętrzna) nie
tłumaczy się immanentnie, wiec nie odwołujemy się do wewnętrznej struktury
bytów, które nie posiadając rozumu nie mogą kierować swoim działniem.

2. Faktu tego nie da się wyjaśnić poprzez odwołanie się do wewnętrznej struktury tych bytów

(nie posiadając rozumu, więc nie mogę kierować swoim działaniem).

Św. Tomasz dokonuje rozróżnienia na wewnętrzną czynność woli (cel, motyw, na który może mieć jakiś wpływ

zewnętrzna okoliczność tak, że wpływa na intencję) i czynność zewnętrzną (przedmiot z czynnością, czyli to, do czego
przedmiot się odnosi,

co w jego nomenklaturze różnicuje gatunkowo czynność, czyli materia, tworzywo, z którego

czynność jest zrobiona). Zarówno jedno jak i drugie może być pozytywne albo negatywne, więc w ludzkim świecie
występują następujące sytuacje:

a)  sytuacja, że wewnętrzna czynność woli może być pozytywna, dobra a czynność zewnętrzna może być zła;
b)  sytuacja, że jeden element i drugi jest dobry – tylko ten czyn jest moralnie doskonały!!!
c)  czynność  wewnętrzna  woli,  intencja  jest  zła,  a  to,  co  na  zewnątrz  się  dzieje  jest  czymś  pozytywnym,  jest

jakimś dobrem dla kogoś;

d) sytuacja, że jeden element i drugi są złe.

3. Takiego stanu rzeczy nie można uznać za przypadkowy, jako że we wszystkich bytach

nierozumnych spotykamy się z dążeniem do osiągnięcia optimum ich natury.

4. Wniosek: istnieje Rozum Stwórczy kierujący układem działania świata fizykalnego i

wegetatywnego, determinujący je do dążenia w kierunku wyznaczonego celu (ex ordine
mundi = ex gubernatione rerum).

Opus naturae opus inteligentiae est



eugenika pozytywna (stworzyć doskonalszego człowieka);



eugenika negatywna (usuwanie zła, braku).

ARGUMENTY W RAMACH FILOZOFII AUTONOMICZNEJ

Filozofia subiektywistyczna podmiotu, która w punkcie wyjścia ma treści świadomości podmiotu, a
nie świat.

Argument ontologiczny = aprioryczny

Ontologicznym  nazywał  go  Kant,  ale  pierwsze  jego  sformułowanie  znajdujemy  u  św.  Anzelma z
Cantenbury (XI/XIIw.) – ojciec scholastyki, inspirator myślenia metodycznego, od niego pochodzi
hasło: fides quaerens intellectum (Wiara szukająca zrozumienia).

Św. Anzelm: argument krytykowany już przez św. Tomasza. Wg Gilsona argument ten nie próbuje
dowodzić  istnienia  Boga,  ale  podejmuje  się  wyjaśnienia  treści  wiary  zgodnie  z  zasadą  fides
quaerens intellectum.

1. Punktem wyjścia pojęcie Boga znajdujące się w umyśle (nie jest nim rzeczywistość).
2. Analizując treść tego pojęcia stwierdzamy, że Bóg jest Tym, nad którego nic większego nie

można pomyśleć (pojęcie Boga jako Istoty Najdoskonalszej, które posiadamy w intelekcie)
– quis ut Deus.

3. Argumentacja: byt realnie istniejący, nawet mniej doskonały, jest doskonalszy od czegoś, co

nie istnieje realnie (coś, co jest realne przewyższa to, co tylko pomyślane). Skoro Bóg jest
Istotą Najdoskonalszą, to gdyby nie istniał mielibyśmy do czynienia z wewnętrzną logiczną
sprzecznością – z jednej strony jest Istota Najdoskonalsza, a z drugiej strony nie jest, gdyż
każdy byt realny jest doskonalszy od nieistniejącego Boga.

4. Wniosek: Bóg jest Tym, który z konieczności musi istnieć, co wynika z samego Jego

pojęcia jako Bytu Najdoskonalszego.

Błąd polega na tym,  że  od możliwości  istnienia nie można wnioskować  o istnieniu (nie można z
samego  pojęcia  wywodzić  istnienia.  Z  tego  powodu  Kant  poddaje  argument  krytyce  (tzw.  błąd
błędnego koła – w przesłankach przyjmujemy to, czego zamierzamy dowieść).

Do tego dowodu powraca:



Kartezjusz  –  wychodzi  od  szukania  punktu  niepowątpiewalnego  w  intelekcie
(subiektywista)  –  myślę, więc istnieję, myślący  podmiot,  substancja myśląca. Jak dowieść,
że  istnieje  cały  świat  zewnętrzny  (nie  mamy  do  niego  dostępu)?  Jest  pojęcie  Boga,  które
posiadamy w intelekcie, które przewyższa nas swoją doskonałością. Nie jesteśmy w stanie
oddzielić istoty od istnienia (zawarte jako nierozerwalne w pojęciu). Skoro istnieje Bóg, to
nasze poznanie świata jest prawdziwe.



Leibniz – „Bóg jedynie posiada ów przywilej, że musi istnieć skoro tylko jest możliwy”.
Przejście od możliwości istnienia do istnienia realnego, dlatego że do natury Boga należy

istnienie.

Błąd tkwi w punkcie, gdzie w ukryty sposób wprowadzone zostało pojęcie istnienia. W rozumieniu
Kanta 100 rzeczywistych talarów nie różni się niczym od 100 talarów pomyślanych (co do istoty,
natury,  ale jedne istnieją, drugie zaś nie  – można pomyśleć  różne byty,  ale to  nie decyduje o ich
istnieniu).

Argumentacja  aprioryczna:  w  punkcie  wyjścia  przyjęte  zostało  coś,  co  dopiero  powinno  zostać
udowodnione.  Wiemy,  że  Bóg  jest  Bytem,  w  którym  istota  równa  się  istnieniu,  ale  wiemy  to  u
zwieńczenia  realistycznej  metafizyki.  Jest  to  wniosek,  przesłanki  zaś  daje  doświadczenie
zewnętrzne.  W  przypadku  argumentu  ontologicznego  zostaje  odwrócony  ten  porządek:  istota  =
istnieniu w punkcie wyjścia. Faktycznie nie mamy poznawczego dostępu do Istoty Boga, więc nie
możemy  wiedzieć,  jaki  On  jest  inaczej  niż  poprzez  analizę  Jego  dzieł  bądź  poprzez  prawdy
objawione.

Argumenty aksjologiczne

Argumenty  wychodzące  od  pewnych  wartości  poznawczych  bądź  moralnych,  istniejących  w
ludzkim umyśle.

ARGUMENT  IDEOLOGICZNY z właściwości  pojęć i  form ludzkiego myślenia  (gr.  „eidos”,
łac. idea – postać, kształt, wzór, pojęcie, forma; idea czegoś = pojęcie czegoś)

1. Punktem wyjścia jest istnienie idei w ludzkim umyśle



Platon  –  koncepcja  poznania:  przedmiotem  wiedzy  naukowej  nie  są  rzeczy  zmienne,
jednostkowe,  ale  niezmienne,  poza  umysłem.  Ideą  przypisuje  istnienie  realne  poza
umysłem (spór o uniwersalia);



św.  Augustyn  –  działa  na  gruncie  filozofii  platońskiej,  ale  kwestionuje  istnienie
odrębnego  świata  idei,  wiąże  zaś  je  z  czymś,  co  istnieje  w  intelekcie  Boga  –  idee
wzorcze,  wg  których  Bóg  stwarza  rzeczy,  które  mają  charakter  boski,  są  wieczne,
niezmienne.

2. Człowiek, który jest zmienny, rodzi się, umiera, przemija posiada w umyśle coś, co ma

atrybuty  boskie.  Skąd  biorą  się  pojęcia  wieczne,  niezmienne  w  ludzkim  intelekcie?
Dowodzenie: skoro umysł ludzki posiada prawdy, które w swojej formie i treści są wieczne
i  niezmienne,  fakt  ten  (zgodnie  z  zasadą  racji  dostatecznej)  domaga  się  adekwatnego
wyjaśnienia,  a  żaden  przygodny  umysł  nie  może  go  udzielić  (jest  przygodny,  zmienny  –
stworzyłby coś doskonalszego od siebie). Musimy więc przyjąć istnienie Prawdy Pierwszej,
niezależnej, będącej pełnią bytu, czyli Boga.

