184

Kamienio³om ska³ triasowych Blachówka  

w Bytomiu   

5590

Lokalizacja: 

województwo œl¹skie 

powiat miejski Bytom 

gmina Bytom 

miejscowoϾ Bytom-Bobrowniki

Rejon geograficzny: 

Wy¿yna Œl¹sko-Krakowska

Wy¿yna Œl¹ska

Garb Tarnogórski

Jednostka geologiczna: 

monoklina œl¹sko-krakowska 

niecka górnoœl¹ska 

niecka tarnogórska

4350

Bytom

Gliwice

W obrêbie Garbu Tarnogórskiego, na granicy admini-

stracyjnej Bytomia i Tarnowskich Gór znajduje siê jedno  

z trzech zatwierdzonych w województwie œl¹skim stanowisk 

dokumentacyjnych przyrody nieo¿ywionej – kamienio³om 

Blachówka. Geologicznie teren ten po³o¿ony jest w za-

chodniej  czêœci  niecki  tarnogórskiej,  stanowi¹cej  jeden  

z piêciu obszarów z³o¿owych rud Zn-Pb w rejonie œl¹skim. 

Eksploatacja w kamienio³omie w Blachówce prowadzona 

by³a od lat dziewiêædziesi¹tych XIX wieku. Pocz¹tkowo wy-

dobywano tu rudy ¿elaza, by po ich wyczerpaniu rozpocz¹æ 

eksploatacjê dolomitów. Stanowisko dokumentacyjne „Bla-

chówka” ma powierzchniê 6 hektarów i kszta³t g³êbokiego 

w¹wozu o stromo nachylonych, wysokich do 40 metrów 

œcianach. Labirynt tworz¹cych go korytarzy ci¹gnie siê a¿ po 

Stolarzowice, Repty, Tarnowskie Góry i Strzybnicê. 

Warstwy  skalne  ods³oniête  w  kamienio³omie  nale¿¹ 

wiekowo  do  triasu  (wapieñ  muszlowy)  i  powsta³y  250-

203 mln lat temu. Reprezentuj¹ je dolomity kruszconoœne 

oraz  dolomity  diploporowe,  przykryte  przez  kompleks 

osadów  czwartorzêdowych.  Jedynie  w  pó³nocnym  i 

pó³nocno-wschodnim obrze¿eniu korony wyrobiska, pod 

czwartorzêdowymi utworami udokumentowano jasne do-

lomity margliste, reprezentuj¹ce warstwy tarnowickie. 

Dolomity kruszconoœne widoczne s¹ w po³udniowej 

czêœci kamienio³omu. S¹ to ska³y barwy szarej i szaro-kre-

mowej, a na powierzchniach zwietrza³ych- ¿ó³tawej. Ulegaj¹ 

procesom krasowienia, a wykszta³cone w nich kawerny  

i pustki wype³nione zosta³y wtórnie kalcytem i sporadycz-

nie krzemionk¹. Grube i silnie spêkane ³awice dolomitu, 

pochodzenia  epigenetycznego,  zapadaj¹  po  k¹tem  6-8° 

na  po³udniowy-zachód  i  zachód,  a  reliktowe  struktury 

sedymentacyjne zobaczyæ mo¿na tylko na powierzchniach 

zwietrza³ych. Fauna triasowa reprezentowana jest przez 

œlimaki,  ma³¿e,  ramienionogi,  pierœcienice  i  liliowce.  W 

tej czêœci profilu wystêpuje okruszcowanie zwi¹zkami Fe 

i Zn oraz Pb. Rudne skupienia limonitu w formie gniazd 

i bu³ wystêpuj¹ g³ównie w stropowej czêœci dolomitów 

kruszconoœnych. Rudy te by³y wydobywane w XIX i XX 

wieku, a pozosta³oœci¹ po dawnym górnictwie s¹ sztolnie, 

których wyloty widoczne s¹ w œcianach kamienio³omu.

  Na  dolomitach  kruszconoœnych  zalegaj¹  dolomity 

diploporowe  (œrodkowotriasowe),  które  stanowi¹  za-

sadnicz¹ czêœæ ods³oniêtych œcian wyrobiska Blachówka.  

W œcianie zachodniej obserwowaæ mo¿na kompletny profil 

tego ogniwa, reprezentowany przez ró¿nie wykszta³cone 

odmiany dolomitu: ziarniste, porowate, g¹bczaste, kawer-

niste i zbite. 

Szcz¹tki organiczne s¹ tu reprezentowane g³ównie przez 

glony (od jednego z ich gatunków - 

Diplopora annulatissima 

Pia – ogniwo wziê³o swoj¹ nazwê), a nadto przez ramie-

nionogi i œlimaki oraz – rzadziej – korale, liliowce i g¹bki. 

Sporadycznie wystêpuj¹ te¿ fragmenty koœci gadów.

Z  wystêpowaniem  w  dolomitach  diploporowych 

szcz¹tków  liliowców  zwi¹zana  jest  miejscowa  legenda. 

Otó¿ œw. Jacek- dominikanin z Krakowa, odbywaj¹cy w XIII 

wieku swoj¹ misjê, wybudowa³ na terenie Bytomia, obok 

Ÿród³a, kaplicê. Podczas modlitwy jego sznur ró¿añcowy 

pêk³ i paciorki wpad³y do wody. Przez d³ugie lata miejscowa 

ludnoœæ czerpi¹c wodê Ÿródlan¹ odnajdywa³a „paciorki”, 

które 

de facto by³y fragmentami liliowców i które zosta³y 

opisane przez E. Beyricha (w monografii z 1875 roku) jako 

Entrochus silesiancus. 

