Bezpieczeństwo w eksploatacji maszyn
dr hab. inż. M. Sikorski msik@zie.pg.gda.pl
http://www.zie.pg.gda.pl/sikorski
Data wykładu: . . . . . . . . . . . . .
Metody oceny ryzyka zawodowego
na stanowiskach pracy
90 min
Razem slajdów: 34
2
Przegląd wybranych metod
•
metoda ogólna wg PN-N-18002
•
trójstopniowa
•
pi
ę
ciostopniowa
•
metody nietypowe
•
kalkulator ryzyka
•
FMEA – Failure Mode and Effect Analysis
•
WPR – Wska
ź
nik Poziomu Ryzyka
•
metoda „Risk Score”
•
metoda OR wg normy MIL STD 882
•
mapa postrzeganego ryzyka
3
Metoda
ogólna wg PN
4
4
1. Zebranie informacji
- klasyfikacja prac
2. Identyfikacja zagro
ż
e
ń
- zidentyfikowanie zagro
ż
e
ń
3. Oszacowanie ryzyka
- wyznaczenie poziomu ryzyka
4. Wyznaczenie dopusz-
czalno
ś
ci ryzyka
- decyzja o ryzyku
5. Okre
ś
lenie zakresu
wymaganych działa
ń
- przygotowanie planu działania
6. Okresowa weryfikacja
poziomu ryzyka
- sprawdzenie zgodno
ś
ci
Metoda ORZ wg PN
5
•
Jakiego rodzaju wypadki mog
ą
wyst
ą
pi
ć
podczas wykonywania czynno
ś
ci ?
•
Na jakie czynno
ś
ci niebezpieczne jest nara
ż
ony
człowiek podczas wykonywania czynno
ś
ci ?
•
Czy podczas pracy mog
ą
wyst
ę
powa
ć
problemy lub odchylenia
od jej normalnego przebiegu ?
•
Czy wykonywanie zada
ń
ł
ą
czy si
ę
z du
ż
ym wysiłkiem lub
obci
ąż
eniem psychicznym ?
•
Czy podczas wykonywania czynno
ś
ci pracownik jest nara
ż
ony
na szkodliwe czynniki fizycznego
ś
rodowiska pracy ?
•
Czy podczas wykonywania czynno
ś
ci pracownik jest nara
ż
ony
na szkodliwe czynniki biologiczne i chemiczne ?
Zakres problemowy identyfikacji zagrożeń
6
• poło
ż
enie stanowiska pracy w stosunku do powierzchni
ziemi lub podłogi pomieszczenia,
• ograniczone przestrzenie (doj
ś
cia, przej
ś
cia, dost
ę
py),
• powierzchnie, na których jest mo
ż
liwy upadek
pracuj
ą
cych
• ostrza, ostre kraw
ę
dzie, wystaj
ą
ce elementy,
chropowato
ść
i szeroko
ść
wyrobów, urz
ą
dze
ń
i narz
ę
dzi,
• poruszaj
ą
ce si
ę
maszyny i mechanizmy,
• ruchome elementy urz
ą
dze
ń
technicznych,
• temperatura powierzchni wyposa
ż
enia i materiałów,
• ci
ś
nienie (gazy pod ci
ś
nieniem, płyny pod ci
ś
nieniem),
• hałas (słyszalny, infrad
ź
wi
ę
kowy, ultrad
ź
wi
ę
kowy),
• drgania (miejscowe lub ogólne),
Czynniki brane pod uwagę w ORZ
7
• jonizacja powietrza, promieniowanie jonizuj
ą
ce,
• promieniowanie (laserowe, nadfioletowe, podczerwone),
• pole elektromagnetyczne,
• pole elektrostatyczne, elektryczno
ść
statyczna,
• napi
ę
cie w obwodzie elektrycznym,
• pyły (np. pyły drewna, pyły zawieraj
ą
ce woln
ą
,
krystaliczn
ą
krzemionk
ę
), aerozole stałe i ciekłe,
• zagro
ż
enie wybuchem i po
ż
arem
• obci
ąż
enie fizyczne
• statyczne, dynamiczne, monotypia
• obci
ąż
enie psychiczne
• przeci
ąż
enie lub niedoci
ąż
enie percepcyjne
• obci
ąż
enie emocjonalne
Czynniki brane pod uwagę w ORZ
8
Ustalenie zwi
ą
zanego z zidentyfikowanymi zagro
ż
eniami zwi
ą
zku mi
ę
dzy:
• prawdopodobie
ń
stwem wyst
ą
pienia zagro
ż
e
ń
• ci
ęż
ko
ś
ci
ą
szkodliwych nast
ę
pstw tych zagro
ż
e
ń
Prawdopodobie
ń
stwo
wyst
ą
pienia
zagro
ż
enia
Ci
ęż
ko
ść
nast
ę
pstw
mała
ś
rednia
du
ż
a
Mało prawdopodobne
małe
małe
ś
rednie
Prawdopodobne
małe
ś
rednie
du
ż
e
Wysoce prawdopodobne
ś
rednie
du
ż
e
du
ż
e
dopuszczalne