3. Bóg jest tym, który pojęcia, idee przyczynuje, dzięki czemu istnieją one w ludzkim umyśle.

ARGUMENT Z ISTNIENIA PRAW MORALNYCH

1. Punktem wyjścia zjawisko moralności, ludzkie doświadczenie, że jesteśmy istotami

działającymi moralnie (w sposób wolny i świadomy). Moralność to ludzka działalność
wolna i świadoma, a etyka

to nauka o moralności. W sensie filozoficznym działanie

niemoralne to działanie, które nie jest wolne i nie jest świadome.

W filozofii klasycznej

występuje rozróżnienie czynów na:



actus hominis (akt człowieka – człowiek jest spełnia, ale nie jako wolny i świadomy

Etyka – normatywna nauka o moralności. Nie opisuje tak, jak np. historia czy psychologia, ale daje odpowiedź na

pytanie, co jest dobre a co złe; nie można przechodzić od opisu do normy (większa opinia nie stanowi o dobru lub złu
moralnym).

podmiot, one nie podlegają ocenie moralnej);



actus humanus (akt ludzki, który jest aktem wolnym i świadomym – konstytuuje
zjawisko moralności).

2. Człowiek przeżywa swoją zależność w stosunku od pewnego prawa moralnego, które

poznaje.  Człowiek  w  swojej  wewnętrznej  strukturze  czuje  zobowiązanie  wobec  prawa
naturalnego.  Prawa  moralne  są  zapisane  w  samym  bycie,  nawet  nie  przestrzegane  istnieją.
W  dziejach  filozofii  były  stanowiska  kwestionujące  istnienie  norm  obiektywnych  (są
wynikiem rozwoju społecznego, ewolucji biologicznej).

Koncepcja prawa naturalnego
Po raz pierwszy tego terminu użył Arystoteles w Etyce nikomachejskiej. To prawo, które człowiek
rozpoznaje  jako  zapisane  w  jego  rozumnej  naturze;  postępowanie  zgodne  z  porządkiem  rozumu,
które  jest  odkrywane  jako  zapisane  w  metafizycznej  strukturze  człowieka;  czuje  się  wobec  niego
zobowiązany (Cyceron). Czasy nowożytne  przedstawiają odejście od doktryny prawa naturalnego
w kierunku teorii praw człowieka (Hugo Grocjusz). Człowiek rozpoznaje zapisane w swej naturze
prawo, którego sam sobie nie nadaje, jednocześnie zaś czuje się z nim związany. Krytyka pojęcia
prawa naturalnego: próby wyjaśniania w sposób personalistyczny – kierunki kwestionujące ludzką
wolność i odpowiedzialność:



determinizmy nawiązujące do sfery biologicznej człowieka – wolność to tylko złudzenie,
wszystko jest zapisane w genach;



determinizmy społeczne – środowisko decyduje o ludzkim wartościowaniu moralnym (to, że
świadomość moralna podlega wpływom środowiska, otoczenia nie oznacza, że nie istnieje
żaden obiektywny punkt odniesienia).

Prawo naturalne – zespół norm powszechnych, niezmiennych, zapisanych w metafizycznej
naturze człowieka, rozpoznawanych przez niego przy pomocy światła rozumu; objawione przez
Boga w akcie stwórczym.

Prawo objawione (Dekalog) – nadane formalnym aktem ustawodawczym w czasie wędrówki
Izraelitów do ziemi obiecanej.

Doktryna prawa naturalnego – charakterystyczna dla filozofii realistycznej, dla etyki; prawo
naturalne ze względu na to, że zapisane jest w naturze człowieka obowiązuje wszystkich ludzi z
uwagi na fakt, że są ludźmi (podobnie Dekalog)

I. Zasada ogólna: Czyń dobro, zła unikaj! (analogicznie napisane jest w Ewangelii, także

powiedzenie ludowe: „nie czyń drugiemu co tobie niemiłe”, Kant: „postępuj według takiej
zasady, co do której chciałbyś aby stała się prawem powszechnym”.)

II. Normy szczegółowe odnoszące się do poszczególnych dóbr (Bóg, ludzkie życie – wartości

najwyższe).

Struktura argumentu:

3. Powyższe zasady mają charakter normatywny, przejawiający się w fakcie, że człowiek czuje

się im podporządkowany oraz zobowiązany do ich przestrzegania.

4. Bez przyjęcia Istoty Osobowej, od której natura ludzka jest zależna i od której może

otrzymać nakaz, ujawniony w rozumnej naturze, wykonania jakiegoś czynu bądź
powstrzymania się od niego. Fakty te nie dają się wytłumaczyć.

5. Wniosek: istnieje osobowy Bóg, Stwórca rozumnej natury ludzkiej i obecnych w niej praw

moralnych.

To argument zbliżający się do trzeciej drogi św. Tomasza – bytowa zależność ludzkiej natury od jej
Stwórcy.

Argumenty humanistyczne

ARGUMENT EUDAJMOLOGICZNY (gr. „eudaimonia” – szczęście)
Arystoteles twierdził, że wspólne wszystkim ludziom jest pragnienie szczęścia, że jest ono zapisane
w ludzkiej naturze. Pragnienie szczęścia jest jednak nienasycone. Zdobywając dobro przeżywamy
chwilę szczęścia, ale później ona przemija, bo pojawiają się problemy.

Szczęście to:



„Trwałe, pełne, uzasadnione zadowolenie z życia” (W. Tatarkiewicz).



Posiadanie  pełni  dobra  bez  domieszki  zła,  połączone  ze  świadomością,  że  się  tego  dobra
nigdy nie utraci (def. scholastyczna). Tak pojęte szczęście nie jest możliwe do osiągnięcia w
warunkach  ziemskich,  w  doczesności  (J.  Libera).  Wpływ  na  to  ma  głęboka  relacja
człowieka do Boga.

Struktura argumentu:

1. Dążenie do szczęścia jest naturalnym dążeniem człowieka, na co wskazuje analiza struktury

właściwych człowiekowi działań.

2. Nietrwałość poszczególnych aktów przeżywania szczęścia pozwala zaobserwować fakt, że

w bezpośrednim zasięgu nie ma takiego przedmiotu, który zaspokajałby całkowicie ludzkie
pragnienie szczęścia.

3. Bezprzedmiotowość dążenia ku pełni szczęścia byłoby wyłomem w racjonalnej i celowej

strukturze świata, w którym poszczególne byty realizują cele właściwe swej naturze.

4. Wniosek: musi istnieć Bóg jako przedmiot proporcjonalny dla ludzkiego dążenia ku pełni

trwałego szczęścia.

ARGUMENT  Z  DOŚWIADCZENIA  RELIGIJNEGO,  Z  PRZEŻYĆ  RELIGIJNO-
MISTYCZNYCH
Każdy  człowiek  jest  istotą  religijny.  Natomiast  mistycyzm  jest  czymś  rzadkim,  wyjątkowym  (ale
ludzie,  którzy  mieli  przeżycia  mistyczne  racjonalnie  stąpali  po  ziemi  i  byli  uporządkowanymi
osobowościami).  To  przeżycie  nigdy  nie  jest  masowe.  Autorem  argumentu  jest  Bergson  (dzieło
Dwa źródła wiary i moralności). Rozróżnienie na moralność (religijność):



statyczną – osoba przyjmuje pewne prawdy, nakazy, żyje według nich na zasadzie
posłuszeństwa;



dynamiczną –  żyje  w bliskim osobowym  związku z Bogiem  i  w związku z tym  wszystko
zachowuje;  ukoronowaniem  zjawisko  mistyczne,  które  nie  jest  czysto  racjonalne,  ale  ma
charakter intuicyjny i spontaniczny.

Dowodem  na  istnienie  doświadczeń  mistycznych  jest  powszechność  i  zbieżność  tychże  zjawisk
(zwroty,  metafory,  porównania  opisujące  Absolut).  Nie  da  się  tego  wytłumaczyć  inaczej,  jak  nie
poprzez  to,  że  istnieje  przedmiot  tychże  przeżyć,  czyli  Bóg.  Zwraca  uwagę  fakt,  że  mistycy
rekrutują  się  spośród  ludzi  świętych  –  są  osobami  uczciwymi  (nie  ma  mistycyzmu  tam,  gdzie
człowiek boryka się z grzechami śmiertelnymi), trzeźwi i praktycznie myślącymi (nie jest możliwe,
aby  byli  umysłowo  chorzy).  Ich  doświadczenia  należy  traktować  jako  zasadne.  Jeśli  uznać  ich
prawdziwość,  to  wskazują  na  Boga  jako  podmiot.  Pozytywizm  podkreślał,  że  argument  ten  nie
dotyka  pewnej  empirii,  nie  dotyczy  zmysłów  zewnętrznych,  ale  doświadczenia  wewnętrznego
człowieka.

