NOMENKLATURA ZWIĄZKÓW NIEORGANICZNYCH

NOMENKLATURA ZWIĄZKÓW NIEORGANICZNYCH
1) Nazwy i symbole atomów

Nazwa

Symbol

Nazwa

Symbol

Nazwa

Symbol

aktyn

ameryk

antymon

argon

arsen

astat

azot

bar

berkel

beryl

bizmut

bohr

bor

brom

cer

cez

chlor

chrom

cyna

cynk

cyrkon

darmstadt

dubn

dysproz
einstein

erb

europ

ferm

fluor

fosfor

frans

gadolin

gal

german

glin

hafn

has

hel

holm

Sb
Ar

Cl
Cr

Sn
Zn

Db
Dy

F
P

Ga
Ge

Hs
He

ind

iryd

iterb

itr

jod

kadm

kaliforn

kiur

kobalt
krzem

krypton

ksenon

lantan

lit

lorens

lutet

magnez
mangan

meintner

mendelew

miedź

molibden

neodym

neon

neptun

nikiel

niob

nobel

ołów

osm

pallad

platyna

pluton

polon

potas

prazeodym

promet

protaktyn

rad

Mg
Mn

Nb
No

Pb
Os
Pd

Pu
Po

radon

ren

rod

roentgen

rtęć

rubid

ruten

rutherford

samar

seaborg

selen

siarka
skand

sód

srebro

stront

tal

tantal

technet

tellur

terb

tlen

tor

tul

tytan

ununbi (pierwiastek 112)

ununheks (pierwiastek 116)

ununkwad (pierwiastek 114)

ununokt (pierwiastek 118)

ununpent (pierwiastek 115)

ununtri (pierwiastek 113)

uran

wanad

wapń

węgiel

wodór

wolfram

złoto

żelazo

Rh
Rg
Hg
Rb
Ru

Sg
Se

Na
Ag

Sr
Tl

Ta
Tc
Te

Uub
Unh
Uuq
Uuo
Uup

Uut

U
V

* Dla izotopów wodoru o liczbach masowych dwa i trzy stosuje się odpowiednio nazwy i
symbole: deuter D,

H i tryt T,

Nazwy grup pierwiastków od pierwszego pierwiastka w grupie (wyjątek wodór); grupa 3 –
skandowce; tradycyjnie: Sc, Y, La, Ac; obecnie: Sc, Y, Lu, Lr

Symbole grup: Ln – lantanowce i An - aktynowce
2) Nazwy systematyczne i symbole atomów o liczbie atomowej powyżej 100 tworzy się w
oparciu o liczbę atomową pierwiastka, stosując następujące rdzenie liczbowe:
0 = nil 1 = un 2 = bi 3 = tri 4 = kwad 5 = pent 6 = heks 7 = sept

8 = okt

9 = enn

Rdzenie łączy się w takiej kolejności, w jakiej cyfry występują w liczbie atomowej. Symbole tych
pierwiastków składają się z pierwszych liter rdzeni tworzących nazwę.
Przykład:
liczba atomowa: 121, nazwa: Unbiun, symbol: Ubu

3)  Oznaczenia  liczby  atomowej,  liczby  masowej  i  ilości  atomów  w  cząsteczce  za  pomocą
wskaźników

liczba masowa A
liczba atomowa Z
ilość atomów danego pierwiastka w cząsteczce

Wskaźnik lewy górny
wskaźnik lewy dolny
wskaźnik prawy dolny

liczba arabska
liczba arabska
liczba arabska

Przykład:

– dwuatomowa cząsteczka tlenu/cząsteczka ditlenu zbudowana z atomów tlenu o liczbie

atomowej 8 i liczbie masowej 16

4) Stopień utlenienia pierwiastka przyjmuje wartości całkowite lub ułamkowe, dodatnie, ujemne
lub równe zero i zapisuje się go liczbą rzymską (znak podaje się przed wartością stopnia
utlenienia; pomija się znak plus). We wzorach stopień utlenienia umieszcza się jako prawy, górny
wskaźnik.
Przykłady:
H

–I

–II

Stopień utlenienia pierwiastków w stanie wolnym przyjmuje się za równy 0
Przykłady:
Cu

5)  Ładunek  jonu  przyjmuje  wartości  dodatnie lub  ujemne, zapisuje się go liczbą arabską (znak
plus lub minus podaje się po wartości ładunku) i umieszcza jako prawy górny wskaźnik.
Przykłady:
S

2–

6)  We  wzorach  chemicznych  na  pierwszym  miejscu  umieszcza  się  zawsze  składnik  bardziej
elektrododatni  a  na  drugim  składnik  bardziej  elektroujemny.  Podając  nazwę  związku  składniki
wymienia się w odwrotnej kolejności.
W  przypadku  binarnych  (dwuskładnikowych)  związków  najpierw  umieszcza  się  symbol
pierwiastka zajmującego wcześniejszą pozycję w poniższym szeregu:
(metale), Rn, Xe, Kr, B, Si, C, Sb, As, P, N, H, Te, Se, S, At, I, Br, Cl, O, F.
Do nazwy składnika bardziej elektroujemnego dodaje się końcówkę „-ek” lub „-ik”.
Przykłady związków niemetali:
H

7) Proporcje składników w związkach określa się następująco:

w  systemie  Stocka  –  w  nazwach  podaje  się  stopień  utlenienia  w  nawiasie  (bez  odstępu!)  po
nazwie  pierwiastka,  grupy  pierwiastków,  związku.  Jeżeli  pierwiastek  ma  tylko  jeden  stopień
utlenienia  nie  podaje  się  go.  System  zalecany  przez  Komisję  Nomenklatury  Chemicznej
Polskiego Towarzystwa Chemicznego;
przykłady:
SO