dopuszczalne (niezbędne są działania korygujące)
niedopuszczalne
Oszacowanie ryzyka w skali trójstopniowej
9
dopuszczalne
dopuszczalne (niezbędne są działania korygujące)
niedopuszczalne
Prawdopodobie
ń
stwo
wyst
ą
pienia
zagro
ż
enia
Ci
ęż
ko
ść
nast
ę
pstw
mała
ś
rednia
du
ż
a
Mało prawdopodobne
bardzo
małe
małe
ś
rednie
Prawdopodobne
małe
ś
rednie
du
ż
e
Wysoce prawdopodobne
ś
rednie
du
ż
e
bardzo
du
ż
e
Oszacowanie ryzyka w skali pięciostopniowej
10
Nast
ę
pstwa o małej szkodliwo
ś
ci - s
ą
to urazy i choroby, nie powoduj
ą
ce długotrwałych
dolegliwo
ś
ci i absencji w pracy (czasowe pogorszenie stanu zdrowia, np. niewielkie
stłuczenia, zranienia, podra
ż
nienia oczu, objawy niewielkiego zatrucia, bóle głowy itp.).
Nast
ę
pstwa o
ś
redniej szkodliwo
ś
ci - s
ą
to urazy i choroby, które powoduj
ą
niewielkie, ale
długotrwałe lub nawracaj
ą
ce okresowo dolegliwo
ś
ci, zwi
ą
zane z krótkimi okresami absencji
(np. zranienia, oparzenia II stopnia na niewielkiej powierzchni ciała, alergie skórne,
nieskomplikowane złamania, zespoły przeci
ąż
eniowe układu mi
ęś
niowo-szkieletowego.
Nast
ę
pstwa o du
ż
ej szkodliwo
ś
ci - s
ą
to urazy i choroby powoduj
ą
ce ci
ęż
kie i stałe
dolegliwo
ś
ci i /lub
ś
mier
ć
(np. oparzenia III stopnia, rozległe oparzenia II stopnia, amputacje,
skomplikowane złamania z nast
ę
pow
ą
dysfunkcj
ą
, choroby nowotworowe, toksyczne
uszkodzenia narz
ą
dów wewn
ę
trznych i układu nerwowego w wyniku nara
ż
enia na czynniki
chemiczne, zespół wibracyjny, zawodowe uszkodzenia słuchu, astma, za
ć
ma itp.
Mało prawdopodobne: nast
ę
pstwa zagro
ż
e
ń
, które nie powinny wyst
ą
pi
ć
podczas
całego okresu aktywno
ś
ci zawodowej pracownika.
Prawdopodobne: nast
ę
pstwa zagro
ż
e
ń
, które mog
ą
wyst
ą
pi
ć
nie wi
ę
cej ni
ż
kilkakrotnie
podczas okresu aktywno
ś
ci zawodowej pracownika.
Wysoce prawdopodobne: nast
ę
pstwa zagro
ż
e
ń
, które mog
ą
wyst
ą
pi
ć
wielokrotnie
podczas okresu aktywno
ś
ci zawodowej pracownika.
Wskazówki do szacowania RZ
11
Opis skutków wystąpienia zagrożeń
12
Zasady wyznaczania dopuszczalno
ś
ci ryzyka zawodowego (skala 3-stopniowa):
Konieczne jest zapewnienie, ze ryzyko zawodowe
pozostaje co najwyżej na tym samym poziomie.
małe
Zaleca się zaplanowanie i podjęcie działań, których
celem jest zmniejszenie ryzyka zawodowego.
dopuszczalne
średnie
Jeżeli ryzyko zawodowe jest związane z praca już
wykonywaną, działania w celu jego zmniejszenia
należy podjąć natychmiast.
Planowana praca nie może być rozpoczęta do czasu
zmniejszenia ryzyka zawodowego do poziomu
dopuszczalnego.
niedopuszczalne
duże
Niezbędne działania
Dopuszczalność ryzyka
zawodowego
Oszacowanie
ryzyka
zawodowego
Wyznaczanie dopuszczalności RZ (3 stopnie)
13
Nie jest konieczne prowadzenie żadnych działań
bardzo małe
Praca nie może być rozpoczęta ani kontynuowana do
czasu zmniejszenia ryzyka zawodowego do poziomu
dopuszczalnego.
bardzo duże
Konieczne jest zapewnienie, ze ryzyko zawodowe
pozostaje co najwyżej na tym samym poziomie.
małe
Zaleca się zaplanowanie i podjęcie działań, których celem
jest zmniejszenie ryzyka zawodowego.
dopuszczalne
średnie
Jeżeli ryzyko zawodowe jest związane z praca już
wykonywaną, działania w celu jego zmniejszenia należy
podjąć natychmiast.