ARGUMENTY W RAMACH FILOZOFII NIEAUTONOMICZNEJ

Argumenty przyrodnicze

Za  punkt  wyjścia  przyjmują  hipotezy  z  zakresu  nauk  przyrodniczych.  Nie  może  być  rzeczywistej
sprzeczności między rozumem a wiarą (jeżeli się pojawia tzn. że gdzieś popełniono błąd). Często te
argumenty  nazywamy  kosmologicznymi.  Ich  wartość  zależy  od  wartości  hipotezy,  na  której  się
opierają.



Galileusz: Biblia uczy nas jak iść do nieba, a nie jak poruszają się niebiosa, Bóg objawił się
w dwóch księgach – w księdze przyrody i PŚ. Każdą należy czytać we właściwym jej
języku, aby dojść do tej samej prawdy, którą jest Bóg.

ARGUMENT ZE WZROSTU ENTROPII (ZE ŚMIERCI CIEPLNEJ WSZECHŚWIATA)
Nie mamy przyrodniczego dowodu na istnienie Boga (ściśle rzecz biorąc). Nie da się udowodnić
Jego istnienia na gruncie nauk przyrodniczych, bo wymyka się poznaniu empirycznemu. Nie ma też
empirycznego dowodu na nieistnienie Boga.

Argumenty kosmologiczne:

- drogi św. Tomasza (punktem wyjścia kosmos, świat, otaczająca rzeczywistość);
- argument przyrodniczy (punktem wyjścia hipoteza przyrodnicza dotycząca świata, a nie

sama rzeczywistość).

Zasady termodynamiki:

I. Zasada zachowania energii

– w układzie izolowanym suma wszystkich rodzajów energii

jest stała.

II. Entropia

układu rośnie i nie może być zamieniona na pracę (mamy stałą ilość energii, a

zarazem  rośnie  ilość  takiej  energii,  która  nie  może  być  zamieniona  na  pracę,  więc  jest
bezużyteczna.  Energia  cieplna  rozprasza  się  po  całym  układzie  –  jednokierunkowość
zjawiska, nieodwracalność procesów w przyrodzie. Każdy proces przebiega od stanów niższej
entropii  do  stanów  o  entropii  wyższej  (stan  późniejszy  jest  stanem  bardziej  rozproszonej
energii;  więcej  jest  energii,  której  nie  będzie  można  zamienić  na  pracę).  W  XIX  wieku
Clausius  i  Boltzman  stworzyli  hipotezę  śmierci  cieplnej  wszechświata  (przyjdzie  taki  czas,
że żaden proces nie będzie mógł przebiegać, entropia osiągnie wartość maksymalną).

Argumentacja za istnieniem Boga:

1. Skoro następuje proces wzrostu entropii w świecie, wskazuje to na fakt, że ten świat

rozpoczął się w czasie (gdyby świat był wieczny to maksymalny stan entropii już dawno
zostałby osiągnięty).

2. Skoro świat ma początek w czasie, należy zapytać o jego przyczynę (dlaczego świat

zaistniał?). Wartość dowodu ściśle zależna od wartości hipotezy. Hipoteza śmierci cieplnej
wszechświata opiera się na założeniu, którego nie jesteśmy w stanie dowieść, bo zasady
termodynamiki dotyczą układu izolowanego, a to jakim układem jest cały wszechświat
wymyka się naszej weryfikacji.

Zasada zachowania energii mówi, ze w układzie zamkniętym suma energii potencjalnej i kinetycznej jest stała,

niezależnie od przemian zachodzących w tym układzie. Zasada zachowania energii rozszerzona na energię wewnętrzną
i mechaniczną daje pierwszą zasadę termodynamiki: zmiana energii wewnętrznej ciała jest równa sumie wymienionego
z otoczeniem ciepła i pracy wykonanej nad ciałem przez siłę zewnętrzną.

Entropia – pojęcie wprowadzone przez R. Clausiusa w 1854 roku. To wielkość fizyczna, która jest miarą

nieuporządkowania. Przy badaniu entropii odkryto ciekawą jej własność, którą sformułowano jako II zasadę
termodynamiki. Ogólnie przy każdej przemianie rzeczywistej (nieodwracalnej) układu zamkniętego entropia wzrasta.

ARGUMENT Z UCIECZKI GALAKTYK (Z EKSPANSJI PRZESTRZENNEJ)
Obserwujemy przy pomocy przyrządów badających emitowanie światła przez oddalone ciała
niebieskie. Światło jest rozszczepione – różne długości fali (wachlarz barw od nadfioletu do
podczerwieni

). Światło odległych galaktyk przepuszczone przez spektroskop pozwala dostrzec w

widmie czarne prążki. Obserwując te prążki w pewnej funkcji czasu widzimy, że przesuwają się
one ku podczerwieni (dane ciało oddala się od obserwatora). Charakterystyczny jest tutaj efekt
Dopplera

– mimo że częstotliwość sygnału jest stała, to przez obserwatora jest postrzegana jako

obniżona albo podwyższona, co jest wynikiem ruchu względnego (oddalanie się albo przybliżanie
się wysyłającego sygnał od/do odbiorcy). Wysuwamy wniosek, że odległe galaktyki oddalają się od
nas, czyli wszechświat ulega pewnej ekspansji przestrzennej.

1. Obserwujemy przemieszanie się prążków widmowych w widmie światła odległych galaktyk

ku  podczerweni.  Zgodnie  z  efektem  Dopplera  (względna  zmiana  częstotliwości  sygnału
wskutek  ruchu,  zwiększającej  się  odległości  pomiędzy  źródłem  sygnału  a  jego  odbiorcą)
obserwujemy,  że  galaktyki  te  oddalają  się  od  nas.  Prędkość  tej  ekspansji  cały  czas
wzrasta  –  żaden  obiekt  w  przyrodzie  nie  może  poruszać  się  z  prędkością  wyższą  niż
prędkość światła (300 000 km/s – V graniczna).

2. Skoro prędkość ta cały czas rośnie, choć nie osiągnęła jeszcze swojej granicy, oznacza to, że

sam proces rozszerzania się wszechświata musiał mieć swój początek.

3. Skoro przebieg zjawiska sugeruje, że miało ono swój początek, to hipoteza ta pozwala

wnioskować, że świat nie istnieje odwiecznie. Należy więc pytać o rację powstania świata.

Hipotezy w związku z tym argumentem nie da się ostatecznie zweryfikować na obecnym poziomie
posiadanej wiedzy (nie znamy całościowych właściwości i budowy wszechświata).

STANOWISKA ŚWIATOPOGLĄDOWE W KWESTII ISNIENIA

BOGA I RELACJI CZŁOWIEK DO NIEGO

Człowiekowi normalnemu psychicznie problematyka Boga nigdy nie jest obojętna. Współcześnie w
kulturze eliminuje się tematykę związaną z Bogiem (przemilczana jako coś wysoce osobistego,
pytanie o to jest zachowaniem niewłaściwym). Religia i Bóg stają się tematem tabu, a przecież to
integralna część ludzkiej kultury. Eliminowanie pojęcia Boga jest czymś sztucznym – tworzenie
sztucznej wizji życia.

1. Ateizm – negacja istnienia Boga.

2. Agnostycyzm (gr. „gnosis” – wiedza) – stanowisko teorio-poznawcze kwestionujące

zdolność człowiek do poznania prawdy. Tu najczęściej oznacza postawę, w której człowiek
mówi,  że  nie  wie  czy  Bóg  istnieje  czy  nie,  twierdząc,  że  w  tej  kwestii  nie  da  się  nic
powiedzieć  –  zawiesza  sąd.  W  praktyce  agnostyk  postępuje  tak,  jak  ateista.  Jednakże
wykazuje  ostrożność  w  formułowaniu  sądów.  Ateizm  jest  także  pewnym  rodzajem  wiary

Uznaje się, że kolorami tęczy są: czerwony (na zewnątrz łuku), pomarańczowy, żółty, zielony, niebieski i fioletowy

(wewnątrz łuku).