– tlenek siarki(VI),

FePO

– fosforan(V) żelaza(III),

LiBr – bromek litu

8) Nazewnictwo jonów
a) kationy
Słowa jon i kation stosuje się zamiennie.
Przykłady:
Cu

– jon miedzi(II), jon miedzi(2+),

– jon dirtęci(I), jon dirtęci(2+),

– jon wodoru(I), hydron

-nazwę stosuje się gdy nie jest znana lub ważna ilość przyłączonych cząsteczek

wody,

– jon oksoniowy, oksonium; nazwa niezalecana: jon hydroniowy,

– jon amonowy, kation amonu, amonium, azanium,

– jon fosfoniowy, fosfonium,

– kation nitrozylu,

– kation nitroilu,

– kation sulfinylu (zwyczajowo: kation tionylu),

– kation sulfonylu (zwyczajowo: kation sulfurylu),

– kation etylowy, etylium,

– jon uranylowy(VI), jon dioksouranu(VI), kation dioksouranu(2+), kation uranylu(2+).

b) aniony
Słowa jon i anion stosuje się zamiennie.
Przykłady:
H

–

– jon wodorkowy,

–

– anion wodorotlenkowy; nazwa niezalecana: jon hydroksylowy,

2–

– jon siarczkowy,

4–

– jon węglikowy,

2–

– jon diwęglikowy(2–), nazwa dopuszczalna: anion acetylenkowy,

–

– anion metylowy, anion metanidowy,

–

– jon ditlenkowy(1–), nazwa dopuszczalna: anion ponadtlenkowy,

2–

– jon ditlenkowy(2–), nazwa dopuszczalna: anion nadtlenkowy,

–

– jon tritlenkowy(1–), nazwa dopuszczalna: anion ozonkowy,

–

– jon triazotkowy(1–), nazwa dopuszczalna: anion azydkowy,

–

– jon azotanowy(V), anion trioksoazotanowy(V),

HSO

–

– jon wodorosiarczanowy(VI), anion wodorotetraoksosiarczanowy(VI),

COO

–

– jon octanowy, anion etanianowy,

[Al(OH)

]

3–

– jon heksahydroksoglinianowy.

9) Nazewnictwo tlenków
a) nazwy tlenków prostych tworzy się łącząc słowo „tlenek” z nazwą pierwiastka w dopełniaczu,
a w nawiasie podaje się jego stopień utlenienia, o ile jest to konieczne (system Stocka)
Przykłady:

CO – tlenek węgla(II),
N

– tlenek azotu(V),

– tlenek glinu.

b) nazwy tlenków mieszanych
– zawierających jeden pierwiastek na różnych stopniach utlenienia połączony z tlenem tworzy się
wymieniając je w kolejności rosnącego stopnia utlenienia
Przykład
Pb

tlenek diołowiu(II) ołowiu(IV).

– zawierających różne pierwiastki (metale) połączone z tlenem tworzy się wymieniając je w
kolejności alfabetycznej
Przykład
CaWO

(CaO

) – tetratlenek wapnia wolframu(VI).

c) nazwy nadtlenków i ponadtlenków tworzy się jak nazwy tlenków
Przykłady:
BaO

– nadtlenek baru,

– ponadtlenek potasu.

10) Nazewnictwo wodorków
a) nazwy i wzory wodorków binarnych tworzy się zgodnie z zasadą zawartą w punkcie 6). Do
nazwy składnika bardziej elektroujemnego dodaje się końcówkę „-ek”.
Przykłady:
KH – wodorek potasu
HCl – chlorek wodoru
b) nazwy wodorków lotnych (z wyjątkiem wodorków fluorowców, tlenu i azotu) tworzy się
dodając do rdzenia nazwy pierwiastka końcówkę „-an”.
Przykłady:
SiH

– silan

– azan

– diazan

– fosfan

AsH

– arsan

O – oksydan

S – sulfan

Se – selan

Te – tellan

nazwa dopuszczalna i zalecana: amoniak
nazwa dopuszczalna i zalecana: hydrazyna
nazwa dopuszczalna: fosfina
nazwa dopuszczalna: arsyna
nazwa dopuszczalna i zalecana: woda
nazwa dopuszczalna i zalecana: siarkowodór
nazwa dopuszczalna i zalecana: selenowodór
nazwa dopuszczalna i zalecana: tellurowodór

c) nazwy wodorków boru tworzy się stosując różne systemy, m.in.: (1) nazwy typu „boran” i (2)
nazwy typu „borowodór”
Przykłady:
B

diboran(6)
tetraboran(10)

diborowodór(6)
tetraborowodór(10)

d) nazwy wodorków fluorowców podano w punkcie 12a).

