Prawa człowieka I

Prawa człowieka - organizacje i instytucje chroniące prawa człowieka

Prawa człowieka, to niedefiniowalne regulacje zawierające w sobie normy, które chronią
podstawowe wartości (dobra) jednostki ludzkiej. Prawa te wynikają z samej racji bycia
człowiekiem i na tej podstawie człowiek moŜe domagać się ich respektowania. Zakłada
się, Ŝe prawa człowieka posiadają następujące cechy:
a. są powszechne (brak wyróŜnień, ze względu na rasę, płeć etc.)
b. są równe (podkreślenie, Ŝe ludzie są równi, więc i prawa podstawowe im przysługujące
teŜ)
c. są niezbywalne (nie moŜna nimi dowolnie rozporządzać)
d. są nienaruszalne (choć cześć z nich moŜna zawiesić).
e. są indywidualne (interpretuje się je poprzez pryzmat jednostki a nie zbiorowości)

Prawa człowieka wynikają z posiadania przez jednostkę godności osobowej. NaleŜy ją
odróŜnić od godności osobistej, która jest toŜsama z pojęciem honoru.

W doktrynie przyjęło się dzielić prawa podstawowe na prawa I i II generacji. Prawa I
generacji były gwarantowane przez monarchów (ok. XIX wieku) i miały wynikać z prawa
naturalnego. NaleŜą do nich m.in. wolność, równość czy nietykalność osobista. Prawa II
generacji wiąŜą się z działalnością modelowego państwa opiekuńczego. Miały być to
prawa zbiorowe dotyczące sfery socjalnej. NaleŜą do nich m.in. prawo do pracy, prawo do
wypoczynku czy prawo do ubezpieczenia zdrowotnego [1].

Dramatyczne wydarzenia związane z II wojną światową przyniosły zmianę punktu
widzenia na aspekt praw podstawowych. Przemiany moŜna zamknąć w 4 cechach
wyjściowych: powrót do koncepcji prawno-naturalnej, uniwersalizacja norm,
internacjonalizacja (ponadnarodowy charakter) i jurydyzacja (zapewnienie ochrony
prawnej).

Ponadto przełomowym wydarzeniem, będącym odpowiedzią na łamanie praw człowieka i
nieludzkie traktowanie m.in. ludności pochodzenia Ŝydowskiego przez nazistów był
Proces Norymberski. Na mocy porozumienia w sierpniu 1945 r. uczestnicy traktatu
Poczdamskiego (USA, Francja, ZSRR, Wielka Brytania) uchwalili powołanie
Międzynarodowego Trybunały Wojskowego w Norymbergii oraz w 1948 r.
Międzynarodowego Trybunały Wojskowego Dalekiego Wschodu w Tokio (przeciwko
zbrodniarzom z Japonii). W latach 1946-1949 Trybunały przeprowadziły szereg procesów,
skazały zbrodniarzy (na zdjęciu grupa oskarŜonych w Norymberdze), po czym zakończył
swoją działalnością. Przesłanki odpowiedzialności podzielono na trzy grupy: zbrodnie
przeciw pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Pewnym novum w
prawie międzynarodowym było równieŜ skazanie jednostek, nawet jeśli ich działania nie
naruszały prawa ich kraju macierzystego (p. III Rzeszy).

Akty gwarantujące prawa człowieka

Historyczne akty gwarantujące prawa człowieka (przed 1945 r.):
a. Magna Carta (Wielka Karta Swobód) - ustanowiona w 1215 r. w Anglii przez Jana bez
Ziemi.

b. Liczne przywileje szlacheckie w Koronie Królestwa Polskiego (1355-1505).

c. Habeat Corpus Act - uchwalony w 1679 r. w Wielkiej Brytanii zabraniał królowi
aresztowanie moŜnowładcy bez wyroku sądowego

d. Bill of Rights z 1689 r.

e. Deklaracja Niepodległości Stanów Zjednoczonych z 1776 r. oraz 10 poprawek do
Konstytucji USA z 1789 r. zwane Kartą Praw.

f. francuska Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela (pierwsza o charakterze
powszechnym) – 1789 r.

g. Konwencje genewskie z 1864 r. oraz 1906 (dotyczące zasad prowadzenia wojen np.
zakaz dobijania rannych, tworzenie obozów jenieckich, nie atakowanie statków
pasaŜerskich etc.)

