plik

Poezje wybrane, J. Trznadel, BN I 217.

1. Koleje życia poety.



Bolesław Leśmian urodził się w Warszawie.



Prawdopodobnie 22 stycznia 1877.

Data urodzin jest sporna:

- 1877 - figuruje w odpisie metryki urodzenia

- 1878 - sam poeta w jedym z zachowanych w oryginale listów podaje ten rok,
który przyjęły także (autoryzowane?) kompedia przedwojenne.
- 1879 – płyta nagrobkowa na Powązkach, sporządzona przez Jana Brzechwę.



Właściwe jego nazwisko brzmiało Lesman.



Rodzice - inteligencja żydowskiego pochodzenia:

- Józef Lesman – wyższy urzędnik kolejowy,

- Emma z Sunderlandów – do jej rodziny należała wytwórnia fajansów

w Iłży, założona

w 1823 r przez Lewina Seliga Sunderlanda,

- matka umarła we wczesnym dzieciństwie poety,

- ojciec ożenił się po raz drugi z Heleną z Dobrowolskich; zmarł w 1912 r.,

- poezja Leśmiana obfitująca w elementy biograficzne, zawiera także motywy elegijne
odnoszące się do śmierci brata, kazimierza, i siostry, Aleksandry (zmarła w 1921 r.).



W latach szkolnych przebywał w Kijowie, gdzi eukończył gimnazjum klasyczne

i wydział prawa na Uniwersytecie Św. Włodzimierza.



W Kijowie brał żywy udział w życiu artystycznym tamtejszej Polonii, był m. in.
zatrzymany przez policję carską za wystąpienia patriotyczno-artystycne.



Młodość spędzona na Ukrainie nie pozostanie bez echa w twórczości poety - nie tylko
wpływy intelektualne i artystyczne, ale także pejzaże i realia wzięte z otaczającej
rzeczywistości



Jeden z ostatnich poetów polskich szkoły „ukraińskiej”

- biorąc pod uwagę wyznania

poety i charakter pejzażu w jego twórczości, mimo że poezja Leśmiana jest programowo
pozahistoryczna i pozageograficzna (nie podaje nazw własnych).



Debiutował prawdopodobnie w 1895 r., wierszem ogłoszonym w «Wędrowcu».



Podpisuje go jeszcze Lesman, ale od roku 1897 jego wiersze noszą już nazwisko
Leśmian.

fajans 1. «tworzywo ceramiczne z białej wypalanej glinki zawierającej kaolinit; używane do wyrobu naczyń

gospodarskich, sprzętu sanitarnego itp.» 2. «wyroby z tego tworzywa, pokrytego nieprzezroczystym szkliwem,
czasem barwionego, np. naczynia, komplety stołowe».

Będzie o tym mówił po latach: Ta niepojętość zieloności to Ukraina, gdzie się wychowałem [...] Humańszczyzna

i Białocerkiewszczyzna, Zofiówka i Szmarajówka. Były tam lasy Branickich, ach, drogi panie, co za lasy. Leśniczy,
zwany  stryjem  Agatonem,  hodował  w  głębi  puszczy  krzewy  najpiękniejszych  róż,  zapach  których  mieszał  się
z  wonią  żywicy.  [...]  Dziwni  byli  ludzie  na  tej  Ukrainie,  równie  dziwni  jak  i  zieleń  tamtejsza.
E. Boyé, Dialogi akademickie  —  w niepojętej zieloności. Rozmowa z Bolesławem Leśmianem [w:] B. Leśmian,
Szkicie literackie, Warszawa 1959, s. 500-501 (pierwodruk pt. W niepojętej zieloności, «Pion» 1934, nr 23)

W romantyzmie: Antoni Malczewski, Seweryn Goszczyński, Bohdan Zaleski, Juliusz Słowacki; w XX w.:

Jarosław Iwaszkiewicz.

Według legendy:
- nazwisko to miał podac poecie Franciszek Fiszer, filozof i dowcipniś, znana postać w
kręgu cyganerii warszawskiej, z którym łączyła poetę przyjaźń
- prawdopodobniejszej: pseudonim ten podsunął mu jego kuzyn, znany poeta
młodpolski, Antoni Lange.



Około 1901 r. przebywa już w Warszawie, skąd wyjeżdża w podróż artystyczną przez
Niemcy (zatrzymuje się na dłużej w Monachium, gdzie była liczna kolonia artystyczna
polska) do Francji i na dłuższy czas (do 1906 r.) osiedla się w Paryżu. Tutaj zawiera
małżeństwo z malarką Zofią Chylińską.



W tym pierwszym okresie twórczości wiąże się Leśmian z poetą, tłumaczem,
propagatorem symbolizmu w Polsce, Zenonem Przesmyckim (Miriamem).



Właściwe wystąpienie na forum literackim następuje w redagowanym przez Miriama
ekskluzywnym piśmie «Chimera» (1901-1907).



Program «Chimery», osoba Przesmyckiego, wywrą niewątpliwie wpływ na Leśmiana
tak w sensie swoistych powiązań poety z symbolizmem, jak i różnorodnych innych cech.



W «Chimerze» ukazują się tłumaczenia pieśni ludowych różnych narodów dokonane
przez Edwarda Porębowicza, które niewątpliwie oddziałały na Leśmiana.



Odkrywcza rola Miriama i «Chimery» w stosunku do twórczości Norwida, prócz wielu
interesujących wpływów światopoglądowych, utwierdza zapewne w poecie jego
zainteresowania słowotwórcze.



Krytyka polska wiązała Leśmiana często z «Chimerą», co wiązało się z negatywnymi
opiniami (np. atak Stanisława Brzozowskiego na «Chimerę» i między innymi na
Leśmiana).



Jednak już w okresie wydawania Sadu rozstajnego (1912), pierwszego tomu poezji,
Leśmian odchodzi od programu określonego kręgiem «Chimery» i osobą Miriama,
przełamuje krag wartości poezji młodopolskiej, by szukać nowych postaw.



W tym okresie swojej twórczości kontaktuje się również z poetami rosyjskimi, pisze
także po rosyjsku, ogłaszając swoje wiersze w czasopismach literackich (1906-1907).