11) Nazewnictwo wodorotlenków
nazwy wodorotlenków prostych tworzy się łącząc słowo „wodorotlenek” z nazwą pierwiastka w
dopełniaczu, a w nawiasie podaje się jego stopień utlenienia, o ile jest to konieczne (system
Stocka)
Przykłady:

KOH – wodorotlenek potasu
Cu(OH)

– wodorotlenek miedzi(II)

12) Nazewnictwo kwasów
a) kwasy beztlenowe
Nazwy anionów kwasów beztlenowych mają charakterystyczną końcówkę „-kowy”, a soli tych
kwasów „-ek”

wzór kwasu

Nazwa systematyczna

Nazwa dopuszczalna

nazwa soli

fluorek wodoru

kwas fluorowodorowy

fluorek

(anion fluorkowy)

HCl

chlorek wodoru

kwas chlorowodorowy

chlorek

HBr

bromek wodoru

kwas bromowodorowy

bromek

jodek wodoru

kwas jodowodorowy

jodek

siarczek diwodoru

kwas siarkowodorowy

siarczek

HCN

cyjanek wodoru

kwas cyjanowodorowy

cyjanek

azydek wodoru

kwas azotowodorowy

azydek

b) wybrane kwasy tlenowe (oksokwasy)
Nazwy kwasów tlenowych mają charakterystyczną końcówkę „-owy”, nazwy ich anionów „-
anowy”, zaś nazwy soli tych kwasów „-an”.

wzór kwasu

nazwa w systemie Stocka

nazwa soli*

AsO

kwas arsenowy(III)

arsenian(III)

(anion arsenianowy(III))

AsO

kwas arsenowy(V)

arsenian(V)

HNO

kwas azotowy(III)

azotan(III)

HNO

kwas azotowy(V)

azotan(V)

(HBO

)

kwas metaborowy

metaboran

kwas ortoborowy

ortoboran

HClO

kwas chlorowy(I)

chloran(I)

HClO

kwas chlorowy(III)

chloran(III)

HClO

kwas chlorowy(V)

chloran(V)

HClO

kwas chlorowy(VII)

chloran(VII)

CrO

kwas chromowy(VI)

chromian(VI)

kwas dichromowy(VI)

dichromian(VI)

/ H

PHO

kwas fosforowy(III) / kwas fosfonowy

fosforan(III) / fosfonian

(HPO

)

kwas metafosforowy(V)

metafosforan(V)

kwas (orto)fosforowy(V)

(orto)fosforan(V)

kwas difosforowy(V)

difosforan(V)

HIO

kwas (meta)jodowy(VII)

(meta)jodan(VII)

kwas ortojodowy(VII)

ortojodan(VII)

SiO

kwas ortokrzemowy

ortokrzemian

SiO

)

kwas metakrzemowy

metakrzemian

HMnO

kwas manganowy(VII)

manganian(VII)

MnO

kwas manganowy(VI)

manganian(VI)

kwas siarkowy(IV)

siarczan(IV)

kwas siarkowy(VI)

siarczan(VI)

kwas disiarkowy(VI)

disiarczan(VI)

kwas peroksodisiarkowy(VI)

peroksodisiarczan(VI)

kwas tiosiarkowy(VI)

tiosiarczan(VI)

kwas węglowy

węglan

HOCN

kwas cyjanowy

cyjanian

HNCO**

kwas izocyjanowy

izocyjanian

* W przypadku kwasów wieloprotonowych obecne są również aniony zawierające kationy
wodorowe; przykład: HSO

–

– anion wodorosiarczanowy(VI); sól – wodorosiarczan(VI)

** Kwas izocyjanowy nie jest oksokwasem, gdyż atom wodoru nie jest związany bezpośrednio z
atomem tlenu
Uwaga!
Nie zaleca się stosowania nazw kwasów z końcówką -awy i ich soli z końcówką -yn (-in)
np. NO

–

azotyn, SO

2–

siarczyn, ClO

–

chloryn

oraz nazw kwasów i soli z przedrostkami nad- i pod-, np. ClO

–

podchloryn, MnO

–

nadmanganian

13) Nazewnictwo soli
– sole obojętne nazywa się podając kolejno nazwy jonów budujących sól i uwzględniając (jeśli to
konieczne) stopnie utlenienia;
przykłady:
KBr – bromek potasu,
Au

– siarczek złota(III),

BaCO

– węglan baru,

CuSO

– siarczan(VI) miedzi(II),

– wodorosole powstają przez niecałkowite zastąpienie kationów wodoru(I) kwasu; nazywa się je
podając przedrostek liczebnikowy (podający ilość wymienialnych atomów wodoru), przedrostek
„wodoro”, nazwę anionu i kationu;
przykłady:
NaHCO

– wodorowęglan sodu,

– diwodorofosforan(V) potasu,

– sole podwójne i potrójne zawierają dwa lub trzy różne kationy i/lub aniony; wzór chemiczny i
nazwę tworzy się wymieniając składniki poszczególnych grup w kolejności alfabetycznej (stąd
możliwe różnice wymieniania składników we wzorze chemicznym i nazwie);
przykłady:
KLiCO

– węglan litu-potasu,

CaBrCl – bromek-chlorek wapnia,
– hydroksosole powstają przez niecałkowite zastąpienie anionów wodorotlenkowych
wodorotlenku; nazywa się je stosując reguły dla soli podwójnych, zawierających aniony OH

–

;

aniony wymienia się w kolejności alfabetycznej;
przykłady:
AlF(OH)

– fluorek-diwodorotlenek glinu,

Cl(OH)

– chlorek-triwodorotlenek dimiedzi(II),

– sole zawierające wodę krystalizacyjną; wymienia się kolejno składniki rozdzielając je długą
kreską, a na końcu nazwy w nawiasie okrągłym podaje się stosunek molowy składników;
przykłady:
CuSO

O – siarczan(VI) miedzi(II)

––––

woda(1/5),

AlK(SO

)

12H

O – siarczan(VI) glinu-potasu

––––

woda(1/12),

(SO

)

24H

O – siarczan(VI) glinu

––––

siarczan(VI) potasu

––––

woda(1/1/24).