Efekt Dopplera – zjawisko obserwowane dla fal, polegające na powstawaniu różnicy częstotliwości, a tym samym i

długości  fali, wysyłanej przez źródło fali  oraz zarejestrowanej przez obserwatora, który porusza się  względem źródła
fali.  Dla  fal  rozprzestrzeniających  się  w  ośrodku,  takich  jak  na  przykład  fale  dźwiękowe,  efekt  zależy  od  prędkości
obserwatora oraz źródła  względem ośrodka, w którym te  fale się rozchodzą. W przypadku fal propagujących się bez
udziału ośrodka materialnego, jak na przykład światło w próżni (w ogólności fale elektromagnetyczne), znaczenie ma
jedynie różnica prędkości źródła oraz obserwatora.

(nie istnieje żaden dowód nieistnienia Boga)

. Nieistnienie Boga trzeba przyjąć aktem

wiary pod naciskiem woli (mój wybór). Gdy ktoś chce uniknąć wszelkich zarzutów, stroni
od ateizmu deklarując agnostycyzm (trudno jest uzasadniać ateizm w sensie rozumowym).
Nie ma symetrii pomiędzy wiarą w istnienie Boga a wiarą w to, że Go nie ma (nie ma
równorzędności), bo za istnieniem Boga można formułować racjonalne argumenty (patrząc
na skutek, na stworzenie mogę wnioskować o przyczynie).

o Agnostycyzm teologiczny – uznaje, że rozumowo można poznać prawdę, iż Bóg

istnieje, lecz Jego natura jest dla nas niepoznawalna (rozumowo nie możemy nic o
niej powiedzieć).

3. Panteizm – utożsamienie Boga ze światem, negacja transcendencji Boga.

4. Deizm – Bóg stworzył świat, ale pozostawił go samemu sobie, nie interesuje się nim, nie

ingeruje  w  jego  dalszy  rozwój.  Kwestionowanie  Opatrzności.  Rozumiany  również  jako
rodzaj  religii  naturalnej,  niekoncepcyjnej,  która  była  powszechna  w  dobie  oświecenia  –
podważano Objawienie  nadprzyrodzone i  Bożą  Opatrzność (Voltair,  D.  Diderot). Bóg jest
rozumiany jako Architekt, Zegarmistrz.

5. Teizm – stanowisko ludzi wierzących; Bóg istnienie nie tylko jako Stwórca świata, ale

pozostaje z nim w stałym kontakcie jako Przyczyna Sprawcza, podtrzymująca go w
istnieniu, a zarazem jako Opatrzność kierująca biegiem wydarzeń.

Rozróżnienie ateizmu:
To termin nie jednoznaczny. Pojawiał się już w filozofii greckiej na różnych płaszczyznach:
Sokrates oskarżony o ateizm (oznaczało bezbożność, nieuznawanie bogów uznawanych przez
pastwo), Teodor Ateista, etc. Wyróżniamy cztery sensy ateizmu:

1) Ateizm biblijny (bezbożność) – nie liczy się z przykazaniami Bożymi czy Bożą wolą. Żyje

tak, jakby Boga nie było. Wcale nie kwestionuje się Jego istnienia, tylko zrywa się osobowe
więzi z Nim. Samo uznanie istnienia Boga nie wystarcza do zbawienia.

2) Ateizm światopoglądowy – negacja istnienia Boga (stanowisko rzadkie w starożytności i

na przestrzeni wieków).

3) Ateizm społeczno-polityczny – zerwanie z religią oficjalnie uznaną przez państwo (np.

starożytny Rzym – nie chcieli oddawać czci cesarzowi).

4) Ateizm etyczno-dyscyplinarny – odejście od ortodoksji nauczania kościelnego (np. za

ateistów byli uznani manichejczycy).

Ateizm jest zjawiskiem bogatym. Zawsze jest wtórny czasowo i psychologicznie w stosunku do
zjawiska religii (postawa religijna jako pierwotna).

Przyczyny ateizmu (grupy):

I. Filozoficzne (pewne stanowiska filozoficzne przyjęte a priori mogą prowadzić do ateizmu)



Założenia teorio-poznawcze, które skutkują odrzuceniem Boga:

- Koncepcje

poznawcze

negujące

wartość

poznania

rzeczywistości

pozapodmiotowej. Tu idealizm teorio-poznawczy, immanentyzm. W historii
najpierw doprowadziły do fideizmu, który potem często skutkował ateizmem.

- Koncepcje ograniczające zasięg poznania do sfery zjawisk. Tu skrajny empiryzm

– Bóg nie może być przedmiotem tak pojętego doświadczenia.

- Stanowisko negujące wartość pierwszych zasad metafizycznych (zasady

niesprzeczności i racji bytu), podstawowych twierdzeń o bycie. Tu występuje

Nieistnienia czegoś można dowieść dwojako: wykazując sprzeczność logiczną bądź empirycznie (badając jakąś

przestrzeń możemy stwierdzić, że nie znajduje się ów przedmiot).

mentalność scjentystyczna.



Stanowiska metafizyczne prowadzące do odrzucenia Boga:

- Monizm materialistyczny, spirytualistyczny, który utożsamia Boga ze światem,

Absolut w formie nieosobowej, np. Spinoza, Hegel.

- Pewne koncepcje antropologiczne wyrastające z błędnej metafizyki. Tu

naturalistyczne interpretacje, które twierdzą nie różnimy się niczym znaczącym
od zwierząt. Cały szereg swoiście ludzkich zachowań wyjaśnianych na
płaszczyźnie czysto materialnej, biologicznej (neuroteologia – odkryto, że pewne
ośrodki w mózgu są odpowiedzialne za przeżycia religijne).

- Aprioryczne koncepcje religii przyjęte w ramach filozofii religii (założenia, że

religia jest wytworem ludzkim). Tu L. Feuerbach (religia jako alienacja ludzkich
pragnień),  A.  Comte  (trzeba  Boga  odrzucić,  to  człowiek  stanie  się  bogiem,
gloryfikacja  bytu),  K.  Marks  (religia  jako  wynik  alienacji  klasy  robotniczej,
wymysł  uciśnionego  ploretariatu  rzymskiego),  F.  Nietzsche  (religia  wytworem
pewnej choroby woli).

II. Psychologiczno-religijne

- Zgorszenie doświadczeniem zła istniejącego w świecie. Kontakt z niezawinionym

cierpieniem. Czasem ludzie mają inne przyczyny, ale szukają usprawiedliwienia
dla siebie i upatrują je w zgorszeniu złem; przyczyny często nieautentyczne np.
lenistwo. Gdy ktoś odrzuca interpretację cierpienia, którą przynosi wiara.

- Problemy religijne związane z wielością wyznań chrześcijańskich, z wielością

religii. Każda religia uważa, że ona jest prawdziwa i to powoduje pewien mentlik
w człowieku. Która religia jest prawdziwa?

- Niewłaściwie i niefrasobliwie rozegrany ekumenizm (jeżeli idzie drogą

indyferentyzmu – obojętnie gdzie i jak, bezkrytyczny pluralizm, gdzie wszystkie
opinie mają jednakową wartość, gdzie wszystkie wyznania są jednakowo dobre).

- Problem okresu dojrzewania. To okres buntu, kontestacji. Trudny dla młodego

człowieka. Problem przejścia od wiary dziecinnej ku dojrzałej. Czas poszukiwań.
Przemyślenie  na  nowo  relacji  do  Boga.  Kryzys  wiary  odpowiednio  przeżyty  –
ateizm  oczyszczający  (jeżeli człowiek prymitywny  przestaje wierzyć w swojego
drewnianego bożka nie znaczy to, że Bóg nie istnieje, ale że człowiek ten powoli
zaczyna  dochodzić  do  tego,  że  prawdziwy  Bóg  nie  jest  z  drewna).  Zostaje
porzucona pewna karykatura bóstwa, którą człowiek sobie ukształtował. Otwarcie
szansą  poznania  Boga  prawdziwego.  To  etap  przejściowy  prowadzący  do
dalszego pogłębienia wiary.

III. Etyczne

Występują  najczęściej  (rzadziej  psychologiczno-religijne,  najrzadziej  intelektualne)  i  są
poważniejsze.  Często  są  nieuświadomione.  Podaje  się  wówczas  inne,  nieprawdziwe
argumenty  (misterny  system  tłumaczeń,  wymówek).  Mówi  się  o  przyczynach
psychologiczno-religijnych, filozoficznych, podczas gdy tak naprawdę są etyczne. Prowadzą
do odrzucenia  Boga.  Bóg pojęty światopoglądowo i  religijnie jest  dawcą norm moralnych,
które  człowiek  powinien  przestrzegać.  Człowiek  ich  nie  przestrzega,  pragnie  swobody,  co
powoduje  ateizm  rozumiany  jako  ucieczka  od  poczucia  winy,  jako  poszukiwanie  niczym
nieskrępowanej  wolności (często  u ludzi  rozwiedzionych, którzy zawierają nowe związki  i
nie  uznają  swojej  winy,  tego,  że  jest  to  niewłaściwe).  Prawdziwy  żal  za  grzechy  nie  jest
emocją,  ale  stanięciem  w  prawdzie  przed  Bogiem.  To  intelektualne  uznanie  swojej  winy
(emocje  mogą,  ale  nie  muszą  temu  towarzyszyć).  Bez  postanowienia  poprawy  nie  ma
autentycznego  nawrócenia.  Przyczyny  etyczne  często  są  decydujące  w  kwestii  uznania
Boga.

