1/

70 

Temat 1: 

 

DOCHÓD  NARODOWY 

 

 

RUCH

 

OKRĘŻNY

 

W

 

GOSPODARCE 

 

Schemat  ruchu  okrężnego  w  gospodarce

 

pokazuje  przepływy 

rzeczowe (czynniki produkcji oraz dobra i usługi) i pieniężne, 

dokonujące  się  między  czterema  grupami  podmiotów 
gospodarczych:  

♦ 

gospodarstwami domowymi,  

♦ 

przedsiębiorstwami,  

♦ 

państwem, 

♦ 

zagranicą.  

Schemat  ten  ilustruje  podstawowe  współzależności  występu-

jące w gospodarce.

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

C – M

 

I

 

G

 

 

przedsiębiorstwa

 

X

 

T

e

 

S

b

 

T

d

 

D

 

B

 

 

państwo

 

gospodarstwa 

domowe

 

S

 

M

 

Y – produkt krajowy  brutto w cenach rynkowych

 

produkt krajowy brutto w cenach czynników produkcji 

Y

d

 – dochód r

ozporządzalny

 

C + I + G + X – M  – T

e

 + S

b

 

Y – T

e

 + S

b

 

Y = C + I + G + X – M

 

Y

d

 = Y + B + S

b

 – T

d

 – T

e

 – D

 

 

2/

70 

 

OZNACZENIA 

 

Y 



 

produkt krajowy brutto w cenach rynkowych 

Y

d

 

 

dochód rozporządzalny

 

C 



 

konsumpcja

 

I 



 

inwestycje

 

S 



 

oszczędności

 

X 



 

eksport

 

M 



 

import

 

G 



 

wydatki państwa na dobra i usługi

 

S

b

 



 

transfery (subsydia) dla przedsiębiorstw

 

B 



 

transfery dla gospodarstw domowych

 

T

d

 



 

podatki bezpośrednie

 

T

e

 



 

podatki pośrednie

 

D 



 

dochody państwa z tytułu własności

 

F 



 

dochody netto z własności i pracy za granicą 
przekazane do kraju 

Z 



 

zapasy

 

A 



 

amortyzacja

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 

3/

70 

 

PODSTAWOWE

 

POJĘCIA 

 

Produkt krajowy brutto (PKB)  

 



 

Miara  wielkości  produkcji  wytworzonej  przez czynniki 
wytwórcze zlokalizowane na terytorium danego kraju, 

niezależnie od tego, kto jest ich właścicielem (tzn. przez 
obywateli danego kraju oraz przez cudzoziemców); w 

określonym okresie (np. roku). 

 

PKB  obejmuje  tylko  produkcję  rejestrowaną  statys-

tycznie  i  przechodzącą  przez  rynek  (pominięte  zostają 

np. produkty i usługi wykonane we własnym zakresie i 

na  własne  potrzeby  w  gospodarstwie  domowym  jak 

również  efekty  działalności  gospodarczej  tzw.  szarej 
strefy). 

 

 

Produkt narodowy brutto (PNB)  

 



 

Miara  dochodów  osiąganych  przez  obywateli  danego 
kra

ju  (łącznie  z  dochodami  osiągniętymi  za  granicą,  a 

przekazanymi  do kraju). 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

   

 

   

 

 

 

4/

70 

Dobra finalne

  

 



 

Dobra nabyte przez ostatecznego użytkownika. Są to: 

 

dobra konsumpcyjne  dla gospodarstw domowych, 

 

dobra  inwestycyjne  dla  przedsiębiorstw  (np.  ma-
szyny), 

 

dobra nabywane przez sektor państwowy, 

 

dobra  przeznaczone  na  eksport  (z  potrąceniem 
importu).

 

 
 

Dobra pośrednie 

 



 

Dobra  częściowo  przetworzone,  zużywane  przy  pro-
dukcji innych dóbr, np. surowce. 

 
 

Wartość dodana 

 



 

Przyrost  wartości  dóbr  w  wyniku  określonego procesu 
produkcji. 

 
 

Dobra finalne + Dobra pośrednie = Produkt globalny 

 

Produkt globalny – 

Zużycie środków produkcji =  

= Wartość dodana = Dochody czynników produkcji = PKB 

 
 
 
 
 
 
 
 

   

 

   

 

   

 

 

 

 

 

5/

70 

 

METODY

 

LICZENIA

 

PKB 

 

Istnieją 3 metody liczenia produktu krajowego brutto: 

 

PKB to suma wydatków na dobra finalne  

(PKB = wartość wytworzonych dóbr finalnych). 

 

W celu obliczenia w ten sposób PKB, należy dodać do siebie: 

 

wydatki gospodarstw domowych na konsumpcję (C),  

 

wydatki inwestycyjne przedsiębiorstw (I),  

 

wydatki państwa na zakup dóbr i usług (G), 

 

wydatki netto zagranicy (X – M). 

 
 

 

PKB = Y = C + I + G + X – M 

 

 
 

Nie  sprzedana  część  produkcji  tworzy przyrost zapasów 
(

∆Z

).  Zmianę  zapasów  można  włączyć  do  szeroko 

rozumianych inwestycji lub wyodrębnić jako dodatkową 

pozycję  (∆Z)  w  równaniu  PKB,  które  przyjęłoby 

wówczas następującą postać:

 

 

PKB = Y = C + I + 

∆Z + G + X – M 

 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 

 

6/

70 

PKB to suma wartości dodanej. 

 

W  gospodarce  wartość  dóbr  finalnych  jest  równa  sumie 

wartości dodanej. 
 

Posłużmy się następującym schematem:

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Koszty  rzeczowe  są  wynikiem  zużywania  dóbr  pośrednich 

kolejnych rzędów. 

 

Gdy  schodzimy  „w  głąb”  procesów  produkcji  dóbr,  których 

wartość  wlicza  się  do  PKB,  w  końcu  okazuje  się,  że 

wytworzenie  dóbr  pośrednich  kolejnego  rzędu  nie  powoduje 
powstania kosztów rzeczowych. 

 
 
 

 

Koszty rzeczowe 

2

 

Wartość dodana 

1

 

Koszty rzeczowe 

1

 

War

tość dodana 

2

 

WARTOŚĆ DOBRA FINALNEGO

 

Wartość dodana 

n

 

Koszty rzeczowe 

n

 = 0

 

np. samochód 

np. gotowe karoserie 

np. stal 

 

7/

70 

PKB to suma wynagrodzeń czynników produkcji. 

 

W  gospodarce  wartość  dóbr  finalnych  jest  równa  sumie 

dochodów właścicieli czynników produkcji. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Gdy  schodzimy  „w  głąb”  procesów  produkcji  dóbr,  których 

wartość  wlicza  się  do  PKB,  w  końcu  okazuje  się,  że 

wytworzenie  dóbr  pośrednich  kolejnego  rzędu  nie  powoduje 
powstania kosztów rzeczowych. 

 

WNIOSEK: 

 

Pomijając  pewne  techniczne  szczegóły,  trzy  przedstawione 

metody dają identyczny wynik. Czyli: 

 

wartość dóbr finalnych =  

= suma wartości dodanej =  

= suma dochodów właścicieli czynników produkcji =  
= PKB 

 

Koszty rzeczowe 

n

 = 0

 

Koszty rzeczowe 

2

 

Płaca

 

Koszty rzeczowe 

1

 

WARTOŚĆ DOBRA FINALNEGO

 

Zysk

 

Płaca

 

Zysk

 

Płaca

 

Zysk

 

 

8/

70 

 

INNE

 

MIERNIKI

 

DOCHODU

 

NARODOWEGO 

 

Produkt narodowy i produkt krajowy 

 

Produkt krajowy brutto (PKB)

 



 miara produkcji wytworzo-

nej w kraju (przez  obywateli i ewent. przez  cudzoziemców). 