14) Nazewnictwo związków koordynacyjnych
We wzorach chemicznych najpierw wymienia się atom centralny, a następnie dołączone do niego
ligandy  (najpierw  jonowe,  następnie  obojętne);  cały  wzór  ujęty  jest  w  nawiasie  kwadratowym.
Nazywając  postępuje  się  odwrotnie;  ligandy  w  nazwie  i  wzorze  wymienia  się  w  kolejności
alfabetycznej(!),  poprzedzając  je  w  razie  potrzeby  przedrostkami  liczebnikowymi  greckimi  (di-,
tri-,  tetra-,  penta-,  heksa-  ...  dla  ligandów  prostych  i  bis-,  tris-,  ...  dla  ligandów  złożonych).
Ładunek jonu kompleksowego jest sumą ładunków wszystkich składników.
Nazwy ligandów anionowych kończą się na „-o”:
np. S

2–

- tio, H

–

- hydrydo, Cl

–

- chloro, OH

–

- hydrokso, O

2–

- okso, CN

–

- cyjano, CH

COO

–

octano (etaniano; ac);
nazwy ligandów obojętnych: H

O - akwa, NH

- amina, CO – karbonyl, NO - nitrozyl

ac – octano, tart – winiano, acan – acetyloacetoniano; ox – szczawiano, cp – cyklopentadienylo,
edta - etylenodiaminotetraoctano
Przykłady:
K

[Fe(CN)

] – heksacyjanożelazian(III) potasu,

[Zn(OH)

] – tetrahydroksocynkan sodu,

[Cr(H

]Cl

– chlorek heksaakwachromu(III),

[Ag(S

)

] – bis(tiosiarczano(VI))srebrzan(I) sodu,

[Fe(CO)

] – pentakarbonylżelazo(0).

Uwaga! Aniony wielu oksokwasów można traktować jako jony kompleksowe, dlatego np.
związek o wzorze H

można nazwać: „tetraoksosiarczan(VI)/

tetraoksosiarczan(2-)

wodoru” lub

„kwas siarkowy(VI)”; kwasy fosforu: tetraoksofosforowy(V) H

, heptaoksodifosforowy(V)

, trioksofosforowy(V) HPO

NOMENKLATURA ZWIĄZKÓW ORGANICZNYCH
1) Nazewnictwo węglowodorów alifatycznych
a) alkany
Dla pierwszych czterech węglowodorów obowiązują nazwy zwyczajowe, dla pozostałych nazwy
tworzy się przez połączenie rdzenia (pochodzącego od liczebnika greckiego) z końcówką „-an”:

liczba atomów węgla w cząsteczce

liczebnikowe rdzenie nazw

1
2
3
4
5
6
7
8
9

10
11
12
20
30

meta-

eta-

propa-

buta-

penta-

heksa-

hepta-

okta-

nona-

deka-

undeka-
dodeka-

eikoza-

triakonta-

100

tetrakonta-

hekta-

Uwaga!   W przypadku zastosowania końcówki rozpoczynającej się samogłoską należy pominąć
literę „a” rdzenia.
Dla  grup  węglowodorowych  wywodzących  się  od  danego  typu  węglowodorów  stosuje  się
końcówkę „-yl”.
W przypadku alkanów o łańcuchach rozgałęzionych, wybiera się łańcuch główny (najdłuższy), a
atomy  węgla  numeruje  tak,  by  ciąg  lokantów  (liczb  będących  numerami  atomów  węgla)  był
ciągiem  mniejszych  lokantów  tj.  by  pierwszy  wyraz  ciągu  był  najmniejszy  (suma lokantów nie
musi być najmniejsza!); łańcuch stanowi podstawę nazwy węglowodoru.
Przykład:

2,6,6-trimetylooktan - nazwa poprawna
(suma lokantów większa, ciąg lokantów mniejszy)

3,3,7-trimetylooktan - nazwa niepoprawna
(suma lokantów mniejsza, ciąg lokantów większy)

W  przypadku  znalezienia  kilku  równych  łańcuchów  wybiera  się  ten,  który  posiada  najwięcej
łańcuchów  bocznych,  a  przy  ich  jednakowej  liczbie  ten  mający  najmniej  rozgałęzionych
łańcuchów  bocznych  (podstawników).  Podstawniki  wymienia  się  w  kolejności  alfabetycznej,
podając  przed  nazwą:  lokanty  i  krotności  (di-,  tri-,  ...  dla  prostych  i  bis-,  tris-,  ...  dla
rozgałęzionych). Nazwy podstawników mają końcówkę „-o”.
Przykłady:

3-etylo-2,5-dimetyloheptan

CH CH CH

CH
CH

6-(1,2-dimetylopropylo)-5-etylodekan
("1,2-dimetylopropylo" to pelna nazwa podstawnika)

b) alkeny

Numerację  łańcucha  węglowego  prowadzi  się  tak,  by  lokant  atomu  węgla  rozpoczynającego
wiązanie podwójne był jak najmniejszy. W nazwie podaje się w kolejności: rdzeń nazwy, lokant,
końcówkę  „-en”.  W  przypadku  alkenów  o  łańcuchu  rozgałęzionym,  łańcuchem  głównym  jest
łańcuch  zawierający  wiązanie  podwójne.  W  przypadku  większej  liczy  wiązań  wielokrotnych,
łańcuch numeruje się tak, by lokanty węgli rozpoczynających te wiązania były jak najmniejsze.
Zachowano niektóre nazwy zwyczajowe, np: etylen – eten

Przykłady:

4-metyloheksa-2,4-dien

4-metyloheks-2-en

C CH CH CH

CH CH CH CH

c) alkiny
Numerację  łańcucha  węglowego  prowadzi  się  tak,  by  lokant  atomu  węgla  rozpoczynającego
wiązanie potrójne był jak najmniejszy. W nazwie podaje się w kolejności: rdzeń nazwy, lokant,
końcówkę  „-yn”  lub  „-in”  po  spółgłoskach:  g,  k,  l,  ch,  f.  W  przypadku  alkenów  o  łańcuchu
rozgałęzionym,  łańcuchem  głównym  jest  łańcuch  zawierający  wiązanie  potrójne.  W  przypadku
większej  liczby  wiązań  wielokrotnych,  łańcuch  numeruje  się  tak,  by  lokanty  węgli
rozpoczynających te wiązania były jak najmniejsze.
Zachowano nazwę zwyczajową: acetylen – etyn

Przykład:

C CH

3-etyloheks-1-yn

W przypadku węglowodoru zawierającego wiązanie podwójne i potrójne numerację łańcucha
prowadzi się tak, by lokant atomu węgla rozpoczynającego wiązanie podwójne był jak najniższy.
W nazwie w pierwszej kolejności wymienia się wiązanie podwójne.
Przykład:

2-metylopent-1-en-4-yn

C CH

d) węglowodory cykliczne
d1) węglowodory monocykliczne
Nazwy  cykloalkanów,  cykloalkenów  i  cykloalkinów  tworzy  się  przez  połączenie  przedrostka
„cyklo-”  z  nazwą  węglowodoru  łańcuchowego  o  takiej  samej  liczbie  atomów  węgla.  W
przypadku obecności wiązania wielokrotnego numerację pierścienia prowadzi się tak, by lokant
atomu  węgla  rozpoczynającego  wiązanie  wielokrotne  był  najniższy.  W  celu  utworzenia  nazwy
węglowodoru  wielopodstawionego  atomy  węgla  należy  ponumerować  tak,  by  suma  lokantów
była jak najmniejsza. Podstawniki wymienia się w kolejności alfabetycznej, podając przed nazwą:

lokanty i krotności (di-, tri-, ... dla prostych i bis-, tris-, ... dla rozgałęzionych). Nazwy
podstawników mają końcówkę „-o”.
Przykłady:

5-etylocykloheksa-1,3-dien

1-etylo-2,4-dimetylocykloheksan.

Dla arenów (węglowodorów aromatycznych) niepodstawionych stosuje się nazwy zwyczajowe.
Zachowano nazwy zwyczajowe: benzen i fenyl (grupa C

-).

Dla zaznaczenia elektronów   aktualne postanowienia IUPAC (International Union of Pure and
Applied  Chemistry)  zalecają  stosowanie  wzorów  z  oddzielnymi  wiązaniami  podwójnymi.
Dopuszczalne, ale nie zalecane są „wzory z kółkiem” wewnątrz pierścienia, nie można ich jednak
stosować dla arenów o skondensowanych pierścieniach.
Dla arenów podstawionych obowiązują następujące reguły:
–  areny  monopodstawione  nazywa  się  podając  nazwę  podstawnika  z  końcówką  „-o”  i  nazwę
arenu. Zachowano niektóre nazwy zwyczajowe: toluen – metylobenzen, benzyl (grupa C

i styren – etenylobenzen lub winylobenzen
–  areny  dipodstawione  o  identycznych  podstawnikach;  nazwy  tworzy  się  podając  lokanty
podstawników  lub  ich  tradycyjne  określenia,  przedrostek  krotności  „di-”, nazwę podstawnika z
końcówką „-o” i nazwę arenu. Określenia położenia:
1,2 – orto (o-),
1,3 – meta (m-),
1,4 – para (p-).
Zachowano  nazwę  zwyczajową:  ksylen  (izomery  orto,  meta  i  para)  –  dimetylobenzen  (izomery
1,2; 1,3 i 1,4)
–  areny  wielopodstawione  o  identycznych  podstawnikach  nazywa  się  podając  lokanty
podstawników,  właściwy  przedrostek  krotności,  nazwę  podstawnika  z  końcówką  „-o”  i  nazwę
arenu.  W  przypadku  związków  z  różnymi  podstawnikami  postępuje  się  podobnie  wymieniając
podstawniki w kolejności alfabetycznej, przez co zostaje narzucona numeracja atomów węgla w
arenie.
Zachowano nazwę zwyczajową mezytylen – 1,3,5-trimetylobenzen
Przykłady:

1,4-dimetylobenzen lub p-ksylen

1-butylo-3-metylobenzen

d2) węglowodory policyklczne
Dla  węglowodorów  zbudowanych  z  2–4  skondensowanych  pierścieni  benzenowych  stosuje  się
nazwy zwyczajowe: naftalen, antracen, naftacen.
Nazwy węglowodorów zbudowanych z więcej niż czterech liniowo skondensowanych pierścieni
benzenowych tworzy się przez złożenie rdzenia nazwy i końcówki „-acen”.
Nazywając  alkilopochodne  węglowodorów  policyklicznych  postępuje  się  jak  w  przypadku
węglowodorów  monocyklicznych,  z  tym  że  numeracja  atomów  węgla  w  pierścieniach
skondensowanych jest następująca:

9,10-dimetyloantracen

2,6-dimetylonaftalen

2
3

3) Nazewnictwo związków heterocyklicznych
Nazwy systematyczne tworzy się przez połączenie przedrostka określającego rodzaj heteroatomu
i końcówki określającej wielkość pierścienia.
Dla wielu związków zachowano nazwy zwyczajowe:

indol puryna

pirazol imidazol dioksan pirymidyna

furan tetrahydrofuran tiofen pirol pirolidyna

-piran -piran pirydyna piperydyna

4) Nazewnictwo związków zawierających grupy funkcyjne
Nazwy związków z grupami funkcyjnymi tworzy się podając lokant (możliwie jak najmniejszy)
atomu węgla związanego z grupą funkcyjną oraz nazwę odpowiednią dla danej grupy funkcyjnej.
W przypadku obecności kilku grup funkcyjnych nazwę tworzy się na podstawie grupy mającej
pierwszeństwo, pozostałe grupy podaje się za pomocą przedrostków wymienianych w porządku
alfabetycznym.
Tabela ważniejszych grup funkcyjnych, uszeregowanych według ich pierwszeństwa.

