1 

 

I. 

JĘZYK NATURALNY, JEDNOSTKI JĘZYKA, DZIAŁY JĘZYKOZNAWSTWA. 

 

Poznawanie języka naturalnego:   
Język  jest  abstrakcyjny,  obiekty  językowe  mają  charakter  społeczny,  a  zachowania  językowe  mają  charakter  materialny  i 
indywidualny. Zachowania językowe łączą cechy istotne i nieistotne. Różnica ta (opozycja) działa jako wielkośd konstytuująca 
obiekty językowe.  

 

Język naturalny w ujęciu strukturalistycznym – to wytworzony w wyniku długotrwałej ewolucji (sięgającej początków gatunku 
ludzkiego) system znaków konwencjonalnych, prymarnie dźwiękowych (wtórnie graficznych) oraz system reguł określających 
funkcjonowanie  znaków,  stanowiące  narzędzie  komunikacji  społecznej.  „Znakowa”  natura  obiektów  językowych  to  kwestia 
dyskusyjna.  

 

Podstawowe cechy języka naturalnego: 

1.  dwuklasowośd – (teza Buhlera 1934) nie wszystkie jednostki języka są tego samego poziomu: 

a.  proste – morfemy                                            Buhler 1934 

złożone – połączenia jednostek języka      Martinet 1949 – system fonologiczny 
                                                                                                       - system gramatyczny  

b.  znaczące – poziom fonemów 

nieznaczące 

2.  otwartośd – (Buhler) nie można ustalid liczby jednostek (ciągle giną  i powstają nowe) 
3.  fonemowośd – jednostki języka mają strukturę fonemową 
4.  produktywnośd – możliwośd przekształcania jednostek 
5.  konwencjonalnośd – nie ma wpływu na to, że coś się nazywa tak, a tak 
6.  polisemicznośd – jednostki mogą byd interpretowane różnie przez różnych użytkowników 
7.  dyskretnośd wyrażeo językowych  – elementy języka są podzielone na identyfikowalne z czymś innym 

części (= nieciągłośd bArbAvA) 

 

Dowody konwencjonalności: 

1.  istnienie wielości języków świata 
2.  istnienie wieloznaczności jednostek systemu 
3.  każde wyrażenie językowe musi byd dostosowane do systemu fonologicznego tego języka 

 

Bilateralne (dwustronne – polisemia) i unilateralne (jednostronne – homonimia) pojmowanie znaków: 

Czy wyrażanie języka jest: 

1.  formą wraz z treścią? Bilateralnośd (polisemia): zamek 1. …………………… i 2. …………………………. 
2.  Tylko formą? (homonimia) zamek 1. …………………… 

                                                  zamek 2. …………………… 

 
Sekundarne cechy języka naturalnego: 

1.  zdalnośd  –  odnoszenie  obiektów  językowych  do  zdarzeo  i  przedmiotów  bez  względu  na  to,  czy 

towarzyszą one bezpośrednio aktowi mowy, czy też są od niego oddalone 

2.  przemiennośd – zdolnośd do nadawania i odbioru komunikatu 
3.  całkowite sprzężenie zwrotne – nadawca jest także zdolny do korygowania wypowiedzi 
4.  nadużywalnośd – możliwośd wykorzystania języka nie tylko dla celów przekazu informacji, ale też dla 

definizacji  

 

Język przedmiotowy a metajęzyk (A. Tarski, E. Benveniste):  

1.  jednostki  języka  (przedmiotowego)  –  tworzą  sam  system  językowy;  język  przedmiotowy  –  język  jako 

narzędzie opisu 

2 

 

2.  jednostki  metajęzyka  –  tworzą  aparat  językoznawstwa,  podstawowe  jednostki  metajęzyka:  fonem, 

morfem, jednostka leksykalna (leksem sensu largo), zdanie; metajęzyk – język jako obiekt opisu 

 

SEMIOTYKA  - to nauka o znakach, Ch. Morris 1938 r. wyróżnił trzy główne działy semiotyki: 

1.  syntaktyka – bada relacje między znakami w systemie  Zi - Zj 
2.  semantyka – bada relacje między znakami i światem, do którego się odnoszą  Z - R 
3.  pragmatyka – bada relacje między znakiem a użytkownikami   Z - U 

 

Językoznawstwo    bada  języki  naturalne  i  wypowiedzi  w  tych  językach  z  punktu  widzenia  ich  budowy  i  funkcjonowania    w 
zbiorowościach ludzkich. 

