asertyw dla zaocznych

ASERTWNOŚĆ + EMPATIA = INTELIGENCJA EMOCJONALNA

Zachowanie asertywne to zespół zachowań interpersonalnych, wyraŜających uczucia, postawy,

yczenia, opinie lub prawa danej osoby w sposób bezpośredni, stanowczy i uczciwy, a jednocześnie

respektujący uczucia, postawy, Ŝyczenia, opinie i prawa innej osoby (osób).

Asertywność oznacza postawę szacunku dla siebie i innych. Wypływa ona z pozytywnego obrazu

samego siebie, z przyjęcia odpowiedzialności za swoje Ŝycie, za kaŜdą decyzję, wybór.

Zachowanie asertywne cechuje łagodność połączona ze stanowczością, naturalność, uczciwość i

otwartość. Asertywność słuŜy lepszemu porozumiewaniu się, umoŜliwia obronę własnych praw, okazywanie
uczuć pozytywnych, zapewnia właściwą postawę wobec osób krytykujących (wyciąganie konstruktywnych
wniosków ze słusznej krytyki oraz dystans wobec krytyki niesłusznej), umoŜliwia wykazywanie inicjatywy,
wyraŜanie własnych opinii i przekonań, opanowanie sztuki negocjacji.

Prowadzone treningi asertywności mogą przynieść wiele korzyści, pomóc w stawaniu się osobą

autentyczną, dbającą o realizację własnych celów; mogą jednak takŜe sprzyjać rozwijaniu postaw
egoistycznych, prowadzić do naduŜywania swoich praw kosztem innych.

Prawidłowa asertywność ma ogromne znaczenie w relacjach małŜeńskich i rodzinnych. Pomaga w zdobywaniu
umiejętności porozumiewania się, negocjowania, otwartego komunikowania uczuć, pragnień, potrzeb i
nabywania szacunku dla innych.

M. Król–Fijewska, Stanowczo, łagodnie, bez lęku, Warszawa 1993; G. Lindeenfield, Asertywność czyli jak być
otwartym, skutecznym i naturalnym, Łódź 1994. LITERATURA PODSTAWOWA

Postawa asertywna

Asertywność - umiejętność, dzięki której ludzie otwarcie wyraŜają swoje myśli, preferencje, uczucia,

przekonania, poglądy, wartości, bez odczuwania wewnętrznego dyskomfortu i nie lekcewaŜąc rozmówców.

W sytuacjach konfliktowych, umiejętności asertywne pozwalają osiągnąć kompromis, bez poświęcania

własnej godności i rezygnacji z uznanych wartości. Ludzie asertywni potrafią powiedzieć „nie”, bez wyrzutów
sumienia, złości czy lęku. .

Asertywność wyraŜa się w pewnych podstawowych prawach:

Masz prawo do robienia tego, co chcesz — dopóki twoja działalność nie rani kogoś innego.

Masz prawo do zachowania swojej godności poprzez asertywne zachowanie — nawet jeśli rani to

kogoś innego — dopóki twoje intencje nie są agresywne, lecz asertywne.

Masz prawo do przedstawiania innym swoich próśb — dopóki uznajesz, Ŝe druga osoba ma prawo

odmówić.

Istnieją takie sytuacje między ludźmi, w których prawa nie są oczywiste. Zawsze jednak masz prawo

do przedyskutowania i wyjaśnienia problemu z drugą osobą.

Masz prawo z korzystania ze swoich praw. Jeśli z nich nie korzystasz, to godzisz się na odebranie ich

sobie.

Powszechnie ASERTYWNOŚĆ bywa teŜ utoŜsamiana z mówieniem “NIE” w jakiś specjalny sposób,

natomiast zupełnie niedoceniana jest umiejętność ASERTYWNEGO proszenia. Odmawianie jest waŜne, ale
jak skłonić kogoś by chciał zaspokoić nasze potrzeby – mamy czekać aŜ się sam domyśli? TRZEBA
POPROSIĆ! Tyle, Ŝe asertywna prośba daje innym ludziom takŜe prawo do... powiedzenia “NIE”. Wiele osób
nie realizuje swoich interesów wyłącznie dlatego, Ŝe obawiają się prosić innych ludzi o cokolwiek. A przecieŜ
juŜ dawno powiedziano: “Proście a będzie Wam dane...”.