W  œcianach  kamienio³omu,  jak  i  w  jego  otoczeniu, 

widoczne s¹ formy krasu kopalnego w postaci rozleg³ych, 

zamkniêtych depresji krasowych, czy lejków krasowych, 

wype³nionych zwietrzelin¹. Tworz¹ j¹ ró¿nobarwne glinki  

i  ¿wiry  kwarcowe  oraz  trzeciorzêdowe  osady  ilaste, 

zawieraj¹ce zwi¹zki ¿elaza. 

Obecnoœæ  na  tym  obszarze  l¹dolodu  zlodowacenia 

œrodkowopolskiego  i  po³udniowopolskiego  dokumen-

Tarnowskie Góry

4348

1

2

185

Wybrana literatura: 1, 344, 415

Bytom-Bobrowniki

tuj¹ utwory polodowcowe - gliny zwa³owe. Zobaczyæ je 

mo¿na w obrêbie ha³dy nadk³adu we wschodniej œcianie 

kamienio³omu. W glinach wystêpuj¹ egzotyki ska³ skandy-

nawskich: wapienie, piaskowce oraz ska³y krystaliczne.

Pozosta³oœci¹ po wielowiekowej eksploatacji s¹ usypiska, 

ha³dy, wyrobiska odkrywkowe (po eksploatacji wapieni, do-

lomitów, piasków czy ¿wirów), chodniki podziemne, sztolnie 

i szyby (po eksploatacji rud Zn-Pb). Zauwa¿yæ tu mo¿na 

równie¿ niecki osiadania oraz antropogeniczne zapadliska. 

Kamienio³om Blachówka znajduje siê w obrêbie mia-

sta  Bytom,  przy  drodze  krajowej  nr  43.  Aby  do  niego 

dotrzeæ nale¿y, jad¹c z Bytomia do Tarnowskich Gór przy 

skrzy¿owaniu z drog¹ Radzionków-Stolarzowice, skierowaæ 

siê na zachód. Obiekt po³o¿ony jest w odleg³oœci 2-2,5 km 

od osiedla Blachówka. 

Blachówka  wchodzi  w  sk³ad  trasy  weekendowej  dla 

mi³oœników kolei w¹skotorowych i rowerzystów, biegn¹cej  

z  Zalewu  Chech³o-Nak³o  do  Zbros³awic  -  Oœrodka 

JeŸdzieckiego.  W  pobli¿u  wyrobiska  przebiega  niebieski 

szlak turystyczny prowadz¹cy z osiedla Blachówka do re-

zerwatu Segiet. Rezerwat ten przylega od strony zachodniej 

kamienio³omu, chroniona jest w nim górska buczyna, jaka 

kiedyœ porasta³a puszcze Wy¿yny Œl¹skiej. W rezerwacie 

Segiet wytyczona zosta³a œcie¿ka dydaktyczna o d³ugoœci 

3,8 km.

 

The Triassic rocks quarry Blachówka in Bytom

The Blachówka quarry is located in the area of the Tar-

nowskie Góry Bulge. The quarry has been active since the 

1890-ties, first as an iron ore mine, than as dolomite quarry. 

The exposed rocks are the Ore-bearing Dolomite and 

the Diplopora Dolomite of Middle Triassic age (Muschelkalk, 

250-203 Ma ago) covered by Quaternary sediments. 

The Ore-bearing Dolomite occurs in the southern part 

Autor fotografii: D. Nowelajka
Stanowisko dokumentacyjne zatwierdzone w 2004 r.

of the pit. The thick-bedded, epigenetic carbonate rock dips 

to the southwest and west under 6-8°. The rock is grey to 

greyish-crème or yellow at weathered surfaces where rel-

ics of sedimentary structures can be observed. Fossils are 

represented by gastropods, bivalves, brachiopods, serpules 

and crinoids visible only at weathered surfaces. The beds 

are strongly fractured and karstified. Cavities are filled with 

secondary calcite and rare silica. In a part of the succession 

Fe, Zn and Pb ore minerals occur. 

The main part of the quarry is cut in the Diplopora Do-

lomite. In the western wall full succession of this member 

can be observed with a number of varieties: crystalline, 

porous, spongy, cavernous and compact dolomites. Fossils 

are represented by 

Diplopora annulatissima, Physoporella 

praealpina and Physoporella minutula as well as by moluscs, 

brachiopods, corals and sponges. Sporadically, bones of 

Triassic reptiles were encountered. 

In the pit walls and in the surrounding terrain various 

karst forms can be observed: sinkholes and karst depres-

sions filled with residual deposits: multicolored clays, quartz 

gravels and Tertiary clays rich in iron compounds. In the 

overburded dump located in the eastern part of the pit the 

boulder clays were found, deposited during the Mid-Poland 

and South-Poland glaciation periods. 

The long-lasting exploitation left the open pits where 

limestones and aggregates were extracted, and waste dumps 

as well as galleries and shafts remained after ore mining 

operations. The Blachówka documentation site is a deep 

gorge of steep, over 40-meters-high walls, which covers 

the area of 6 hectares. 

The Blachówka quarry is located in the area of Bytom 

town, 2.0-2.5 kilometers from Blachówka housing estate, 

at the No. 43 state highway. Access is from the Bytom-

Tarnowskie Góry road, turning west at the crossing with 

Ra-dzionków-Stolarzowice road.

1

2