574

Probl Hig Epidemiol  2014, 95(3): 574-579

Campylobacter spp. – niedoceniany w Polsce czynnik 
etiologiczny zakażeń przewodu pokarmowego

Campylobacter spp. – etiologic factor of the gastrointestinal tract infections underestimated 
in Poland

Bernadeta Szczepańska, Małgorzata Andrzejewska, Dorota Śpica, Jacek Klawe

Katedra i Zakład Higieny i Epidemiologii, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja 

Kopernika w Toruniu

Campylobacter  is  one  of  the  mostly  isolated  etiologic  factors  of  food-
borne  diarrheal  illness  worldwide.  Campylobacteriosis  has  continued 
to be the most commonly reported zoonosis in humans in the EU since 
2005.  In  Poland,  campylobacteriosis  is  rarely  diagnosed  and  recorded. 
Campylobacter spp. are widely distributed in nature, and their primary 
reservoir is the gastrointestinal tract of birds and mammals, both wild and 
farmed. The source of human infection is food of animal origin (especially 
poultry meat and milk), water or direct contact with the animals, primarily 
pets which are carriers of the bacteria. Foreign travel and swimming in 
natural water are also qualified as the risk factors for campylobacteriosis 
in humans. Secondarily contaminated with Campylobacter spp., drinking 
water or water ingested from unknown sources are the most common causes 
of focal infections in humans. These pathogens can also be transferred 
from puppies or kittens to humans, especially small children. Professional 
groups that are exposed to Campylobacter infections are: slaughterhouse 
workers, veterinarians or keepers of poultry, cattle and pigs.

Key words: Campylobacter spp., campylobacteriosis, poultry meat, water

Campylobacter należą do najczęściej izolowanych czynników etiologicznych 
bakteryjnych  chorób  biegunkowych  przenoszonych  przez  żywność 
na  całym  świecie.  Od  2005  roku  kampylobakterioza  jest  najczęściej 
zgłaszaną  chorobą  odzwierzęcą  u  ludzi  w  Unii  Europejskiej.  W  Polsce 
kampylobakterioza  jest  chorobą  rzadko  diagnozowaną,  rozpoznawaną 
i  rejestrowaną.  Campylobacter  spp.  są  szeroko  rozpowszechnione 
w przyrodzie, a ich podstawowym rezerwuarem jest przewód pokarmowy 
ptaków  i  ssaków,  zarówno  dziko  żyjących,  jak  i  hodowlanych.  Źródłem 
zakażenia człowieka jest żywność pochodzenia zwierzęcego (zwłaszcza mięso 
drobiowe i mleko), woda lub bezpośredni kontakt ze zwierzętami, głównie 
domowymi  będącymi  nosicielami  tych  bakterii.  Do  czynników  ryzyka 
kampylobakteriozy  u ludzi  zakwalifikowano  także  zagraniczne  podróże 
i  kąpiele  w  naturalnych  zbiornikach  wodnych.  Wtórnie  zanieczyszczona 
Campylobacter spp. woda do picia lub woda spożywana z nieznanych źródeł 
są najczęstszymi przyczynami ogniskowych zakażeń tymi bakteriami u ludzi. 
Możliwa jest także transmisja tych patogenów z młodego psa lub kota na 
człowieka. Dotyczy to szczególnie małych dzieci. Grupami zawodowymi, 
które  narażone  są  na  infekcje  Campylobacter  są:  pracownicy  ubojni, 
weterynarze, czy też hodowcy drobiu, bydła i trzody chlewnej.

Słowa kluczowe: Campylobacter spp., kampylobakterioza, mięso drobiowe, 
woda

Adres do korespondencji / Address for correspondence
dr n. med. Bernadeta Szczepańska
Katedra i Zakład Higieny i Epidemiologii
ul. Curie-Skłodowskiej 9, 85-094 Bydgoszcz
tel. 52 585 36 16 (61), fax 52 585 35 89
e-mail: b.szczepanska@cm.umk.pl

© Probl Hig Epidemiol  2014, 95(3): 574-579

www.phie.pl

Nadesłano: 20.02.2014
Zakwalifikowano do druku: 08.07.2014

Zatrucia i zakażenia pokarmowe są nadal poważ-

nym problemem zdrowia publicznego w wielu krajach

i generują  duże  koszty  dla  publicznych  systemów

opieki zdrowotnej oraz straty dla gospodarki.

Bakterie  z  rodzaju  Campylobacter  należą  do

najczęściej  izolowanych  czynników  etiologicznych

zatruć i zakażeń pokarmowych u ludzi na całym świe-

cie. Drobnoustroje te są szeroko rozpowszechnione

w przyrodzie, a ich podstawowym rezerwuarem jest

przewód pokarmowy ptaków i ssaków, zarówno dziko

żyjących, jak i hodowlanych. Źródłem zakażenia czło-

wieka jest żywność pochodzenia zwierzęcego (zwłasz-

cza mięso drobiowe i mleko), woda lub bezpośredni

kontakt ze zwierzętami, głównie domowymi będącymi

nosicielami tych bakterii. Przeprowadzone badania

kliniczno-kontrolne  zakwalifikowały  także  zagra-

niczne podróże i kąpiele w naturalnych zbiornikach

wodnych do czynników ryzyka kampylobakteriozy

u ludzi. Grupami zawodowymi, które narażone są na

infekcje Campylobacter są: pracownicy ubojni (głównie

drobiu) weterynarze, czy też hodowcy drobiu, bydła

i trzody chlewnej [1, 2, 3].

