381

Rodzina jako naturalne środowisko wychowawcze

Rodzina jako grupa i instytucja społeczna.

Rodzina jest przedmiotem badań wielu nauk społecznych - psychologii, pedagogiki,

socjologii.

Psychologię interesują mechanizmy wychowania w rodzinie. To jak realizowane są

funkcje rodziny, jakie są style wychowania, postawy rodzicielskie, atmosfera Ŝycia
rodzinnego, psychologiczne skutki układów rodzinnych.

Socjologia wychowania i pedagogika społeczna takŜe interesuje się rodziną z uwagi na

jej funkcje, szczególnie socjalizacyjną, ale przede wszystkim rodziną jako bardzo waŜnym
elementem środowiska społecznego.

Rodzina stanowi bowiem naturalne środowisko wychowawcze, gdzie oddziaływania na

dziecko dokonują się w normalnych warunkach Ŝyciowych, w róŜnorodnych sytuacjach
codziennych.

Rodzina jest ukształtowaną historycznie wspólnotą Ŝycia. Wspólnotą człowiekowi

najbliŜszą, bo naturalną, pierwotną, niepowtarzalną, niemoŜliwą do pełnego i
bezwarunkowego zastąpienia. Człowiek przychodzi na świat w tej wspólnocie, w niej wzrasta
i dojrzewa, a następnie dąŜy ku nowej, tym razem własnej wspólnocie rodzinnej.

Rodzinę moŜemy rozpatrywać w kategoriach grupy bądź instytucji społecznej.
W socjologii wyróŜnia się grupy pierwotne i grupy wtórne. Grupy pierwotne cechuje

wzajemny ścisły i bezpośredni kontakt jej członków : nawiązują oni ze sobą bliskie stosunki
emocjonalne, łączą ich trwałe i osobiste więzi oparte na współdziałaniu i solidarności.
Stosunki między członkami grup wtórnych są natomiast najczęściej konwencjonalne i
formalne, chłodne i bezosobowe.

Rodzina jest jedną z najwaŜniejszych grup pierwotnych, ma poczucie swej odrębności,

ma własne zadania i cele Ŝyciowe, układ stałych międzyosobniczych stosunków, określoną
strukturę. Jest małą grupą społeczną, w której występują bezpośrednie kontakty, twarzą w
twarz, stosunki pomiędzy jej członkami są bliskie, nasycone emocjami

Rodzina jest grupą opartą na związkach krwi, małŜeństwa lub adopcji. Jest to grupa o

charakterze  wspólnoty.  Członkowie  rodziny  powiązani  są  ze  sobą  nie  tylko  węzłami
pokrewieństwa,  lecz  równieŜ  związkami  prawno-ekonomicznymi.  Młodzi  członkowie  tej
grupy  korzystają  z  opieki  oraz  świadczeń  materialnych  ze  strony  dorosłych.  Zostają  przez
nich  wprowadzeni  w  świat  kultury.  W  rodzinie  dzieci  są  wdraŜane  do  odpowiednich  form
zachowania, ich postępowanie podlega ocenie i  kontroli z punktu widzenia wzorców i norm
uznawanych przez rodziców.

Rodzina jak kaŜda grupa społeczna ma określoną strukturę, którą wg. Zbigniewa.

Tyszki określa „liczba i jakość członków rodziny (liczba dzieci, liczba innych krewnych),
układ ich pozycji i ról społecznych, przestrzenne ich usytuowanie, siła więzi
instytucjonalnych i psychicznych łączących poszczególnych członków rodziny, świadcząca o
większej

lub

mniejszej

spójności

rodziny,

podział

czynności

oraz

struktura

wewnątrzrodzinnej władzy i autorytetów, łącząca się dość ściśle z układem pozycji
społecznych, a takŜe wewnątrzrodzinny rozkład miłości i względów”

Rodzinę moŜna analizować równieŜ w jej aspekcie instytucjonalnym. Instytucja rodziny

jest jedną z podstawowych instytucji. „ Instytucja moŜe być określona jako ogólnie

Z. Tyszka, Socjologia rodziny. Warszawa 1979, s. 57

Z.Tyszka,op.cit., s. 60

akceptowana droga osiągania istotnych, społecznych celów”

. Jednym z najwaŜniejszych

celów  rodziny  jest  prokreacja  czy  teŜ  socjalizacja  potomstwa.  Rodzina  zaspokaja  potrzeby
społeczeństwa  globalnego,  innych  grup  społecznych  oraz  jednostek  ludzkich.  Z  takim
spojrzeniem  na  rodzinę  wiąŜą  się  jej  funkcje,  które  słuŜą  analizie  rodziny  w  działaniu.
Funkcje  rodziny  wiąŜą  się  ściśle  z  jej  strukturą,  są  przez  jej  elementy  uwarunkowane,
jednocześnie same silnie na nią oddziałują.