 

Cechy językoznawstwa z punktu widzenia ogólnej klasyfikacji nauk – lingwistyka jako: 

1.  nauka empiryczna 
2.  humanistyczno – społeczna 
3.  idiograficzna 
4.  podstawowa 

 

Podstawowe („najwyższego poziomu”) działy językoznawstwa: 

1.  fonologia – zajmuje się opisem semiotycznym funkcji dźwięków mowy ludzkiej w procesie komunikacji 

językowej.  Opozycje  fonologiczne  pozwalają  na  rozróżnienie  znaczeo.  Nie  chodzi  jedynie  o  opozycje 
segmentowe (o ilośd segmentów), ale także o akcent, iloczas, pauzy, intonację 

2.  leksykologia – dział zajmujący się analizą słownictwa, w tym m. in. Badaniem pochodzenia i znaczenia 

wyrazów 

3.  gramatyka  –  podstawowym  przedmiotem  badao  jest  zbiór  reguł,  które  określają  sposoby  odmiany  i 

tworzenia jednostek słownikowych oraz łączenia jednostek w konstrukcje 

4.  semantyka – zajmuje się wyjaśnianiem struktury znaczeo. Dwa podstawowe aspekty badawcze: 

a.  semantyka  translacyjna  (przekładowa)  –  eksplikacja  –  czym  się  różnią  znaczenia  dwóch 

jednostek językowych 

b.  semantyka  referencyjna  –  skierowanie  wyrażeo  językowych  na  zewnątrz  języka  w  stronę 

świata  zewnętrznego:  jakie  zachodzą  relacje  między  jednostkami  języka  a  konkretnymi 
desygnatami 

5.  pragmatyka  –  dział,  którego  przedmiotem  są  społeczne  i  sytuacyjne  warunki  funkcjonowania  języka 

oraz  cele,  jakie  mówiący  chce  osiągnąd  przez  użycie  określonych  wyrazów  i  wyrażeo.  Na  różne 
wyrażenia 

językowe 

nałożone 

są 

różnego 

ograniczenia 

językowe: 

socjolingwistyczne, 

psycholingwistyczne,  dialektyczne,  glottodydaktyka,  teoria  dyskursów,  teoria  aktów  mowy,  stylistyka 
(podstawowymi je jednostkami są akty mowy) 

 

Główne aspekty opisu języków naturalnych – podstawowe opozycje: 

1.  językoznawstwo  szczegółowe  (konkretne  języki)    -  językoznawstwo  ogólne  (funkcjonowanie  języka 

jako zjawiska) 

2.  językoznawstwo teoretyczne (określony język bądź grupa języków, sposób opisu nie sprowadza się doi 

obserwacji  i  ich  opisu,  przyjmuje  się  określone  tezy  teoretyczne  dotyczące  jednego  z  działów)  – 
stosowane  (możliwości  i  sposoby  wykorzystania  osiągnięd  językoznawstwa  w  różnych  dziedzinach 
życia) 

3.  językoznawstwo  wewnętrzne  (  bada  sam  język  jako  system  ,jego  strukturę  i  funkcjonowanie)  – 

językoznawstwo  zewnętrzne  (bada  stosunek  języka  do  innych  zjawisk  –  problemy  z  etnolingwistyki, 
socjolingwistyki, dialektologii) 

4.  językoznawstwo synchroniczne (bada sam język w określonym ściśle czasie, w wybranym okresie jego 

rozwoju)  –  językoznawstwo  diakrytyczne  (ewolucja  języka,  zmiany  w  danym  języku  w  określonym 
czasie lub na całej jego przestrzeni czasowej) 