Okres bezpośrednio poprzedzający I wojnę światową:
- jest dla Leśmiana bardzo płodny i obfituje w doniosłe odkrycia artystyczne,

- 1911 – Leśmian jest reżyserem i współzałożycielem eksperymentalnego

i nowatorskiego Teatru Artystycznego w Warszawie

- twórczość poetycka: powstaje wtedy nie tylko Sad rozstajny, ale prawdopodobnie także
wiele wierszy, które weszły potem do Łąki,
- pisze oryginalne opracowania bajek i legend wschodnich: Klechdy sezamowe (1913),
Przygody Sindbada Żeglarza (1913?), przekład Opowieści nadzwyczajnych Edgara
Allana Poego (1913),

- 1912-1914 – przebywa we Francji – w Paryżu i na Lazurowym Wybrzeżu; w Cannes

pisze oparte na folklorze polskim Klechdy sezamowe, wydane dopiero po II wojnie
światowej w Londynie (1956).

Wspólnie z krytykiem Kazimierzem Wroczyńskim i aktorem Januszem Orlińskim.



W czasie wojny mieszka w Łodzi, gdzie jest kierownikiem literackim Teatru Polskiego.



Po zakończeniu wojny otrzymuje w 1918 r. notariat

w Hrubieszowie, gdzie pozostaje

do 1922 r., po czym przenosi się do Zamościa. To okres „prowincjonalnego wygnania”
poety, ciężki po europejskich doświadczeniach, ale płodny artystycznie”
W Hrubieszowie: przygotowuje do druku ostatecznie Łąkę (1920),
W Zamościu: pisze i redaguje już zapewne następny tom wierszy, Napój cienisty, ostatni
za życia (1936).



Literacko nie są to lata łatwe. Leśmian, który nigdy nie był uznanym czy sztandarowym
poetą młodopolskim, i teraz nie należy do poetów modnych czy znanych. W literaturze
panują krzykliwe kierunki, uwaga opini literackiej zwrócona jest na współzawodnictwo
poetów Skamandra i Awangardy.
Mimo  adoracji,  jaką  otacza  jego  osobę  Tuwim,  skamandryci    otworzą  dla  Leśmiana
łamy swych czasopism dopiero pod koniec jego życia; w  «Skamandrze»   określało się
jego wiersze jako „smutne zjawisko” (Jarosław Iwaszkiewicz?).
W  tym  okresie  Leśmian  drukuje  rzadko,  na  zaproszenie  efemerycznych

pism

prowincjonalnych («Czartak», «Ponowa»).
Milczenie przerywa dopiero Kazimierz Wierzyński na początku lat 30., drukując
Leśmiana w redagowanej przez siebie warszawskiej «Kulturze».



Cała ta sytuacja zmienia się po mianowaniu Leśmiana akademikiem

w powołanej przez

rząd, nowo utworzonej Polskiej Akademii Literatury, w 1933 r.



Mimo że po wydaniu Łąki pisali o nim entuzjastycznie krytycy tej miary, co Karol
Irzykowski i Ostap Ortwin, prawdziwe zainteresowanie poezją Leśmiana rozpoczyna się
dopiero od początku lat 30., utwierdzone ostatecznie wydaniem Napoju cienistego.



Zmienia się natomiast wybitnie na niekorzyść – ustabilizowana od czasu wojny, oparta
na dochodach materialnych - sytuacja materialna poety. Zostaje oszukany przez

pomocnika, dependenta swojej kancelarii, który defraudował przez dłuższy czas sumy
przeznaczone dla skarbu państwa. Z pomocą przychodzą przyjaciele

, i ci bardzo

wpływowi, i ci pożyczający pieniądzy (przede wszystkim Dora Lebenthal, lekarka,
miłość poety, prawdopodobnie adresatka cyklu W malinowym chruśniaku); poeta unikął
odpowiedzialności karnej i procesu, ale długi zaciążyły na całym ostatnim, warszawskim
okresie jego życia (do Warszawy przeniósł się w 1935 r.).
Odbija się na nim też atmosfera prawicowych ataków i obelg związanych
z pochodzeniem poety.



Leśmian umiera na serce w Warszawie 7 listopada 1937 r.

Notariat – łac. 1. «instytucja mająca na celu zapewnienie bezpieczeństwa obrotu prawnego i jego zgodności

z obowiązującym prawem; obecnie w Polsce organ państwowy działający przez państwowe biura notarialne
podległe ministrowi sprawiedliwości; urząd notariusza, obowiązki notariusza» 2. «biuro, kancelaria notariusza».

efemeryczny «krótkotrwały, przemijający, złudny»

akademik 1. «słuchacz wyższej uczelni; student» 2. «członek akademii — instytucji skupiającej uczonych

lub artystów» 3. pot. «dom akademicki» 4. daw. «profesor wyższej uczelni».

Szczegółów na ten temat dostarsza m. in. list Leśmiana do Kazimierza Wierzyńskiego, ogłoszony w «Poezji»

1967, nr 12, s. 4, nie datowany. Pisze w nim Leśmian m. in.: Nikt nie wie, ile tragicznych i obcych faktów
i wypadków zbiegło się dookoła mej osoby. Ginę — za kilka miesięcy chyba już zginę absolutnie.



Ataki prawicy antysemickiej dzielił Leśmian wraz z innymi poetami pochodzenia
żydowskiego, między innymi z Tuwimem. Niektórzy, tak jak właśnie Tuwim, reagowali
na te ataki własnymi pamfletami czy paszkwilami poetyckimi, w charakterze literackim
Leśmiana nie mieściły się agresywne wystąpienia.



Sprawy te nie są ważne, jeśli bowiem poezja Leśmiana jest programowo oczyszczona
z historii, reazlizując się w wymiarze filozoficzno-metafizycznym i psychologicznym,
to na jej nastrój (zagęszczający się w ostatnim okresie posępnym często smutkiem poety)
wywarły prawdopodobnie swoisty wpływ także określone realia historyczne tych lat.



Pozostawił po sobie Leśmian po sobie garść rękopisów, z których nie wszystkie ukazały
się drukiem. Pośmiertnie, w 1938 r., ukazał się zbiór poezji Dziejba leśna, a w roku 1956
opowiadania Klechdy polskie.



Ogłoszane po czasopismach szkice literackie Leśmiana i utwory rozproszone oraz
dostępne listy utworzyły dwa tomy Pism poety.