- Postawa konsumpcyjna. Człowiek zaczyna wszystko wokół siebie traktować jako

dobra konsumpcyjne. Egocentryzm uderza w więzi międzyludzkie, w wiarę, a
Boga pojmuje się jako towar, który ma służyć człowiekowi, który ma się mu
podobać. Dążenie do posiadania i używania sprawia, że dąży się odrzucenia Boga
(Msza Święta infantylna – czy ze Mszy Świętej się wyrasta czy do nie dorasta?).

- Niemoralne, niezgodne z przykazaniami życie. Ojcowie Kościoła mawiali: „jeżeli

nie będziesz żył według tego jak wierzysz, zaczniesz wierzyć wg tego jak żyjesz”.
Tu najczęściej występuje nieuporządkowanie w sferze seksualnej, uwikłanie w
grzeszne życie, w grzech – ucieczka przed Bogiem.

NATURA BOGA

Istnieją stanowiska wskazujące na niepoznawalność Boga:



Św. Augustyn: „Jeśli pojmujesz to znaczy, że to nie jest już Bóg”.



Anna Kamieńska: „Teologia zdecydowanie za dużo wie o Bogu”.



Mikołaj  Kuzańczyk  –  docta  ignorantia  (uczona  niewiedza);  neoplatonizm  renesansowy.
Pokreślenie,  że  o  Bogu  powiedzieć  nic  się  nie  da.  Jest  to  pewna  skrajność  związana  z
nastawieniem  anty  rozumowym.  Wiara  traktowana  jako  coś  przeżyciowego  –  tendencja
niebezpieczna.



Teologia negatywna – Boga nie da się „opanować”.



Agnostycyzm teologiczny – pogląd kwestionujący możliwość poznania Bożej natury,
chociaż dopuszcza możliwość poznania istnienia Boga. Agnostycyzm w ogóle kwestionuje
możliwość powiedzenia czegokolwiek na temat Boga.

Filozofia realistyczna
Jest prawdą, że Bóg nie jest dany bezpośrednio naszemu poznaniu. Nie możemy mieć o Nim takiej
wiedzy jak o przedmiotach, które są nam dane bezpośrednio.  Jednakowoż fakt, że istnieje relacja
pomiędzy Stwórca a stworzeniem powoduje, że Bóg może stanowić przedmiot naszego poznania.
Potwierdza  to  Objawienie:  Mdr,  Rz,  Fides  et  ratio  –  człowiek  ma  zdolność  poznania
metafizycznego (cogitas rerum per causas – poznanie rzeczy poprzez przyczyny). Patrząc na skutki
możemy  orzekać  o  przyczynie.  Patrząc  na  dzieło  stworzenia  możemy  rozumem  poznać  Boga  nie
tylko  w  aspekcie  Jego  istnienia,  ale  także  Jego  istoty  (dogmat

Sobór Watykański I: DS 3015 –

wynikanie logicznie albo z Objawienia

). Św. Tomasz twierdzi, że

Bóg daje się poznać w takim

stopniu,  w jakim  dzieło przedstawia swojego Stwórcę. W  Bogu muszą istnieć w sposób  formalny
wszystkie  doskonałości,  które  rozum  ludzki  rozpoznaje  w  stworzeniach.  Nie  ma  tutaj  jednakże
relacji  jednoznaczności,  bo  prowadziłaby  to  do  panteizmu,  czyli  utożsamienia  Boga  ze  światem.
Podobieństwo pomiędzy Stwórcą a stworzeniem także nie jest wieloznaczne, bo prowadziłoby to do
agnostycyzmu, czyli teorii, że nic nie można powiedzieć o Bogu.

Wyobrażenie Stwórcy w oparciu o Jego dzieło:

jest realne (przedmiotowe) – stanowi rzeczywistą podstawę do orzekania o
umiejętnościach Stwórcy, o Jego przymiotach;

posiada obiektywny odpowiednik w samym Stwórcy, gdyż istnieje realny związek
pomiędzy skutkiem a jego przyczyną.

Dogmat – prawda przez Boga objawiona, a przez Kościół jako objawiona nieomylnie określona i podana do

wierzenia. Dwa elementy: prawda objawiona przez Boga i zdefiniowana przez Kościół.

Por. KKK 50: „Za pomocą rozumu naturalnego człowiek może w sposób pewny poznać Boga na podstawie Jego

dzieł. Istnieje jednak inny porządek poznania, do którego człowiek nie może dojść o własnych siłach; jest to porządek
Objawienia Bożego (…)”.

Powyższy sposób orzekania o Bożych przymiotach nazywamy orzekaniem analogicznym

(na

podstawie analogii). Dokonuje się ono na trzech drogach:

1. via affirmationis (droga orzekania, twierdzenia) – opiera się na tym, że Bóg jest częściowo

podobny do sworzeń, ponieważ w jakiś sposób one w Nim uczestniczą. Przypisujemy Bogu
na  tej  drodze,  jako  Przyczynie  sprawcze  i  wzorczej,  doskonałości  znajdujące  się  w
stworzeniach  (dobroć,  mądrość,  sprawiedliwość  –  przez  analogię  orzekamy  to  o  Bogu;  np.
skoro  każdy  byt  jest  dobrem  i  na  swoją  miarę,  to  Bóg  jako  Byt  najwyższy  jest  Dobrem
najwyższym).

2. via negationis = emotionis (droga zaprzeczania, przeczenia) – odsuwamy od Boga wszelkie

znane niedoskonałości. Mamy doświadczenie pewnych braków istniejących w bytach
przygodnych, w Bogu ich jednak nie ma (np. byty są zmienne, a Bóg niezmienny, byty są
ograniczony, a Bóg nieograniczony, nieskończony – orzekanie o Bogu przez negację).

3. via eminentiae (droga uwznioślenia, przewyższania) – Bóg pełnią swojego Bytu

przewyższa wszystko, dlatego też jako Przyczyna wszelkich doskonałości musi je posiadać w
stopniu najwyższym (doskonałości, z którymi spotykamy się w stworzeniach, orzekamy o
Bogu w stopniu najwyższym, np. nieskończenie dobry, wszechwiedzący, etc.).

Przymioty Boga

Znaczenie szersze – każda właściwość, którą o Bogu możemy orzekać, chociaż może
być ona relatywna i niekonieczna (te przymioty, bez których Bóg nadal byłby Bogiem,
czyli te, które dotyczą relacji Boga do stworzenia, np. Stwórca, Zbawiciel).

Znaczenie  węższe  –  doskonałość  absolutna  i  konieczna  (nie  relatywna)  istniejąca  w
Bogu  oraz  wynikająca  z  istoty  Bożej  według  naszego  sposobu  pojmowania  jako  jej
właściwość.  Secundum  modum  inteligentiae  tantum  (tylko  według  miary  inteligencji).
Chodzi o doskonałości, które my przypisujemy Bogu na drodze analogii.

Rozróżniamy:

1) Zasadniczą istotę Boga (esentia metaphisica) = istnienie

– Bóg jest pełnią istnienia,

samoistnym  bytowaniem.  Na  tym  stwierdzeniu  możemy  oprzeć,  z  niego  możemy
wyprowadzić  każdą  inną  doskonałość  (element  konstytutywny  Bożej  istoty,  esentia
metaphisica Dei). Istniało w historii wiele koncepcji odnoszących się do zasadniczej istoty
Boga:  wskazywały  na  jego  nieskończoność,  dobroć,  doskonałość  (nurt  platońsko-
augustyński), miłosierdzie, właściwe istnienie.

2) Konkretną istotę Boga (esentia phisica) – zbiór wszelkich doskonałości, bez których dana

istota  nie  byłaby  tym,  czym  jest.  Esentia  phisica:  cały  szereg  przymiotów,  które
wyszczególniamy  według  naszego  sposobu  pojmowania.  W  Bogu  wszystko  stanowi
jedność, jest On doskonale prosty, nie istnieje żadna rzeczywista różnica w Bogu pomiędzy
Bożą istotą czy pomiędzy  jednym  a drugim przymiotem.  Przymioty są wynikiem  ludzkiej
ułomności.