Kampylobakterioza w krajach Unii Europejskiej

Jak wynika z raportów zoonotycznych Europej-

skiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA)

575

Szczepańska B i wsp.   Campylobacter spp. – niedoceniany w Polsce czynnik etiologiczny zakażeń ...

wystarczająco często diagnozowana, rozpoznawana

i rejestrowana.  Potwierdzają  to  dane  publikowane

przez Zakład Epidemiologii Narodowego Instytutu

Zdrowia Publicznego – Państwowego Zakładu Higieny

w formie corocznych biuletynów „Choroby zakaźne

i zatrucia w Polsce” (w oparciu o informacje z formu-

larzy o indywidualnych zachorowaniach i z formu-

larzy  dochodzeń  epidemiologicznych  w  ogniskach

kampylobakteriozy nadsyłanych przez wojewódzkie

stacje sanitarno-epidemiologiczne). W Polsce w latach

2004-2012  zgłoszono  2  210  zachorowań  na  kam-

pylobakteriozę  (tab.  II).  Województwo  śląskie  jest

jedynym województwem, w którym można śledzić od

2005 r. tendencje czasowe tych zachorowań. Dotyczy

to zwłaszcza powiatu bielskiego i bielsko-bialskiego,

gdzie  podczas  diagnostyki  chorób  przebiegających

z biegunką,  rutynowo  prowadzi  się  badania  w  kie-

runku zakażenia pałeczkami Campylobacter. Łącznie

w tym okresie w województwie śląskim zarejestrowa-

no 1 014 przypadków, co stanowiło 46% wszystkich

zachorowań zgłoszonych w Polsce. Jednak najwyższą

zapadalność  pod  koniec  analizowanego  okresu  od-

notowano  w  województwie  warmińsko-mazurskim

7,16 na 100 tys. w 2011 roku oraz 6,47 na 100 tys.

w 2012 r. W województwie tym łącznie zgłoszono 331

przypadków kampylobakteriozy, tj. 15% wszystkich

zgłoszonych zachorowań w kraju. Małopolskie i ma-

zowieckie to województwa, w których w 2004 r. zgło-

szono pierwsze zakażenia Campylobacter, natomiast

do chwili obecnej nie odnotowano tych zachorowań

w województwie łódzkim i opolskim, a kilka infekcji

(mniej niż 10) zgłoszono w województwach: podla-

skim (1), zachodnio-pomorskim (2), lubelskim (3)

oraz w świętokrzyskim (7). Ze względu na trudną

hodowlę, diagnostyki bakterii z rodzaju Campylobacter

w  Polsce  podejmują  się  tylko  nieliczne,  wyspecjali-

zowane laboratoria i stąd, najczęściej pozostają one

nierozpoznane [7, 8].

Charakterystyka bakterii z rodzaju 

Campylobacter

Bakterie z rodzaju Campylobacter to mikroaero-

filne, Gram-ujemne pałeczki, zdolne do ruchu dzięki

obecności rzęski na jednym lub na obu biegunach.

Cechą charakterystyczną jest zgięty kształt komórki,

przypominający spiralę, przecinek lub literę S. Muszą

być  zdolne  do  reagowania  na  zmiany  temperatury,

ponieważ  bytują  zarówno  w  jelicie  ptaków,  gdzie

temperatura wynosi 42°C, jak i w przewodzie pokar-

mowym człowieka w 37°C. Temperaturą optymalną

dla ich wzrostu jest 42°C. W niesprzyjających warun-

kach przekształcają się z formy cylindrycznej w nie

dającą  wzrostu  na  podłożach  hodowlanych  formę

ziarniaka (VBNC). Ponieważ dawka infekcyjna jest

niska –  500-800  jednostek  tworzących  kolonię,  do

zakażeń  ludzi  dochodzi  stosunkowo  łatwo  i  często

[1, 3, 9].

oraz Europejskiego Centrum Zapobiegania i Kontroli

Chorób (ECDC) od 2005 r. w krajach członkowskich

Unii Europejskiej, liczba zachorowań na kampylobak-

teriozę przewyższa liczbę przypadków salmonelloz

(ryc. 1). W 2011 r. zarejestrowano w Europie 224 744

potwierdzonych  przypadków  zakażeń  spowodowa-

nych przez bakterie z rodzaju Campylobacter u ludzi,

przy czym salmonelloz było ponad 2 razy mniej, tj.

95  548  potwierdzonych  zachorowań.  Najwyższą

liczbę przypadków kampylobakteriozy odnotowano

w  Wielkiej  Brytanii  –  72  150  przypadków  (zapa-

dalność – 115,44 na 100 000), co stanowiło prawie

1/3 wszystkich zgłoszonych zachorowań w UE oraz

w Niemczech – odpowiednio 71 307 i 86,62/100 000

(tab.  I).  Jednak  krajem  o  najwyższej  zapadalności

były Czechy – 177,95 na 100 tys., gdzie wartość tego

wskaźnika  była  trzykrotnie  wyższa  niż  średnia  dla

całej Europy – 50,25 na 100 tys. [4-6].