 

Produkt narodowy brutto (PNB)

 

 

miara dochodów 

osiąganych  przez  obywateli  danego  kraju  (łącznie  z 

dochodami  osiągniętymi  za  granicą,  a  przekazanymi  do 
kraju). 

 

PNB = PKB + dochody netto z własności i pracy za granicą (F) 

 

Produkt brutto i netto 

 

PKN  

produkt krajowy netto

 

PNN  

produkt narodowy netto 

 

PKN = PKB – amortyzacja (A) 

PNN = PNB – amortyzacja (A) 

 

Dwa systemy cen 

 

PKB i PNB liczymy zwykle w cenach realizacji, tzn. w cenach 

rynkowych,  łącznie  z  podatkami  pośrednimi  (np. VAT). 

Można  je także liczyć w cenach czynników produkcji, tzn. po 

odjęciu podatków pośrednich i dodaniu subsydiów. 

 

(podatki pośrednie – subsydia = podatki pośrednie netto) 

 

PKB

w cenach rynkowych 

= PKB

w cenach czynników  produkcji 

+

 

 

+ podatki pośrednie (T

e

) – subsydia (S

b

) 

 

PNN

w cenach czynników  produkcji 

= PNN

w  cenach rynkowych 

–

 

 

9/

70 

– 

podatki pośrednie (T

e

) + subsydia (S

b

) 

 

10/

70 

Dochód narodowy 

 

Produkt narodowy netto w cenach czynników produkcji to 

dochód narodowy (DN)

. 

 

DN = PNN

w cenach czynników  produkcji

  = 

       = PNB

w cenach rynkowych

  – amortyzacja – 

podatki pośrednie + 

          + subsydia 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 

11/

70 

Poniższe  rysunki  przedstawiają  sposoby  obliczania  różnych 
mierników z rachunku dochodu narodowego: 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Podatki 

pośrednie 

netto

 

 

G 

 
 

I 

 

 

X – M 

 
 
 
 

C 

 

 
 

 

F

 

 

F

 

 

Amorty-

zacja

 

PNN w 

cenach 

rynkowych

 

PKB w 

cenach 

rynkowych

 

PNB w 

cenach 

rynkowych

 

Wynagro-

dzenia  

i płace

 

Dochody z 

pracy na 

własny rach

 

Zyski

 

Dochód z 

czynszów

 

Dochód 

narodowy 

(DN) 

=  

PNN 

w cenach 

czynników 

produkcji

 

Ceny czynników produkcji

 

Ceny rynkowe

 

 

 

+ podatki  pośrednie 

 

  – subsydia

 

Brutto

 

Netto

 

      

– amortyzacja

 

Krajowy

 

Narodowy

 

+ dochody  netto  
   

z własności  i pracy  

   

za granicą     

   przekazane  do kraju

 

 

12/

70 

 

DOCHÓD

 

NOMINALNY

 

I

 

REALNY 

 

Należy  odróżniać  wzrost  dochodu  nominalnego  (w  cenach 

bieżących) od wzrostu dochodu realnego (w cenach stałych).  
 

Do  przeliczenia  PKB  na  ceny  stałe  stosuje  się  odpowiedni 

wskaźnik cen – tzw. 

deflator PKB

. 

 
 

 

 
 
 
lub: 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Nominalny PKB

 

Deflator PKB

 

Realny PKB =

 

× 100,

 

Nominalny PKB

 

Realny PKB

 

Deflator PKB =

 

× 100.

 

 

 

 

13/

70 

Chodzi tu o produkt krajowy 
brutto w  cenach rynkowych. 

 

SPOSÓB

 

OBLICZANIA

 

PKB

 

W

 

POLSCE 

 

Rocznik  Statystyczny  GUS  zawiera  następujące  dane  z 
rachunku dochodu narodowego dla Polski za 1998 r.: 

 

1.  Produkcja globalna 

1 068 410,8 mln zł 

2. 

Zużycie pośrednie 

586 165,8 mln zł 

3.  Podatki od produktów minus 

dotacje do produktów 

(T

e

 – S

b

)

 

 

67 221,7 mln zł 

4. 

Spożycie 

(C + G)

 

433 466,6 mln zł 

5.  Akumulacja 

(I + 

∆Z)

 

145 005,1 mln zł 

6. 

Eksport towarów i usług 

(X)

 

155 873,8 mln zł 

7.  Dochód netto z zagranicy 

(F)

 

–

4 115,6 mln zł 

8. 

Import towarów i usług 

(M)

 

184 878,8 mln zł 

9. 

Wartość dodana brutto (1 – 2) 

482 245,0 mln zł 

10.  PKB (1 – 2 + 3) 

549 466,7 mln zł 

 

 
 
 

Oprócz metody przedstawionej w tabeli, PKB można obliczyć 

również według innej formuły, co daje ten sam wynik: 
 

PKB

w cenach rynkowych

  = C + I (+ 

∆Z) + G + X – M = 

= Spożycie + Akumulacja + Eksport – Import = 

= 433 466,6 + 145 005,1 + 155 873,8 – 

184 878,8 = 549 466,7 mln zł 

 

PKB

w cenach producenta

 = C + I (+ 

∆Z) + G + X – M – T

e

 + S

b

 = 

= Spożycie + Akumulacja + Eksport – Import – Podatki                  

od produktów minus 

dotacje do produktów = 482 245,0 mln zł 

 

 

PNB

w cenach rynkowych

  = PKB

w cenach rynkowych

  + Dochód netto                        

z zagranicy = 549 466,7 – 

4 115,6 = 545 351,1 mln zł

 

 

Wartość dodana brutto to inaczej produkt 

krajowy brutto w cenach producenta. 

 

14/

70 

Temat 2: 

 

RÓWNOWAGA   MAKROEKONOMICZNA 

 

 
W te

j  części  będziemy  posługiwać  się  krótkookresowym 

keynesowskim (popytowym)

  modelem gospodarki, nazwanym 

tak od nazwiska brytyjskiego ekonomisty Johna Maynarda 
Keynesa. 
 

Według  tego  modelu  ceny  i  płace  są  stałe,  a  gospodarka 
posiada wolne moce produkcyjne (tzn. produkcja dostosowuje 

się  bez  przeszkód  do  popytu).  Pozwala  to  pominąć  na  razie 

podażową stronę gospodarki. 
 
 

KONSUMPCJA

 

I

 

OSZCZĘDNOŚCI 

 

Wielkość  popytu  konsumpcyjnego  zależy  dość  ściśle  od 

poziomu  dochodów  rozporządzalnych  ludności,  które  są 
przeznacz

ane  na konsumpcję lub na oszczędności. 

 
Funkcja konsumpcji 

pokazuje 

wielkość 

wydatków 

konsumpcyjnych  ludności  (C)  w  zależności  od  poziomu 
globalnych dochodów (Y

).  Zakładamy  dla  uproszczenia,  że 

zależność ta ma charakter liniowy. 
 

 
 
 
 
 
 
 

 

 

15/

70 

 

 

Gospodarka zam

knięta bez państwa

 

 

 

W  gospodarce  zamkniętej  bez  budżetu  państwa  dochody 

rozporządzalne  są równe dochodowi narodowemu: 

 

Y

d

 = Y 

 

K

ONSUMPCJA

 

 

Funkcja konsumpcji wyraża się wzorem: 

 

C = C

0

 + cY

d

 = C

0

 + cY 

 

C   

wielkość konsumpcji   

C

0

   

konsumpcja autonomiczna 

c 

 

krańcowa skłonność  do konsumpcji 

 

Krańcowa  skłonność  do  konsumpcji  (c)

 

to odsetek przyrostu 

dochodu wydawany na konsumpcję. 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Nachylenie  funkcji  konsumpcji  zależy  od  krańcowej 

skłonności do konsumpcji. 