W literaturze socjologicznej w bardzo róŜnorodny sposób ujmuje się funkcje rodziny.

Znany  amerykański  socjolog  Norman  Goodman  wyróŜnia  pięć  uniwersalnych  funkcji  -
uregulowanie  Ŝycia  seksualnego,  wymiana  członków  społeczeństwa,  socjalizacja,
umiejscowienie  społeczne,  intymność  i  partnerstwo

. Natomiast polski socjolog Zbigniew

Tyszka

wyodrębnia

następujące

funkcje

materialno-ekonomiczną,

opiekuńczo-

zabezpieczającą, prokreacyjną, seksualną, legalizacyjno-kontrolną, socjalizacyjną, klasową,
kulturalną, rekreacyjno-towarzyską, emocjonalno-ekspresyjną

Poszczególne funkcje rodziny są jedną z najistotniejszych podstaw określenia więzi w

rodzinie, a takŜe podstawą określenia więzi rodziny z otoczeniem społecznym.

Prawidłowo ukształtowana rodzina jest dla normalnego człowieka tzw. grupą

odniesienia, z którą świadomie i mocno identyfikuje się on jako jej członek i reprezentant,
współtworzy i przyjmuje wyznawane w niej poglądy, postawy, obyczaje, wzory zachowania i
postępowania. Rodzina wywiera zatem istotny wpływ na to jak człowiek w niej funkcjonuje
oraz na to, jakie są jego zachowania wobec społeczeństwa.

UwaŜam, Ŝe współczesna rodzina została uwolniona od większości swoich dawnych

funkcji. W pewnym stopniu pełni jeszcze swoją rolę prokreacyjną i socjalizacyjną, ale nikogo
juŜ nie dziwi, nie szokuje przyjście na świat i wychowanie dziecka w rodzinie niepełnej.
Natomiast socjalizację jednostki powierza się wyspecjalizowanym instytucjom np. Ŝłobkom,
przedszkolom, szkołom. Rozbudowany i coraz bardziej rozbudowywany system świadczeń i
ubezpieczeń

społecznych

oraz

instytucje

dobroczynne

uwalniają

rodziny

odpowiedzialności za swoich członków. Ludzie chorzy, starzy, niedołęŜni, w trudnej sytuacji
Ŝ

yciowej liczą bardziej na opiekę społeczną niŜ na pomoc bliskich. RównieŜ kulturalne

funkcje rodziny zostały zredukowane do minimum, a w niektórych środowiskach zupełnie
zanikły. Domowe spotkania, wspólne czytanie, granie, tańce zostały wyparte przez kino,
dyskoteki, telewizję a ostatnio komputer.

MoŜna by się zatem zastanowić, co moŜe dać człowiekowi współczesna rodzina?
Niektóre państwa zdając sobie sprawę z niewydolności rodzin proponują politykę

prorodzinną, polegającą na rozszerzaniu lub tworzeniu nowych świadczeń socjalnych. Tworzą
w ten sposób błędne koło. Przejmując na siebie znaczną część funkcji rodziny pozbawiają ją
racji bytu. Taki sposób działania państwa najbardziej widoczny jest w Danii i Szwecji, gdzie
instytucja rodziny przeŜywa obecnie ogromny kryzys.

Moim zdaniem państwo nie powinno pomagać rodzinie poprzez przejmowanie jej

funkcji lecz przez stworzenie warunków do samodzielnego, odpowiedzialnego i właściwego
pełnienia funkcji przez samą rodzinę.

Uniwersalny charakter rodziny i jej społeczno-kulturalne uwarunkowania.

