I. SYSTEM BANKOWY.
1. Struktura i zadania systemu bankowego.
System bankowy ma budowę dwuszczeblową, na którą składają się
bank
centralny oraz róŜnego typu banki
komercyjne, poczynając od banków uniwersalnych, a na specjalistycznych kończąc. Charakterystyczny jest dla
gospodarki rynkowej.
2. Rola Banku Centralnego.
Bank
centralny spełnia 3 podstawowe funkcje:
• Banku emisyjnego, mającego wyłączne prawo do emisji znaków pienięŜnych
•
Banku
banków komercyjnych, w ramach której bank centralny realizuje za pomocą odpowiednich narzędzi
załoŜenia polityki monetarnej
•
Banku
państwa albo kasjera rządu (obsługa budŜetu państwa)
Bank centralny charakteryzuje to, Ŝe:
• Nie podlega bezpośrednio decyzjom Parlamentu i rządu
• Działa na zasadzie non profit
• Dysponuje funduszami własnymi
• Ma konstytucyjne prawo kształtowania polityki pienięŜnej
• Nie jest zorientowany na maksymalizację wyników finansowych
• Jest to instytucja zwierzchnia w stosunku do pozostałych banków
3. Banki komercyjne-czynności.
Banki komercyjne to szczególne przedsiębiorstwa, których przedmiotem działania jest obrót pieniądzem.
Instytucje te są zorientowane na zysk.
Banki komercyjne wprowadzają do obiegu pienięŜnego zdecentralizowany pieniądz wkładowy przez udzielenie
kredytu.
Banki komercyjne swoją działalność opierają na zasadach:
• Samodzielność- oznacz to, Ŝe banki mogą podejmować decyzje co do struktury organizacyjnej oraz
prowadzonej polityki (zakres działalności i finanse banku). Wszystko to ograniczone jest normami prawnymi.
• Samofinansowanie- sprowadza się to do maksymalizacji zysku, gdyŜ bank ponosi wszystkie koszty
prowadzonej działalności.
• Uniwersalizm- oznacza przyjęcie takich samych zasad co do tworzenia banku, jego likwidacji, nadzoru,
wykonywania wszystkich czynności bankowych.
Banki komercyjne są typowymi instytucjami depozytowymi. Depozyty stanowią podstawę działalności
poŜyczkowej banków komercyjnych. Przyjmują depozyty:
• Depozyty bieŜące (wkłady a vista)
• Depozyty, na które moŜna wystawić czeki
• Oszczędności i depozyty terminowe
Do czynności bankowych wykonywanych przez bank zalicza się (prawo bankowe):
• Przyjmowanie wkładów pienięŜnych płatnych na Ŝądanie lub z nadejściem oznaczonego terminu oraz
prowadzenie rachunków tych wkładów;
• Prowadzenie innych rachunków bankowych;
• Udzielanie kredytów;
• Udzielanie gwarancji bankowych;
• Emitowanie bankowych papierów wartościowych;
• Przeprowadzanie bankowych rozliczeń pienięŜnych;
• Wykonywanie innych czynności przewidzianych w odrębnych ustawach wyłącznie dla banku.
Ponadto (następujące czynności są czynnościami bankowymi, jeŜeli wykonywane są przez banki):
• Udzielanie poŜyczek pienięŜnych,
• Operacje czekowe i wekslowe,
• Wydawanie kart płatniczych oraz wykonywanie operacji przy ich uŜyciu,
• Terminowe operacje finansowe,
• Nabywanie i zdobywanie wierzytelności pienięŜnych,
• Przechowywanie przedmiotów i papierów wartościowych oraz udostępnianie skrytek sejfowych,
• Wykonywanie obrotu dewizowego,
• Udzielanie poręczeń,
• Czynności zlecone, związane z emisją papierów wartościowych.
Bank komercyjny spełnia następujące funkcje:
• Rozliczeniową
• Kreacji pieniądza
• Alokacji oszczędności
• Akumulacji kapitałów
• Transformacji środków pienięŜnych
• Instytucji zaufania publicznego
W polskim systemie bankowym wyróŜnia się następujące rodzaje banków ze względu na ich formę prawną:
1. banki państwowe (tworzone przez rząd na wniosek ministra Skarbu Państwa)
2. banki spółdzielcze (z zezwolenia Komisji Nadzoru Bankowego)
3. banki w formie spółek akcyjnych (z zezwolenia Komisji Nadzoru Bankowego)