3 

 

5.  językoznawstwo typologiczne (porównywane są systemy z punktu widzenia jedynie ich budowy – bez 

pochodzenia  i  rozwoju,  co  łączy  różne  języki  świata  pod  względem  morfologii)  –  językoznawstwo 
historyczno – porównawcze (porównuje języki z punktu widzenia ich pochodzenia, rozwoju, kontaktów 
geograficznych,  kulturowych  ich  użytkowników,  które  są  używane  na  tym  samym  lub  sąsiadującym 
obszarze) 

 

Co  mają  wspólnego  znaki  językowe  z  wszelkimi  innymi  typami  znaków?  –  wyrażenia  językowe  konstytuują  pewne  systemy 
wyższego rzędu.  

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 

4 

 

II. 

KONWENCJE JĘZYKOWE. SPOSOBY FUNKCJONOWANIA JEDNOSTEK JĘZYKA. 

 

KONWENCJA  –  to  zależnośd  między  klasami  stanów  rzeczy  w  pewnym  świecie  konstytuowanym  przez  daną  zbiorowośd  Z, 
polegające na tym, że każda osoba należąca doz wie o istnieniu tej zależności i jest gotowa dostosowad się do niej, bo wie, że 
inni członkowie tej samej zbiorowości również wiedzą, że ta zależnośd istnieje i są gotowi dostosowad się do niej. Koordynacja 
zachowad konwencjonalnych umożliwia porozumienie w danej zbiorowości.  
 
Główne typy konwencji językowych (wynikające z odmienności dziedzin odniesienia wyrażeo językowych): 

1.  gramatyczne – dostosowanie się do zależności formalnych, np.: rodzaj przymiotnika, dostosowany do 

rodzaju rzeczownika 

2.  semantyczne – dostosowanie się do znaczeo przypisywanych jednostek w danej zbiorowości (mówid w  

sposób niepusty: brak sprzecznych wypowiedzi) 

3.  referencyjne – mówienie o świecie w sposób prawdziwy 
4.  pragmatyczne – wyrażenia dostosowane do sytuacji, np.: dziękuję, kichanie 



 mówimy :na zdrowie” 

 

Konwencje  językowe  odnoszą  się  do  języków  naturalnych  a  konwencje  pozajęzykowe  dotyczą:  statusu  imion  własnych  i 
terminologii naukowej (np.: różnie można zdefiniowad pojęcie podmiotu lirycznego).  

 

Podstawowe typy zależności między jednostkami języka (wewnątrz systemu): 

1.  zależności  paradygmatyczne  –  związki  między  jednostkami  systemu  języków,  które  występują  w 

identycznych lub bliskich sobie kontekstach (np.: tom, łom, dom) 

2.  zależności  syntagmatyczne  –  związki  między  elementami  współwystępującymi  ze  sobą    w  jednym 

ciągu, które są w jakiś sposób od siebie zależne  (np.: kot – tok) 

 

Ferdynand de Saussure 1916: 

1.  interdependencja – implikacja dwustronna   A    B 
2.  determinacja – implikacja jednostronna  A  



  B 

3.  konstelacja – niezależnośd (swobodna)  A  



  B 

 

Jednostki języka z punktu widzenia ich odniesienia (referencji) : 
Piotr Hiszpan – arcybiskup portugalski, filozof i logik, zauważył, że wyrażenia językowe mogą odnosid się do świata lub samych 
siebie.  Autor pojęcia ‘przezroczystośd semantyczna’, które pochodzi z XIII w., pojawiła się w jego „Traktacie logicznym”.  

SUPOZYCJA: 

1.  zwykła – przedmiot zastępuje przedmiot ze świata pozajęzykowego, np.: Okno jest zamknięte.  
2.  materialna – wyrażenie odnosi się samo do siebie, np.: Okno jest rzeczownikiem.  