W  Polsce  istnieje  obowiązek  rejestracji  zacho-

rowań na kampylobakteriozę, określony w Ustawie

o zapobieganiu  oraz  zwalczaniu  zakażeń  i  chorób

zakaźnych u ludzi z dnia 5 grudnia 2008 r. Jednak

zgłaszalność zachorowań jest bardzo niska – zapadal-

ność utrzymuje się na poziomie 0,9-1,0 na 100 000

i należy do jednej z najniższych w Europie. Niższe

wartości zanotowano tylko w: Łotwie – 0,31, Rumunii

– 0,70, Włoszech – 0,77. Są jednak kraje, takie jak

Portugalia i Grecja, gdzie nie wdrożono jeszcze syste-

mu  monitoringu  i kontroli  nad  kampylobakteriozą

u  ludzi  [4-6].  W przypadku  Polski  oficjalne  dane

dostarczone do EFSA wskazywały na 270 przypad-

ków kampylobakteriozy w 2008 r. Pomimo faktu, że

w kolejnych latach obserwujemy wzrost liczby zgło-

szonych przypadków do 367 w 2010 roku, to jesteśmy

bardzo  dalecy  od  oszacowania  rzeczywistej  liczby

przypadków i częstości kampylobakteriozy w naszym

kraju. W Polsce jest to nadal choroba, która jest nie

Ryc.  1.  Choroby  odzwierzęce  u  ludzi  w  krajach  Unii  Europejskiej 
w latach  2004-2011  wg  Europejskiego  Urzędu  ds.  Bezpieczeństwa 
Żywności (EFSA) oraz Europejskiego Centrum Zapobiegania i Kontroli 
Chorób (ECDC) [4-6]
Fig.  1.  Zoonoses  in  humans  in  countries  of  European  Union  in 
2004-2011 by European Food Safety Authority (EFSA) and European 
Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) [4-6]

0

50 000

100 000

150 000

200 000

250 000

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Co

nfir

med  cases

campylobacteriosis
salmonellosis

yersiniosis

576

Probl Hig Epidemiol  2014, 95(3): 574-579

Wysokie wymagania niezbędne do wzrostu powo-

dują, że bakterie te są znacznie bardziej wrażliwe na

wpływ czynników środowiska niż np. Salmonella czy

też Escherichia coli.

Ciepłolubne  Campylobacter  nie  namnażają  się

w produktach żywnościowych pochodzenia zwierzę-

cego, ale mogą w nich przeżyć, zwłaszcza w niskich

temperaturach. Na skórze schłodzonych tuszek kur-

cząt i wieprzowiny C. jejuni i C. coli mogą przeżywać

nawet przez kilka tygodni [3, 10].

Chorobotwórczość i wrażliwość 

na chemioterapeutyki

Spośród  ponad  20  gatunków  i  podgatunków

najczęściej izolowane od ludzi z przypadków kam-

pylobakteriozy są: C.  jejuni subsp.  jejuni – 90-95%

przypadków oraz C. coli – 5 % zakażeń. Bardzo rzad-

ko izolowane są szczepy należące do: C.  upsaliensis,

C. lari

, C. fetus subsp. fetus [1, 3, 11].

Kampylobakterioza u ludzi przebiega najczęściej

pod postacią zapalenia żołądka i jelit lub zapalenia

jelit. Pierwsze objawy pojawiają się między 2 a 5 dniem

od zakażenia. Najczęściej występującym objawem jest

biegunka, często krwawa połączona z bólami brzucha

i gorączką, która zwykle sama ustępuje po 3-6 dniach.

Opisywane są przypadki, kiedy u zainfekowanych osób

dochodzi do infekcji systemowych, przeniesienia zaka-

żenia na inne organy lub posocznicy. Sporadycznie pa-

łeczki Campylobacter mogą wywołać powikłania, takie

jak: reaktywne zapalenie stawów, okresowe porażenia

ze strony układu nerwowego: zespół Guillaina-Barrego

(GBS) (1% ludzi zakażonych), czy też zespół Millera-

Fischera (MFS). Ich konsekwencją mogą być zejścia

śmiertelne [3, 12].

W przypadkach objawiających się ostrą, krwawą

biegunką z towarzyszącą wysoką temperaturą, utrzy-

mującą się ponad tydzień (zwłaszcza u dzieci i osób

z  obniżoną  odpornością)  wskazane  jest  włączenie

antybiotykoterapii.  Lekiem  z  wyboru  w  leczeniu

kampylobakteriozy jest erytromycyna, ze względu na

łatwość użycia, niski poziom toksyczności oraz wysoką

skuteczność. U dorosłych, w przypadku stwierdzo-

nych stanów zapalnych jelit bez identyfikacji czynnika

etiologicznego, stosuje się fluorochinolony będące an-

tybiotykami o szerokim spektrum działania [11, 13].