4. System bankowy w Polsce.
15.01.1945 powołano Narodowy Bank Polski który pełni w Polsce funkcję banku centralnego. Podstawowym
jego zadaniem jest utrzymanie stabilnego poziomu cen przy jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej
rządu. Do pozostałych zadań NBP naleŜą:
• organizowanie rozliczeń pienięŜnych
• prowadzenie gospodarki rezerwami dewizowymi
• prowadzenie działalności dewizowej w określonych ustawami granicach
• prowadzenie bankowej obsługi budŜetu państwa
• regulowanie płynności banków oraz ich refinansowanie
• ma wyłączne prawo emitowania znaków pienięŜnych RP
Struktura organizacyjna NBP:
• prezes NBP
• Rada Polityki PienięŜnej
• Zarząd NBP
5. Nadzór bankowy.
W polskim systemie bankowym zostało przyjęte Ŝe nadzór bankowy działa w ramiach NBP. Nadzór nad
działalnością banków sprawuje Komisja Nadzoru Bankowego. Decyzje i określone przez Komisję Nadzoru
Bankowego zadania wykonuje i koordynuje wydzielony organizacyjnie w strukturze NBP-Generalny Inspektorat
Nadzoru Bankowego.
Do zadań Komisji Nadzoru Bankowego naleŜy w szczególności:
• określanie zasad działania banków zapewniających bezpieczeństwo środków pienięŜnych zgromadzonych
przez klientów w bankach,
• nadzorowanie banków w zakresie przestrzegania ustaw, statutu i innych przepisów prawa oraz obowiązujących
je norm finansowych,
• dokonywanie okresowych ocen stanu ekonomicznego banków i przedstawianie ich Radzie oraz wpływu
polityki pienięŜnej, podatkowej i nadzorczej na ich rozwój,
• opiniowanie zasad organizacji nadzoru bankowego i ustalanie trybu jego wykonywania.
W skład Komisji Nadzoru Bankowego wchodzą:
1. Przewodniczący Komisji - Prezes NBP,
2. zastępca Przewodniczącego Komisji - Minister Finansów lub delegowany przez niego sekretarz lub
podsekretarz stanu w Ministerstwie Finansów,
3. przedstawiciel Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej,
4. Prezes Zarządu Bankowego Funduszu Gwarancyjnego,
5. Przewodniczący Komisji Papierów Wartościowych i Giełd lub jego zastępca,
6. przedstawiciel Ministra Finansów,
7. Generalny Inspektor Nadzoru Bankowego.
Komisja Nadzoru Bankowego podejmuje decyzje w zakresie swoich kompetencji większością głosów przy
obecności co najmniej połowy składu Komisji. Przy równej liczbie głosów rozstrzyga głos Przewodniczącego
Komisji.
Komisja Nadzoru Bankowego podejmuje decyzje w formie uchwał, które podpisuje Przewodniczący Komisji.
Generalny Inspektorat Nadzoru Bankowego jest organem wykonawczym Komisji.
6. Europejski system banków centralnych.
Europejski System Banków Centralnych (ESBC) rozpoczął swoją działalność z chwilą rozpoczęcia trzeciego
etapu tworzenia Unii Gospodarczej i Walutowej (UGW), tj. 1 stycznia 1999 r. Został on utworzony na podstawie
Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską - jako organ sprawujący zadania z zakresu bankowości
centralnej, którego głównym celem jest utrzymywanie stabilności cen. ESBC składa się z :
1. Europejskiego Banku Centralnego (EBC) mający siedzibę w Niemczech, we Frankfurcie nad Menem.
Sprawuje wobec NBC funkcję centrali.
2. narodowych banków centralnych (NBC) wszystkich państw członkowskich UE. EBC. Poszczególne NBC
mają wiele cech wspólnych, jak np. niezaleŜność, cele działalności i zadania (w szczególności spowodowane
przystąpieniem do ESBC); z drugiej strony posiadają jednak odrębne cechy: genezę powstania, podstawy
prawne funkcjonowania, strukturę organizacyjną, liczbę zatrudnionych pracowników itp.
Organami decyzyjnymi ESBC są organy Europejskiego Banku Centralnego, tj. Rada Naczelna i Dyrektoriat.
EBC sporządza takŜe sprawozdania z działalności ESBC i przedstawia je Parlamentowi Europejskiemu, Radzie
Unii Europejskiej, Komisji Europejskiej i Radzie Europejskiej.
II. POJĘCIE PIENIĄDZA.
Pieniądz – powszechnie akceptowany środek regulowania zobowiązań.
FUNKCJE, FORMY I OBRÓT PIENIĘśNY (NORMY PRAWNE).