 

PRZEZROCZYSTOŚD    semantyczna  wyrażeo  językowych  (używana  w  supozycji  zwykłej)  –  ilekrod  używamy  wyrażenia 
językowego w zwykły sposób, to za pomocą tego wyrażenia kierujemy uwagę na coś innego niż samo ono (w odniesieniu do 
przedmiotów lub stanów rzeczy); zastępowanie tym wyrażeniem danego fragmentu rzeczywistości. 
 
NIEPRZEZROCZYSTOŚC semantyczna (używana w supozycji materialnej) – ilekrod wyrażenie używane jest w zwykły sposób, to 
mówiący kieruje uwagę właśnie na to słowo: 



 

bezpośrednie przytoczenie, np.: „Ala ma kota” – jest zdaniem 



 

przytoczenie ze względu na treśd, np.: „Matka jest kobietą” – odniesienie pozajęzykowe tu nie istnieje 



 

użycia figuratywne wyrażeo językowych – przedmiot odniesienia przeniesiony na dalszy plan 



 

wykrzykniki i onomatopeje, np.: kukuryku, gęgę – brak odniesienia 

Nieprzezroczyste są: 

1.  zdania  analityczne  –  koniecznie  prawdziwe  na  mocy  konwencji  języka  naturalnego,  np.:  Pies  jest 

zwierzęciem 

5 

 

2.  zdania metajęzykowe – dotyczące języka, język jako podmiot, np.: „Ala ma kota” jest zdaniem 
3.  hasła dla celów konspiracyjnych 
4.  licytacja w grze w karty, np.: pas 
5.  onomatopeje (używamy wyrażenia ze względu na nie samo – na jego brzmienie) 
6.  skonwencjonalizowane formuły nie mające znaczeo, np.: dzieo dobry  

 

Użycie a przytoczenie: 
Użycie – świadome posługiwanie się wyrażeniem językowym, aby za jego pomocą coś powiedzied o świecie. 
Przytoczenie – przywołanie słów kogoś innego, bierne przytoczenie, ma status metatekstowy.  

 

Wypowiedzenia metatekstowe a opozycja wypowiedzeo analitycznych i syntetycznych: 
Zdanie syntetyczne – weryfikowalne empirycznie 
Wypowiedzenia figuratywne – nie odnoszą się do rzeczywistości pozajęzykowej, zwraca uwagę na samo wyrażenie 

 

*Jednostka języka – określone wyrażenie języka naturalnego; ciąg niepodzielny na ciągi znaczące.  

 

Język: 



 

przedmiotowy – służy celom komunikacyjnym lub jest obiektem badao 



 

metajęzyk – służy do badania, opisywania języka przedmiotowego 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

6 

 

III. 

JĘZYKI NATURALNE A SZTUCZNE. FUNKCJE JĘZYKA (NATURALNEGO) I WYPOWIEDZI. 

 

Podstawowe rozróżnienia w klasie języków naturalnych: 

1.  języki etniczne – takie języki, które są lub były językami rodzimymi dl danej zbiorowości 

a.  żywe 
b.  martwe  

2.  języki międzyetniczne – języki powstałe z połączenia co najmniej dwóch języków etnicznych 

a.  sztucznie utworzone – np.: esperanto 
b.  nie utworzone w sposób sztuczny – powstałe w wyniku wzajemnego przenikania się języków 

(bez ingerencji ludzkiej), np.: języki kreolskie 

 

Rodzaje języków sztucznych: 

1.  formalne – np.: język klasycznego rachunku zdao, logiki, matematyki 
2.  informacyjno-wyszukiwawcze – służą do opisu treści dokumentu (słowa-klucze) 
3.  programowania – w informatyce 
4.  mieszane  –  dyscyplin  naukowych  innych  niż  nauki  formalne,  nie  mają  swojej  własnej  gramatyki  (na 

pograniczu naturalnych i sztucznych) 
 

Opozycja języków naturalnych i sztucznych: 

 