Różnica – zaprzeczenie tożsamości, wyróżniamy:



rzeczywistą – brak tożsamości pomiędzy bytami;



myślną – dotyczy porządku naszego poznania, dotyczy pojęcia jednej i tej samej rzeczy:

- czysto myślną (distinctio pure mentalis) – zachodzi pomiędzy pojęciem a jego

definicją, pomiędzy różnymi nazwami jednej rzeczy (np. Pan Jezus i Jezus Chrystus)

- myślną z postawą w rzeczy = wirtualną (distinctio rationis cum fundamento in re)

Należy tutaj pamiętać o podstawowej zasadzie, że cokolwiek byśmy o Bogu powiedzieli, to On zawsze jest większy.

Istotę Boga stanowi Jego istnienie.

– występuje, gdy pojęcia wyrażają różne aspekty tego samego przedmiotu.

Przymioty  Boże  nie  różnią  się  między  sobą  w  sposób  rzeczywisty,  lecz  w  sposób  myślny  z
podstawą w rzeczy (pomiędzy Bożą istotą a jej przymiotami nie ma różnicy rzeczowej; natomiast
jest  ona  myślna  i  formalna  z  podstawą  w  rzeczy).  Wielość  przymiotów  jest  wynikiem  naszej
niedoskonałości.

PRZYMIOTY BOŻE:



bytowe (wynikające z istoty Boga);



czynnościowe (wynikające z Jego działań):

- wsobne (dotyczą samej aktywności Boga, np. życie, poznanie, wola Boża);
- przechodnie, czyli ad extra (wyrażające działanie Boga w relacji do całego

stworzenia).

To dział związany z naturą Boga – Bóg wymyka się naszemu ludzkiemu poznaniu, bo jest Bytem
transcendentnym, przekracza granice świata, który znamy. To nie znaczy, że nie można powiedzieć
czegokolwiek  na  temat  Jego  natury.  Poznanie  analogiczne  pozwala  nam  orzekać  o  Bogu  –
znajdując odzwierciedlenie Jego natury w stworzeniach (drogi: negacji, afirmacji i przewyższania).
Pomiędzy przymiotami w Bogu nie ma różnicy realnej, jest to wynik naszego poznania  – dlatego
mówimy,  że  pomiędzy  poszczególnymi  przymiotami  zachodzi  różnica  myślna  z  podstawą  w
rzeczy.

Przymioty bytowe Boga

– wynikające z Jego istoty:

1. PROSTOTA

– to pojęcie posiada cechy negatywne, jako negacja złożoności; stwierdzamy

kolejno, że w Bogu nie jest możliwa złożoność:

- fizyczna (bo fizyczna jest wtedy, kiedy byt składa się z części, materiałów różniących się);
- metafizyczna (chodzi o to, że w człowieku rozróżniamy zmysłowość, rozumność, choć

tworzy jedną jedność);

- logiczna (myślna, będąca podstawą orzekania o bycie, poprzez wskazywanie na gatunek, a

Bóg nie ma gatunku, rodzaju i dlatego nie ma definicji Boga

; Boga też poznawczo nie

można  opanować  –  wszystkie  próby  nie  mieszczą  się  w  granicach  religii  objawionej;
takimi  próbami  była  np.  gnoza  –  chęć  traktowania  rzeczywistości  nadprzyrodzonej  w
sposób magiczny).

Pojęcie prostoty obejmuje także cechy pozytywne: jednolitość działania, zwartość duchowa.
Orzekamy o prostocie Boga w sposób analogiczny:

1) Via negationis – zaprzeczamy o istnieniu jakichkolwiek złożeń w Bogu.
2) Via affirmationis – w Bogu istnieją wszelkie doskonałości, te, które wiążemy

z pojęciem prostoty: zwartość bytowa, jednolitość działania.

3) Via eminentiae – cechy pozytywne związane z prostotą, które znajdujemy

w stworzeniach znajdują się w Bogu w stopniu nieskończenie doskonałym.

Św. Tomasz (uzasadnienie) – Bóg nie jest ciałem. Nie jest złożony z cząstek rozciągłych,
przestrzennych. Jest Pierwszą Przyczyną sprawczą (a taka nie zawiera w sobie żadnej bierności).
Jego istota, Bóstwo nie jest tym samym, co człowieczeństwo. Filozoficznie patrząc w Bogu tym

Klasyczna definicja powstaje przez podanie najbliższego rodzaju i różnicy gatunkowej. Boga nie można zdefiniować,

bo nie ma najbliższego rodzaju – nieudolnie próbujemy Go opisać. To, co zdefiniowane, to opanowane. Pana Boga
opanować się nie da, a jakby ktoś chciał, to jest na straconej pozycji.

samym jest natura i tym samym jest On sam, bo Bóg jest jeden. Dalej św. Tomasz powtarza, że
w  Bogu  istota  i  istnienie  są  tym  samym,  z  tego  też  nie  ma  złożenia  (inaczej  Bóg  nie  byłby
odpowiedzią  na  istnienie  świata).  Bóg  nie  znajduje  się  w  żadnym  rodzaju  –  nie  można  Go
przyporządkować  do  jakiegoś  gatunku.  W  Bogu  nie  ma  żadnych  przypadłości,  bo  każda
przypadłość  jest  pewnym  uzupełnieniem,  a  Bóg  jest  pełnią  aktualnego  istnienia.  W  Bogu  nie
może  istnieć  żadne  złożenie  (każde  złożenie  zakłada  istnienie  wyższej  przyczyny,  biernej
potencjalności), bo Bóg jest pierwszym Bytem. Bóg jest Bytem bezwzględnie prostym.

2. DOSKONAŁOŚĆ

– sens metafizyczny pojęcia doskonałości: dokończony, zupełny,

posiadający  wszelkie  właściwości,  posiadający  kwalifikacje  należące  do  Jego  natury.  W
komentarzu do Metafizyki Arystotelesa św. Tomasz napisze: „doskonałe jest to, co nie ma braku
niczego, co jest konieczne dla rzeczy”. Rzecz jest o tyle doskonała, o ile jest w akcie, a wiemy, że
Bóg  jest  Aktem  Czystym.  Nieskończoną  doskonałość  Boga  św.  Tomasz  będzie  ukazywał
nawiązując do swojej drugiej drogi:

– Bóg jako Pierwsza Przyczyna sprawcza jest doskonały, gdyż wszystkie

doskonałości stworzeń muszą się zawierać w swojej doskonalszej Przyczynie.

– Bóg jako pełnia bytu nie może zawierać w sobie jakiejkolwiek możności. Czysty

akt – nieskończenie doskonały.

Trzeba pamiętać o transcendencji Boga: Bóg tak bardzo przekracza wszelkie klasy i gatunki
rzeczy. Nie można powiedzieć, że Bóg jest podobny do swego stworzenia, ale można
powiedzieć, że stworzenie jest w jakiś sposób podobne do Boga

, tj. podobieństwo z akcentem

na niepodobieństwo.

3. DOBROĆ

– Tomasz posługuje się pojęciem dobra nawiązującym do Arystotelesa, tj.

koncepcja finalistyczna (bonum est quod omnia apetunt – „dobrem jest to, czego każdy pożąda
(pragnie)”). Arystoteles twierdzi, że aby wyjaśnić dane zjawisko nie wystarczy odwołać się do
jednej przyczyny, stąd wyróżnił:

- przyczyny wewnętrzne (materialna i formalna);
- przyczyny zewnętrzne (sprawcza i celowa).

Aby zaistniał skutek nie wystarczy sama przyczyna sprawcza, musi dołączyć przyczyna celowa
(dobro, ku któremu działanie będzie zmierzać). Tutaj występuje odmienna struktura działania
celowego bytów świadomych i nieświadomych, ale zawsze dobro stanowi ich cel – zasada
celowości.

Typologia dobra św. Tomasza dzieli je na trzy kategorie:

1) Dobro godziwe (łac. bonum honestum) – upragnione samo w sobie; to najwyższy

rodzaj dobra; Tomasz pisze: „Godziwe jest samo w sobie dobre”.

2) Dobro użyteczne (łac. bonum utile) – służy jako środek do osiągnięcia innego dobra;

ma taki charakter pośredni

3) Dobro przyjemne (łac. bonum delectabile) – zaspokaja pewne dążenia; to „rzecz

kończąca na sobie ruch pożądania ujęta jako spoczynek w rzeczy upragnionej”.