 

Położenie  funkcji  konsumpcji  (jej  odległość  od osi odciętych) 

zależy od wielkości konsumpcji autonomicznej. 



 

)

 

(

 

Konsumpcja (C) 

Dochód (Y) 

C = C

0

 + cY

 

Funkcja konsumpcji 

{

 

Konsumpcja autonomiczna (C

0

)

 

 

16/

70 

O

SZCZĘDNOŚCI

 

 

Nie skonsumowana część dochodu stanowi oszczędności (S).  
 
Funkcji konsumpcji 

C = C

0

 + cY

d

 = C

0

 + cY

 odpowiada 

funkcja 

oszczędności

: 

 

S = –C

0

 + sY

d

 = –C

0

 + sY

 

 

S 

  w

ielkość oszczędności  

C

0

   

konsumpcja autonomiczna 

s 

 

krańcowa skłonność  do oszczędzania 

 

Krańcowa  skłonność  do oszczędzania (s)

 

to odsetek przyrostu 

dochodu przeznaczany  na oszczędności. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

)

 

(

 

Oszczędności (S) 

Dochód (Y) 

{

 

– Konsumpcja autonomiczna (–

C

0

)

 

S = –C

0

 + sY

 

Funkcja oszczędności 

 

17/

70 

K

ONSUMPCJA A OSZCZĘDNOŚCI

 

 

Ponieważ  dochód  może  być  przeznaczony  tylko  na 

konsumpcję albo na oszczędności,  zatem: 

 

c + s = 1 

 
 

 
 
 
 

Poniższy  rysunek  pokazuje  zależność  pomiędzy  konsumpcją  a 

oszczędnościami. 
 

Przyjęte wartości liczbowe są następujące: 

 

C

0

 = 10 

c = 0,7 

s = 0,3 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 

Krańcowa skłonność 
do konsumpcji 

+ 

1

 

Krańcowa skłonność 

do oszczędzania 

= 

C 

 10 

Y 

C = 10 + 0,7Y

 

S 

  –10 

Y 

S = –10 +  0,3Y 

 

18/

70 

 

 

Gos

podarka zamknięta z budżetem państwa

 

 

 

W  gospodarce  zamkniętej  z  budżetem  państwa  dochody 

rozporządzalne  są mniejsze od dochodu narodowego: 

 

Y

d

 = (1 – t)Y 

 

t 

  stopa podatkowa netto 

 

 

Funkcja konsumpcji wyraża się wzorem: 

 

C = C

0

 + cY

d

 = C

0

 + c(1 – t)Y 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 

Wniosek: 

Istnienie  budżetu  państwa  zmniejsza  nachylenie  funkcji 
konsumpcji.

 

 

 

Analogicznie, funkcja oszczędności wyraża się wzorem: 

 

S = –C

0

 + sY

d

 = –C

0

 + s(1 – t)Y 

 



 

 

  C = C

0

 + cY 

Konsumpcja (C) 

Dochód (Y) 

   C = C

0

 + c(1 – t)Y 

Funkcja konsumpcji 
w  gospodarce bez 
budżetu państwa.

 

Funkcja konsumpcji 
w  gospodarce z 

budżetem państwa. 

 

19/

70 

 

 

Gospodarka otwarta z budżetem państwa 

 

 

Otwarcie gospodarki nie zmienia postaci funkcji konsumpcji 

ani funkcji oszczędności. 

 

Funkcja konsumpcji oraz funkcja oszczędności jest taka sama 

jak w gospodarce zamkniętej z budżetem państwa. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 



 

 

 

20/

70 

 

INWESTYCJE

 

 

 

Popyt  inwestycyjny  przedsiębiorstw  wiąże  się  z  zamierzonym 

(planowanym)  powiększeniem  zasobów  kapitału  trwałego  i 

zapasów.  Zależy  więc  od  przewidywanego  wzrostu  popytu  na 

ich produkty, a nie od bieżącego poziomu produkcji.  

 

Zakładamy, że inwestycje (I) są

 

wielkością autonomiczną

 

i nie 

zależą od bieżącej produkcji i dochodu. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Inwestycje (I) 

     I

 

Dochód (Y) 

 

 

21/

70 

 

WYDATKI

 

PAŃSTWA

 

I

 

PODATKI 

 

Wydatki  państwa  na  dobra  i  usługi  (G)

 

są  wielkością 

autonomiczną i nie zależą od bieżącej produkcji i dochodu. 

 

Podatki netto (NT)

 

zmieniają się wraz ze zmianami dochodu: 

 

NT = tY 

 
t 

  stopa podatkowa netto. 

 

Podatki netto to podatki minus płatności transferowe. 
 

 

Saldo budżetu państwa = 

= dochody budżetowe – wydatki państwa  

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 
 
 
 
 

Wydatki państwa (G), 

podatki netto (NT) 

Dochód (Y) 

Y

0

 

G 

NT = tY 

 

 

 

 

 

Gdy dochód narodowy 

jest większy niż Y

0

, 

występuje  

nadwyżka budżetowa  

(G < NT).

 

Gdy dochód narodowy 

jest mniejszy niż Y

0

, 

występuje  
de

ficyt budżetowy  

(G > NT).

 

Gdy dochód narodowy 
jest równy Y

0

, 

występuje  

równowaga budżetowa  

(G = NT).

 

 

22/

70 

 

EKSPORT

 

I

 

IMPORT 

 

Eksport (X)

 

jest  wielkością  autonomiczną  i  nie  zależy  od 

bieżącej produkcji i dochodu. 
 

Import (M)

 

zmienia się wraz ze zmianami  dochodu: 

 

M = mY 

 
m   

krańcowa skłonność do importu 

 

Krańcowa  skłonność  do  importu  (m)

 

obrazuje,  jaką  część 

każdej  dodatkowej  jednostki  dochodu  narodowego  podmioty 

krajowe chcą wydać na dodatkowy import. 

 

 

Bilans handlowy = eksport (X) – import (M) 

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Eksport (X), 

import (M ) 

Dochód (Y) 

Y

0

 

X

 

M  = mY

 

.............................
.. 
......................... 
.................... 
............... 
.......... 

 

 

 

............................ 
...................... 
................. 
............ 
....... 
.. 
 

... 

........ 

............ 

.................. 

 

. 

...... 

.......... 

................ 

 

Gdy dochód 
narodowy jest 

mniejszy niż Y

0

, 

występuje  

nadwyżka handlowa  
(eksport > import).

 

Gdy dochód 
narodowy jest równy 
Y

0

,  bilans handlowy 

wynosi zero.

 

Gdy dochód 
narodowy jest 

większy niż Y

0

, 

występuje  
deficyt handlowy  
(eksport < import).

 

 

23/

70 

 

POPYT

 

GLOBALNY 

 

 

Gospodarka zamknięta bez państwa

 

 

 

W  gospodarce  zamkniętej  bez  budżetu  państwa  występują 

dwa składniki popytu globalnego (AD): 

 

 

popyt konsumpcyjny gospodarstw domowych (C), 

 

 

popyt inwestycyjny przedsiębiorstw (I). 

 

 

AD = C + I 

 

 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Nachylenie  linii  popytu  globalnego  zależy  od  krańcowej 

skłonności  do  konsumpcji  (c),  a  jej  odległość  od  początku 

układu  współrzędnych  zależy  od  konsumpcji  autonomicznej 
(C

0

) oraz od inwestycji (I). 