Język  naturalny 

Język sztuczny 

1 

jest funkcją narodu 

jest funkcją zbiorowości innych niż naród 

2 

służy  realizacji  wszelkich  celów  związanych          z  ch  z 
mówieniem 

służy  określonym  celom  związanym  z  przekazywaniem  
informacji  

3 

ukształtował się w wyniku ewolucji 

wytwór ludzkiej działalności poznawczej 

4 

jednostki mają znaczenia z góry dane 

znaczenia są nadawane jednostkom arbitralnie  (narzucone 
z góry) 

5 

wieloznacznośd jednostek 

jednostki nie są wieloznaczne 

6 

okazjonalnośd jednostek 

jednostki nie są okazjonalne 

7 

tworzone mimo woli człowieka 

tworzone w jakimś celu 

 

Pojęcie komunikacji. Prawdziwośd jako relewantne założenie komunikacji:   
W  latach  30.  XX  w.  ustalono,  że  podstawową  funkcją  języka  jest  komunikowanie  się  (porozumiewanie  się),  przekazywanie 
informacji. Wcześniej uznawano wyrażanie postaw i oddziaływanie na odbiorcę.  
 
KOMUNIKOWANIE  –  celowe  przekazywanie  informacji  za  pomocą  systemu  sygnałów  na  temat  tego,  co  nadawca  uważa  za 
prawdziwe i chce by odbiorca o tym wiedział. 
 
Klasyczne teorie funkcji języka: 

1.  pierwsza teoria:  K. Buhler 1934 – mowa  była  o funkcjach znaków językowych. Schemat opisywał akt 

komunikacji językowej.  
Znak 



 wobec NADAWCY – wyraża stan psychiczny i fizyczny 

         



 wobec ODBIORCY – funkcja apelu 

         



 wobec RZECZYWISTOŚCI – funkcja symbolu (przedstawienia)  

Wyodrębnił trzy podstawowe funkcje języka: 



 

ekspresywną 



 

impresywną 



 

komunikatywną 

7 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

2.  druga teoria: R. Jakobson 1960 – rozwinął koncepcję Buhlera. 

Buhler                    Jakobson 
 znak           



      komunikat 

 rzeczywistośd  



 kontekst 

 
Wprowadza: kod, kontakt 
                                 kontekst 
                                komunikat 
NADAWCA  ----------------------------- ODBIORCA 
                                     kod  
                                  kontakt  
 
Odpowiednio funkcje: 
                                    komunikatywna 
                                          poetycka 
ekspresywna ------------------------------------ impresywna  
                                   fatyczna (kontakt) 
                                 metajęzykowa (kod) 
 

3.  Leon Zawadowski 1966 

Funkcje tekstu: 

a.  reprezentatywna wobec rzeczywistości pozajęzykowej 
b.  komunikatywna względem słuchacza 
c.  niekodowa – wyraża cechy nadawcy, wpływa na odbiorcę w sposób nie przewidziany kodem 

Wpływ: 



 

aktów mowy 



 

teorii referencji 



 

języka generatywnego 

 

4.  Halina Kurkowska 1974 



 

oddzielenie funkcji systemu od funkcji tekstu 



 

podstawową funkcją systemy jest funkcja generatywna 



 

system językowy służy do tworzenia tekstów i umożliwia ich interpretację 

Funkcje systemu językowego: 

a.  generatywna – tworzenie i interpretacja tekstów 
b.  poznawcza  –  poznawanie  świata,  nie  ma  myślenia  bez  języka,  nie  istnieją  pojęcia  nie 

posiadające formy, postaci 

Funkcje tekstów (przekazują informację o rzeczywistości): 

a.  konwencjonalna (na mocy kodu): 

8 

 



 

f. komunikatywna – przekazywanie informacji o świecie 



 

f. reprezentatywna – charakterystyka socjolingwistyczna nadawcy 

b.  niekonwencjonalna 



 

f. ekspresywna 



 

f. impresywna 
 

Typologia  funkcji  języka  (z  kooca  XX  wieku)  ukształtowana  pod  wpływem  teorii  aktów  mowy,  teorii  referencji  i  lingwistyki 
generatywnej – R. Grzegorczykowa – opozycja funkcji systemu językowego i funkcji wypowiedzi:  