ULEGŁOŚĆ,

WYCOFANIE

ASERTYWNOŚĆ

AGRESJA

W rzeczywistości na postawę asertywną składają się bardzo róŜne zachowania, za pomocą których

człowiek moŜe wyraŜać uczucia, Ŝyczenia, opinie oraz dbać o swoje interesy bezpośrednio, stanowczo i
uczciwie, a jednocześnie szanować inne osoby.

Osoby asertywne sprawniej komunikują się w zespole i umacniają swoją pozycję w negocjacjach.

Techniki asertywności okazały się bardzo atrakcyjnym narzędziem do szkolenia profesjonalistów we
wszystkich dziedzinach, w których istotny jest kontakt z ludźmi.

Uczenie się stosowania metod ASERTYWNOŚCI jest procesem, który trwa przez całe Ŝycie i jest ściśle

związany z rozwojem osobistym człowieka. Oczywistym staje się więc, Ŝe treningu ASERTYWNOŚCI nie da
się tylko “zaliczyć”, ani teŜ spowodować, by ktoś stosował tę metodę rozwiązywania problemów bez bardzo
osobistego przekonania o jej słuszności.

Często spotykamy się z poglądami, Ŝe w dzisiejszych czasach na rynku panuje prawo dŜungli i

zwycięŜają tylko najsilniejsi, najbardziej brutalni, sprytni i sprawni w manipulacji oraz wywieraniu presji na
“przeciwnika” (charakterystyczne, Ŝe w ten właśnie sposób określa się drugą stronę w negocjacjach). Wiele
biznesowych porównań utrzymanych jest w tej konwencji: “walka bokserska”, “prawo pięści”, “znokautowanie
przeciwnika”, “wyścig szczurów”.

Przekonania te wyraŜają postawę agresywną w czystej formie, czyli Ŝe realizując swoje interesy, nie

respektuje tego samego u innej osoby. “Mam siłę i moje ma być na wierzchu”. Manipulacja rozumiana jako
forma forsowania swoich interesów świadomie kosztem interesów drugiej osoby, za pomocą oszustwa i
przekłamania jest równieŜ rodzajem agresji.

Gdy agresywni ludzie spotkają silniejszą lub sprytniejszą od siebie osobę - albo walczą do upadłego,

albo przechodzą na pozycję uległą, często ponosząc olbrzymie straty. JeŜeli człowiek w relacji z innymi
osobami nie zdecyduje się na samodzielne określenie swoich praw, wówczas inni - z konieczności - określą je
za niego.

Konsekwencjami postawy agresywnej jak i biernej jest nadmierny stres, z którym wiąŜą się problemy ze

zdrowiem. ASERTYWNOŚĆ moŜe więc być traktowana jako element i warunek zdrowego Ŝycia.

Klasyk badań nad asertywnością – Herbert Fensterheim stwierdzał: “JeŜeli masz wątpliwości, czy dane

zachowanie jest asertywne, sprawdź, czy choćby odrobinę zwiększa ono Twój szacunek do samego siebie.
JeŜeli tak, jest to zachowanie asertywne. JeŜeli nie – nie jest ono asertywne”.

Asertywność to nie tylko sztuka mówienia "nie". Bycie asertywnym oznacza jasne wyraŜanie swoich

zamiarów, aby uniknąć późniejszych nieporozumień. Bardzo często takie zachowanie bywa utoŜsamiane z
bezczelnością lub agresywnością.

Bycie szczerym nie musi jednak oznaczać braku szacunku dla naszego rozmówcy, a asertywność w

kontaktach z szefem lub podwładnym oszczędzi obu stronom niepotrzebnych spięć.

Umiejętnie uŜywana asertywność idzie w parze z pewnością siebie, umiejętnością właściwego osądu i

podejmowania decyzji oraz ogólnie z dobrymi wynikami w pracy.

Asertywny pracownik czy przełoŜony eliminuje nieporozumienia wynikające z niedomówień lub

przekazów kompletnie sprzecznych z intencjami. Taki pracownik łatwo komunikuje swoje potrzeby, a swoją
szczerością i otwartością motywuje pracujące z nią osoby by dąŜyć do celu i jasno formułować potrzeby i
problemy.