Wszystkie składniki dobra uwznioślone i pozbawione braków urzeczywistniają się w Bogu.

Człowiek jako imago Dei. Por. KKK 1701: „W Chrystusie, który jest obrazem Boga niewidzialnego, człowiek został

stworzony na obraz i podobieństwo Stwórcy (…)”.

Tomasz podaje przykład lekarstwa dla chorego (jest niesmaczne, ale jest dobrem pośrednim, bo jeśli je spożyjemy, to

jest to środek, który zakłada dobry cel, jakim jest przywrócenie zdrowia). Inny przykład znajdujemy u A. Szostka MIC:
„Obiad może być dobry, bo pożywny, czyli dlatego, że daje człowiekowi siły. Siły zużywa człowiek na inne cele, więc i
one są dlań dobrem użytecznym.”

Dobroć  Boga  wynika  z  Jego  doskonałości.  Św.  Tomasz  (uzasadnienie)  zauważa,  że  skoro
wszelkie  dobro  pochodzi  od  Boga,  jako  od  przyczyny  sprawczej,  to  sam  Bóg  musi  być
Najwyższym Dobrem. Wszelkie doskonałości pochodzą od niego i On jako Pierwsza Przyczyna
góruje nad nimi. Dobro jest z istoty samej przymiotem Boga – Bóg jako pełnia bytu nie może
być przyporządkowany innemu  celowi.  Nie wymaga żadnych uzupełnień, tym  odróżnia się od
bytów  przygodnych,  które  zawsze  posiadają  pewne  braki  (określone  mianem  zła  –  brak  w
obrębie  należnego  dobra).  Dobro  i  byt  mogą  być  używane  zamiennie  (bonum  et  ens
conventuntur). Byt stanowi pewną hierarchię, są różne poziomy bytowania.

Płaszczyzny dobra:

- w sensie metafizycznym – podstawą jest fakt samego istnienia jako byt;
- w sensie pełniejszym, gdy człowiek we właściwym kierunku wykorzystuje swe

możliwości cielesne i duchowe;

- w sensie najpełniejszym, gdy człowiek realizuje cel bycia człowiekiem i osiąga prawdę,

Boga.

Dobroć nie wynika z istoty człowieka. Ona rodzi się wraz z pewnymi przypadłościami, które
dopełniają byt, umożliwiają dobre życie.

4. NIESKOŃCZONOŚĆ

– św. Tomasz za swoim mistrzem, za św. Albertem rozróżnia dwa

rodzaje nieskończoności:

– przez pozbawienia – dana wielkość byłaby nieskończona, ale została pozbawiona

granicy. Nie odnosimy jej do Boga;

– negatywna – nieobecność w bycie jakichkolwiek granic (Bóg).

Bóg jest nieskończony w sensie negatywnym – nie ma w Nim granic. Św. Tomasz tak to
argumentuje:

1) Wielkość Boga nie jest ograniczona, nie można Go zdefiniować (definicja od łac. finis –

kres; zawarcie czegoś w granicach, zakreślenie granic zbioru, w którym zamknięte są
desygnaty pojęć).

2) Bóg jako Byt prosty, który jest pełnią istnienia musi być jednocześnie nieskończony.
3) Trzecia droga: Bóg jest Aktem Czystym, bez jakiejkolwiek możności. Materia jest

kształtowana przez formę.

5. WSZECHOBECNOŚĆ BOGA

– fakt obecności Boga we wszystkich bytach i w każdym

miejscu. Bóg jest wszędzie:

przez nieograniczoną swoją wiedzę, gdyż wszystko w doskonały sposób poznaje;

przez swoją moc, bo wszystko co istnieje jest przez Boga podtrzymywane w istnieniu;

przez swoją istotę, dlatego że jest wszędzie tam, gdzie działa.

Poznanie analogiczne (droga negacji) – wszechobecność Boga nie jest:



materialna, opisowa (praesentia circumstrictiva) – całość w całości, część w części;
obecność typowa dla bytów materialnych;



określna (praesentia definitiva) – całość w całości i całość w części; w ten sposób
istnieją w przestrzeni byty duchowe; dusza istnieje w ciele na sposób obecności określnej
(gdzie jest anioł? Tam gdzie działa, ale nie może być w dwóch miejscach naraz);



obecność sakramentalna (praesentia sacramentalis) – Chrystus Pan z całym swoim
Bóstwem i człowieczeństwem obecny jest w każdej Hostii, w każdej jej cząstce tak, że
żadna Go nie zamyka; łączy się z przestrzenią na sposób postaci sakramentalnych.

Kiedy mówimy o wszechobecności Boga, to jest ona wypełniająca, właściwa wyłącznie Bogu.
Jest w przestrzeni i ta przestrzeń jednocześnie Go nie zamyka. Jego immanencja nie neguje Jego
transcendencji.

1) Bóg jest obecny we wszystkich rzeczach, ponieważ jest jedynym samoistnym Bytem,

a byty przygodne są od Niego zależne. Każdy byt przygodny jest podtrzymywany przy
istnieniu przez Boga jako Przyczynę sprawczą.

2)  Bóg jest w każdym miejscu, ale nie na sposób materialny, cielesny.
3)  Bóg jest wszędzie przez swoją wiedzę, potęgę, istotę (istota nie różni się od działania).
4)  Św.  Tomasz:  Wszechobecność  Boga  nie  oznacza  możliwości  wejścia  z  Nim  w

bezpośredni kontakt poprzez akty poznania, miłości. Tu trzeba aktów łaski. W
porządku przyrodzonym jest to niemożliwe.

6. NIEZMIENNOŚĆ

– w pojęciu mieści się negacja wszelkiego rozwoju (rozwój zakłada brak),

możliwości doskonalenia się, przechodzenia bytu z możności do aktu. W związku z tym
wszelkie ewolucjonizmy będą sprzeczne z chrześcijańskim obrazem Boga. Pozytywnie
niezmienność to stałość, posiadanie doskonałości.

Św. Tomasz twierdzi, że nie zmienia się nicość i byt w pełni doskonały. Niezmienność nie jest
brakiem, ale jest doskonałością. Przez analogię mówimy o stałości charakteru, o niezmiennych
prawach. Stosując to pojęcie do Boga:

1) Via negationis – usuwamy zmienność, rozwój, brak.
2) Via affirmationis – w pojęciu niezmienności Boga mieści się jakaś stałość w działaniu;

Bóg jest stały, jeżeli chodzi o Jego wolę.

3) Via eminentiae – stopniujemy znane ze świata nas otaczającego pojęcie niezmienności

istnienia i postrzegamy, że doskonałość istnienia, która w pełni wszystko posiada jest w
Bogu.

Argumentacja św. Tomasza:

Bóg jest Aktem Czystym, a wszystko, co się zmienia zawiera w sobie pewną
potencjalność.

Każda zmiana zakłada jakieś złożenie, a Bóg jest bytem prostym.

W Bogu zawiera się pełnia bytu, dlatego nie może On niczego nowego zdobywać
ani niczego tracić, a więc jest niezmienny.

Tylko Bóg jest niezmienny w stopniu absolutnym.

Rodzi się problem: w jaki sposób niezmienny Bóg działa w zmieniającym się świecie? Sposób
istnienia Boga jest zupełnie inny niż bytów przygodnych. Jest wieczny, istnieje w całości naraz.
Wszystkie rzeczy, które my postrzegamy historycznie są kwestią Jego odwiecznych wyroków,
zamysłów. Św. Augustyn powie, że ludzie się zmieniają, nie Bóg. Istnienie skutków czasowych
nie stoi w sprzeczności z niezmiennością Boga.

7. WIECZNOŚĆ

– wiąże się ściśle z niezmiennością Boga. Pojawia się na tle pojęcia czasu.

Przez wieczność rozumiemy pewne trwanie bez końca. Negując skończoność tworzymy pojęcie
wieczności.  Czasem  określamy  miarę  ruchu,  według  tego,  co  przedtem  i  potem  (tempus  est
numerus  motus  secundum  prius  et  posterius).  O  czasie  możemy  mówić  wtedy,  gdy  mamy  do
czynienia z ruchem, przechodzeniem z możności do aktu. Potrzebny jest do tych rozważań byt
przygodny. Świat jest powołany do istnienia razem z czasem. Istnienie materialne poddane jest
przemianie, więcej stałości wykazuje istnienie duchowe.