Grupa funkcyjna

Klasa związku

Przedrostek

Końcówka

rodnik

ylo-

-yl

kation

...ylio-

-ium, ...-iowy

–

R-COO

–

R-SO

–

RO- lub ArO

–

anion węglowodoru

anion kwasu karboksylowego

anion kwasu sulfonowego

alkoholi i fenoli

...ido-

karboksylano-

sulfoniano-

oksydo

-id

-an

-sulfonian

-olan

-COOH

kwasy karboksylowe

karboksy-

kwas -owy

-SO

kwasy sulfonowe

sulfo-

kwas -sulfonowy

-COOR

estry

R-oksykarbonylo-

-an R

-COX

halogenki kwasowe

fluorowcoformylo-

halogenek acylu

-CONH

amidy

karbamilo-

-amid

-CN

nitryle

cyjano-

-nitryl

-CHO

aldehydy

formylo-

-al

C O

ketony

okso-

-on

-OH

alkohole

hydroksy-

-ol

-OH

fenole

hydroksy-

-ol

-SH

tiole

merkapto-

-tiol

-NH

aminy

amino-

-amina

-NO

związki nitrowe

nitro-

-OR

etery

R-oksy-

R-oksyalkan

-X

fluorowcopochodne

nazwa anionu fluorowca

Przykłady:

3-aminofenol

kwas 3-nitrobenzeno-1,2-dikarboksylowy

COOH

CHO

COOH

kwas 4-formylopentanowy

-NH

–

chlorek anilinium (nazwa dopuszczalna: chlorek aniliniowy)
(CH

-NH

-C

)

–

jodek etylometyloamonium (nazwa dopuszczalna: jodek etylometyloamoniowy)
a) fluorowcopochodne węglowodorów
Halogenopochodne węglowodorów można nazywać stosując dwa systemy:
– system podstawnikowy – wymienia się lokanty atomów węgla związanych z podstawnikiem,
właściwy przedrostek krotności, nazwę podstawnika z końcówką „-o” i nazwę odpowiedniego
węglowodoru.
– system grupowo-funkcyjny – nazwę tworzymy łącząc nazwę anionu fluorowca z nazwą grupy
powstałej przez formalne oderwanie z cząsteczki związku atomu fluorowca.
Przykłady:

1-chloro-3-metylobenzen
(3-chlorotoluen lub m-chlorotoluen)

1-fluoropropan lub fluorek propylu

2-bromo-4-jodo-2-metyloheksan

CH CH

C CH

b) alkohole
Alkohole monowodorotlenowe można nazywać stosując dwa systemy:
–  system  podstawnikowy  –  wymienia  się  nazwę  odpowiedniego  węglowodoru,  lokant  atomu
węgla związanego z grupą hydroksylową, końcówkę „-ol”.
–  system  grupowo-funkcyjny  –  nazwę  tworzy  się  łącząc  słowo  „alkohol”  z  nazwą  grupy
wywodzącej się od danego węglowodoru z końcówką „-owy”.
Nazwy  alkoholi  nienasyconych  tworzy  się  podając  rdzeń  nazwy  węglowodoru,  lokant  atomu
węgla  rozpoczynającego  wiązanie  wielokrotne,  końcówkę  charakterystyczną  dla  typu  wiązania,
lokant atomu węgla połączonego z grupą hydroksylową i końcówkę „-ol”. Numerację łańcucha
prowadzi się tak by lokant grupy hydroksylowej był jak najmniejszy.
Nazwy  alkoholi  nasyconych  o  rozgałęzionych  łańcuchach  tworzy  się  podając  kolejno:  lokanty
podstawników,  właściwy  przedrostek  krotności,  nazwę  łańcucha  bocznego  z  końcówką  „-o”,
nazwę  alkanu,  lokanty  atomów  węgla  związanych  z  grupami  hydroksylowymi,  właściwy
przedrostek  krotności,  końcówkę  „-ol”.  Łańcuch  główny  numeruje  się  tak  by  lokanty  grup
hydroksylowych były jak najmniejsze.
Przykłady:

pent-3-yn-2-ol

C C CH CH

fenylometanol (alkohol benzylowy)

4-etylo-2-metyloheptan-3-ol

CH CH CH CH

Alkohole wielowodorotlenowe

– system podstawnikowy – wymienia się nazwę odpowiedniego węglowodoru, lokanty atomów
węgla związanych z grupą hydroksylową, właściwy przedrostek krotności, końcówkę „-ol”.
Przykład:

butano-2,3-diol

Alkoholany
Nazwy  alkoholanów  tworzy  się  podając  nazwę  systematyczną  alkoholu  z  końcówką  „-an”  i
nazwę kationu.

c) fenole
Fenol  to  nazwa  zwyczajowa;  nazwa  systematyczna  najprostszego  fenolu  to  hydroksybenzen.
Nazwy  pochodnych  fenolu  tworzy  się  podobnie  jak  w  przypadku  arenów,  podając  na  końcu
wyraz „fenol”. Dopuszczono do użycia niektóre nazwy zwyczajowe:

1,2-dihydroksybenzen 1,3-dihydroksybenzen 1,4-dihydroksybenzen

pirokatechina rezorcyna hydrochinon

2-metylofenol
o-krezol

Fenolany
Nazwy  fenolanów  tworzy  się  podając  nazwę  systematyczną  danego  fenolu  z  końcówką  „-an”  i
nazwę kationu.

d) aldehydy
Nazwy  aldehydów  łańcuchowych  tworzy  się  dodając  do  nazwy  odpowiedniego  węglowodoru
końcówkę „-al”. Tworząc nazwy aldehydów o rozgałęzionych łańcuchach postępuje się podobnie
jak dla alkoholi o łańcuchach rozgałęzionych. Numerację atomów węgla prowadzi się od atomu
węgla  grupy  aldehydowej.  Nazwę  w  systemie  grupowo-funkcyjnym  tworzy  się  zastępując
słowem „aldehyd” słowo „kwas” w nazwie zwyczajowej kwasu karboksylowego.
Nazwy  innych  aldehydów  tworzy  się  dodając  końcówkę  „-karboaldehyd”  do  nazwy
macierzystego węglowodoru.
Przykłady:

aldehyd benzoesowy

cyklopentanokarboaldehyd

butanal lub aldehyd masłowy

e) ketony
Nazwy ketonów alifatycznych i cykloalifatycznych tworzy się dodając do nazwy odpowiedniego
węglowodoru końcówkę „-on” (numerację atomów węgla prowadzi się tak by atom węgla grupy
karbonylowej miał jak najniższy lokant) lub ze słowa „keton” i alfabetycznie wymienianych nazw
grup związanych z grupą karbonylową (pierwsza z końcówką „-owo”, druga „-owy”).
Dopuszczono do stosowania nazwy zwyczajowe: aceton – propanon, benzofenon – keton
difenylowy i acetofenon – keton fenylowo-metylowy)
Przykład

heksan-3-on lub keton etylowo-propylowy

f) kwasy karboksylowe
Nazwy  kwasów  tworzy  się  stosując  wyraz  „kwas”  i  nazwę  węglowodoru  zawierającego  tyle
atomów  węgla  ile  jest  w  cząsteczce  kwasu  (łącznie  z  węglem  grupy  karboksylowej),  właściwy
przedrostek krotności i końcówkę „-owy”. Dla kwasów nienasyconych po słowie „kwas” podaje
się  rdzeń  nazwy,  lokant  atomu  węgla  rozpoczynającego  wiązanie  wielokrotne  licząc  od  grupy
karboksylowej,  końcówkę  charakterystyczną  dla  danego wiązania wielokrotnego i  końcówkę „-
owy”. Nazwy kwasów aromatycznych – po słowie „kwas” podaje się nazwę arenu z końcówką „-
o” i końcówkę „-karboksylowy”. Dopuszczalne jest stosowanie wielu nazw zwyczajowych.
Przykłady:

kwas (Z)-oktadec-9-enowy lub kwas oleinowy

(CH

)

CH CH

(CH

)

COOH

kwas benzenokarboksylowy
(kwas benzoesowy)

COOH

kwas butanowy lub kwas masłowy

Sole kwasów karboksylowych
Nazwy soli tworzy się podając nazwę anionu z końcówką „-an” i nazwę kationu w dopełniaczu.
Przykład:
CH

COOLi

etanian (octan) litu
g) estry
Nazwy  estrów  tworzy  się  podobnie  jak  nazwy  soli,  zastępując  nazwę  kationu  nazwą  alkilu  lub
arylu.  W  przypadku  estrów  o  różnych  grupach  wymienia  się  je  w  kolejności  alfabetycznej;  dla
estrów  o  tych  samych  grupach  alkilowych  lub  arylowych  stosuje  się  dodatkowo  właściwy
przedrostek krotności.
Przykłady:
HCOOC

metanian (mrówczan) butylu
CH

OOC-COOCH

etanodionian (szczawian) dimetylu

siarczan(VI) metylu-propylu

P O

wodorofosforan(V) dimetylu

h) aminy
Nazwy amin pierwszorzędowych tworzy się podając nazwę grupy z łącznikiem „-o” i końcówkę
„-amina”.  Nazwy  amin  drugorzędowych  tworzy  się  podając przedrostek krotności  „di-”, nazwę
grupy z łącznikiem „-o” lub wymieniając podstawniki w kolejności alfabetycznej i końcówkę „-
amina”. Nazwy amin trzeciorzędowych tworzy się podając (1) przedrostek krotności „tri-”, nazwę
grupy  z  łącznikiem  „-o”;  (2)  przedrostek  krotności  „di-”,  nazwę  grupy  z  łącznikiem  „-o”  i
najbardziej  złożony  podstawnik  połączony  z  końcówką  „-amina”;  (3)  wymieniając  dwa
podstawniki  w  kolejności  alfabetycznej  poprzedzone  symbolem  „N”  i  najbardziej  złożony
podstawnik połączony z końcówką „-amina”

Dopuszczalne jest stosowanie nazw zwyczajowych: anilina – fenyloamina i toluidyny (izomery
orto, meta i para).