 

 

 



 

Popyt globalny (AD) 

(I) 

Dochód (Y) 

Popyt globalny (AD = C + I) 

Konsumpcja (C) 

{

 

{

 

Inwestycje (I) 

Konsumpcja autonom. (C

0

) 

 

24/

70 

 

 

Gospodarka zamknięta z budżetem państwa

 

 

 

W gospodarce zamkniętej z budżetem państwa występują trzy 

składniki popytu globalnego (AD): 

 

 

popyt konsumpcyjny gospodarstw domowych (C), 

 

 

popyt inwestycyjny przedsiębiorstw (I), 

 

 

po

pyt państwa na dobra i usługi (G). 

 

 

AD = C + I + G 

 

 

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

W gospodarce zamkniętej z budżetem państwa krzywa popytu 

globalnego  ma  mniejsze  nachylenie  niż  w  gospodarce 

zamkniętej  bez  państwa,  ponieważ  istnienie  państwa 
zmniejsza nachylenie funkcji konsumpcji, a przez to – krzywej 
popytu globalnego. 
 
 

 



 

Popyt globalny (AD) 

(I) 

Dochód (Y) 

Popyt globalny  

w gospodarce zamkniętej  

z budżetem państwa  
(AD = C + I + G) 

Popyt globalny  
w gosp

odarce zamkniętej 

bez budżetu państwa 

{

 

{

 

Wydatki państwa (G) 

Konsumpcja autonom. (C

0

) 

+ inwestycje (I) 

 

25/

70 

 

 

Gospodarka otwarta z budżetem państwa

 

 

 

W gospodarce otwartej z budżetem państwa występują cztery 

składniki popytu globalnego (AD): 

 

 

popyt konsumpcyjny gospodarstw domowych (C), 

 

 

popyt inwestycyj

ny przedsiębiorstw (I), 

 

 

popyt państwa na dobra i usługi (G), 

 

 

popyt netto zagranicy — eksport minus import (X – M). 

 

 

AD = C + I + G + X – M 

 

 
 
 

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

W  gospodarce  otwartej  z  budżetem  państwa  krzywa  popytu 

globalnego  ma  mniejsze  nachylenie  niż  w  gospodarce 

zamkniętej  z  budżetem  państwa,  ponieważ  import,  który  jest 

wprost  proporcjonalny  do  dochodu,  zmniejsza  wielkość 
popytu globalnego. 
 



 

Popyt globalny (AD) 

(I) 

Dochód (Y) 

Popyt globalny  
w  gospodarce otwartej  

z budżetem państwa  
(AD = C + I + G + X – M ) 

Popyt globalny  
w gosp

odarce zamkniętej 

z budżetem państwa

 

Popyt globalny  

w gospodarce zamkniętej 

bez budżetu państwa 

{

 

{

 

Wydatki państwa (G) 

Konsumpcja autonom. (C

0

) 

+ inwestycje (I) 

{

 

Eksport (X) 

 

26/

70 

 

RÓWNOWAGA

 

PRODUKCJI

 

I

 

POPYTU 

 

Równowaga makroekonomiczna

 

(przy  stałych  cenach  i 

płacach)  występuje  wówczas,  gdy  globalny  popyt  równa  się 

globalnej  podaży,  tzn.  gdy  suma  planowanych  globalnych 

wydatków  jest  równa  dokładnie  wartości  wytworzonej 
produkcji. 

 

I

LUSTRACJA GRAFICZNA

:

 

 

Linia 45 ° 

jest zbiorem punktów, które przybierają taką samą 

wartość  na  obu  osiach.  Wszystkim  tym punktom odpowiada 

zrównanie się produkcji (oznaczonej na osi poziomej) i popytu 
globalnego (oznaczonego  na osi pionowej). 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Punkt przecięcia krzywej AD i linii 45° (punkt E) jest jedynym 
punktem, w którym popyt globalny AD jest równy dochodowi.  

 

Punkt  E  jest punktem równowagi

, w którym planowane wy-

datki  są  równe  faktycznej  produkcji  i  faktycznemu 
dochodowi.  

 

Y

0

 

to wielkość dochodu odpowiadająca równowadze. 

Popyt globalny (AD) 

(I) 

Y

0

 

Dochód, produkcja 

Linia 45°

 

Popyt globalny 
(AD)

 

E 

Punkt równowagi 

 

27/

70 

Z

APIS ALGEBRAICZNY

: 

 

 

Gospodarka zamknięta bez państwa

 

 

 

 

Popyt globalny  =  Produkcja (dochód) 

 

 

C + I  =  C + S 

 

Warunek równowagi: 

 

 
 
 

 

 

Gospodarka zamknięta z budżetem państwa

 

 

 

 

Popyt globalny  =  Produkcja (dochód) 

 

 

C + I + G  =  C + S + NT 

 

Warunek równowagi: 

 

 
 
 

 

 

Gospodarka otwarta z budżetem państwa

 

 

 

 

Popyt globalny  =  Produkcja (dochód) 

 

 

C + I + G + X – M  =  C + S + NT 

 

Warunek równowagi: 

 

 
 



 



 



 

I = S

 

(I – S) = 0

 

        lub 

I + G = S + NT

 

(I – S) + (G – NT) = 0

 

        lub 

I + G + X = S + NT + M

 

(I – S) + (G – NT) + (X – M) = 0

 

        lub 

 

28/

70 

K

IEDY NIE WYSTĘPUJE RÓWNOWAGA

?

 

 

Gdy  produkcja  jest  mniejsza  niż  Y

0

  (np. na poziomie Y

1

), 

wówczas występuje nadwyżka popytu (

luka inflacyjna

). 

 

Gdy  produkcja  jest  większa  niż  Y

0

  (np. na poziomie Y

2

), 

wówczas występuje nadwyżka podaży (

luka deflacyjna

). 

 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

W  przypadku nadwyżki popytu maleją zapasy i pojawiają się 

przymusowe  oszczędności.  W  przypadku  nadwyżki  podaży 

rosną zapasy i maleją niezamierzone oszczędności. 
 

W  gospodarce  o  giętkich  cenach  nierównowaga  może  być 
zlikwidowana przez  zmiany  cen (wzrost lub spadek). 
 

Nadwyżka  popytu  (luka  inflacyjna)  grozi  przyspieszeniem 

inflacji.  Nadwyżka  podaży  (luka  deflacyjna)  skłania  produ-
centów do zmniejszenia  produkcji. 

 
 
 

Popyt globalny (AD) 

 

Y

1

 

Y

0

 

Dochód, produkcja 

Linia 45°

 

Popyt globalny 
(AD)

 

E 

Y

2

 

Luka deflacyjna

 

Punkt równowagi 

Luka inflacyjna 

C 

D 

A 

B 

 

29/

70 

 

MNOŻNIK 

 

Mnożnik  informuje,  o  ile  zmieni  się  globalny  popyt,  a  co  za 
tym idzie – 

poziom produkcji, w wyniku zmiany 

autonomicznego  składnika  popytu  globalnego  (konsumpcji 
autonomicznej  C

0

, inwestycji I

,  wydatków  państwa  G, 

eksportu X

) o jednostkę. 

 

Mn

ożnik  jest  większy  od  1,  ponieważ  zmiana  wydatków 

autonomicznych  (np. inwestycyjnych) pociąga za sobą zmiany 
w dochodach i wydatkach konsumentów. 