Niepokojącym zjawiskiem w ostatnich latach jest

narastanie oporności na antybiotyki i chemioterapeu-

Tabela I. Liczba zgłoszonych przypadków kampylobakteriozy w wybranych krajach UE w latach 2008-2011 (w nawiasach podano współczynnik zapadalności 
na 100 000 mieszkańców) [4-6]
Table I. Number of reported cases of campylobacteriosis in selected EU countries in 2008-2011 (in parentheses incidence rate per 100 000 population) [4-6]

Kraj /Country

2008

2009

2010

2011

Niemcy /Germany

64,731 (78,7) 

62,787 (76,01) 

65,110 (79,59) 

71,307 (86,62) 

Wielka Brytania /United Kingdom

55,609 (90,9) 

65,043 (106,32) 

70,298 (113,37)

72,150 (115,44)

Czechy /Czech Republic

20,067 (193,3) 

20,259 (193,54) 

21,075 (200,58) 

18,811 (177,95)

Słowacja /Slovakia

3,064 (56,7) 

3,813 (70,45) 

4,476 (82,51) 

4,736 (83,99) 

Litwa /Lithuania

762 (21,6) 

812 (24,24) 

1,095 (32,89) 

1,124 (34,64) 

Polska /Poland 

270 (0,7) 

359 (0,94) 

367 (0,96) 

354 (0,93) 

Ogółem UE /EU Total

190,566 (40,7) 

198,725 (45,57) 

215,397 (48,56) 

224,744 (50,25)

Tabela II. Kampylobakterioza w Polsce w latach 2004–2012. Liczba zachorowań (1) i zapadalność na 100 000 mieszkańców (2) wg województw [7, 8]
Table II. Campylobacteriosis in Poland between 2004–2012. Number of cases (1) and incidence rate per 100 000 population (2) by province [7, 8]

Lp. 

Województwo

/Province

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2004-

2012

1

2

1

2

1

2

1

2

1

2

1

2

1

2

1

2

1

2

1 Dolnośląskie

–

–

–

–

3

0,1

–

–

5

0,17

–

–

–

–

–

–

5

0,17

13

2 Kujawsko-Pomorskie

–

–

–

–

–

–

–

–

1

0,05

2

0,1

13

0,63 12 0,57 12 0,57

40

3 Lubelskie

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

1

0,05

–

–

1

0,05

1

0,05

3

4 Lubuskie

–

–

3

0,3

26

2,58

28

2,78

21 2,08

47

4,66

34

3,36 27 2,64 26 2,54

212

5 Łódzkie

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

0

6 Małopolskie

22 0,676

4

0,12

22

0,67

18

0,55

15 0,46

36

1,09

41

1,24 37 1,11 59 1,76

254

7 Mazowieckie

2

0,039

1

0,02

7

0,14

6

0,12

10 0,19

17

0,33

22

0,42 33 0,63 61 1,15

159

8 Opolskie

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

0

9 Podkarpackie

–

–

–

–

6

0,29

1

0,05

–

–

–

–

4

0,19

4

0,19

5

0,23

20

10 Podlaskie

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

1

0,08

–

–

1

11 Pomorskie

–

–

–

–

–

–

3

0,14

4

0,18

2

0,09

3

0,13

1

0,04

4

0,17

17

12 Śląskie

–

–

39 0,83

86

1,84 116 2,49 169 3,64 171 3,68 171 3,69 112 2,42 150 3,25 1014

13 Świętokrzyskie

–

–

–

–

–

–

2

0,16

3

0,24

–

–

2

0,16

–

–

–

–

7

14 Warmińsko-Mazurskie

–

–

–

–

7

0,49

–

–

19 1,33

39

3,73

68

4,76 104 7,16 94 6,47

331

15 Wielkopolskie

–

–

–

–

–

–

18

0,53

23 0,68

45

1,32

17

0,5

21 0,61 13 0,38

137

16 Zachodnio-Pomorskie

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

1

0,06

1

0,06

2

Razem /Total

24 0,063 47 0,12 157 0,41 192

0,5

270 0,71 360 0,94 375 0,98 354 0,92 431 1,12 2210

577

Szczepańska B i wsp.   Campylobacter spp. – niedoceniany w Polsce czynnik etiologiczny zakażeń ...

tyki szczepów Campylobacter izolowanych od ludzi,

zwierząt oraz z żywności. Wynika to z niewłaściwego

stosowania antybiotyków w medycynie i weterynarii.

W krajach uprzemysłowionych poziom oporno-

ści na antybiotyki stosowane w leczeniu zakażenia

pałeczkami Campylobacter wzrasta o ok. 1-2% w skali

roku, w krajach rozwijających się sytuacja jest jeszcze

gorsza. W Nigerii, tylko w latach 1984-1994 opor-

ność na erytromycynę szczepów Campylobacter spp.,

wyizolowanych  od  osób  chorych,  wzrosła  prawie

o 60%. Natomiast w Tajlandii oporność na ciproflok-

sacynę w okresie od 1991 do 1995 roku, wzrosła od

0 do 84%. W krajach uprzemysłowionych narasta-

nie oporności na antybiotyki przebiega wolniej, np.

w Norwegii w latach 1988-2000 oporność wzrosła od

6,1 do 36%, w Niemczech w latach 1992-2000 o 10%,

a w USA w latach 1995-2000 wzrosła z 10 do 36%

[3, 11, 13].

Badania prowadzone w Polsce wskazują, że wśród

szczepów  C.  jejuni  izolowanych  od  ludzi  (najczęś-

ciej  od  dzieci  do  2  roku  życia)  największy  odsetek

szczepów opornych obserwowano w odniesieniu do

cirpofloksacyny  do  49,5%,  tetracykliny  do  17,5%,

ampicyliny do 13,2%.