NajwaŜniejsze, Ŝe będąc asertywnymi unikamy trudnych decyzji i spięć, do których dochodzi, gdy ktoś

unika szczerości Ŝeby "utrzymać dobrą atmosferę" lub po prostu "nie naraŜać się".

Praktyczne rady, jak być asertywnym

1. Twoje intencje nie mogą mieć decydującego wpływu na twoje odpowiedzi.

To, Ŝe kogoś lubisz i nie chcesz mu sprawić przykrości lub chcesz utrzymać miłą atmosferę w pracy, nie

moŜe mieć wpływu na to, co chcesz przekazać. Sympatia i szacunek do kolegi nie moŜe sprawiać, Ŝe nie
mówisz mu, gdy zauwaŜasz jakieś uchybienia w jego pracy lub gdy nie moŜesz wziąć za niego dyŜuru.
Szczerość oznacza teŜ, Ŝe z wszelkimi problemami zwracasz się bezpośrednio do osoby zainteresowanej,
zamiast skarŜyć się wszystkim naokoło.

2. Bądź bezpośredni

Zamiast wyraŜać swoje prośby bezosobowo, mów czego potrzebujesz. Nie bój się wymagać, twój

pracownik poczuje się bardziej zmotywowany słysząc "potrzebuję tego raportu na wtorek na 15", niŜ dostając
ogólne polecenia do wykonania "jak najszybciej".

3. Nie doprowadzaj do zgody

Kiedy nie jesteś do tego przekonany. Przytakiwanie, uśmiech moŜe i zapewnią ci święty spokój, ale

tylko na jakiś czas. Lepiej od razu się sprzeciwić, ale pamiętaj, Ŝeby zrobić to w sposób kulturalny.

4. Proś o wyjaśnienie

Wtedy, kiedy czyjeś polecenie lub prośba wydadzą ci się dziwne. Być moŜe uściślenie pomoŜe ci coś

zrozumieć i zamiast buntować się i odmawiać moŜesz wykonać lepiej powierzone ci zadanie.

Asertywność nie oznacza głośnego wyraŜania swojej opinii i doprowadzania do swojego celu bez

zwaŜania na opinie i cele innych. Takie zachowanie moŜe prowadzić do napięć, zawiści i wprowadzania złej
atmosfery w twoim otoczeniu. Asertywność to jasne przekazywanie swojego zdania bez obraŜania innych, tak
by zrozumieli twoje intencje i docenili szczerość. Asertywność to nie tylko mówienie: "nie", to takŜe szczerość
i śmiałość w proszeniu o wyjaśnienie.

W sytuacjach konfliktowych, umiejętności asertywne pozwalają osiągnąć kompromis, bez poświęcania

własnej godności i rezygnacji z uznanych wartości. Ludzie asertywni potrafią powiedzieć "nie", bez wyrzutów
sumienia, złości czy lęku. Być asertywnym - znaczy domagać się swoich lub czyichś praw lub występować w
ich obronie, nie ograniczając przy tym praw kogoś innego. Klasyk badań nad asertywnością - Herbert
Fensterheim stwierdzał: "JeŜeli masz wątpliwości, czy dane zachowanie jest asertywne, sprawdź, czy choćby
odrobinę zwiększa ono Twój szacunek do samego siebie. JeŜeli tak, jest to zachowanie asertywne. JeŜeli nie -
nie jest ono asertywne".

Teoria asertywności oparta jest na przekonaniu, Ŝe kaŜda osoba posiada pewne podstawowe prawa.

Aby nauczyć się asertywności, warto zastosować się do praw znawcy tematu, Herberta Fensterheima. Być
asertywnym to korzystać z własnych praw i pozwalać korzystać innym z ich praw. Amerykański specjalista,
Herbert Fensterheim stworzył taki katalog zasad.

1. Masz prawo do robienia tego, co chcesz - dopóki twoja działalność nie rani kogoś innego.

2. Masz prawo do zachowania swojej godności poprzez asertywne zachowanie - nawet jeśli rani to kogoś

innego - dopóki twoje intencje nie są agresywne, lecz asertywne.

3. Masz prawo do przedstawiania innym swoich próśb - dopóki uznajesz, Ŝe druga osoba ma prawo

odmówić.

4. Istnieją takie sytuacje między ludźmi, w których prawa nie są oczywiste. Zawsze jednak masz prawo do

przedyskutowania i wyjaśnienia problemu z drugą osobą.