Rodzina w zaleŜności od miejsca i czasu, w którym Ŝyje przybierała i przybiera jeszcze

nadal bardzo zróŜnicowane formy. Zbigniew Tyszka klasyfikując formy Ŝycia rodzinnego

j.w., s. 58

N. Goodman, Wst

p do socjologii. Pozna

1997, s. 189

Z.Tyszka, op.cit., s.61

wyróŜnia  :  rodziny  małe  (dwupokoleniowe)  z  wyodrębnionym  w  jej  ramach  małŜeństwem,
rodziny  duŜe  (wielkie)  zwane  niekiedy  familią  oraz  szerszą  zbiorowość  krewnych.  Znany
socjolog  rodziny  J.  Sirjamaki  stwierdza,  Ŝe  rodzina  jest  instytucją  ogólnoludzką,  spotykaną
we wszystkich epokach i kulturach. Do jej uniwersalnych wszędzie spotykanych zadań moŜna
zaliczyć  :  zaspokajanie  popędu  seksualnego,  zaspokajanie  elementarnych  materialnych
potrzeb Ŝyciowych oraz rodzenie i wychowywanie dzieci.

We wszystkich istniejących społeczeństwach spotykamy się z rodziną. moŜemy zatem

stwierdzić, Ŝe bez niej nie byłyby one w stanie prawidłowo funkcjonować. Poszczególne typy
społeczeństw i ich kultury kształtują i modyfikują formy Ŝycia rodzinnego, dostosowując je
do oczekiwań określonego społeczeństwa.

Rodzina jest nierozerwalnie związana z istnieniem ludzkiego społeczeństwa i kultury.

To  jaka  ona  jest  zaleŜy  od  szeregu  społeczno-kulturalnych  uwarunkowań.  Rodzina  jest
przecieŜ elementem szerszych struktur, szerszych zbiorowości społecznych, jest poddana ich
kontroli  i  oddziaływaniu,  wypełnia  wobec  nich  wiele  społecznych  funkcji.  Partycypuje  w
kulturze,  kieruje  się  jej  normami,  wzorami  i  wartościami  kreującymi  Ŝycie  i  współŜycie
rodzinne,  przekazuje  wartości  kulturowe  następnym  pokoleniom.  Wytwarza  system
pokrewieństwa oparty nie tylko na biologicznych podstawach ale przede wszystkim na więzi
pomiędzy jej członkami.

Wymienione powyŜej czynniki społeczno-kulturowe są czynnikami tworzącymi

właściwe Ŝycie rodzinne i jego formy.

Oddziałująca na rodzinę sfera kultury danego społeczeństwa jest wypadkową

występujących w jej ramach subkultur. Do najbardziej uniwersalnych Z.Tyszka zalicza
subkultury : zawodowe, męską i Ŝeńską, regionalne, klasowe, religijne, grup rówieśniczych,
miejską i wiejską. W świetle polskich badań szczególnie róŜnicujący wpływ na rodziny ,mają
subkultury klasowo-warstwowe oraz miejskie i wiejskie

Społeczno-kulturalne uwarunkowania są czynnikiem kreującym w społeczeństwie

aktualny model rodziny.

W obecnym procesie przemian moŜna zauwaŜyć dwa nurty wpływów. Pierwszy, bardzo

silny,  lansowany  przez  Kościół  i  ugrupowania  prawicowe  -  patriarchalny  model  rodziny.  W
skrajnej wersji negujący sens pracy zawodowej kobiety, zakazujący rozwodów, ograniczający
dostęp  do  środków  antykoncepcyjnych,  gloryfikujący  wielodzietność,  odcinający  od  dziecka
wpływy  ideowe  niezgodne  z  poglądami  rodziców  przy  jednoczesnym  rodzinocentrycznym
ukierunkowaniu Ŝycia społecznego i polityki państwa. Drugi model Ŝycia rodzinnego oparty
jest  na  wzorcach  płynących  ze  świata,  których  podstawą  jest  przewartościowanie  poglądów
na  temat  kobiet,  dzieci  i  małŜeństwa.  W  kobiecie  dostrzeŜono  człowieka  równoprawnego
męŜczyźnie.  ZauwaŜono,  Ŝe  i  dziecko  ma  swoje  prawa.  Natomiast  małŜeństwo  moŜe  być
ź

ródłem szczęścia i spełnienia marzeń. Na podstawie tych przesłanek jawi się obraz

małŜeństwa partnerskiego, kontrolującego płodność, liberalnie wychowującego dzieci, w
razie trudności zezwalającego na rozwód.

Jaki będzie dominował model współczesnej rodziny? Jakie to przyniesie skutki dla

społeczeństwa? Czy instytucja rodziny moŜe istnieć w sytuacji, gdy najwaŜniejsze staje się
dobro poszczególnych jej członków, a nie całej wspólnoty?

Bibliografia

Goodman N.: Wstęp do socjologii. Poznań 1997

Kowalski S.: Socjologia wychowania w zarysie. Warszawa 1979

Z.Tyszka, op.cit., s. 56