W pracach, gdzie oznaczano wrażliwość szczepów

C.  jejuni

 pochodzących  od  ludzi  na  erytromycynę,

cirpofloksacynę, ampicylinę, tetracyklinę oraz gen-

tamycynę  stwierdzono,  że  aż  35%  szczepów  wyka-

zywało oporność na jeden antybiotyk, 23% na dwa,

a 6% na trzy antybiotyki bądź na chemioterapeutyki.

Cirpofloksacyna nie jest lekiem stosowanym u dzieci

poniżej 16 roku życia, dlatego należy przypuszczać,

że tak wysoki odsetek szczepów opornych ma swoje

przyczyny w nadużywaniu fluorochinolonów w medy-

cynie weterynaryjnej, szczególnie na fermach drobiu

będącego głównym rezerwuarem bakterii z rodzaju

Campylobacter

. Może to prowadzić do selekcji szcze-

pów opornych, a następnie do ich transmisji na ludzi

poprzez skażoną żywność [11-14].

Zjawisko narastania oporności szczepów Campylo-

bacter

spp. na antybiotyki występuje na całym świecie

i została uznana przez WHO za istotny problem zdro-

wia publicznego. Na mocy obowiązujących obecnie w

Polsce uregulowań prawnych (Dyrektywa 2003/99/

WE Parlamentu Europejskiego i Rady) kraje członkow-

skie Unii Europejskiej są zobowiązane do wykrywania

zakażeń i monitorowania lekooporności wybranych

czynników  zoonotycznych,  do  których  zaliczono

również  pałeczki  z  rodzaju Campylobacter  [3,  15].

Kampylobakterioza – rezerwuar i czynniki 

ryzyka

Ważnym rezerwuarem bakterii z rodzaju Campy-

lobacter

jest przewód pokarmowy ptaków, których tem-

peratura ciała (42°C) stwarza doskonałe warunki do

ich rozwoju. Stwierdzono te bakterie u: 20-70% mew

(C. lari), 45% gawronów oraz 50% gołębi (C. jejuni).

Od 0 do 100% próbek kału pobieranego od dzikich gęsi

zawierało szczepy Campylobacter spp. Wolno żyjące

ptaki, a zwłaszcza gatunki wędrowne, mogą stać się

długodystansowymi  wektorami  dla  szczepów  Cam-

pylobacter

spp. (również odpornych na antybiotyki),

które dalej mogą być przenoszone na ludzi i zwierzęta

gospodarskie. Ze względu na dużą ruchliwość ptaki

swoim  kałem  mogą  zanieczyszczać  pastwiska,  pola

uprawne i wody powierzchniowe [1, 16, 17].

Do  źródeł  termofilnych  Campylobacter  spp.

w środowisku zaliczane są także zwierzęta hodowla-

ne, takie jak: bydło, kozy, owce, czy świnie. Z danych

publikowanych przez EFSA wynika, że w 2010 r. wyi-

zolowano Campylobacter spp. od 1,8% do 66,7% prze-

badanych świń i bydła. Bakterie te występują zarówno

w przewodzie pokarmowym zdrowych zwierząt, jak

i w ich zewnętrznej okrywie, tj. szczecinie, sierści, na

skórze, na kopytach oraz w węzłach limfatycznych.

Do  zanieczyszczenia  surowców  rzeźnych  dochodzi

zwykle podczas uboju i rozbioru tusz [3, 6].

W  wielu  pracach  udowodniono  transmisję  pa-

łeczek  Campylobacter  spp.  pomiędzy  człowiekiem

a  zwierzętami  domowymi.  Uznano,  że  posiadanie

w  swoim  otoczeniu  szczególnie  psów  i  kotów,  jest

czynnikiem ryzyka kampylobakteriozy. Na zakażenie

podatne są małe dzieci, które mają bliski kontakt ze

swoimi  ulubieńcami,  przy  jednocześnie  obniżonej

odporności. Z przeglądu literatury wynika, że odsetek

izolacji Campylobacter spp. od psów waha się od 17%

(Brazylia, Argentyna) do 76% (Dania). Nieco niższy

odsetek izolacji tych bakterii stwierdzono od młodych

kotów (Niemcy – 47%, Irlandia – 42%, Brazylia – 8%).

W badaniach przeprowadzonych przez Andrzejewską

i wsp. bakterie z rodzaju Campylobacter wyizolowano

od 4,81% psów i 9,86% kotów (próbki pochodziły od

zdrowych zwierząt z okolic Bydgoszczy w wieku od

2 tygodni do 24 miesiąca życia) [18-21].

Jednak za najważniejszy czynnik ryzyka kampy-

lobakteriozy u ludzi uważa się mięso drobiowe – nie-

odpowiednio przygotowane lub grillowane (mocno

spieczone na powierzchni, a często w głębszych war-

stwach nie poddane właściwej obróbce termicznej)

[1, 2, 22-24]. Zdaniem ekspertów EFSA 20-30% tych

zachorowań u ludzi w UE spowodowanych jest spoży-

ciem mięsa drobiowego, podczas gdy 50-80% może być

spowodowane przenoszeniem szczepów Campylobacter

pochodzących z drobiu na człowieka innymi drogami

niż żywność, np. za pośrednictwem środowiska lub

przez  bezpośredni  kontakt.  Według  tego  samego

źródła, w 2009 roku do krajów o najwyższym odsetku

tuszek kurcząt „Campylobacter-pozytywnych” nale-

żały: Luksemburg, Irlandia i Malta (więcej niż 95%).