Funkcje pieniądza:
1. Miernik wartości – pozwala na wyraŜenie wartości towarów w pieniądzu. Pieniądz staje się jednostką
rozrachunkową, w której są określane ceny i prowadzone rozliczenia. W funkcji pieniądza jako miernika
wartości istotne jest utrzymanie jego siły nabywczej, określanej przez ilość towarów, które moŜna nabyć za
jednostkę pieniądza. Na wartość pieniądza ma wpływ relacja między wielkością obiegu pienięŜnego a wartością
masy towarów znajdujących się na rynku.
2. Środek wymiany – jest on powszechnym ekwiwalentem w transakcjach kupna – sprzedaŜy towarów i usług.
W ujęciu makroekonomicznym pieniądz cyrkuluje, łącząc się w strumienie pienięŜne związane z róŜnymi
operacjami rozliczeniowymi.
3. Środek płatniczy – występuje wtedy, kiedy reguluje się nim róŜne zobowiązania nie związane z zakupem
towarów i usług. Są to przede wszystkim płatności dotyczące zaciąganych i spłacanych poŜyczek, regulowania
zobowiązań podatkowych, opłacania składek na ubezpieczenia gospodarcze i społeczne.
4. Środek tezauryzacji (przechowywania bogactwa) – prowadzi do zmniejszenia ilości pieniądza w obiegu.
Tezauryzacja moŜe być symptomem braku zaufania społeczeństwa do instytucji finansowych w okresach
kryzysu gospodarczego. Funkcja tezauryzacji jest niekiedy określana jako funkcja środka przechowywania
bogactwa. Funkcja ta umoŜliwia wykorzystanie pieniądza w przyszłości, jeśli podmiot decyduje się na
oszczędności pienięŜne na przyszłe potrzeby.
5. Międzynarodowy środek płatniczy – oznacza, Ŝe pieniądz jednego kraju jest honorowany jako środek
płatniczy w innym kraju. Funkcję taką pełni od dawna np. dolar amerykański, a takŜe inne, tzw. Twarde waluty.
Podobnie jest z pieniądzem opartym na międzynarodowych umowach; takim pieniądzem są SDR( specjalne
prawa ciągnienia), ECU, a obecnie euro.
Formy pieniądza:
- Gotówkowy
Pieniądz symboliczny – kategoria pochodna od pieniądza kruszcowego, zastępująca pieniądz kruszcowy w
funkcji środka płatniczego i środka przechowywania wartości; emitent: Bank Centralny ( Np. banknoty, bilon)
- Bezgotówkowy
Pieniądz depozytowy – zapisy na rachunkach bankowych (po stronie Ma), oznacza wierzytelność klienta i
zobowiązanie banku do wpłaty na Ŝądania klienta w ustalonym terminie, pieniądza gotówkowego do wartości
depozytu (Np. lokata bankowa, przelew, wynagrodzenia)
WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE.
Podczas określania ilości pieniądza w obiegu pojawiają się pewne trudności wynikające stąd, Ŝe obok pieniądza
właściwego występują tzw. Surogaty pieniądza (np. weksle, czeki, listy zastawne i inne papiery wartościowe),
które mają moc zwalniania z zobowiązań.
Okoliczności te sprawiają, Ŝe kontrola ilości pieniądza w gospodarce nie jest łatwa. Przyjmuje się Ŝe tempo
wzrostu ilości pieniądza w obiegu- z reguły- wyprzedza tempo wzrostu podaŜy towarów i usług. Innymi słowy,
we spółczesnej gospodarce niemal zawsze występują zjawiska inflacyjne, co oznacza spadek wartości pieniądza
w czasie.
Sytuacje o charakterze deflacyjnym, (czyli takim, w którym ogólny poziom cen spada, a ilość pieniądza w
obiegu się nie zmienia) oznacza wzrost wartości pieniądza.
JeŜeli analizujemy pozycją pieniądza w czasie, to musimy takŜe uwzględnić rzadkość jego występowania.
Pieniądz jako dobro szczególne ma cenę uzyskania dostępu do niego. Fakt rezygnacji z wykorzystania
posiadanego pieniądza, czyli nie przeznaczania go na zakup towarów i usług, musi być wynagrodzony. Podmiot,
który wypoŜycza kapitał, osiąga z tego tytułu dochód, a jago formą jest procent. Z kolei dla podmiotu
poŜyczającego pieniądze innemu podmiotowi procent oznacza koszty ich pozyskania. Operacje zaciągania i
zwrotu poŜyczek dokonują się w czasie.
PODAś PIENIĄDZA.