5. Masz prawo z korzystania ze swoich praw. Jeśli z nich nie korzystasz, to godzisz się na odebranie ich

sobie.

6. Zachowania asertywne nie zawsze pozwalają na osiągnięcie tego, czego chcemy, ani nie zapewniają

nam wygranej w kaŜdej sytuacji. Jednak kiedy się nimi odpowiednio posłuŜymy wypełni nas wspaniałe
uczucie pewności siebie.

7. Asertywność to określone typy zachowań umoŜliwiające lepsze porozumiewanie się, pewność siebie i

dobra samoocena, umiejętność samorealizacji w ramach swoich moŜliwości.

8. Asertywność to samokontrola

Zachowując się asertywnie, kontrolujemy siebie, nie innych ludzi. WraŜenie samokontroli wpływa

pozytywnie na nasze samopoczucie i oddziałuje na innych. Osoba, która od pierwszej chwili sprawia wraŜenie
zorganizowanej, nawiązuje kontakt wzrokowy, uśmiecha się, przyjaźnie pozdrawia innych ma większe szanse
osiągnięcia spodziewanego efektu. Zachowując się asertywnie sprawiamy wraŜenie, Ŝe jest nam dobrze ze sobą.
Jesteśmy z siebie zadowoleni, poniewaŜ dajemy innym do zrozumienia, jak nas naleŜy traktować. Nie czujemy
się zestresowani, mamy poczucie własnej wartości.

Asertywność to umiejętność wypowiadania się

Komunikując się w sposób asertywny, przekazujemy treść jasno i prosto, mówimy to co mamy na myśli.

Nie oznacza to, Ŝe nasze wypowiedzi mają być niegrzeczne czy obcesowe. Najskuteczniej porozumiemy się
gdy wczujemy się w sytuację odbiorcy komunikatu. Sposób wyraŜania naszej obecności i poglądów powinien
zaleŜeć od rozmówcy, czasu i miejsca. Czasem warto pozostawić niektóre sprawy. Jeśli sam dokonasz takiego
wyboru, to jest to oznaka asertywności , a nie bierności. Mów w swoim imieniu: "myślę, Ŝe...", "moim
zdaniem...".

Mamy prawo do własnych opinii, ale nasze poglądy nie są jedynymi słusznymi. Oczywiście

komunikujemy się nie tylko za pomocą słów- olbrzymią rolę odgrywa takŜe komunikacja niewerbalna, język
ciała. Kontrolując ton, natęŜenie głosu, moŜemy swoją wypowiedź uczynić mniej emocjonalną. Zrelaksuj się,
zachowuj spokojnie i pewnie, staniesz się wiarygodniejszy.

Asertywność to wzajemny szacunek

Wzajemny szacunek jest istotnym aspektem asertywności. Wysłuchanie czyjegoś punktu widzenia jest

tak samo waŜne jak wygłoszenie własnego stanowiska. Słuchaj uwaŜnie, nie rozpraszaj się, słuchaj całości, nie
wybiórczo. Powstrzymaj się od osądów i ujawniania emocji aŜ do czasu aŜ rozmówca skończy.

Jesteśmy asertywni, gdy mówimy jasno co myślimy, co czujemy i czego chcemy.

Asertywność:

oznacza pewność siebie, samokontrolę i komfort psychiczny

wpływa pozytywnie na naszą samoocenę, gdyŜ dbamy o własne potrzeby

umoŜliwia lepsze rozumienie siebie

to obrona naszej "przestrzeni" bez naruszania "przestrzeni" innych

to porozumiewanie bezpośrednie, świadczy o elastyczności, wymaga spokoju, spojrzenia "z boku" ,
nastawione jest na słuchanie

Przeciwieństwem zachowań asertywnych są zachowania bierne lub agresywne.

Jeśli zachowujesz się biernie zostajesz sam ze swoim gniewem, poczuciem krzywdy, frustracją, co

prowadzi do stresów, zrywania związków, poczucia nieszczęścia i depresji. Paradoksalnie, ludzie często
zachowują się biernie dla świętego spokoju. Osoby, które zachowują się biernie, nad swoje potrzeby
przedkładają zadowalanie innych.