Najniższy odsetek stwierdzono w: Finlandii, Norwegii

i Estonii (5%). W Polsce odsetek zanieczyszczonych

tuszek kurcząt wynosił 75-85% i był nieco wyższy niż

578

Probl Hig Epidemiol  2014, 95(3): 574-579

średnia dla całej Unii Europejskiej – ok. 75% [4, 5,

10, 25].

Jednym z nośników pałeczek Campylobacter odpo-

wiedzialnym za ich rozpowszechnianie w środowisku

są wody powierzchniowe, do których bakterie te trafia-

ją wraz ze ściekami, kałem dzikiego ptactwa oraz odpa-

dami z ferm hodowlanych. Przeprowadzone badania

kliniczno-kontrolne  zakwalifikowały  także  kąpiele

w naturalnych zbiornikach wodnych do czynników

ryzyka kampylobakteriozy u ludzi. Bakterie z rodzaju

Campylobacter

stwierdzono także w fontannach miej-

skich (40%), które mogą stanowić źródło wody pitnej

dla  ptaków  oraz  psów  pozostawionych  bez  opieki,

a w upalne letnie dni miejsce do zabaw dzieci. [26]

Wtórnie zanieczyszczona Campylobacter spp. woda do

picia lub nieuzdatniona woda spożywana z nieznanych

źródeł  są  najczęstszymi  przyczynami  ogniskowych

zakażeń tymi bakteriami u ludzi [9, 22, 27-29].

Kuchnia – miejsce wtórnego zanieczyszczenia 

żywności Campylobacter spp.

Surowce  pochodzenia  zwierzęcego,  a  zwłasz-

cza surowy drób, który trafia do kuchni domowych

i komercyjnych może być źródłem bakterii z rodzaju

Campylobacter

. W warunkach domowych przyczyną

około 30% zakażeń Campylobacter spp. są tzw. zaka-

żenia  krzyżowe,  kiedy  to  (przy  braku  zachowania

podstawowych zasad higieny) może dojść do prze-

niesienia  tych  patogenów  znajdującej  się  w  posoce

pochodzącej z surowego mięsa (zwłaszcza drobiowe-

go), z rąk osoby przygotowującej potrawę i sprzętu

kuchennego  na  inne  osoby  i  potrawy.  Bakterie  te

stwierdzono  po  24  godzinach  od  „obróbki”  mięsa

drobiowego na powierzchni roboczej w obrębie 1,5 m.

Z badań przeprowadzonych w Kanadzie wynika, że

48% desek do krojenia niewłaściwie mytych po kon-

takcie z mięsem drobiowym stanowiło główny czynnik

ryzyka zakażeń spowodowanych przez Campylobacter

spp. [3, 30, 31].

W przenoszeniu tych patogenów w środowisku

kuchennym pewną rolę mogą odgrywać także udomo-

wione zwierzęta – nosiciele mający swobodny dostęp

do kuchni (pies, kot, kanarek) oraz owady, takie jak:

karaluchy, karaczany i muchy, których rola w przeno-

szeniu tych patogenów może być dużo większa niż się

powszechni ocenia [1, 30, 32].

W grupie ryzyka związanego z możliwą infekcją

Campylobacter

 spp.  znalazły  się  również  warzywa,

które  mimo  na  ogół  niskiego  poziomu  zanieczysz-

czenia  pierwotnego  na  etapie  uprawy  (nawożenie

gnojowicą), mogą znacznie częściej ulegać zakażeniu

wtórnemu, zarówno w kuchni, jak i na zapleczu ku-

chennym. Dlatego warunkiem zapewnienia bezpie-

czeństwa  zdrowotnego  konsumentów  jest  staranne

mycie warzyw przed obraniem, zwłaszcza jeżeli mają

być spożywane na surowo [32, 33].

Kampylobakterioza u ludzi: występowanie 

i koszty

W  2011  r.  w  27  krajach  członkowskich  Unii

Europejskiej  odnotowano  ponad  220  tys.  potwier-

dzonych zachorowań na kampylobakteriozę Jednak,

według EFSA liczba klinicznych przypadków kam-

pylobakteriozy  w  tych  krajach  w  dużej  mierze  jest

niedoszacowana, a jej rzeczywista wartość może sięgać

nawet od 2 do 20 mln przypadków rocznie. Zdaniem

ekspertów Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa

Żywności  koszt,  jaki  generuje  kampylobakterioza

dla  publicznych  systemów  opieki  zdrowotnej  oraz

poprzez straty w produkcji, szacowany jest od 500

mln do 5 mld euro rocznie. Te same źródła podają, że

w Holandii (szacunkowo około 80 tys. przypadków

rocznie), koszty te mogą wynosić ok. 21 mln euro

rocznie. Obejmują one: koszty leczenia, opiekę nad

chorym, utracone zarobki, straty w produkcji, koszty

sądowe i inne koszty pośrednie. W Belgii (prawdopo-

dobnie około 55 tys. przypadków rocznie) koszty te

są jeszcze wyższe i mogą osiągać wartość ok. 27 mln

euro rocznie [3, 34].