PodaŜ pieniądza – wartość występujących w obiegu rodzajów pieniądza, będąca w dyspozycji przedsiębiorstw i
ludności.
PodaŜ pieniądza tworzą:
- pieniądz gotówkowy
- pieniądz bezgotówkowy banków komercyjnych na rachunkach w banku centralnym; moŜe on być w kaŜdej
chwili zamieniony na gotówkę
PodaŜ pieniądza w gospodarce powinna mieć takie rozmiary aby:
- w gospodarce nie było nadmiaru pieniądza – to prowadzi do powstania zjawisk inflacyjnych, a to z kolei do
utraty jego wartości realnej
- w gospodarce nie było niedoboru pieniądza – to utrudnia jej rozwój ze względu na utrudniony dostęp do
przedsiębiorców i inwestorów do pieniądza. Niedobór pieniądza w gospodarce powodowałby takŜe zakłócenia w
rozliczeniach dokonywanych w pieniądzu, w związku z róŜnymi operacjami prowadzonymi przez podmioty
gospodarcze.
MIARY PODAśY PIENIĄDZA.
Narodowy Bank Polski stosuje cztery jego miary podaŜy pieniądza, określane jako elementy podaŜy pieniądza
M0 – baza monetarna
M1, M2, M3 – agregaty pienięŜne
M0 – baza monetarna, największa koncepcja miary pieniądza obejmująca gotówkę w obiegu, czyli wartość
krąŜącego w gospodarce pieniądza gotówkowego, wyemitowanego przez bank centralny
M1 – obejmuje M0 oraz depozyty płatne na Ŝądanie
M2 – obejmuje M1 oraz wkłady oszczędnościowe, czyli wszystkie depozyty w bankach komercyjnych o
terminie zwrotu do 2 lat włącznie
M3 – obejmuje M2 oraz depozyty terminowe, czyli bankowe papiery dłuŜne o terminie zwrotu
nieprzekraczającym 2 lata oraz zobowiązania banków z tytułu operacji z przyrzeczeniem odkupu
przeprowadzonych przez banki z podmiotami niebankowymi.
INFLACJA –ISTOTA ZJAWISKA.
Inflacja oznacza zjawisko wzrostu ogólnego poziomu cen dóbr w pewnym okresie. Wzrost (lub spadek) cen
pojedynczych dóbr jest dla gospodarki rynkowej zjawiskiem normalnym, występującym w zaleŜności od
zwiększenia się (zmniejszenia) zapotrzebowania na nie. Mechanizm ten pozwala na właściwą alokację zasobów,
zgodnie z kształtowaniem się relacji między popytem a podaŜą na poszczególne dobra. Inflacja zaś występuje
wówczas, gdy rośnie ogólny poziom cen, a nie ceny pojedynczych dóbr. Jako inflacji nie traktuje się takŜe
sezonowego wzrostu cen niektórych dóbr, lecz wzrost cen utrzymujący się przez dłuŜszy czas.
POPYT NA PIENIĄDZ (TRANSAKCYJNY, W SPOCZYNKU).
Popyt na pieniądz – zapotrzebowanie podmiotów gospodarczych spoza sektora bankowego na pieniądz
gotówkowy oraz bezgotówkowy, który moŜna natychmiast zmienić na gotówkę.
Zaspokojenie popytu na pieniądz następuje przez utrzymywanie części dochodów w formie rezerw pienięŜnych (
gotówka, wkłady a vista), co nadaje tej części dochodów cechę płynności. Cecha ta umoŜliwia szybkie
regulowanie zobowiązań w sposób nie wymagający ponoszenia kosztów związanych z utratą oprocentowania
wkładów terminowych, niekorzystną sprzedaŜą papierów wartościowych, zaciąganiem kredytów.
MoŜna wyróŜnić dwa podstawowe czynniki określające wielkość popytu na pieniądz:
1. konieczność zawierania bieŜących transakcji, czyli spełnianie przez pieniądz funkcji środka płatniczego oraz
funkcji środka cyrkulacji;
2. konieczność dokonywania lokat w pieniądzu, czyli spełnianie przez pieniądz funkcji środka akumulacji
dochodu.
Motyw transakcyjny – związany jest z koniecznością zapłaty za przewidywane zakupy dóbr i usług. Podmioty
gospodarujące dokonują przewidywanych zakupów dóbr i usług, a poniewaŜ między zrealizowanymi dochodami
pienięŜnymi a zapłatą za nabywane dobra i usługi zachodzą róŜnice w czasie, więc fakt tan zmusza podmioty do
utrzymywania rezerw pienięŜnych.