Jeśli zachowujesz się agresywnie, zaprowadzi cię to do wyobcowania, samotności i zamknięcia się w

sobie. To z kolei powoduje potrzebę usprawiedliwiania się, co znów wzmacnia agresję. Energia i kreatywność
która mogła słuŜyć postępowi i rozwojowi zostanie wykorzystana w celu podtrzymania konfliktu. Osoby, które
zachowują się agresywnie skupiają się na zaspokajaniu własnych potrzeb.

Jednak zachowania nieasertywne takie jak bierność i agresja nie występują najczęściej w czystej postaci.

Agresja moŜe być ukryta a przez to jeszcze bardziej szkodliwa. Typowym przykładem agresji zamaskowanej

jest dwulicowość i obmawianie innych za plecami. Podobnie, często osoba zdawałoby się bierna moŜe być
doskonałym manipulatorem wpędzającym innych w poczucie winy.

Osoby, które manipulują innymi, obarczają ich winą za swoje frustracje i nieszczęście.

Osoby, które zachowują się asertywnie:

pokazują, Ŝe szanują prawa swoje i innych

uczą innych, jak się mają do nich odnosić

nie odczuwają niepokoju, nie mają poczucia winy ani wstydu i nie są sfrustrowane

Uczenie się asertywności nie jest łatwe. Uciekanie z trudnych sytuacji w bierność lub w agresję jest

często odruchowe. Czasem teŜ takie postawy bywają najwłaściwsze. Nadrzędnym celem jest przekazanie
własnego punktu widzenia. Ty jesteś odpowiedzialny, moŜesz dokonać wyboru, co w określonej sytuacji
zapewni Ci osiągnięcie załoŜonych celów. Przejmij kontrolę nad swoim Ŝyciem. Często ktoś coś mówi lub robi
coś, co Ci się nie podoba. Zamiast zareagować asertywnie, zatrzymujesz to w sobie, po pewnym czasie, masz
juŜ spory zestaw doznanych krzywd, poniŜenia, frustracji, Ŝyciowej niesprawiedliwości. W ten sposób
usprawiedliwiasz swoje negatywne uczucia wobec innych.

Radzenie sobie z problemami na bieŜąco jest zdrowsze i uwalnia pozytywną energię.

To nie inni ludzie, ale my jesteśmy odpowiedzialni za swoje zachowanie. MoŜemy wybierać swoje

reakcje i zachowania. Asertywność to branie odpowiedzialności za siebie, a nie zrzucanie winy na innych
za własne niepowodzenia.

Podstawowym załoŜeniem asertywności jest to, Ŝe kaŜdy człowiek ma swoje prawa. Jednak w

komunikowaniu się z innymi ludźmi nie postrzegamy rzeczy takimi jakimi są, mierzymy wszystko własną,
subiektywną miarką. Nasze reakcje warunkuje to, czego byliśmy uczeni w dzieciństwie, nasze odczucia, a takŜe
przemyślenia i wnioski. Mamy moŜliwość zmian naszego sposobu reagowania. Nie musimy reagować tak jak w
dzieciństwie ani teŜ nie musimy niezmiennie wierzyć w to wszystko co mówiono nam o świecie i o nas samych.
Jesteśmy tacy jak inni, ani lepsi, ani gorsi, powinniśmy szanować siebie i innych.

Asertywność pomaga rozwiązywać konflikty

Często w obawie przed nieprzyjemnymi przeŜyciami staramy się unikać konfliktu, jednak pozostawienie

problemu bez rozwiązania nie jest dobrym pomysłem, w rzeczywistości powoduje jeszcze większe stresy i
frustracje. Konflikt natomiast moŜe stymulować zmiany, oczyszczać atmosferę, otwierać nowe perspektywy w
kontaktach z innymi. Jednak jakkolwiek bylibyśmy asertywni, musimy przejść do porządku dziennego nad tym,
Ŝ

e trzeba sobie i tak radzić z nieasertywnym zachowaniem innych. Niekiedy musimy przyznać, Ŝe zostaliśmy

skrzywdzeni i poradzić sobie z tym.

Dzięki asertywności łatwiej osiągnąć porozumienie

W skład porozumiewania się wchodzą dwa składniki: treść i zachowanie. Najczęściej mocniej

oddziałuje na nas zachowanie. Aby asertywnie poradzić sobie z problemem naleŜy słuchać bez emocji, skupić
się na treści dyskusji, w ten sposób zachowamy kontrolę nad sytuacją. Dla lepszego rozwiązania konfliktu
dobrze jest wybrać odpowiednie otoczenie. Jeśli jednak nie masz na to wpływu postaraj się zrobić wszystko,
aby czuć się tam jak najlepiej. Dbaj o aktywne słuchanie, wyraŜaj siebie, wyraŜaj swoje pragnienia.