Po  II  wojnie  światowej  jeszcze  bardziej  rośnie  zainteresowanie  twórczością  Leśmiana.
Pojawiają  się  liczne  eseje,  a  przede  wszystkim  –  dość  powszechnie  wyrażana  jest  w
krytyce świadomość, że mamy do czynienia z  wielkim klasykiem poezji polskiej. Artur
Sandauer mówi o „geniuszu”.

2. Droga do krystalizacji.



Sad rozstajny nie jest zbiorem o silnie zarysowanej i ważnej w dorobku autora tendencji

twórczej – twórczość Leśmiana określać będzie duży wpływ pewnych krystalizacji
tematycznych, ideowych, które pojawią się w tomach nastepnych.



Sad rozstajny określa pewna tendencja charakterystyczna i dla twórczości późniejszej,

choć  pojawia  się  w  innym  przebraniu:  programowe  odwrócenie  się  od  historycznie
określonej współczesności. Zbiór ten opisuje doświadczenia duchowe wybiegające poza
kraj  i  epokę,  propaguje  kult  przygody  duchowej,  odkrywającej  pewne  ogólnie  ważne
sprawy dla postawy ludzkiej.



Łączyło  się  to  z  określoną  krytyką  rzeczywistością,  tak  charakterystyczną  dla
modernistycznego  buntu  antyfilisterskiego.  Jeśli  jednak  w  pierwszej  fazie  modernizmu
buntu  ten  znaczony  jest  często  programową  rozpaczą,  żalem,    „tęsknicą”,  to  poezję
Lesmiana charakteryzuje swoisty aktywizm.



Temu aktywizmowi modernistycznemu patronował także buntowniczy ton książek
Fryderyka Nietzschego. Był to ideał przeciwstawionego filisterskiemu społeczeństwu

artysty-nadczłowieka.



To  wzniesienie  się  ponad  zwykłe  życie  wyraził  Leśmian  może  najsilniej  w  Sadzie
rozstajnym tytułem i zawartością cyklu Oddaleńcy (pierwodruk 1907).
Tym,  co  wyróżnia  cykl  na  tle  paralelnych  motywów  okresu,  jest  odkrywczość  formuł,
wielość sytuacji poetyckich, określających motyw „oddaleńców”. Jest to także bogactwo
wiedzy  życiowej.  Celność  metafor  i  określeń  czyni  z  tych  wierszy  błyskotliwe,
precyzyjne „poetyckie eseje”, ukazujące różne postawy i ich konsekwencje.



Widział w oddaleńcach (społeczeństwie mieszczańskim) pewną ogólną życiową zasadę,
w  której  realizowała  się  dynamika  życia  i  rozwoju  społecznego.  Dostęp  do  wolności
mają, i zapewniają postęp społęczny, tylko ludzie nieprzeciętni, wyjątkowi, „odmienni”.
Człowiek  przeciętny  opiera  się  na  prawdach  już  uznanych,  zastanych  i  stanowiących
swoiste symboliczne abstrakcje, człowiek twórczy poznaje życie w sposób bezpośredni
i  w  dużej  mierze  intuicyjny.  Słyszymy  tutaj  echa  filozofii  Henri  Bergsona,
przeciwstawiającego  poznaniu  intelektualnemu  i  pojęciowemu  poznanie  bezpośrednie,

intuicyjne.  Antynomia  tego  poznania  wyraża  się  wedle  Leśmiana  w  innej  antynomii:
jednostka  twórcza  -    społeczeństwo  nowoczesne,  w  antynomii  społęcznego  „muzeum”
wiedzy  i  wartości  –  i  tych,  którzy  tę  wiedzę  i  wartości  dla  muzeum  społecznego
zdobywają.



Tak wyłożone poglądy mogłyby w miarę wytłumaczyć filozofię cyklu Oddaleńców czy
kult przygody wyrażonej w poemacie Nieznana podróż Sindbada-Żeglarza,
zamykającym Sad rozstajny. Jednak nie mogą być kluczem do zrozumienia Łąki ani też
do zapowiadającego motywy tego zbioru cyklu Zielona godzina z Sadu rozstajnego.
Określa je mit człowieka pierwotnego i mit natury.



Wszystkie bowiem cechy, którymi odznacza się jednostka twórcza i wybitna, posiadał
wedle Leśmiana człowiek pierwotny; dzięki nim wyłonił się z natury, traktując
wszechświat jako pole dla swej zdobywczej działalności.



Oryginalność ujęcia Leśmiana nie polegała na nowości poszczególnych składników jego
poglądów.

Nie jest nowością:

- teza o skłonności człowieka pierwotnego do metafizycznego myślenia – reprezentowali

już ją na gruncie filozoficznym, socjologicznym i religioznawczym Herbert Spencer,
Edward Burnett Tylor oraz James-George Frazer;

- sugerowana przez Leśmiana paralela między poetą a człowiekiem pierwotnym.



Motyw regresu, zwrócenie się ku początkom, datuje się w nowożytności conajmniej od
poglądów J. J. Rousseau.

Wcześniej filozof włoski Giambattista Vico:

- zwrócił uwagę na epokę pierwotną jako sprzyjającą poezji,

- ukazał związki między kultem natury a poezją;
Motywy tu wskazane zostaną wykorzystane przez romantyków, odrodzą się w

modernizmie.



W ówczesnych poglądach Leśmiana uderza przede wszystkim:
- rozległość powiązań i perspektyw

- przeniesienie na teren budowanej przez niego estetyki niektórych poglądów filozofii

Bergsona;



Budował z nich Leśmian opozycję do:

- odrealniającego konkret symbolizmu Mallarméańskiego,

- wtórnego symbolizmu polskich modernistów,

- przejmowanej jednocześnie przez modernizm atmosfery parnasistowskiej: kultu dla

wytworu kulturowego, opisu dzieł sztuki, zdarzeń historycznych i wybitnych historycznych
postaci.



Miał bowiem Leśmian budować swoją poezję na pozbawionych określonych ram
historycznych mitach i wierzeniach kulturowych, baśniach, ludowej fantastyce.



Oryginalność  swoją  zawdzięczał  też  Leśmian  rozbudowanej  próbie  połączenia  tych
motywów  pierwotności  z  mitem  powrotu  do  natury.  Rozumiał  go  konkretnie  i  prosto
jako  powrót  do  przyrody,  a  także  jako  powrót  do  bezpośredniości.  Jednocześnie
podkreślał antropologiczny problem dualizmu bytu człowieka, jako tego, który wyszedł
z bytowania zwierzęcego i rozpoczął bytowanie świadome i społeczne.
Poetycko określił to Leśmian w wierszu Do śpiewaka.