Aktualne akty gwarantujące prawa człowieka (po 1945 r.)
a. Karta Narodów Zjednoczonych z 26 czerwca 1945 r.
Ujęty lapidarnie dokument, podpisany przez 50 krajów. Nawoływał do popierania,
przestrzegania i poszanowania praw człowieka. W treści znajdziemy artykuły mówiące o
równości oraz poprawie warunków Ŝycia mieszkańców wszystkich krajów.

b. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 r.
Był to akt uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji narodów Zjednoczonych
(ONZ). Mimo ogólnikowego charakteru nosił znamiona powszechności.

c. Europejska Konwencja Praw Człowieka z 1950 r.
Dokument obowiązujący od 1953 r. Miał on charakter terytorialny. Został uchwalony i
ratyfikowany przez państwa - członków powstałej w 1949 r. Rady Europy. Podpisało go
40 państw (Polska w 1993 r.) Oprócz dokumentu wyjściowego wielokrotnie poszerzano jej
zakres przedmiotowy, włączając protokoły dodatkowe. Ponadto do praktycznej ochrony
praw jednostki zostało powołane ciało - Międzynarodowy Trybunał Praw Człowieka w
Strasburgu.

d. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy
Pakt Praw Ekonomicznych, Socjalnych i Kulturalnych z 1966 r.
Uchwalone przez Zgromadzenie Ogólne ONZ były kolejnymi po Powszechnej Deklaracji
prawami o charakterze ogólnoświatowym. W odróŜnieniu od poprzedniczki miały jednak
umoŜliwiać formalne dociekanie swych praw przez obywateli. ZSRR jednak nie
ratyfikowała umowy a ponadto od takiego czynu wstrzymały się socjalistyczne państwa
satelickie. Dopiero w 1976 r. pakty zostały podpisane. W związku z tym w 1977 r. powstał
Komitet Praw Człowieka w Genewie. Posiadał on prawo do rozpatrywania skarg
przeciwko krajom łamiącym prawa podstawowe.

e. Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie z Helsinek (1
sierpnia 1975 r.)
W tzw. III koszyku uwzględniono prawa społeczne i obywatelskie jednostek, które były
obywatelami państw naleŜących do KBWE.

f. Konwencja Praw Dziecka z 1989 r.
Akt o charakterze specjalistycznym, uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ.
Dotyczył bowiem szczególnego zagadnienia jakim jest ochrona praw „istot ludzkich w
wieku poniŜej 18 roku Ŝycia (dzieci)”. Potwierdzał prawo dziecka do otrzymania aktu
urodzenia, imienia i obywatelstwa; prawo do otrzymywania informacji; prawo do
posiadania i wyraŜania własnego poglądu. Polska podpisując Konwencję w 1991 r.
zobowiązała się do ochrony najmłodszych przed przemocą fizyczną i psychiczną,
zaniedbaniem i wyzyskiem. Nad przestrzeganiem tychŜe praw w Polsce, czuwa od 2000 r.
Rzecznik Praw Dziecka, którym obecnie jest Marek Michalak.

g. Konstytucja RP z 1997 r.
Nietaktem byłoby nie wspomnieć, iŜ szeroki katalog chronionych praw gwarantuje
obywatelem polskim (oraz cudzoziemcom, ale tylko wybrane prawa) ustawa zasadnicza z
1997 r. Spis tychŜe gwarancji oraz ich systematyzację znajdziesz w rozdziale „Prawa
gwarantowane”

h. Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 2000 r.
Karta ta zawiera zbiór praw, które po drobnych modyfikacjach mając być zawarte w części
II Konstytucji Dla Europy. Co więcej - nad ich ochroną ma czuwać Europejski Trybunał
Sprawiedliwości (ETS) z siedzibą w Luksemburgu. Do praw chronionych naleŜą m.in.
godność, wolność, równość, prawa obywatelskie i sądowe.

i. Inne akty o charakterze regionalnym
Do tej grupy moŜna zaliczyć Amerykańską Konwencję Praw Człowieka, Afrykańską
Kartę Praw Człowieka i Praw Ludów oraz Arabską Kartę Praw Człowieka. Były
wzorowane na Radzie Europy, ale nie udało się im wypracować tak skutecznych procedur
egzekwowania postanowień.