 

Przy poniższych  wzorach na mnożnik  przyjęto oznaczenia: 
c  — 

krańcowa skłonność do konsumpcji 

s  — 

krańcowa skłonność do oszczędzania 

t  —  stopa podatkowa netto 
m  — 

krańcowa skłonność do importu 

 

 

Gospodarka zamknięta bez państwa

 

 

 

 
 

 

 

 

Gospodarka zamknięta z budżetem państwa

 

 

 

 
 

 

 

 

Gospodarka otwarta z budżetem państwa

 

 

 
 
 



 

Mnożnik = ————— = –———— 

1

 

1 – c(1 – t)

 

1

 

1 – c + ct

 



 

Mnożnik = ——————— = —————— 

1

 

1 – c(1 – t) + m

 

1

 

1 – c + ct + m

 



 

Mnożnik = ——— = — 

1

 

1 – c 

1

 

s 

 

30/

70 

PRZYK

ŁAD 

 

W gospodarce otwartej z budżetem państwa: 

 

 

krańcowa skłonność do konsumpcji (c) = 0,8; 

 stopa podatkowa netto (t) = 0,2; 
 

krańcowa skłonność do importu (m) = 0,1. 

 

Jak  się  zmieni  wielkość  produkcji  gdy  inwestycje  wzrosną  o 

200 000 zł? 
 

Rozwiązanie: 

 

 
 
 
 
Zatem wzrost inwestycji spowoduje wzrost produkcji o: 

 

200 000 zł × 2,17 = 434 000 zł 

 

Ilustracja graficzna: 

 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 

Mnożnik = —————— = —————————— = —— = 2,17 

1 

1 – c + ct + m 

1 

0,46 

1 – 0,8 + 0,8 

× 0,2 + 0,1 

1 

Wzrost inwestycji  

o 200 000 zł 

Wzrost produkcji  

o 434 000 zł 

Popyt globalny (AD)  

Dochód, produkcja 

Linia 45° 

AD 

E’

 

AD’

 

E

 

 

31/

70 

 

PARADOKS

 

ZAPOBIEGLIWOŚCI 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

AD 

C 

 C

0

 

 C

1

 

Y 

S, 

I 

  –C

0

 

  –C

1

 

Y 

Y

1

 

Y

0

 

S  

I  

S’

  

C 

C’ 

Y 

Linia 45° 

AD 

AD’

 

Y

1

 

Y

0

 



 



 



 

1. Wielkość produkcji zapewniająca równowagę wynosi Y

0

.

 

2. Gospodarstwa domowe zmieniają plany i 

zaczynają 

oszczędzać  mniej

 

przy każdym poziomie dochodu 

(konsum

pcja autonomiczna  rośnie z C

0

 do C

1

).

 

4. Funkcja konsumpcji przesuwa się 

w górę – z położenia C do położenia 
C’ (rys. 2).  

 

3. Funkcja oszczędności  przesuwa 

się w dół – z położenia S do 

położenia S’ (rys. 1).  

 

5. Krzywa popytu globalnego 

przesuwa się w górę – z położenia 
AD 

do położenia AD’ (rys. 3). 

 

 

7. Przy wielkości produkcji Y

1

, 

funkcji oszczędności  S’ oraz funkcji 
inwestycji I 

wielkość oszczędności

 

jest dokładnie taka sama

 

jak na 

początku (tzn. przy wielkości 
produkcji Y

0

, funkcji oszczędności  S 

oraz funkcji inwestycji I). 

 

6. Poziom produkcji odpowiadający 
równowadze wzrasta z Y

0

 do Y

1

 

(działa mnożnik)  – por. rys. 3. 

 

 

32/

70 

 

MNOŻNIK

 

ZRÓWNOWAŻONEGO

 

BUDŻETU 

 

Mnożnik  zrównoważonego  budżetu

 

to  mechanizm  polegający 

na  tym,  że  wzrost  wydatków  państwa,  któremu  towarzyszy 

taki sam wzrost podatków, powoduje zwiększenie produkcji. 

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 

33/

70 

Temat 3: 

 

PIENIĄDZ, BANKI, POLITYKA PIENIĘŻNA 

 

 

PIENIĄDZ 

 
 

Definicja 

 

Pieniądz  to  powszechnie  akceptowany  w  danym kraju 

środek  płatniczy,  służący  do  regulowania  różnego  typu 

zobowiązań. 

 
 

Funkcje 

 

Trzy główne funkcje pieniądza są następujące: 

 

♦ 

środek wymiany i płatności 

(za  pośrednictwem  pieniądza  ludzie  dokonują wy-miany 

dóbr  i  usług  oraz  spłacają  inne  wzajemne 
z

obowiązania) 

 

♦  jednostka rozrachunkowa 

(w  pieniądzu  wyrażone  są  ceny  i  prowadzone  roz-

liczenia) 

 

♦ 

środek przechowywania wartości (tezauryzacji) 

(pieniądz  jest  jedną  z  form  gromadzenia  i  przecho-
wywania bogactwa) 

 

 

     

 

     

 

 

34/

70 

 

Rodzaje pieniądza 

 

Należy  przede  wszystkim  odróżnić  dwie  postacie 

pieniądza: 

 

♦ 

pieniądz gotówkowy 

(banknoty i bilon) 

 

♦ 

pieniądz bezgotówkowy 

(pieniądz  mający  formę  zapisu  na  rachunku 

bankowym,  którego  podstawą  może  być  depozyt 

klienta  lub  kredyt  udzielony  przez  bank;  płatności 

dokonywane są za pomocą polecenia przelewu, czeku, 
karty kredytowej itp.) 

 

Poza tym rozróżniamy: 

 

♦ 

pieniądz towarowy 

(jednostka  pieniądza  warta  jest  tyle,  ile  wart  jest 

materiał, z którego została wykonana, np. złoto) 

 

♦ 

pieniądz symboliczny 

(jednostka pieniądza warta jest więcej niż materiał, z 

którego  została  wykonana,  o  czym  informuje 
umieszczony  na niej znak-symbol, np. banknot) 

 

Niby-

pieniądz  (quasi-pieniądz)

 

to  aktywa,  które  są 

prawie  tak  samo  dobre  jak  pieniądz;  jest  to  środek 

przechowywania  wartości,  który  można  łatwo  zamienić 

na pieniądz, ale który sam pieniądzem nie jest, np. wkład 
w towarzystwie budowlanym. 
 

Karty  kredytowe  to  substytuty  pieniądza

 

— 

spełniają 

tylko  niektóre  jego  funkcje.  Mogą  służyć  do  zapłaty  za 

towary, jednak dowód zapłaty kartą kredytową nie może 

być wykorzystany do dokonania dalszych zakupów. 

     

 

 

35/

70 

 

Agregaty pieniężne 

 

Istnieją węższe i szersze definicje pieniądza stosowane do 

ilości pieniądza w obiegu — tzw. agregaty pieniężne. 
 
 

M0

 

(baza monetarna, zasób pieniądza wielkiej mocy) 

= 

gotówka w obiegu + rezerwy gotówkowe banków 

 
 

M1

 

= 

gotówka w obiegu + wkłady na żądanie 

 
 

M2

 

= 

gotówka w obiegu + wkłady na żądanie +  

+ wkłady terminowe 

 
 

Agregaty M1 i M

2 mogą być liczone w dwojaki sposób: 

 

 tylko w walucie krajowej, 

 

 

z uwzględnieniem także wkładów w walutach obcych. 

 

Oprócz  wymienionych,  istnieją  jeszcze  szersze  miary 

podaży pieniądza — takie jak np. agregat M3 czy M4.  

 

Uwaga:

 

w  podręczniku  baza  monetarna  jest  niekiedy 

oznaczana symbolem H. 