Te  właśnie  motywy  –  uni  z  naturą  –  ujęte  w  poetyckie  obrazy,  zapowiada  Zielona
godzina,  a  realizuje  najpełniej  zbiór  Łąka.  Związek  miłosny  i  niesprzeczny  człowieka
z naturą – jeszcze nie zrealizowany  w Zielonej godzinie (las i człowiek) – dokonuje się
w Łące (człowiek i łąka).



Nie  należy  rozumieć  tych  motywów  jako  jedynie  anachronicznego  buntu  przeciw
współczesności, buntu także dehumanizującego. W wierszu Topielec ukazuje Leśmian,
jak  całkowita  łączność  z  naturą  prowadzi  właściwie  do  odhumanizowania,  do  śmierci
świadomości, wyróżniającej człowieka.



Przerażenia naturą można się przecież dosłuchać już w pierwszych balladach Leśmiana
w Sadzie rozstajnym, takich jak Sidi-Numan czy Pantera.



Motyw regresu pierwotnego oznaczał zarówno związek z przyrodą, jedność, co
świadomą związku, ale i niezależną, postawę duchową.



W wierszach Leśmiana z ostatniego okresu motyw wielkiego powrotu czy regresu
wyraźnie zanika; w wierszu Lalka z Napoju cienistego czytamy „Praścieżka, wiodąca
urwiskami w Pallas” – „odbiera sobie życie”, a „baśń wyszła już z mody”.

3. Ludowość.

Tło ogólne:



Mit „powrotu do natury”, mit „poety jako człowieka pierwotnego”, uzyskał najsilniejszą
konkretyzację poetycką w odwołaniu się do atmosfery folkloru i stylizacji ludowej.
Wyrazem tej postawy jest przede wszystkim Łąka.



Największa rola w tej stylizacji przypadnie folklorowi polskiemu i słowiańskiemu.
Nie braknie mimo to nawiązań do twórczości ludowej innych kręgów kulturowych, do
mitologii w szerokim tego słowa znaczeniu.



Jakkolwiek pewne wątki poezji Leśmiana dają się wyprowadzić z poezji młodpolskiej,
to jednak uzyskują u niego inne znaczenie, a często stają się przeciwstawne.



Motywy ludowe, tak wtedy istotne w literaturze, pojawiają się u Leśmiana dopiero na
progu XX-lecia, omijają prawie zupełnie Sad rozstajny. Charakter ludowości
młodopolskiej jest bowiem odmienny:

a) realistyczno- społeczny w prozie Orkana,

b) folklorystyczno-etnograficzny i egzotyczny w prozie poetyckiej Tetmajera,

c) patriotyczno-regionalny w postulatach Witkiewicza-ojca,

d) historyczno-obrzędowy i społęczny, odwołujący się do symboliki patriotycznej

w twórczości Wyspiańskiego,

e) realistyczno-patriotyczny w datujących się z tego czasu utworach Konopnickiej (Pan

Balcer w Brazylii, 1910),

f) realistyczny w wierszach Kasprowicza.



Leśmian zaś traktuje świat twórczości ludowej poza problematyką narodowo-
patriotyczną, więc także poza regionalną i społecznikowską. Jest to dla niego
zainteresowanie mitologiczno-antropologiczne i językowo-filozoficzne



Ludowość Leśmiana stanowi częściowy przejaw jego zainteresowań symbolizmem, w
tej konkretyzacji odbiegającym od norm symbolizmu europejskiego, określonego
nazwiskiem Mallarmégo, i symbolizmu modernistycznego.



Badacze poezji ludowej podkreślają jej charakter symboliczny, jako swoisty typ
realizmu związanego z dziedziną mitów i wierzeń.



Leśmian w pierwotności widzi związki – zgodnie jakby z poglądami najnowszymi
– z postawa człowieka współczesnego, a bezpośredniość i niepoddanie schematom, przy
zdolności do spekulacji logicznej, przypomina raczej koncepcje współczesne
strukturalisty francuskiego Claude Levi-Straussa: myśli nieoswojonej



Twórczość Leśmiana nie była spokrewniona z młodopolską „chłopomanią” czy
z regionalizmem. Cofa on swoje wiersze ludowe w nieokreśloną bliżej epokę
„pierwotną”.



W odwołaniu swoim do ludowości jest Leśmian po części spadkobiercą romantyków,
spadkobiercą ich ludowych ballad.
Jeśli w balladzie romantycznej element metafizyczny wyrażał się w dość bezpośrednim

czerpaniu przez poetów z wierzeń i przesądów ludu, przedstawionych ze swoistą wiernością,
a  tekst  był  często  poetyckim  przeniesieniem  tekstu  ludowego  (np.  Lilije  Mickiewicza)  –
Leśmian  poglądy  zwarte  w  tekstach  ludowych  traktuje  jako  pretekst  do  ukazania
filozoficznych problemów XX-wiecznego poety, a motywy ludowe przekształca całkowicie
wwdług  swoich  pomysłów.  Dlatego  jego  ballady  zyskały  nazwę  ballad  filozoficznych
(termin K. Wyki).



Co decyduje o ludowych charakterze wierszy Leśmiana? Wiele czynników składających
się na całość określonejstylizacji.

Najważniejsze:

- ludowy bohater ballad i wierszy,

- wykorzystanie motywów ludowych wierzeń i motywów baśni ludowej,

- stylizacja językowa nawiązująca do poszczególnych zasad ekspresji estetycznej, jaką
spotykamy w tekstach literatury ludowej i pieśni ludowej: także liczne dialektyzmy
językowe,

- motywy i realia ludowego życia i ludowego świata.

Ludowy bohater:



W Sadzie rozstajnym mamy do czynienia z „normalnym” bohaterem lirycznym –

odpowiednikiem mniej więcej „poety”;



Jeśli zaś mamy do czynienia z bohaterem, którego status zostaje ściślej określony,

jest to:

- „oddaleniec”,

- bohater spoza nawiasu społecznego,

- bohater fantastyczny (odmiana „oddaleńca”),
np. w poemacie Nieznana podróż Sindbada-Żeglarza.



Jedynym bohaterem lirycznym, od którego możliwe jest przejście do Łąki, jest bohater
liryczny cyklu Zielona godzina. Zwraca uwagę próba zbliżenia się do natury, ale nie

odpowiada to koniecznie pozycji ludowego bohatera.