Asertywność to pójście na kompromis

Jedynie kompromis moŜe przynieść zwycięstwo obu stron. Kompromis jest istotnym elementem

asertywności, ale nie kompromis z samym sobą. Trzymaj się jak najbliŜej tego w co wierzysz, ale ustąp tam
gdzie moŜesz.

Uśmiech i pozytywne nastawienie są zawsze pomocne. Bądź opanowany. Wyznaczaj swoje granice,

pozwala to innym zrozumieć co moŜesz a czego nie chcesz zaakceptować. Szanuj teŜ cudze granice.

Nie mamy wpływu na to, co myślą i czują inni, ale moŜemy całkowicie kontrolować własne myśli,

uczucia i przekonania.

Aby być asertywnym trzeba:

stawiać czoło problemom

wyraŜać swoje uczucia

odmawiać kiedy trzeba

mieć optymistyczne nastawienie

być spokojnym akceptować swoje błędy

iść naprzód

być bezpośrednim

być odpowiedzialnym za siebie

uświadomić sobie swoje prawa

Branie za siebie odpowiedzialności umoŜliwia ci bycie sobą

Asertywność jest umiejętnością. Nie cechą osobowości, nie wrodzonym talentem, ale skutkiem

wychowania, społecznego treningu. Jest „dobrym wychowaniem”, acz szczególnie rozumianym. Oparta na
szacunku do innych, bez uniŜoności, jest grzecznością, która nie przeprasza, a odwołuje się do poczucia własnej
godności.

Aparat pojęciowy asertywności jest stosunkowo prosty i przejrzysty. Opiera się na paru podstawowych

pojęciach. „Terytorium psychologiczne” – obszar czy bardziej zbiór elementów opatrzonych zaimkiem
dzierŜawczym „mój”, „moje”; ta część świata, która bezpośrednio naleŜy do mnie czy zaleŜy ode mnie. „Prawa
osobiste” - u róŜnych autorów róŜnie uszczegóławiane, ale sprowadzające się do podstawowego, naturalnego
prawa do posiadania terytorium. Zasada „ja OK – ty OK”, która postuluje powaŜne i rzeczowe traktowanie
innych ludzi, nawet wtedy, kiedy nie spełniają naszych standardów. Zasada, która nie dopuszcza pouczania,
dawania rad, o które nie proszono, dawania innym do zrozumienia, Ŝe zachowują się nieodpowiednio,
„naprawiania świata”, ale teŜ jednocześnie upowaŜnia do mówienia jasno i wyraźnie o swoim niezadowoleniu,
swoich wymaganiach, oczekiwaniach i uczuciach.

Składają się na nią cztery wzorce zachowań:

umiejętność wyraŜania sprzeciwu w relacjach interpersonalnych, tak zwana umiejętność
powiedzenia „nie", w odpowiedzi na nieuprawnione, nieuzasadnione Ŝądania innych ludzi,
naruszające nasze prawa,

b) umiejętność komunikowania innym swoich pozytywnych i negatywnych emocji,

c) umiejętność poproszenia innych o przysługę lub pomoc,

d) umiejętność inicjowania, podtrzymywania oraz ograniczania kontaktów interpersonalnych.

Tak oto pojawił się praktyczny sposób, zespół technik, przepisów zachowań, pozwalający na znalezienie

złotego środka między uległością a agresywnością:

Asertywność oznacza szacunek dla siebie i innych.

Asertywność to umiejętność zaspokajania swoich potrzeb oraz okazywania szacunku innym.

Zachowania Asertywne wypływają z przekonania, Ŝe moje uczucia, opinie i potrzeby, są równie

waŜne jak czucia, opinie i potrzeby innych. Jesteśmy sobie równi, nie ma waŜniejszych i mniej
waŜnych.

Zachowanie asertywne to przede wszystkim bezpośrednie, uczciwe i stanowcze wyraŜanie wobec

innych swoich uczuć, opinii i pragnień

Oraz otwarte i aktywne słuchanie innych.