Wyróżniamy wieczność:

- W szerszym znaczeniu (tzw. wiekuistość) – trwanie bytu, który zaczął się i nigdy nie

przestanie istnieć. Wieczna jest dusza ludzka, ale nie preegzystuje, nie jest „odwieczna”
(korzystając z pojęć matematycznych obrazem wieczności byłaby prosta).

- W znaczeniu ścisłym – całe, równoczesne i nieograniczone posiadanie życia; wieczność

to trwanie bez początku, bez końca i bez następstwa chwili (Boecjusz: Aeternitas est
interminabilis vitae tota simul et perfecta possesio – wieczność jest pełnym i doskonałym
posiadaniem nieograniczonego życia).

Św. Tomasz w pojęciu wieczności akcentuje brak początku i końca, a także brak następstwa
(przykład prostej jest nieadekwatny, punkty prostej następują po sobie). Istnieje cała naraz i nie
ma następstwa chwili (aeternitas tota simul existens).

Przymioty czynnościowe Boga

– wynikające z Jego działań:

To przymioty, które poznajemy w kontekście Boga jako Bytu, który działa. Działanie Boga jest
wyrazem pełni Jego bytowania. Te przymioty nie są niczym innym jak Jego istota. Rozdzielamy
działania Boga od istoty z racji ludzkiego sposobu pojmowania.

Wyróżniamy działanie:



wsobne (konieczne) – podmiot jest jednocześnie przedmiotem działania; dotyczą samej
aktywności Boga, np. życie, poznanie, wola;



przechodnie (niekonieczne) – przedmiot działania jest różny od podmiotu; działania
ad extra (na zewnątrz); wyrażają działanie Boga w relacji do całego stworzenia.

1. ŻYCIE W BOGU

Rozróżniamy życie:



wegetatywne



duchowe



biologiczne

Nie da się do końca określić, czym jest życie. Najogólniej mówiąc to pewne działanie wsobne,
coś,  co  się  dzieje  w  podmiocie.  Bóg  na  zasadzie  drogi  przewyższania  (via  eminentiae)  żyje
najdoskonalej.  Jest  życiem,  które  nie  gaśnie  i  które  się  nie  rozwija.  Im  większy  jest  stopień
niezależności w stworzeniu, tym bardziej żyje. U Boga występuje najwyższy rodzaj wsobnego
działania, więc musi On posiadać pełnię życia.

2. POZNANIE (WIEDZA BOGA)

– posiadanie zespołu prawd z danej dziedziny. Czasem

odróżnia się wiedzę od mądrości

Przez analogię stwierdzamy, że w Bogu jest wszelka wiedza, która stanowi jedność z Jego
naturą. Zachodzą pewne podobieństwa między Jego wiedzą a naszą:

- W obu przypadkach występuje zrównanie umysłu z przedmiotem poznawania.
- W obu przypadkach rzeczy materialne istnieją w intelekcie na sposób duchowy.

Jednak więcej jest różnic:

Wiedza ludzka złożona jest z pojęć, sądów, rozumowań, dowodzeń, a Bóg wszystko
poznaje jednym i nieograniczonym aktem.

Człowiek powoli zdobywa wiedzę (nabywa ją) i ma możliwość ciągłego jej
doskonalenia, a Bóg posiada wiedzę doskonałą, która w perspektywie Boskiej nie
podlega rozwojowi.

Mądrość to umiejętność praktycznego wykorzystywania posiadanej wiedzy.

Człowiek najczęściej poznaje w sposób dyskursywny (od jednej prawdy do drugiej), a
Bóg jednym aktem całość.

Wiedza ludzka jest zależna od przedmiotów istniejących poza jego umysłem (intelekt
mierzony poprzez rzeczy), zaś umysł Boga jest miarą sam dla siebie, jest niezależny.

Ludzka widza jest omylna i może być błędna, a Bóg zawsze poznaje nieomylnie.

U ludzi między przedmiotem poznania a wiedzą występują różnice, zaś u Boga zawsze
jest to ze sobą tożsame, bo to, co poznaje, poznaje w Swej istocie.

1) W Bogu istnieje wiedza w stopniu nieograniczonym. Jest wszechwiedzący, bo jest pełnią

bytu.

2) Umysł poznający stanowi u Niego jedność z przedmiotem poznania. Głównym

przedmiotem Bożego poznania jest sama Jego natura, bo z nią stanowi jedność.

3) Bóg poznaje wyczerpująco jednym aktem wszystkie rzeczy poza Nim (również przyszłość

i to, co nie jest Nim samo wsobne).

4) Bóg poznaje czyny przyszłe warunkowe tzw. futuribilia – rzeczy, których nie było, nie ma

i nie będzie (to, czego wola ludzka zapragnęła, „pomyślała”, ale nie zrealizowała, nie
realizuje i nie zrealizuje).

5) Wszechwiedza Boga nie znosi wolności stworzenia.

3. WOLA BOŻA

– mówimy o niej analogicznie do tej rozumianej po ludzku, czyli naturalnym

dążeniu ku dobru. Boża wola stanowi jedność z poznaniem.



Przedmiotem  pierwszorzędnym  woli  Boga  jest  sam  Bóg  (Przedmiot  konieczny  i
niedobrowolny).  Bóg  sam  jest  Dobrem  Najwyższym.  Z  konieczności  musi  chcieć  Siebie
Samego.  Miłość  Boga  do  Siebie  samego  jest  podstawą  szczęścia  człowieka,  bo  udział  w
największym dobru, czyli w Bogu jest naszym prawdziwym szczęściem.



Przedmiotem  drugorzędnym  woli  Bożej  są  przedmioty  poza  Bogiem  (działanie
przechodnie).  Bóg  kocha  w  sposób  dobrowolny.  Musi  kochać  siebie  z  konieczności  jako
Największe Dobro, a wszystko inne kocha na zasadzie wolnego wyboru, dobrowolnie.

Bóg nigdy nie chce żadnego zła jako celu, czyli dla niego samego. Zła fizycznego może chcieć
tylko ubocznie, jako środka do zajścia większego zła. Zła moralnego nie chce nigdy dla
człowieka. Na nie jedynie przyzwala. W ramach woli Bożej wyróżniamy kolejne przymioty
Boga:

4. WSZECHMOC (WSZECHPOTĘGA)

– zdolność do wywoływania pewnych, określonych

skutków. O mocy Bożej orzekamy przez analogię drogą przewyższania – Bóg jest Bogiem
wszechmocnym. Przez to rozumiemy zdolność do stwarzania rzeczy, które nie są same w sobie
sprzeczne i zgodne są z odwieczną wolą Bożą, która Sobie coś od wieków wybrała.
Paradoksalnie wszechmoc Boża ma swoje granice, którymi są prawa logiki (nie może stworzyć
kwadratowego koła, etc.).

Są podobieństwa ludzkiej mocy do Bożej, ale więcej jest różnic:

Bóg stwarzając powołuje z nicości a człowiek tylko przetwarza to, co jest.

Człowiek jest skazany na korzystanie z narzędzi, a Bóg ich nie potrzebuje.

Człowiek swoją moc może rozwijać, a Bóg jest niezmienny.

Bóg wszystko, co stworzył nadal podtrzymuje w istnieniu i działaniu

1) Bóg jest wszechmocny i może stworzyć to, co jest niesprzeczne.

2) Wszystkie rzeczy powołane przez Boga powstały ex nihilo.
3) Wszystkie byty stworzone są pośrednio i bezpośrednio podtrzymywane przesz Boga w

istnieniu.

5. WOLNOŚĆ BOGA

– ale nie w stosunku do Siebie. Z konieczności Bóg pragnie dobra

najwyższego a inne dobro nie musi być przez Niego chciane. Stąd świat stwarza wolnym
wyborem woli.

6. ŚWIĘTOŚĆ

– obecnie jest rozmaicie rozumiana:



Poświęcony, czyli wyjęty z normalnego użytku, ale święcimy np. samochody, których
często używamy, więc wieloznacznie to rozumiemy.



Świętość w pojęciu formalno-prawnym. Na tej zasadzie św. Paweł nazywa swoich
adresatów świętymi (pewne wybranie przez Boga, szczególny związek z Nim przez
chrzest).



Świętość w znaczeniu formalnym.



Potocznie najczęściej świętość rozumiemy po prostu jako prawość, zgodność z normami
moralnymi.



U Boga mówimy o świętości ontologicznej (wyniesienie ponad wszechświat). Ona
wynika z doskonałości bytowej. Bóg jest samą świętością.