Inaczej w Łące i Napoju cienistym: bohaterowie ballad i poematów to postaci wyjęte z

ludowego kosmosu

np. parobek, kochający się w pile, Żołnierz-inwalida, Dziad, Świdryga, Midryga, Migoń,

Jaworzn, czy dwaj Macieje – to wszystko postaci ludowe.

Narrator:



Utwory są stylizowane tak, jakby mowa pochodziła z ust samego narratora, sam poeta
jest jakby bohaterem ludowym, pochodzi z ludowego kosmosu, o którym opowiada.



Leśmian  uważał,  iż  artysta  jest  jednostką  wyjątkową  zarówno  na  tle  współczesnego,
jak  i  dawnego,  pierwotnego  społeczeństwa.  Na  tle  tej  wyjątkowości  i  odrębności
interesowało  go  jednocześnie  zagadnienie  bezimiennego  autorstwa,  możliwego  jedynie
wtedy,  gdy  twórczość  mogła  funkcjonować  jako  przekaz  ustny,  zrozumiały  dla  całej
wspólnoty.



Poeta tworzy wariacje na temat ludowego twórcy niż jedną konsekwentną postać.



Narratorem jest więc: gaduła, gawędziarz, bajarz ludowy:

- śpiewak z wiersza Romans,

- Bajdała z wiersza Dusiołek,

- brat-opowiadacz z poematu Łąka.



Jeśli ktoś taki jest narratorem, to w jego określeniu wyjaśnia się:
- humor i przesada narracji,

- jej wieloznaczność,

- pokrętny charakter wyrażanych treści,

- częste pobliże paradoksu i nonsensu.



Odpowiada on Leśmianowskiemu widzeniu świata, gdzie sensu trzeba szukać w
bezsensie, goteska miesza się z powagą, natchnienie z emocjonalnym tokiem wyrazów
łączonych tylko rytmem.

kosmos - 3. filoz. «świat pojęty jako wewnętrznie uporządkowana i harmonijnie zbudowana całość,

przeciwieństwo chaosu».



Narrator zwraca się do zbiorowego podmiot, zbiorowego bohatera, np. w Dusiołku
(Milcz, gębo nieposłuszna, bo dziewki wyłają!)

Motywy literatury ludowej:



Wiele  wierszy  Leśmiana  nawiązuje  do  motywów  literatury  ludowej  i  konkretnych  jej
utworów.  Wykorzystuje  je  poeta  różnorodnie  –  są  to  jednak  raczej  aluzje  niż
zapożyczenia:
-  aluzje:  ballada  Gad  nawiązuje  do  ballady  Smok  ze  zbioru  Pieśni  ludowe  celtyckie,
germańskie, romańskie (1909) tłumaczonego przez Edwarda Porębowicza;
- zapożyczenia: Śmidryga i  Midryga z pieśni ludowej  Lubelskiego;  Alcabon występuje
w  pieśni  z  okolic  Pińczowa;  w  pieśni  Dwoje  ludzieńków  wprost  cytuje  się  fragment
pieśni ludowej o „dwoju ludzieńkach”, zaznaczając, że to cytat; zmora, ma kibić piły z
wiersza Piła pochodzi z ludowych wierzeń w Małopolsce; z wierzeń ludowych pochodzi
przesąd o sennej zmorze – dusiołku czy gniotku.

Stylizacja językowa:



Ludowy charakter wierszom Leśmiana nadają nie tylko dialektyzmy, a więc elementy
słownikowe stosunkowo najłatwiejsze do zbadania i zaklasyfikowania, jak np. trupięgi,
ciasnocha, cmentach.



Ważne są też zabiegi stylistyczne, charakteryzujące dawną literaturę i pieśń ludową.

Oto niektóre z nich:
a) porównania przeczące:

- składają się zwykle z dwóch członów: twierdzenia lub pytania i zaprzeczenia,

- spotykamy je często w folklorze słowiańskim, w pieśniach południowych Słowian,

w bylinach rosyjskich,

- Leśmian stosuje je w wersji uproszczonej, z opuszczeniem członu pierwszego (pytania
lub twierdzenia), zaczynając bezpośrednio od drugiego – od formy zaprzeczonej: To nie
konie tak cwałują i uszami strzygą, / Jeno tańczą dwaj opoje, Świdryga z Midrygą.
(Świdryga i Midryga);

b) annominacje:

- określenia tautologiczne,

- składają się naczęściej z rzeczownika i czasownika o identycznym temacie: roztopolić
topolę, stodolić stodołę (Stodoła),
- takie ujęcia językowe można próbować przekładać na plan filozoficzny;
w uproszczeniu można by powiedzie – znając stosunek Leśmiana do filozofii Bergsona –
że chodzi o intuicyjne wniknięcie w istotę rzeczy, określenie jej przez nią samą, co, nie
dając się ująć w język pojęć, może być przełożone tylko na swą tautologię;
c) zasada trychotomii:

- zasada potrójnego powtarzania pewnych czynności, dzielenie się akcji, tekstu na trzy
wyraźne człony,

- jest to poularna cecha pieśni ludowej,

- u Leśmiana występuje w wielu utworach: potrójny wysiłek braci, cieni i młotów

w Dziewczynie; w Świdrydze i Midrydze trzy akty baletu: taniec z Południcą, taniec
trumien, taniec nad skrajm przepaści;
d) powtarzanie:

- jeden z najważniejszych elementów stylistycznych pieśni ludowej,

- refreniczność,

- rozbudowana anafora, czyli identyczny początek wersetu,

- regularna stroficzność,

- zachowanie regularnej rytmiki wiersza;

e) rytm i wersyfikacja:

- konsekwentne utrzymanie rygorów wiersza sylabicznego i sylabotonicznego, dalekie

jednak od monotonii - bogactwo użytych miar, nawet w obrębie jednego utworu

- melodyjność,

- przeznaczenie do śpiewu, czyli meliczność;

f) bylejakość:

- termin Artura Sandauera,

- słowem tym można określić swoiste dla Leśmiana, ale i dla pieśni ludowej, naginanie
słów i zdań do wymagań rytmu recytowanego czy śpiewanego utworu,
- łączy się to z ludowym upodobaniem do wszelkich zdaniowych i słownych nonsensów,
stąd pozorne przykracanie wyrazów do potrzeb nagłego i niespodziewanego rytmy,
pozorny czasem brak oszczędności słownej, używanie wykrzykników „magicznych”,
pozbawionych ściśle określonego znaczenia: da-dana, dy-dyny.