     

 

 

36/

70 

 

BANKI 

 
 

Bank centralny 

 

Kontrolę nad całością obiegu pieniężnego w gospodarce 
sprawuje bank centralny.  

Pięć podstawowych funkcji banku centralnego to: 

 

emisja pieniądza gotówkowego, 

 

kontrola obiegu pieniężnego, 

 

refinansowanie i kontrola banków komercyjnych, 

 

zarządzanie  długiem  państwowym  i  finansowanie 

deficytu budżetowego, 

 

rozliczenia międzypaństwowe z zagranicą. 

 
 

Banki komercyjne 

 

Obok  banku  centralnego,  który  stanowi  podstawę 

systemu  finansowego  każdego  państwa,  głównym 

ogniwem  współczesnego  systemu  finansowego  są  banki 
komercyjne.  

Główne ich funkcje obejmują: 

 

pośredniczenie  w  rozliczeniach  finansowych  między 
jednostkami gospodarczymi, 

 

gromadzenie  wkładów  oszczędnościowych  i  przecho-

wywanie powierzonych rezerw pieniężnych, 

 

udzielanie kredytów jednostkom gospodarczym i 
gospodarstwom domowym. 

     

 

     

 

 

37/

70 

 

MNOŻNIK

 

KREACJI

 

PIENIĄDZA 

 

Banki  komercyjne  nie  tylko  gromadzą  oszczędności  i 

zamieniają je na kredyty.  

 

Pełnią  one  jeszcze  jedną  bardzo  ważną  funkcję:  udzielając 

kredytów  na  sumy  wielokrotnie  przekraczające  wartość 

trzymanych  rezerw,  banki  komercyjne  wytwarzają  (kreują) 
dodatko

wy pieniądz.  

 

Intensywność tego efektu wyraża mnożnik  kreacji pieniądza: 

 
 
 
 
 

 

c

p

  —  stosunek gotówki w obiegu pozabankowym (C) do 

wkładów na żądanie (D) 

c

b

  —  stopa rezerw gotówkowych banków – stosunek rezerw 

gotówkowych banków (R

) do wkładów na żądanie (D) 

 

Innymi słowy:     c

p

 = —     c

b

 = — 

 

Interpretacja: 

Mnożnik  kreacji  pieniądza  informuje,  o  ile  zmieni  się  podaż 

pieniądza  M1  w  wyniku zmiany bazy monetarnej o jednostkę 

(np. o 1 zł). 

 

Można więc zapisać: 
 
 
 
 

Mnożnik kreacji pieniądza = ————

 

c

p

 + 1

 

c

p

 + c

b

 

R 

C 

D 

D 

Podaż pieniądza (M1) =  ————  ×  Baza monetarna (M0)

 

c

p

 + 1

 

c

p

 + c

b

 

 

38/

70 

 

PODAŻ

 

PIENIĄDZA 

 
 

Od czego zależy podaż pieniądza? 

 

Zgodnie ze wzorem   

 
 
 

na podaż pieniądza ma wpływ: 

♣ 

stopa rezerw gotówkowych banków (c

b

), 

♣ 

ilość gotówki w obiegu oraz ilość gotówki w bankach 
(M0), 

♣ 

stosunek  gotówki  do wkładów bankowych w sektorze 
pozabankowym (c

p

). 

 

Podaż pieniądza nie zależy od stopy procentowej. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     

 

M1 =  ————  

×  M0

 

c

p

 + 1

 

c

p

 + c

b

 

   

 

 

39/

70 

 

Kontrola podaży pieniądza przez bank centralny 

 

1. Rezerwy obowiązkowe 

 

Stopa  rezerw  obowiązkowych

  jest to minimalna relacja 

rezerw  gotówkowych  do  wkładów,  jaką  muszą 

utrzymywać  banki  komercyjne  na  mocy  decyzji  banku 
centralnego. 

 

Im wyższa stopa rezerw obowiązkowych, tym podaż pie-

niądza  jest  mniejsza  (ponieważ  parametr  c

b

  jest 

większy). 

 

2. Stopa dyskontowa 

 

Stopa dyskontowa 

jest to stopa procentowa stosowana 

przez  bank  centralny  przy  udzielaniu  pożyczek  bankom 
komercyjnym. 
 

Im  wyższa  stopa  dyskontowa,  tym  podaż  pieniądza  jest 

mniejsza (ponieważ parametr c

b

 

jest większy). 

 

3. Operacje otwartego rynku 

 

Operacje otwartego rynku 

występują wtedy, kiedy bank 

centralny  zmienia  wielkość  bazy  monetarnej,  kupując 
lub sprzeda

jąc papiery wartościowe na otwartym rynku. 

 

Gdy bank centralny kupi na otwartym rynku papiery 

wartościowe, wówczas zwiększy się baza monetarna, a co 
za tym idzie — 

podaż pieniądza. 

 

Gdy bank centralny sprzeda na otwartym rynku papiery 

wartościowe,  wówczas  zmniejszy  się  baza  monetarna,  a 
co za tym idzie — 

podaż pieniądza. 

     

 

 

40/

70 

 

Wykres 

 

Na  wykresie  przedstawiającym  rynek  pieniądza  krzywa 

podaży  pieniądza  jest  pionowa,  ponieważ  podaż 

pieniądza nie zależy od stopy procentowej. 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     

 

Krzywa podaży pieniądza

 

M

S

  

Stopa procentowa (R

n

)  

Realne zasoby pieniądza 

(M ) 

 

 

41/

70 

 

POPYT

 

NA

 

PIENIĄDZ 

 

Dla  uproszczenia  zakładamy,  że  istnieją  tylko  dwa  rodzaje 
aktywów: 

♦ 

pieniądz

,  który  jest  środkiem  wymiany,  ale  nie przynosi 

dochodów w postaci odsetek; 

♦ 

obligacje

,  symbolizujące  wszystkie  pozostałe  aktywa 

przynoszące  odsetki,  ale  które  nie  są  bezpośrednio 

środkiem płatności. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

   

 

   

 

   

 

   

 

   

 

   

 

   

 

   

 

 

42/

70 

 

Koszty oraz korzyści trzymania pieniądza 

 

Zastanowimy  się  tutaj,  w  jaki  sposób  ludzie  powinni 

podzielić swój majątek między pieniądze i obligacje. 
 
 

Koszty związane z trzymaniem pieniądza

 

 

Kosztem  alternatywnym  (kosztem  utraconych możliwoś-

ci)  posiadania  pieniądza  są  odsetki  utracone  w  wyniku 

trzymania  aktywów  finansowych  w  postaci  pieniędzy 
(gotówki), a nie w formie oprocentowanych obligacji. 

 

Miarą  kosztu  trzymania  pieniądza  jest  zatem  wysokość 
nominalnej stopy procentowej. 

 

Krzywa  MC 

symbolizująca  koszt  krańcowy  utrzymywa-

nia pieniądza jest pozioma, ponieważ koszt alternatywny 

każdej trzymanej złotówki jest taki sam. 

 

Np. koszt związany z trzymaniem w kieszeni dwudziestej 

złotówki  jest  wyznaczony poziomem nominalnej stopy 

procentowej w Polsce i pokrywa się dokładnie z kosztem 

np.  czterysta  osiemdziesiątej  czwartej  złotówki,  która 

wpłacona do banku przyniosłaby takie same odsetki. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     

 

     

 

Stopa procentowa (R

n

)  

Realne zasoby pieniądza 

 

M C 

Krzywa kosztu krańcowego  

trzymania pieniądza 

 

43/

70 

 

 

Motywy trzymania pieniądza

 

 

Motyw transakcyjny

 

trzymania  pieniądza  oznacza,  że 

ludzie  trzymają  pieniądze,  ponieważ  planują  zakupy 

różnych  dóbr,  a  momenty  przypływu  gotówki  nie 

pokrywają się w czasie z momentami wydatków. 

