RUDY ŻELAZA
RUDA CYNKU
RUDA OŁOWIU
MAGNETYT
Fe
3
O
4
HEMATYT
Fe
2
O
3
SYDERYT
FeCO
3
SFALERYT
ZnS
GALENA
PbS
Barwa
żelazisto-czarna
żelazisto-czarna do
wiśniowo-czerwonej
szary, żółtawy, brunatny
żółta, jasno do ciemno
brązowej, czarna, brunatna
lub bezbarwna
ołowianoszara
Rysa
czarna
wiśniowa
biała, żółtawa
biała lub jasnożółta
szaroczarna
Połysk
półmetaliczny
półmetaliczny do matowego
szklisty lub diamentowy
szklisty lub diamentowy
metaliczny
Pokrój
izometryczny
płytkowy, tabliczkowy
tabliczkowy, słupkowy
izometryczny
izometryczny
Łupliwość
niedokładna
brak
doskonała
doskonała
doskonała
Przełam
muszlowy
muszlowy
muszlowy lub nierówny
muszlowy
grubomuszlowy
Twardość
5,5 – 6,0
6,5
4 – 4,5
3,5 – 4
2,5
Gęstość [g/cm
3
]
4,9 – 5,2
5,2 – 5,3
3,96
3,9 – 4,2
7,6
Inne
silnie magnetyczny
słabo magnetyczny
burzy z gorącym HCl
RUDY MIEDZI
RUDY ARSENU
CHALKOZYN
Cu
2
S
CHALKOPIRYT
CuFeS
2
MALACHIT
Cu
2
(CO
3
)(OH)
2
AZURYT
Cu
3
(CO
3
)
2
(OH)
2
ARSENOPIRYT
FeAsS
Barwa
ciemno ołowianoszara do
czarnego
mosiężnożółta z
zielonawym odcieniem
szmaragdowozielona
intensywnie niebieska
cynowo-biała do
stalowoszarej
Rysa
czarna do ciemnoszarej
zielonkawoczarna
zielona
niebieska
szaroczarna
Połysk
metaliczny, często matowe
naloty
metaliczny
szklisty, jedwabisty
szklisty, jedwabisty
metaliczny
Pokrój
tabliczkowy, słupkowy
izometryczny
pręcikowy
słupkowy do tabliczkowego
słupkowy
Łupliwość
niewidoczna
trudno rozpoznawalna
wyraźna
doskonała
wyraźna
Przełam
muszlowy
muszlowy
nierówny, muszlowy lub
włóknisty
muszlowy
nierówny
Twardość
2,5 – 3,0
3,5 – 4,0
4,0
3,5 - 4
5,5 – 6,0
Gęstość [g/cm
3
]
5,7 – 5,8
4,2 – 4,3
4,0
3,7 – 3,9
5,9 – 6,2
Inne
RUDY SIARKI
RUDA CHROMU
RUDY POLIMINERALNE
PIRYT
FeS
2
MARKASYT
FeS
2
CHROMIT
FeCr
2
O
4
LIMONIT
FeO(OH) · nH
2
O
GALMAN
Barwa
złocista, mosiężno-żółta
mosiężnożółty z zielonym
odcieniem
czarna, brunatnoczarna
rdzawobrązowa z ziemnymi
przerostami
żółtobrązowa
Rysa
czarna
zielonkawo-czarna
brunatnoczarna
zółtobrązowa
biała, szara
Połysk
metaliczny
metaliczny
metaliczny
matowy
matowy
Pokrój
najczęściej izometryczny
tabliczkowy, słupkowy
izometryczny
nie występuje w postaci
kryształów
Łupliwość
niewyrażna
wyraźna
brak
brak
brak
Przełam
nierówny lub muszlowy
nierówny
muszlowy
ziemisty
ziemisty
Twardość
6 – 6,5
6 – 6,5
5,5
4 – 5,5
2 – 5
Gęstość [g/cm
3
]
4,8 – 5,1
4,8 – 4,9
4,5 – 4,8
2,7 – 4,3
Inne
odmiana polimorficzna -
markasyt
odmiana polimorficzna -
piryt
kruchy
utleniona ruda żelaza
ruda cynku – produkt
utleniania kruszców Zn
P
OLIMORFIZM
(wielopostaciowość) polega na tym, że ta sama substancja chemiczna tworzy dwie lub więcej faz krystalicznych, różniących się strukturą
i własnościami fizycznymi. Odmiany polimorficzne mogą tworzyć zarówno pierwiastki, jak i związki chemiczne. Odmiany polimorficzne różnią się niekiedy
znacznie własnościami fizycznymi – np. diament i grafit. Przykłady – CaCO
3
(trygonalny kalcyt i rombowy aragonit); SiO
2
(trygonalny b-kwarc, heksagonalny
a-kwarc, heksagonalny a-trydymit, regularny a-cristoballit); FeOOH (goethyt a-FeOOH, lepidokrokit g-FeOOH, akaganeit b-FeOOH, feroxyhit d'-FeOOH, HP-
FeOOH); skalenie potasowe – K[AlSi
3
O
8
] - (sanidyn, ortoklaz, mikroklin), FeS
2
(piryt – regularny, markasyt – rombowy).