Motywy i realia ludowego świata:



Wszystkie te elementy oraz akcja utworów Leśmiana, osadzone są w świecie
narzucającym się czytelnikowi jako świat ludowy.



Dotyczy to przede wszystkim pewnego stereotypu postaci występujących stale w

twórczości ludowej:
-  koło  rodzinne  (ojciec,  matka,  córka,  syn),  poza  tym  niektórych  postaci
charakterystycznych: kościelny, szewczyk, żołnierz;
-  imion  najczęściej  brak,  zamiast  nich  występują  określenia  typu  „dziewczyna”,
„parobczak”,
-  postaci  te  nie  są  bliżej  scharakteryzowane,  występują  jako  typy  –  i  w  takiej  formie
spotykamy je w wierszach Leśmiana,
- odrębna wydaje się bliżej scharakteryzowana postać śpiewaka, choć występuje przecież

potencjalnie w folklorze.



Typowe są także miejsca akcji:
- na łące, pod lasem, w lecie, przy płocie;

- dzieją się więc te akcje wszędzie i nigdzie, co zgadza się z określeniami
typologicznymi opracowań pieśni ludowej: w Balladzie dziadowskiej dziadyga szedł
skądkolwiek – gdziekolwiek, Bajdała zaś w Dusiołku tyleż tędy, co wszędy.



Podkreślają ludowy charakter drobne realia świata zewntrznego, np. typowe drzewa:
dąb, brzoza, jawor, kalina; z drzew owocowych – wiśnia.



Typowe zwierzęta dla pieśni ludowej: koń, wół; z owadów – pszczoły.



Realia te nie są tylko ornamentami, raz z innymi elementami składają się na pewną
całość ludowego kosmosu wierszy Leśmiana.

Rola ludowego świata:



Dla  Leśmiana  pierwotny  ludowy  kosmos  stał  się  próbą  przedstawienia  rozważań
i intuicji na temat stosunku natury i człowieka, jednostki i zbiorowości, związku sztuki
i  zagadnień  estetycznych  z  postawami  metafizycznymi.  Te  sprawy  wyraża  m.  in.
poprzez medium ludowego świata.



Poeta podejmuje po swoich wielkich poprzednikach refleksję nad opozycą natura–

kultura także poprzez opozycję wieś, przyroda - miasto, cywilizacja.



Wiersze jego zdają się zwłaszcza przewartościowywać przemyślenia dwu wielkich
poetów: Norwida na gruncie polskiej poezji i Baudelaire’a na gruncie francuskim:
- Norwid: przeciwstawił to, co kulturowe, a zwłaszcza co jest twórczym dziełem,

wytworem pracy – naturalnemu trwaniu

- Baudelaire: przeciwstawił „rzeczywistości”, naturze – królestwo sztuczności, a więc

cywilizacji, miasta.



Łąka  –  miłosne  spotkanie  łąki,  czyli  natury,  z  człowiekiem,  na  zasadzie  radosnej,
miłosnej  unii  z  naturą,  przeżywane  przez  całą  społeczność.  Ponieważ  poemat  został
opraty  na  niektórych  motywach  bożonarodzeniowych  –  przyjście  łąki  do  chaty
(narodzenie  miłości),  noc  cudów,  zwierzęta  mówiące  ludzkim  głosem,  zielona  jasność
jarząca się nad chatą – można o nich mówić jako  o alegorycznym misterium nowego
odkupienia  ludzkości  przez  odzyskanie  łączności  z  naturą,  zmazanie  grzechu
pierworodnego cywilizacji.



Równocześnie ten powrót do natury zostaje przez Leśmiana opatrzony zastrzeżeniami,
zwątpieniem. Mówi o tym, nie tylko w Topielcu (studium dehumanizacji), mówiącym o
jedności – ale poprzez śmierć, mówią także ballady dziejące się między życiem
a śmiercią – jak Świdryga i Midryga, Ballada dziadowska, Piła.



Zmory  i  południce  uosawiają  ciemne  strony  natury,  przynoszące  rozpad  ciała,
powtarzają  znanyw  sztuce  średniowiecznej  motyw  tańca  śmierci  (dance  macabre).
Leśmian  wykorzystuje  ten  motyw  nie  tylko,  aby  ukazać  znikomość  doczesnego  życia,
ale i jego jedyność i zagrożoną niepowtarzalność.



Pogodzenie człowieka i natury ma się dokonać poprzez określoną postawę wobec faktów
nieuchronnych, a nie przez faktów tych zmianę. Taką postawą jest estetyczna kategoria
humoru i śmiechu, będąca wyrazem moralnej niezależności i heroicznego zwycięstwa

człowieka nad tym, co go zwycięża. Ludowy humor, często rubaszny, a często wręcz
grosteskowy, posłuży opanowaniu obrazu śmierci, ale także jego wyolbrzymieniu.



Tego typu rubaszność jest jednocześnie przełamywaniem kategorii wzniosłości
charakterystycznych dla wczesnego symbolizmu i postaw modernistycznych poetyk.
Podobną jednostronność próbuje przełamać Wyspiański w Weselu.



W tym łączeniu humoru i śmierci Łąka stanowi tylko pewien etap. Dążąc do wizji
humanistycznej w Napoju cienistym poeta zacznie kwestionować poetykę drwiny: A ty z
tej próżni czemu drwisz, kiedy ta próżnia nie drwi z ciebie? (Dziewczyna).

4. Poezja i boski mit.



W Napoju cienistym:

- poeta: Wchodzę w świat przez wrota smutku, nie zieloności,

- Karol Irzykowski: napój śmiertelny.



Oznacza  to,  że  w  tomie  tym  i  następnym  (pośmiertnej  Dziejbie  leśnej),  motyw
antropologicznego  raju  zostanie  zastąpiony  motywem  elegijnym.  Jeśli  problematyka
Łąku  wyraża  się  przede  wszystkim  w  przeciwstawieniu  natury  i  człowieka,
teraźniejszości  i  przeszłości,  problematyka  Napoju  cienistego  wyraża  się  w
przeciewstawieniu człowieka i Boga, świata i zaświata, istnienia i nicości.