Z analizy raportów z Centrum Kontroli i Prewencji

Chorób (CDC) i działającej przy nim sieci nadzoru

FoodNet wynika, że w 2011 r. w USA zarejestrowano

6 785 potwierdzonych przypadków kampylobakterio-

zy u ludzi, zapadalność wynosiła 13,02 na 100 tys.,

a 1 042 (15%) tych chorych było hospitalizowanych

[35]. Jednak wiele więcej przypadków pozostaje nie-

rozpoznanych  lub  nieudokumentowanych.  Szacuje

się, że Campylobacter spp. powoduje w tym kraju ponad

2 mln zachorowań, 13 tys. hospitalizacji i ponad 100

zgonów rocznie [3, 34, 36]. Zdaniem ekspertów ame-

rykańskich, roczne koszty generowane przez kampy-

lobakteriozę dla opieki zdrowotnej i gospodarki, mogą

sięgać nawet 1 miliarda 560 milionów dolarów [37].

Podsumowanie

Mimo powszechnego występowania kampylobak-

teriozy na świecie, w Polsce jest ona chorobą rzadko

diagnozowaną, rozpoznawaną i rejestrowaną. Wynika

to głównie z faktu, że rutynowo diagnostyka w kierunku

zakażenia pałeczkami Campylobacter wykonywana jest

jedynie w pojedynczych powiatach. Dlatego ważne jest,

aby na terenie całego kraju wszystkie próbki kału (a szcze-

gólnie od dzieci), w przypadku chorób przebiegających

z biegunką, badano również w kierunku tych patogenów.

W  działaniach  ukierunkowanych  na  poprawę

zdrowia  naszego  społeczeństwa,  kluczowe  znacze-

nie  mogą  mieć  programy  profilaktyczne  związane

z ograniczeniem czynników ryzyka wystąpienia kam-

pylobakteriozy, a przede wszystkim promowanie pod-

stawowych zasad higieny w trakcie przygotowywania

bezpiecznej żywności (odpowiednia jakość produktów

i wody, właściwa obróbka termiczna, warunki przecho-

wywania surowców i gotowej do spożycia żywności).

579

Szczepańska B i wsp.   Campylobacter spp. – niedoceniany w Polsce czynnik etiologiczny zakażeń ...

 1.  Humphrey  T,  O’Brien  S,  Madsen  M.  Campylobacters  as

zoonotic pathogens: a food production perspective. Int J Food

Microbiol 2007, 117: 237-57.

 2.  WHO. The global view of Campylobacteriosis Report of an

expert consultation. Utrecht, Netherlands, 9-11 July 2012,

World Health Organization 2013.

 3.  Silva J, Leite D, Fernandes M, et al. Campylobacter spp. as

a Foodborne Pathogen: A Review. Front Microbiol 2011, 2: 200.

 4.  The  European  Union  Summary  Report  on  Trends  and

Sources  of  Zoonoses,  Zoonotic  Agents  and  Food-borne

Outbreaks in 2009. EFSA J 2011, 9(3): 2090.

 5.  The  European  Union  Summary  Report  on  Trends  and

Sources  of  Zoonoses,  Zoonotic  Agents  and  Food-borne

Outbreaks in 2010. EFSA J 2012, 10(3): 2597.

 6.  The  European  Union  Summary  Report  on  Trends  and

Sources  of  Zoonoses,  Zoonotic  Agents  and  Food-borne

Outbreaks in 2011. EFSA Journal 2013, 11(4): 3129.

 7.  Meldunki o zachorowaniach na choroby zakaźne, zakażeniach

i zatruciach w Polsce. NIZP-PZH – Zakład Epidemiologii.

http://www.pzh.gov. pl/oldpage/epimeld/index_p.html

 8.  Czarkowski  MP,  Cielebąk  E,  Kondej  B  i  wsp.  Choroby

zakaźne i zatrucia w Polsce. Warszawa: NIZP-PZH – Zakład

Epidemiologii. Roczniki 2004-2012. http://www.pzh.gov.

pl/oldpage/epimeld/2012/ index_mp.html

 9.  Jones  K.  Campylobacters  in  water,  sewage  and  the

environment. J Appl Microbiol 2001, 90: 68-79.

10.  FAO/WHO  (Food  and  Agriculture  Organization  of  the

United  Nations/World  Health  Organization).  Risk

assessment  of  Campylobacter  spp.  in  broiler  chickens:

Technical Report. Microbiological Risk Assessment Series,

2009. No 12. Geneva. 132pp.

11.  Rzewuska  K,  Korsak  D,  Maćkiw  E.  Oporność  bakterii

Campylobacter  sp.  na  antybiotyki  i  chemioterapeutyki.

Przegl Epidemiol 2010, 64: 63-68.

12.  Krutkiewicz A. Kampylobakteriozy u ludzi i zwierząt. Życie

Weter 2008, 83(40): 285-288.

13.  Rożynek E, Dzierżanowska-Fangrat K, Szczepańska B i wsp.

Trends  in  antimicrobial  susceptibility  of  Campylobacter

isolates in Poland (2000-2007). Polish J Microbiol 2009,

58(2): 111-5.

14.  Krutkiewicz  A,  Klimuszko  D.  Mechanizmy  oporności

pałeczek  Campylobacter  sp.  na  chemioterapeutyki.  Post

Mikrobiol 2008, 47(4): 489-95.