 

Motyw przezorności

 

trzymania pieniądza polega na tym, 

że  ludzie  z  góry  decydują  się  trzymać  pewien  zasób 

pieniądza na pokrycie nieprzewidzianych wydatków. 

 

Motyw portfelowy 

trzymania  pieniądza  wynika  z 

niechęci ludzi do ryzyka. Ludzie wolą trzymać aktywa o 

niskiej,  ale  pewnej  stopie  zysku  (np.  pieniądze  na 

rachunkach bankowych), niż inne aktywa o wysokiej, ale 
niepewnej stopie zysku. 

 

Krzywa  MB 

symbolizująca  korzyść  krańcową  utrzymy-

wania  pieniądza  jest  malejąca,  ponieważ  korzyść  krań-

cowa  zmniejsza  się w miarę wzrostu zasobów pieniądza: 

najpilniejsze  transakcje  mogłyby  zostać  dokonane przez 

niewiele  banknotów  stuzłotowych  trzymanych  w 

kieszeni,  korzyść  z  każdej  kolejnej  złotówki  się 
zmniejsza. 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     

 

Korzyść krańcowa 

trzymania pieniądza  

(M B)  

Realne zasoby pieniądza 

 

M B 

Krzywa korzyści krańcowej  

trzymania pieniądza 

 

44/

70 

 

 

Ile ludzie trzymają pieniędzy?

 

 

Ludzie  będą  trzymać  pieniądze  aż  do  momentu,  w 

którym  korzyść  krańcowa  z  utrzymywania  dodatkowej 

jednostki  pieniądza  zrówna  się  z  jego  kosztem  krań-
cowym (MB = MC). 

 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 

 

 

W punkcie E 

korzyść  krańcowa  trzymania  pieniądza 

zrównuje się z kosztem krańcowym trzymania pieniądza.  

 

Zatem popyt na pieniądz będzie wynosił M

D

. 

 

 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 

 

     

 

Korzyść krańcowa 

trzymania pieniądza 

(M B), 

stopa procentowa (R

n

) 

Przecięcie krzywych MB oraz MC 

(pkt. E

) pozwala ustalić optymalną 

wielkość popytu na realne zasoby 

pieniądza (M

D

).

 

 
 

Realne zasoby pieniądza 

(M ) 

M B 

E 

M

D

 

M C 

M B, 

R

n

 

M  

M B 

M B’ 

E 

M

D

 

M

D

1

 

R

n

2

 

R

n

1

 

M C 

M C’ 

E

1

 

E

2

 

M

D

2

 

Wzrost nominalnej stopy procentowej (z R

n

1

  

do R

n

2

) powoduje przesunięcie krzywej kosztu 

krańcowego MC w górę do położenia MC’. 
 

Popyt na pieniądz maleje (z M

D

 do M

D

1

). 

Wzrost dochodu realnego  (produk-
cji) powod

uje przesunięcie krzywej 

korzyści krańcowej MB w prawo do 

położenia MB’. 
 

Popyt na pieniądz rośnie (z M

D

 do 

M

D

2

). 

 

45/

70 

 

Wykres 

 

Na  wykresie  przedstawiającym  rynek  pieniądza  krzywa 

popytu  na  pieniądz  jest  malejąca,  ponieważ  popyt  na 

pieniądz rośnie wraz ze spadkiem stopy procentowej. 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 

 
 
 

   

 

     

 

Stopa procentowa (R

n

)  

Krzywa popytu na pieniądz

 

M

D

  

Realne zasoby pieniądza 

(M ) 

   

 

 

46/

70 

 

RÓWNOWAGA

 

NA

 

RYNKU

 

PIENIĄDZA 

 

Rynek  pieniądza  znajduje  się  w  równowadze wówczas, gdy 

popyt  na  realne  zasoby  pieniądza  jest  równy  realnej  podaży 

pieniądza (M

D

 = M

S

). 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

E 

 

punkt równowagi na rynku pieniądza 

R

n

*   

stopa procentowa zapewniająca równowagę  

M*   

ilość pieniądza zapewniająca równowagę 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

   

 

Stopa procentowa (R

n

)  

M

S

  

E  

M

D

  

R

n

*  

M *  

Realne zasoby pieniądza 

 

 

47/

70 

 

MECHANIZM

 

POWROTU

 

DO

 

PUNKTU

 

RÓWNOWAGI 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

A  

Stopa procentowa (R

n

)  

M

S

  

E*  

M

D

  

R

n

*  

M *  

Realne zasoby pieniądza 

(M ) 

  C  

D  

M

D

 > M

S

 

R

n

2

  

B  

R

n

1

  

M

S

 > M

D

 

1.  Wysoka stopa procentowa 

 

 

Przy wysokiej stopie procentowej (np. na poziomie R

n

1

) występuje 

nadwyżka podaży pieniądza (M

S

 > M

D

). 

 

Nadwyżka podaży pieniądza oznacza, że na rynku obligacji wystę-

puje nadwyżka popytu. 

 

Nadwyżka popytu na obligacje spowoduje, że ceny obligacji wzros-

ną,  czyli  stopa  procentowa  (stopa  zysku  z  obligacji)  spadnie. 
Jedno-

cześnie w wyniku wzrostu cen obligacji, wzrośnie popyt na 

pieniądz. 

 

Przy stopie procentowej R

n

* wystąpi równowaga na rynku pieniądza 

i obligacji  

2.  Niska  stopa procentowa 

 

 

Przy niskiej stopie procentowej (np. na poziomie R

n

2

) występuje 

nadwyżka popytu na pieniądz (M

D

 > M

S

). 

 

Nadwyżka popytu na pieniądz oznacza, że na rynku obligacji wystę-

puje nadwyżka podaży. 

 

Nadwyżka podaży obligacji spowoduje, że ceny obligacji spadną, 

czyli stopa procentowa (stopa zysku z obligacji) wzrośnie. Jedno-

cześnie w wyniku spadku cen obligacji, spadnie popyt na pieniądz. 

 

Przy stopie procentowej R

n

* wystąpi równowaga na rynku pieniądza 

i obligacji. 

 

48/

70 

 

ZMIANY

 

STANU

 

RÓWNOWAGI 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 

R

n

  

M

S

  

E  

M

D

  

R

n

*  

M *  

M  

M

S

1

 

M

1

  

E

1

 

R

n

1

  

1. Wzrost podaży pieniądza 

 

Gdy bank centralny zwiększa podaż 

pieniądza (np. zwiększa bazę mone-

tarną  poprzez  operacje  otwartego 

rynku, zmniejsza stopę dyskontową 

lub stopę rezerw obowiązkowych), 

wówczas krzywa podaży pieniądza 

przesuwa się w prawo (z położenia 

M

S

 do M

S

1

). 

 

Stopa procentowa spada z R

n

* do 

R

n

1

. Ilość pieniądza w gospodarce 

zwiększa się z M* do M

1

. 

2. Spadek realnego dochodu 

 

Spadek realnego dochodu zmniej-

sza korzyść krańcową z utrzymywa-

nia  pieniądza.  Popyt  na  pieniądz 

spada, krzywa popytu na pieniądz 

przesuwa  się  w  lewo  (z  położenia 
M

D

 do M

D

2

). 

 

Stopa procentowa spada z R

n

* do 

R

n

2

. Ilość pieniądza w gospodarce 

nie zmieni się. 