Mówiąc o tej zmianie tonacji określa się tylko dominanty zbiorów. W tym układzie
człowiek i natura – jako to, co rzeczywiste - zostaną przeciwstawione nicości. Żywo
dyskutowaną wartością na tle tego przeciwstawienia staje się problem teizmu.



Motyw  przeciwstawienie  Boga  i  człowieka  nie  jest  obcy  już  wcześniejszym  zbiorom
Leśmiana. W Sadzie rozstajnym ma charakter jakby nietzscheańskiego buntu, głoszącego
„śmierć  Boga”.  Ballada  o  rycerzu,  Pantera,  Toast  świętokradzki,  Ta  oto  godzina  –  to
wyraz  woli  siły  i  niezależności.  W  Łące,  obok  elementów  przeciwstawienia
(W  przeddzień  swego  zmartwychwstania,  Rozmowa),  pojawiają  się  akcenty,  które  za
Erichem Frommem można by nazwać religią humanistcyzną, to jest odnoszącą wiarę do
spraw  i  problematyki  łączącej  się  przede  wszystkim  z  człowiekiem  (Żołnierz).
Te  wszystkie  elementy  będą  kontynuowane  w  Napoju  cienistym,  podporządkowane
jednak  o  wiele  silniej  filozoficznym  kontekstom  i  przeświadczeniom,  wyrażonym  w

poetyckich parabolach.



Próbowano  określić  obraz  Boga  pojawiający  się  w  tej  poezji  mianem  rekwizytu
słownego  (Julian  Przyboś).  Nasuwa  się  też  pytanie,  czy  należy  rozumieć  obrazy
Leśmiana  jako  wyraz  przekonań  religijnych  lub  wręcz  ortodyksyjnych,  choćby  nawet
poddanych wątpliwościom wiary.
Oba ujęcia wydają się nietrafne. Jest to raczej – podobnie jak w wypadku problematyki
natury  i  kultury  –  próba  określonej  konfrontacji  światopoglądowej.  Dla  Leśmiana
bowiem sytuacja przedstawia się tak, jakby nastręczał się problem wyboru – jako punktu
opracia  -    któregoś  z  wierzchołków  „filozoficznego”  trójkąta:  Natura–Bóg–Człowiek.
Problem Boga jawi się tutaj jako metafizyczna zagadka umysłu filozoficznego, związana

z problemem bytu człowieka na ziemi, z jego ontologicznym i egzystencjalnym
„statusem” jako właśnie człowieka.



Spośród różnych wątków filozoficznych i kulturowych, do których nawiązuje poezja
Leśmiana, dwa wydają się szczególnie istotne: wątek antropologiczny, ukazujący
problematykę mitu religijnego, oraz nurt myśli egzystencjonalistycznej, zapoczątkowany
przede wszystkim w pismach Sörena Kierkegaarda, duńskiego filozofa XIX w.



Problematykę antropomorficzną teizmu poruszał Leśmian w swoich esejach
filozoficznych,

uwidaczniając

znaczenie

pierwotnego

antropomorfizmu

który wszędzie widzi tylko prawa ludzkie i bogów, co są do ludzi podobni.



W myśl podobnego antropomorfizmu określa Leśmian wiarę w Boga jako kult przodków
w zasisznym cieniu wielkiego drzewa genealogicznego całej ludzkości, jako kult samego
siebie w kategoriach minionego istnienia. Pierwotne poglądy religijne traktuje Leśmian
raczej jako zdobycz niż gest obronny. Antropomorfizm jest bowiem dla niego zasadą
zdobywania wszechświata.



Należy  problematykę  teistyczną  pojmować  jako  część  problematyki  mitotwórczej,
spontanicznej  twórczości  myślowej  człowieka.  Postawa  poety,  jako  człowieka
twórczego, wyraża się w nieustannym, antropomorfizującym kreowaniu sfery demonów,
zjaw i demiurgów, stanowiących jakby wyraz sytuacji egzystencjalnych. Mitotwórstwo
spełniałoby  tu  więc  rolę  poznawczą  i  wyrażałoby  sytuację  ludzką,  jak  wszystkie
historyczne  mitologie  pierwotne.  Mity  te  nie  są  powoływane  przez  poetę  na  stałe,  jako
stałe  przekonania  ontologiczne,  a  więcj  przekonania  o  rzeczywistości.  Są  to  niejako
przekonania  podmocnicze,  powołane  po  to,  aby  wyłonić  się  i  zniknąć  po  spełnieniu
swojej  roli.  Leśmian  nazywał  to  baśnią

. Na stałe mają pozostać zjawy baśniowe

jedynie w rzeczywistości sztuki.



Ten skomplikowany stosunek do mitotwórstwa uwydatnia w jakiejś mierze dwuznaczny
stosunek Leśmiana do symbolizmu. Jest on dla niego raczej cechą świata ludzkiego niż
postawą estetyki – jest strukturą poznawczą.



Wątek  antropomorficzny  i  antropologiczny  w  poezji  Leśmiana  ulega  zmąceniu
i przedstawia się kontrowersyjnie w skrzyżowaniu z problematyką teizmu w tym wątku
jego  poezji,  który  zdradza  cechy  myślenia  egzystencjalistycznego.  Podaje  się  tu  w
wątpliwość takie mitotwórstwo, w którym symbole traktowane są jako ,,rzeczywistość”,
a  nie  ,,możliwość”.  Bóg  przestaje  tu  być  przedłużeniem  człowieka,  marzoną
możliwością,  staje  się  także  jego  przeciwieństwem.  Życiu  ,,tutaj”  przeciwstawia  życie
,,tam”.  Przeciwstawienie  „tu”  i  „tam”,  doczesności  i  nieba,    znajdujemy  w  poetyckim
dramacie Dziejba leśna.

antropomorfizm 1. «przypisywanie cech ludzkich przyrodzie żywej i martwej» 2. rel. «wyobrażenie bóstwa na

podobieństwo człowieka i przypisywanie mu cech właściwych człowiekowi»

Baśń po pewnym czasie zginąć musi. [...] baśń ta jednakże gra rolę poważną w naszym myśleniu: rolę tęczowego

mostu, który nas łączy z dziedziną nielogiczną istnienia, z brzegiem urwistym owej tajemnicy, której twarz nie jest
do twarzy ludzkiej podobna.
Z rozmyślań o Bergsonie [w:] Szkice literackie, s. 31 (pierwodruk: «Nowa Gazeta» 1910, nr 366, 368, 375, 377).



szczególnym ukierunkowaniu poetyckich myśli Leśmiana, pokrewnych

egzystencjalizmowi, świadczyć będzie zwłaszcza pokrewna porblematyka absurdu
i sensu życia. Przeciwstawienie życia i nicości pojawi się w wielu wierszach Leśmiana,
zwłaszcza w Napoju cienistym.