Planowana praca nie może być rozpoczęta do czasu
zmniejszenia ryzyka zawodowego do poziomu
dopuszczalnego.
niedopuszczalne
duże
Niezbędne działania
Dopuszczalność
ryzyka zawodowego
Oszacowanie
ryzyka
zawodowego
Wyznaczanie dopuszczalności RZ (5 stopni)
14
Przykład:
•
okre
ś
li
ć
poziom ryzyka zawodowego dla
pracownika stacji paliw
•
okre
ś
li
ć
poziom bezpiecze
ń
stwa dla stacji paliw
jako obiektu
•
bezpiecze
ń
stwo techniczne
•
bezpiecze
ń
stwo zwi
ą
zane z zachowaniami człowieka
(personel, klienci)
15
Metody
nietypowe
16
Bardzo
często
10
-1
Często
10
- 2
Okazjo-
nalnie
10
- 3
Rzadko
10
- 4
Bardzo
rzadko
10
- 5
Niepra-
wdopo-
dobne
Prawdopo-
dobie
ń
stwo
<1%
b. rzadko
1% rzadko
25%
50%
75%
100%
ciągle
Ekspozycja
na zagro
ż
enie
(% czasu)
wiele
ofiar
ś
mierć
utrata
kończyny
utrata dłoni,
stopy
utrata palca
stłuczenie
Skutki
D
C
B
A
Ryzyko
Kalkulator ryzyka
17
•
Metoda kalkulatora ryzyka wykorzystuje nomogram, z
którego na podstawie poziomu prawdopodobie
ń
stwa
niebezpiecznego zdarzenia, czasu ekspozycji na
niebezpiecze
ń
stwo oraz jednego z mo
ż
liwych jego
skutków odczytujemy wynikowy poziom ryzyka:
•
A - wysoki, w którym ryzyko nie mo
ż
e by
ć
akceptowane
pod
ż
adnym warunkiem,
•
B - istotny, przy którym poziom ryzyka powinien by
ć
zmniejszony tak dalece jak to mo
ż
liwe,
•
C - umiarkowany, przy którym ryzyko mo
ż
e by
ć
akceptowane o ile koszty jego redukcji s
ą
zbyt wysokie w
stosunku do uzyskanych korzy
ś
ci,
•
D - niski, gdy ryzyko mo
ż
e by
ć
zaakceptowane bez
podejmowania
ś
rodków prewencyjnych.
Kalkulator ryzyka
18
Kalkulator ryzyka - uwagi
Problemy z kalkulatorem ryzyka:
•
mała dokładno
ść
•
konieczno
ść
arbitralnego wyznaczenia granic
poziomów ryzyka (A, B, C, D)
•
nie uwzgl
ę
dnia specyfiki lokalnych warunków
•
poziom organizacji pracy, systemy bezpiecze
ń
stwa itp.
•
konieczno
ść
kalibracji do konkretnych
zastosowa
ń
•
konieczno
ść
zbierania danych z praktyki
eksploatacyjnej
•
dla bran
ż
y, dla zakładu pracy
19
Liczba ryzyka R = W · O · Z
W - wska
ź
nik prawdopodobie
ń
stwa wyst
ą
pienia bł
ę
du
O - wska
ź
nik wykrywalno
ś
ci bł
ę
du
Z - wska
ź
nik znaczenia skutków bł
ę
du
prawdopodobie
ń
stwo
wykrywalno
ść
znaczenie skutków
W
O
Z
nieprawdopodobne 1
bardzo prawdop.
1
nieodczuwalne
1
b. mało prawdop.
2-3
do
ś
c prawdop.
2-5
słabo odczuwalne
2-3
mało prawdop.
4-6
mało prawdop.
6-8
odczuwalne
4-6
do
ść
prawdop.
7-8
b. mało prawdop.
9
silnie odczuwalne
7-8
bardzo prawdop.
9-10
nieprawdopodobne 10
krytyczne 9-10
analiza: stan obecny - stan docelowy
FMEA – analiza przyczyn i skutków
20
analiza stanu PRZED i PO zastosowaniu
usprawnienia
analiza czynników składowych
(konstrukcyjnych, funkcjonalnych,
organizacyjnych) wpływaj
ą
cych na wynik
prawdopodobie
ń
stwo
wykrywalno
ść
znaczenie skutków
W
O
Z
nieprawdopodobne 1
bardzo prawdop.