15.  Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady

z  dnia  17  listopada  2003  r.  w  sprawie  monitorowania

chorób  odzwierzęcych  i  odzwierzęcych  czynników

chorobotwórczych, zmieniająca decyzję Rady 90/424/EWG

i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG (Dz.U. L 325

z 12.12.2003, str. 31).

16.  Waldenström J, Mevius D, et al. Antimicrobial resistance

profiles of Campylobacter jejuni isolates from wild birds in

Sweden. Appl Environ Microbiol 2005, 71(5): 2438-2441.

17.  Waldenstrom J, Broman T, Carlsson I, et al. Prevalence of

Campylobacter jejuni, Campylobacter lari and Campylobacter

coli in different ecological guilds and taxa of migrating bird.

Appl Environ Microbiol 2002, 8: 5911-5917.

18.  Andrzejewska M, Szczepańska B, Klawe JJ, et al. Prevalence

of Campylobacter jejuni and Campylobacter coli species in

cats and dogs from Bydgoszcz (Poland) region. Pol J Vet Sci

2013, 16(1): 115-20.

19.  Hald B, Pedersen K, Wainø M, et al. Longitudinal study of

the excretion patterns of thermophilic Campylobacter spp.

in young pet dogs in Denmark. J Clin Microbiol 2004, 42:

2003-2012.

Piśmiennictwo / References

20.  Lopez CM, Giacoboni G, Agostini A, et al. Thermotolerant

Campylobacters in domestic animals in a defined population in

Buenos Aires, Argentina. Prev Vet Med 2002, 55: 193-200.

21.  Moser  I,  Rieksneuwohner  B,  Lentzsch  P,  et  al.  Genomic

heterogeneity and O-antigenic diversity of Campylobacter

upsaliensis and Campylobacter helveticus strains isolated from

dogs and cats in Germany. J Clin Microbiol 2001, 39: 2548-2557.

22.  Tam CC, Higgins CD, Neal KR, et al. Chicken consumption

and use of acid-suppressing medications as risk factors for

Campylobacter Enteritis, England. Emerg Infect Dis 2009,

15(9): 1402-1408.

23.  Doorduyn Y, van den Brandhof WE, van Duynhoven YT,

et al. Risk factors for indigenous Campylobacter jejuni and

Campylobacter coli infections in The Netherlands: a case-

control study. Epidemiol Infect 2010, 138: 1391-1404.

24.  WHO.  Risk  assessment  of  Campylobacter  spp.  In  broiler

chickens. Technical report. World Health Organization, Food

and Agriculture Organization of the United Nations 2009.

25.  EFSA. Scientific opinion on quantification of the risk posed

by  broiler  meat  to  human  campylobacteriosis  in  the  EU.

EFSA J 2010, 8: 1437-1526

26.  Andrzejewska  M,  Szczepańska  B,  Śpica  D.  Occurrence

of  Campylobacter  species  in  surface  waters  in  Bydgoszcz

Region. Med Biol Sci 2009, 23(3): 27-31.

27.  Close M, R Dann, A Ball, R Pirie, et al. Microbial groundwater

quality and its health implications for a border-strip irrigated

dairy farm catchment, South Island, New Zealand. J Water

Health, 2008, 6: 83-98,

28.  Schonberg-Norio  D,  Takkinen  J,  Hanninen  ML,  et  al.

Swimming and Campylobacter infections. Emerg Infect Dis

2004, 10(8): 1474-7.

29.  Mughini Gras L, Smid JH, Wagenaar JA. Risk factors for

Campylobacteriosis of chicken, ruminant, and environmental

origin:  A  combined  case-control  and  source  attribution

analysis. PLoS One 2012: 7.

30.  Burgess F, Little CL, Allen G, et al. Prevalence of Campylobacter,

Salmonella and Escherichia coli on the external packaging of

raw meat. J Food Prot 2005, 68: 469-475.

31.  Michaud  S,  Menard  S,  Arbeit  RD.  Risk  factors  for

Campylobacter infections in Estrie, Quebec: A case-control

study. (in Proceedings CACMID 2001 meeting) Victoria,

Canada 4-8 November 2001: T4.

32.  Daczkowska-Kozon  E.  Kuchnia  –  miejsce  wtórnego

zanieczyszczenia  żywności  Campylobacter.  Przem  Spoż

2006, 1: 34-35.

33.  Brandl MT, Haxo AF, Bates AH, et al. Comparison of survival

of Campylobacter jejuni in the phyllosphere with that in the

rhizosphere of spinach and radish plants. Appl Env Microbiol

2004, 70: 1182-1189.

34.  Anonymous. Emerging infections program. FoodNet News

Vol  2007.  1(1).  http://cdc.gov/foodnet/news/2007/

October2007_foodnet_news.pdf

35.  CDC.  Foodborne  Diseases  Active  Surveillance  Network

(FoodNet): FoodNet Surveillance Report for 2011 (Final

Report). Atlanta, Georgia: U.S. Department of Health and

Human Services, CDC. 2012.

36.  Anonymous. Preliminary FoodNet Data on the incidence of

infection with pathogens transmitted commonly through

food  –  10  states,  2009.  Weekly  MMWR.  2010  April  16,

2010/59(14),  418-422.  http://www.foodconsumer.org/

newsite/Nutrition/foodborne_illnesses_on_the_decline_

1504100853.html

37.  Scharff RL. Economic burden from health losses due to foodborne

illness in the United States. J Food Prot 2011, 75(1): 123-131.