Jako bliską egzystencjalizmowi określał Dziewczynę Kazimierz Wyka. Słowa takie jak:
„nicość”, „pustka”, „próżnica” – pojawiają się natrętnie przeciwstawione istnieniu,
bytowi.



Leśmian szuka sensu w heroicznej postawie dążenia do sensu, w akceptacji doli ludzkiej,
tutaj, dla niej samej. W pracy odnajdzie sens życia Leśmianowski Szewczyk (Szewczyk),
szyjąc nigdy nie mogący się skończyć but – na miarę „nieobjętą” – dla Boga, pracując
nad dziełem skończonym i absolutnym jednocześnie – to „rodzimy” Syzyf.

5. Humanizm Leśmiana.

Człowiek – ślad ducha w materii.



Dehumanizacja (roztropienie się w przyrodniczej, biologicznej miazdze bytu

lub połączenie się z istotą wszechrzeczy), dzieje się najczęściej z przyczyny ludzkiej;



Opór przeciw pochłaniającej naturze, przeciw materii, uwidacznia się w licznych

kreacjach kalekich form ludzkich. Możemy być ograbieni z ciała, ale przez te formy nie
przedziera absolut, tylko pierwiastek ludzki, esencja człowieka. Im bardziej człowiek
nieudolny, im bardziej ma łatany kształt, tym bardziej jest ludzki.

Człowiek marginesu – „wycieruch niebieski”.



Podobną funkcję jak człowiek pierwotny spełniają w wierszach Leśmiana ludzie żyjący
na marginesie społecznym. Szczególne wartościowanie człowieka marginesu ma swoją
tradycję w literaturze europejskiej. Od wieków tego typu bohater przeciwstawia
unormowanemu społeczeństwu swoje niezależne zasady etyczne, wolność swoich
przeżyć. Taki jest bohater:
- liryczny miłosnej poezji trubadurów prowansalskich,

- powieści łotrzykowskiej,

- poematów XV-wiecznego poety Francis Villona;

w klasycyzmie niemieckim jest to motyw ,,zbójcy” (Fryderyk Schiller), w romantyzmie
polskim świat ludowych dziadów, obłąkanych (Adam Mickiewicz). Nędzarzy, będących
niejako odpadkami nowoczesnych, kapitalistycznych miast, przedstawia francuski poeta

Charles Baudelaire.



Leśmian przedstawia motyw poety wyklętego, pojawiający się w wierszach Baudelaire’a
czy Verlaine’a, jednocześnie przekształca i wzbogaca ten motyw. Uwydatnia motyw
metafizyczny. Leśmian ściąga swoich bohaterów w dół, na margines nędzy i upadku.
Jest to bunt demokratyczny.



Sprzeciwiał się poeta pewnym programowym hasłom poetyckim w dwudziestoleciu,

m.in. wobec haseł związanych z programem skamandrytów (zwłaszcza Tuwima

i Wierzyńskiego)- miał się zarysować typ ,,szarego człowieka”. Leśmian obawiał się
zjawiska ,,depersonifikacji”. Podobnie Witkacy ukazuje w swoich dramatach grożącą
zmorę człowieka-tłumu.

Osobisty wymiar liryki.



Stale jest obecny w twórczości Leśmiana nurt liryki osobistej, ukazującej bezpośrednio
krąg ludzkich przeżyć.



Jego poezja zawsze wychodzi z wymiaru osobistego w wymiar interpersonalny.



Humanizm poety można określić jako pesymistyczny.

Motyw miłości.



Leśmian stoi po stronie miłości głębokiej i duchowej. Jest to miłość pełna sensualizmu.
Erotyzm Leśmiana jest żywiołowy i sublimowany, a nie rubaszny i ,,pieprzny”. Głębia
psychologiczna,  śmiałość  realiów,  czyni  z  Leśmiana  mistrza  polskiej  poezji  miłosnej.
Jest  to  miłość  franciszkańska  i  platońska.  Ta  miłość  platońska  zjawia  się  u  Leśmiana
w  charakterystycznym  zestawieniu  i  uzupełnieniu  z  biblijną  ,,Pieśnią  nad  pieśniami”,
będącą prototypem wzniosłego sensualizmu w poezji europejskiej.



W poezji Leśmiana znalazły się również: wątek Tristana i Izoldy, miłości wyłącznej
– i wątek Don Juana. Cała skala: od orgiastycznego biologizmu do miłości
personalistycznej, łączącej sensualizm z uduchowieniem.

6. Rola poezji i słowa.



Poezja miała być dla poety zwierciadłem, w którym odbije się i utrwali obraz życia.



Leśmian

krytykował

powierzchowne

myślenie

wyłącznie

przyczynowe,

pozytywistyczne i pragmatyczne, tak z powodu społecznego konserwatyzmu,
jak i negowania roli kreacyjnej, nieprzewidzianej aktu poznawczego i twórczego.



Poezja to dynamiczna struktura poznająca.



Zachowanie rygorów regularnej rytmiki wiersza sylabicznego i sylabotonicznego w
poezji Leśmiana związane jest z jego filozoficzno-estetycznymi przemyśleniami.



Poezja jawi się jako swoiste poszukiwanie tajemnicy życia, którą byłaby zdolność
powtarzania, jak i źródło młodości, w którym cykl życia rozpoczynałby się na nowo.



Sztuka Leśmiana jest symboliczna. Symbolizm potwierdził w poecie jego
modernistyczną awersję do realizmu w poezji, rozumianego jako ścisły historyzm,
i wyczulił go na symbolikę tradycji literatury europejskiej.



Kult konkretu.



U Leśmiana symbol staje się wartością odmienną i dwuznaczną, pozytywną i negatywną.
Symbol pozwala na opanowanie i odkrywanie rzeczywistości. Jednocześnie także
fałszuje rzeczywistość, staje się strukturą autonomiczną, oderwaną, odmienną od rzeczy,
które symbolizuje.