W
YSTĘPOWANIE RUD METALI W
P
OLSCE
Rudy miedzi
Chalkopiryt - jest bardzo rozpowszechniony choć zazwyczaj w małych ilościach. Występuje w Sudetach (Srebrna Góra, Złoty Stok, Miedzianka, okolice
Kłodzka) a także w Górach Świętokrzyskich
Bornit - występuje w Sudetach oraz Górach Świętokrzyskich. Jest jednym z najważniejszych minerałów Legnicko – Głogowskiego Okręgu Miedzionośnego.
Kowelin - jest rozpowszechniony choć w małych ilościach. Występuje w Sudetach (Kowary, Kamienna Góra) a także w obrębie LGOM.
Chalkozyn - Jest to bardzo ważny minerał użyteczny miedzi. W Polsce występuje w Legnicko – Głogowskim Okręgu Miedzionośnym, Górach
Świętokrzyskich oraz Złotoryi.
Malachit - W Polsce występuje w Górach Świętokrzyskich, zwłaszcza w okolicy Kielc i na Dolnym Śląsku. Malachit znakomicie się poleruje, ujawniając
urozmaiconą budowę wewnętrzną. Wykorzystywany jest do celów jubilerskich i wytwarzania dzieł sztuki dekoracyjnej.
Azuryt - Występuje w Górach Świętokrzyskich (Miedzianka), Tatrach (Miedziane, Hala Pyszna), Sudetach (Duszniki Zdrój, Złoty Stok) oraz Karpatach
fliszowych
Rudy cynku i ołowiu
Sfaleryt - Jest to dominujący minerał Zn strefy pierwotnej śląsko – krakowskich złóż rud Zn i Pb (Bytom, Olkusz), znany jest także z Gór Świętokrzyskich i
Sudetów (Złoty Stok, Miedzianka)
Galena - Jest to najważniejsza ruda ołowiu, nośnik srebra, które jest z niej pozyskiwane od wielu wieków. Galena jest podstawowym kruszcem ołowiu śląsko
– krakowskich złóż Zn i Pb (Olkusz, Bytom, Tarnowskie Góry), występuje w Górach Świętokrzyskich (Miedzianka, Miedziana Góra). Niewielkie jej ilości
występują w żyłach hydrotermalnych Tatr a także w Sudetach (Góry Sowie) oraz na Dolnym Śląsku.
Rudy żelaza
Goethyt – w Polsce jest bardzo pospolitym minerałem, piękne naskorupienia tego minerału można oglądać np. w kopalni Czerwona k. Starachowic
Hematyt - W niewielkich ilościach występuje w wielu skałach magmowych, zwłaszcza zabarwionych na czerwono. W Polsce występuje w Górach
Świętokrzyskich, na Dolnym Śląsku oraz w Tatrach.
Magnetyt - Jest to najważniejsza ruda żelaza, już od średniowiecza eksploatowana w Kowarach, Kletnie i okolicy Szklarskiej Poręby. Znana jest także z
Dolnego Śląska oraz z masywu suwalskiego a także wielu skał osadowych (m.in. piaski bałtyckie i wydmowe)
Syderyt - Syderyty przez wieki były ważnymi rudami żelaza lecz są to rudy ubogie i dlatego ich znaczenie gospodarcze zanika. Występują w Rudkach k.
Nowej Słupii, w Zagłębiu Częstochowskim a także w osadach ilastych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego a także w Lubelskim Zagłębiu Węglowym oraz na
Dolnym Śląsku
Pirotyn - Występuje w niewielkich ilościach w bazaltach koło Lubania, wśród łupków hornblendowych w Miedziance czy złożu kruszców arsenu w Złotym
Stoku.
Rudy siarki (historyczne)
Piryt - Jest bardzo rozpowszechniony. Kiedyś piryt był wydobywany w Rudkach k. Nowej Słupii oraz na Dolnym Śląsku. Znany jest także z Tatr a także z
zagłębi węglowych (Górno- i Dolnośląskiego oraz Lubelskiego) oraz z rejonów Olkusza.
Markasyt - W Polsce markasyt jest bardzo rozpowszechniony w skałach osadowych (łupki, węgle kamienne i brunatne) oraz w dolomitach kruszconośnych
triasu śląsko – krakowskiego.
Ruda chromu
Najważniejszą rudą chromu jest chromit. Jest to minerał zasadowych skał magmowych. Był wydobywany w Tąpadłach koło Sobótki. W znaczniejszych
ilościach występuje także w skałach serpentynowych na Dolnym Śląsku.
Rudy arsenu
Najważniejszą rudą arsenu jest arsenopiryt. Arsenopiryt był wydobywany do połowy XX wieku w Złotym Stoku. Znany jest także z okolic Strzelina,
Świdnicy, Kowar Miedzianki, Szklarskiej Poręby.