Organizacje zajmujące się prawami człowieka

Jest rzeczą bezsporną, iŜ same uchwalenie aktów, choćby niezwykle doniosłych, nie
sprawi, iŜ prawa jednostek będą respektowane. Potrzebną są do tego faktycznie działające
struktury i sprecyzowane procedury. Rolę tychŜe struktur pełnią ciała o charakterze
międzynarodowym lub instytucje „prywatne”. Co więcej kaŜdy kraj posiada wewnętrzny
system ochrony praw człowieka.

Międzynarodowy system ochrony praw człowieka

Instytucje chroniące prawa człowieka

a. Rada Europy
Jak wspomniano wyŜej, Rada Europy realizuje hasła Konwencji za pośrednictwem
Międzynarodowego Trybunału Praw Człowieka. Skargę do tejŜe organizacji moŜe złoŜyć

kaŜda jednostka, której prawa zostały naruszone oraz która wyczerpała procedurę sądową
w macierzystym kraju. Naruszenie musi dotyczyć praw gwarantowanych w Konwencji a
kraj macierzysty musi być jej stroną. MoŜliwe jest wniesienie zarzutu w ciągu 6 miesięcy
od otrzymania ostatecznego rozstrzygnięcia sądu. Procedura trwa około 7 lat.

b. ONZ
Skargę do Komitetu Praw Człowieka w Genewie moŜe złoŜyć obywatel kraju, który
ratyfikował Protokół Dodatkowy do Paktów Praw. Zasady skargi są analogiczne do
powyŜszych, ale brak jest ograniczeń, co do terminu złoŜenia skargi, a procedura trwa ok.
2 lata. Warto zaznaczyć, Ŝe wnosząc sprawę do jednego z wymienionych ciał pozbawiamy
się prawa skorzystania z przywileju złoŜenia skargi do drugiego. Skargę moŜna złoŜyć
równieŜ za pośrednictwem strony www. KaŜdy z trybunałów będzie korespondował z
petentem w jego języku ojczystym.

c. Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze
Powołany został w Rzymie 1998 r. po wydarzeniach w Bośni i Rwandzie. Ściga
przestępców z krajów, które podpisały konwencje załoŜycielską, czyli z ok. 90 państw.
Osądza najpowaŜniejsze zbrodnie jak tortury, eksterminacja, apartheid itd.


Organizacje pozarządowe chroniące prawa człowieka

a. Amnesty International
Jest to największa, pozarządowa i apolityczna organizacja powstała w 1961 r. Jej siedziba
znajduje się w Londynie. Skupia około miliona członków w ponad 170 krajach świata. Jej
celami statutowymi są troska o humanitarne wykonywanie kar penitencjarnych, zniesienie
kary śmierci i tortur, pisanie próśb o uwolnienie więźniów polityczny etc. W Polsce jej
filia działa od 1990 r. [2]

b. Międzynarodowy Komitet Helsiński
Powstała po roku 1975 w celu praktycznej ochrony postanowień zawartych w III koszyku.
Początkowo Komitety działały we wszystkich państwach KBWE, z tym Ŝe,
przedstawiciele tegoŜ nurtu w państwach socjalistycznych nierzadko byli prześladowani.
W Polsce pręŜnie rozwija się Helsińska Fundacja Praw Człowieka. [3]

c. Krajowy system ochrony
Wszystkie prawa zawarte w Konstytucji, ratyfikowanych umowach międzynarodowych
czy ustawach podlegają ochronie prawa krajowego. System prawa gwarantuje nam opiekę:
urzędów administracyjnych oraz sądów (powszechnych i specjalnych). Ponadto obywatel
ma prawo zwrócić się z prośbą o rozpatrzenie kazusu do Rzecznika Praw Obywatelskich.