R

n

  

M

S

  

E  

M

D

3

  

M

D

  

R

n

*  

M *  

M  

R

n

3

  

3. Wzro

st konkurencji między 

bankami 

 

Wzrost konkurencji między banka-

mi, który wyrazi się w trwałym wzro-

ście oprocentowania wkładów ban-

kowych, zwiększy popyt na wkłady 
bankowe, a przez to popyt na pie-

niądz i przesunie krzywą popytu na 

pieniądz  w  prawo (z położenia M

D

 

do M

D

3

). 

 

Stopa  procentowa rośnie z R

n

* do 

R

n

3

. Ilość pieniądza w gospodarce 

nie zmieni się. 

E

3

 

R

n

  

M

S

  

E  

M

D

2

  

M

D

  

R

n

*  

M *  

M  

R

n

2

  

E

2

 

 

49/

70 

Temat 4: 

 

MODEL  IS–LM 

 

 

POPYT

 

GLOBALNY

 

A

 

STOPA

 

PROCENTOWA 

 

♦  Wzrost  stopy procentowej zmniejsza  popyt globalny. 

 

♦  Spadek s

topy procentowej zwiększa popyt globalny. 

 
Uzasadnienie: 
 

♦  wysoka stopa procentowa zmniejsza popyt inwestycyjny 

przedsiębiorstw  oraz  popyt  konsumpcyjny  gospodarstw 
domowych (drogie kredyty); 

 

♦ 

niska  stopa  procentowa  zwiększa  popyt  inwestycyjny 

przedsiębiorstw oraz popyt konsumpcyjny gospodarstw 
domowych (tanie kredyty). 

 

Spadek  stopy  procentowej  powoduje  przesunięcie  krzywej 

popytu globalnego w górę: 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Linia 45

° 

AD

1

  

E

1

  

AD

0

  

E

0

  

Y

1

  

Y

0

  

AD  

Dochód (Y) 

AD

1

 

 Krzywa popytu globalnego 

odpowiada

jąca niższej stopie pro-

centowej. 

AD

0

 

 Krzywa popytu globalnego 

odpowiadająca wyższej stopie pro-
centowej. 

 

50/

70 

 

RYNEK

 

DÓBR

 

A

 

RYNEK

 

PIENIĄDZA

 

 

 

Mechanizm transmisyjny i efekt tłumienia 

 

Mechanizm transmisyjny:

 

Zwiększenie  podaży  pieniądza  po-

woduje spadek stopy procentowej, zwiększenie popytu global-
nego (AD

0

  AD

1

) oraz wzrost dochodu i produkcji (Y

0

  Y

1

). 

 

Efekt tłumienia: 

W miarę wzrostu dochodu zwiększa się popyt 

na  pieniądz,  co  powoduje  wzrost  stopy  procentowej, prze-

sunięcie nieco w dół krzywej popytu globalnego (AD

1

  AD

2

) 

oraz spadek dochodu i produkcji (Y

1

  Y

2

).  

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

  

 

PEŁNY MECHANIZM WYGLĄDA NASTĘPUJĄCO: 

 

(1) 

Wzrost realnej podaży pieniądza (M

S

 

)  

(2)    Spadek stopy procentowej (R

n

 

) 

(3)    

 Wzrost konsumpcji i inwestycji (C 

 + I ) 

(4)    

 

 Wzrost popytu globalnego (AD 

) 

(5)    

 

 

 Wzrost dochodu i produkcji (Y 

) 

(6)    

 

 

 

 Wzrost pop

ytu na pieniądz (M

D

 

) 

(7)    

 

 

 

 

 Wzrost stopy procentowej (R

n

 

) 

(8)    

 

 

 

 

 

 Spadek konsumpcji i inwestycji (C 

 + I ) 

(9)    

 

 

 

 

 

 

 Zmniejszenie popytu globalnego (AD 

) 

(10)    

 

 

 

 

 

 

 

Spadek dochodu i produkcji (Y 

) 

 

Linia 45

° 

AD

1

  

E

1

  

AD

0

  

E

0

  

Y

1

  

Y

2

  

Y

0

  

AD  

Dochód (Y) 

AD

2

  

E

2

  

 

EFEKT OSTATECZNY: 

 

AD

0

 

 AD

2 

 

Y

0

 

 Y

2

 

 

 

51/

70 

Efekt wypierania 

 

Wypieranie

 

polega  na  ograniczeniu  wielkości  popytu 

konsumpcyjnego i inwestycyjnego sektora prywatnego pod 

wpływem wzrostu wydatków państwa. 

 
 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Jest  to  tzw.  niepełne  wypieranie  w  modelu  keynesowskim.

  

 

MECHANIZM EFEKTU WYPIERANIA: 

 

(1) 

Wzrost wydatków państwa (G )  

(2)   Wzrost popytu globalnego (AD 

) 

(3)     Wzrost dochodu i produkcji (Y 

) 

(4)       Wzrost popytu na pieni

ądz (M

D

 

) 

(5)         Wzrost stopy procentowej (R

n

 

) 

(6)           Spadek konsumpcji i inwestycji (C 

 + I ) 

(7)             Zmniejszenie popytu globalnego (AD 

) 

(8)               Spadek dochodu i produkcji (Y 

) 

 

Linia 45

° 

AD

1

  

E

1

  

AD

0

  

E

0

  

Y

1

  

Y

2

  

Y

0

  

AD  

Dochód (Y) 

AD

2

  

E

2

  

 

EFEKT OSTATECZNY: 

 

AD

0

 

 AD

2 

 

Y

0

 

 Y

2

 

 

 

52/

70 

 

KRZYWA

 

IS 

 
Krzywa  IS 

jest  zbiorem  różnych  kombinacji  dochodu  i stopy 

procentowej, przy których rynek dóbr 

znajduje  się  w 

równowadze. 
 

Rynek  dóbr  znajduje  się  w  równowadze  wówczas,  gdy  popyt 

globalny i faktyczny dochód są równe. 

 

Jak powstaje krzywa IS?

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1. 

Załóżmy, że stopa procentowa wy-

nosi np. R

0

. 

2. Przy stopie procentowej R

0

 znamy 

rozmiary popytu inwestycyjnego 
oraz autonomicznego popytu kon-

sumpcyjnego, tym samym możemy 

wykreślić 

funkcję 

popytu 

globalnego (AD

0

). 

3. Przy stopie procentowej  R

0

 dochód 

zapewniający równowagę na rynku 

dóbr wynosi Y

0

. 

4. Na dolnym rysunku zaznaczamy 

punkt E

0

,  któremu odpowiada stopa 

procentowa R

0

, dochód Y

0

 oraz rów-

nowaga na rynku dóbr. 

5. 

Załóżmy, że stopa procentowa jest 

niższa i wynosi R

1

. 

6. 

Obniżenie stopy procentowej zwięk-

szyło  popyt  globalny,  w  wyniku 
czego krzywa popytu globalnego 

przesunęła się do położenia AD

1

. 

7. Analogicznie jak poprzednio, na 

dol-nym rysunku  zaznaczamy punkt 
E

1

, któremu odpowiada stopa 

procento-wa R

1

 i dochód Y

1

, a co za 

tym idzie –  równowaga na rynku 
dóbr. 

8. 

Powtarzając  ten  zabieg  dla  wielu 
stóp procentowych otrzymamy  sze-
reg punktów rów

noważących rynek 

dóbr (takich jak E

0

 lub E

1

), które po 

połączeniu utworzą krzywą IS. 

 

   

 

Linia 45

° 

AD

1

  

E

1

  

AD

0

  

E

0

  

Y

1

  

Y

0

  

R

0

  

E

0

  

R

1

  

E

1

  

IS  

Y

1

  

Y

0

  

AD  

Dochód (Y) 

R

n

  

Dochód (Y)