N-etylo-N-metylopropyloamina

N,N-dimetyloanilina

butylometyloamina

i) amidy
Nazwy  amidów  pierwszorzędowych  tworzy  się  w  systemie  podstawnikowym  przez  dodanie  do
nazwy  odpowiedniego  węglowodoru  z  łącznikiem  „-o”  końcówki  „-amid”  dla  węglowodorów
alifatycznych  i  „-karboksyamid”  dla  aromatycznych,  a  systemie  grupowo-funkcyjnym  łącząc
słowo  „amid”  z  nazwą  kwasu  karboksylowego,  z  którego  pochodzi.  Nazwy  amidów  drugo-  i
trzeciorzędowych  tworzy  się  z  nazw  amidów  pierwszorzędowych  wymieniając  grupy
węglowodorowe poprzedzone symbolem „N”.
Przykłady:

N,N-dietyloetanoamid

N-etyloetanoamid

N C

N H

benzenokarboksyamid
lub amid kwasu benzoesowego

propanoamid
lub amid kwasu propionowego

j) hydroksykwasy
Nazwy  hydroksykwasów  tworzy  się  podając  słowo  „kwas”,  lokant  atomu  węgla  z  dołączoną
grupą  hydroksylową,  przedrostek  „hydroksy-”  i  nazwę  kwasu.  Numerację  atomów  węgla
prowadzi  się  od  węgla  grupy  karboksylowej.  Dopuszcza  się  stosowanie  wielu  nazw
zwyczajowych.
Przykład

CH COOH

kwas 2-hydroksybutanowy

k) oksokwasy
Nazwy oksokwasów tworzy się identycznie jak hydroksykwasów używając przedrostka „okso-
”dla oznaczenia grupy ketonowej.
Przykład

C CH

COOH

kwas 4-oksoheksanowy

l) aminokwasy
Nazwy aminokwasów tworzy się identycznie jak hydroksykwasów używając przedrostka „amino-
” dla oznaczenia grupy aminowej.
W nomenklaturze aminokwasów białkowych stosuje się głównie nazwy zwyczajowe.
Przykład

CH COOH

kwas 2-aminobutanowy

ł) peptydy
We wzorach fragment z wolną grupą aminową (N-końcową, N-terminalną) zapisuje się po lewej
stronie, a z wolną grupą karboksylową (C-końcową, C-terminalną) po stronie prawej. Nazwę
peptydu tworzy się w oparciu o nazwy zwyczajowe aminokwasów. Wymienia się je w kolejności
występowania we wzorze z końcówką „-ylo” rozpoczynając od reszty N-końcowej i kończąc
nazwą aminokwasu C-końcowego. Często stosuje się odpowiednie skróty.
Przykład

N CH CO NH CH

CO NH CH COO

alanyloglicyloseryna Ala-Gly-Ser

m) węglowodany
W nomenklaturze obowiązują nazwy zwyczajowe o wspólnej końcówce „-oza”. Monosacharydy
zawierają  w  swoich  cząsteczkach  grupy  aldehydowe  lub  ketonowe  stąd  podział  na  aldozy  i
ketozy. Cukry, w zależności od ilości atomów węgla w cząsteczkach, dzieli się na: triozy, tetrozy,
pentozy itd.
Dla dokładniejszego przedstawienia struktury stosuje się szereg dodatkowych oznaczeń:
–  „D”  lub  „L”  (we  wzorach  w  projekcji  Fischera),  które  opisują  podobieństwo  konfiguracji
węglowodanu  do  konfiguracji  aldehydu  glicerynowego  przez  określenie  położenia  grupy

C H

O H

H O

C H

O H

w z o r y w p r o j e k c j i F i s c h e r a :

D - ( - ) - f r u k t o z a
( k e t o h e k s o z a )

w z o r y w p r o j e k c j i H a w o r t h a :

O H

C H

O H

C H

O H

- D - ( + ) - g l u k o p i r a n o z a

O H

H O

O H

C H

O H

H O H

O H

C H

O H

H O H

H O

O H

- D - ( - ) - f r u k t o f u r a n o z a

w z o r y p r z e s t r z e n n e a n o m e r o w g l u k o z y :

C H O

C H

O H

H O

D - ( + ) - g l u k o z a
( a l d o h e k s o z a )

O H

H O

O H

C H

O H

H O

C H

O H

- D - ( + ) - g l u k o p i r a n o z a

Literatura:
1. Nomenklatura chemii nieorganicznej, Polskie Towarzystwo Chemiczne, red. nauk. Z. Stasicka,
Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1998.
2. Z. Kluz, M.M. Poźniczek, Nomenklatura związków chemicznych. Poradnik dla nauczycieli,
Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1999.
3. W. Danikiewicz, Zmiany w nazewnictwie związków organicznych, „Chemia w Szkole”, 3
(1997), 153.

4.  Kompendium  terminologii  chemicznej,  Polskie  Towarzystwo  Chemiczne,  red.  nauk.  Z.
Stasicka i O. Achmatowicz, Zamkom, Kraków 2005.
K.  Sommer,  K.H.  Wünsch,  M.  Zettler,  Matura  bez  problemów.  Chemia,  tłum.  z  niem,  MUZA
S.A. Edukacja, Warszawa 1999.
5. T. Mizerski, Tablice chemiczne, Wyd. Adamantan, Warszawa 2004.
6. T. Mizerski, Recenzja książki Nazwy związków chemicznych J. Kalembkiewicz, J. Lubczak, R.
Lubczak, „Chemia w Szkole”, 5 (2000), 282.

Równanie reakcji:

A + B (tu jest jeden z poniższych znaków) C + D
reagenty (!)

produkty

dla wyrażenia stosunków stechiometrycznych

→

dla wskazania kierunku przebiegu całkowitej reakcji

dla reakcji przebiegających w obu kierunkach
dla równowagi chemicznej

zamiast stosujemy

Izomeria:
cis-trans – położenie po tej samej lub różnych stronach płaszczyzny odniesienia/wiązania
podwójnego/płaszczyzny pierścienia; cis – ta sama strona; trans – różne strony

cis trans

E-Z – konfiguracja dwóch najstarszych podstawników względem wiązania podwójnego
Z (razem) – po jednej stronie; E (osobno) – po przeciwnych stronach

Z E