1
nieodczuwalne
1
b. mało prawdop.
2-3
do
ś
c prawdop.
2-5
słabo odczuwalne
2-3
mało prawdop.
4-6
mało prawdop.
6-8
odczuwalne
4-6
do
ść
prawdop.
7-8
b. mało prawdop.
9
silnie odczuwalne
7-8
bardzo prawdop.
9-10
nieprawdopodobne 10
krytyczne 9-10
analiza: stan obecny - stan docelowy
FMEA – analiza przyczyn i skutków
21
Metoda WPR – Wskaźnik Poziomu Ryzyka
Metoda polega na przyporz
ą
dkowaniu wag czynnikom
składaj
ą
cym si
ę
na ryzyko w rozwa
ż
anej sytuacji.
Zakłada si
ę
,
ż
e ryzyko jest składnikiem czterech czynników:
•
A - prawdopodobie
ń
stwa wyst
ą
pienia zdarzenia,
•
B - cz
ę
stotliwo
ś
ci ekspozycji na zagro
ż
enie,
•
C - najwi
ę
kszej spodziewanej straty,
•
D - liczby osób nara
ż
onych na zagro
ż
enie.
Wska
ź
nik poziomu ryzyka WPR jest obliczany jako iloczyn
WPR = A
×
B
×
C
×
D
WPR mo
ż
e osi
ą
ga
ć
warto
ść
w przedziale od 0 do 13500.
22
Metoda WPR – Wskaźnik Poziomu Ryzyka
Warto
ś
ci składowych – wagi czynników ryzyka
23
E
– Ekspozycja
•
ekspozycja
pracownika na
zagro
ż
enie
P
– Prawdopodobie
ń
stwo
•
prawdopo-
dobie
ń
stwo
wyst
ą
pienia
zdarzenia
wypadkowego
Metoda „Risk Score”
24
Ocen
ę
ryzyka zawodowego metod
ą
„Risk Score” mo
ż
na prowadzi
ć
niezale
ż
nie od oceny metod
ą
trójstopniow
ą
wg Polskiej Normy PN-N-18002:2000
Obliczona dla ka
ż
dego zagro
ż
enia warto
ść
wska
ź
nika oceny ryzyka:
R= S · E · P
wyznacza kategori
ę
ryzyka zawodowego
Metoda „Risk Score”
25
Metoda ORZ wg normy MIL STD 882
26
Wska
ź
nik oceny ryzyka wg MIL STD 882
Metoda ORZ wg normy MIL STD 882
27
Metoda ORZ wg normy MIL STD 882
Kryteria oceny ryzyka wg MIL STD 882
Metoda ORZ wg normy MIL STD 882
28
• w marketingu:
przedstawiaj
ą
sposób postrzegania produktu przez
klienta lub skorelowane za sob
ą
cechy produktu
Przykłady:
• percepcja działania
ś
rodków przeciwbólowych
• skuteczno
ść
– skutki
uboczne
• skuteczno
ść
– cena
Mapy percepcji
29
•
dwuwymiarowa mapa postrzeganego ryzyka
•
diagram czynników wpływu:
Dwuwymiarowa mapa rozwiązań
30
Oceniane elementy składowe
Czynnik „człowiek”:
•
Dost
ę
pno
ść
informacji i porad
•
Dyscyplina
•
Gotowo
ść
•
Komunikowalno
ść
•
Kwalifikacje
•
Ś
rodowisko pracy wewn
ę
trzne
•
Ś
rodowisko pracy zewn
ę
trzne
Czynnik „technika”:
•
Gotowo
ść
•
Procesy
•
Ś
rodowisko pracy wewn
ę
trzne
•
Ś
rodowisko pracy zewn
ę
trzne
•
Urz
ą
dzenia
•
U
ż
ytkowanie
•
do analizy danych wykorzystano system
wspomagania decyzji Expert Choice
•
ogólny diagram czynników wpływu (człowiek, technika)
•
ocena danych zebranych ze stacji paliw
•
ocena (ranking) poziomu ryzyka na stacjach paliw
•
diagnoza stanu bezpiecze
ń
stwa
31
Diagram czynników wpływu
32
Wyniki oceny
33
Opis stanów i skala ocen
34
Dwuwymiarowa mapa rozwiązań
•
analiza bezpiecze
ń
stwa na stacjach paliw
•
problem wyboru
obszaru akceptowalno
ś
ci
•
problem oceny siły wpływu
ka
ż
dego z czynników
•
problem wyznaczenia
oceny syntetycznej
U = C x T