1.  Funkcje systemu językowego: 

a.  generatywna – zdolnośd tworzenia tekstów 
b.  poznawcza – utrwala doświadczenie poznawcze człowieka powstałe w toku rozwoju 

2.  Funkcje wypowiedzi: 

a.  informacyjne: 



 

opisowe (deskryptywne) 

  konstatacje: Jan przyjechał 
  hipotezy:  Chyba Jan przyjechał 



 

oceniające 

b.  pozainformacyjne: 



 

sprawcza  –  poprzez  wypowiedź  dokonuje  się  pewnych  zmian  w  świecie 
pozajęzykowym 

  na  mocy  wiary  –  bez  odbiorcy  –  ludowe  rytuały  (klątwa),  akty 

sakramentalne  

  na  mocy  konwencji  społecznej  (akty  preformatywne):  Obiecuję,  Dziękuję, 

Witam 



 

nakłaniająca 

  oddziaływanie  na  odbiorcę  w  celu  wywołania  działao:  pytania,  dyrektywy, 

rozkazy, groźby, prośby 

  oddziaływanie  na  odbiorcę  w  celu  wpływania  na  jego  stan  mentalny: 

działanie  na  świadomośd  (perswazja),  działanie  bez  świadomości  odbiorcy 
(manipulacja) 



 

ekspresywna 



 

kreatywna  –  tworzenie  określonej  wizji  świata  w  danym  gatunku  wypowiedzi 
(szczególnie wypowiedzi artystyczne)  

 

Funkcje wypowiedzi zdeterminowane intencjami nadawcy: 

1.  informacyjne (można przyjąd, że są takie wypowiedzi, które mogą mied charakter czysto językowy): 

a.  deskryptywna  –  orzekanie  prawdy  lub  fałszu  z  wypowiedzi  będącej  osądem  jakiegoś  stanu 

rzeczy, np.: Śnieg jest biały, wtedy gdy jest biały 

b.  oceniająco-postulatywna  –  przyjmuje  się  określony  punkt  widzenia  oparty  na  określonej 

normie postępowania, kiedy  coś  mówimy, to spełnia  się  funkcja, np.: Powinieneś odwiedzid 
swoją matkę 

2.  pozainformacyjne: 

a.  sprawcza  –  za  pomocą  języka  można  zrobid  coś  co  dotyczy  świata  pozajęzykowego, 

zdeterminowana  jest  konwencjami  społecznymi  –  tworzenie  aktów  prawnych  lub  aktami 
rytualnymi, magicznymi – klątwa 

b.  nakłaniająca – oddziaływanie na odbiorcę przez prośby, rozkazy, pytania, żądania 
c.  dyrektywalna  –  wypowiedzi,  za  pomocą  których  oddziaływuje  się  na  umysł  odbiorcy  przez 

działania perswazyjne lub manipulacyjne   

d.  ekspresywna – wyrażanie emocji nadawcy, jego postaw emocjonalnych, życzeo 

9 

 

e.  poetycka-kreatywna – tworzenie określonych wizji świata w tekście artystycznym przy udziale 

języka  

 

Kulturotwórcza funkcja tekstów – teksty służą gromadzeniu wiedzy i doświadczeo pokoleo, jej utrwalaniu i urzeczywistnianiu.  

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 

10 

 

IV. 

RELACJE MIĘDZY JĘZYKAMI. 

 

Relacje między językami określane są z trzech punktów widzenia: genealogicznego, geograficznego i typologicznego.  
 
Klasyfikacja genealogiczna (generyczna) – pytanie o pochodzenie i stopieo pokrewieostwa języków, wspólno przodek i podział 

a.  prajęzyk – wspólny przodek rodziny językowej, najczęściej niezaświadczony bezpośrednio, ale 

częściowo zrekonstruowany za pomocą metody porównawczej 

b.  rodzina języków – grupa języków powstała w wyniku ewolucji 
c.  języki pokrewne – języki należące do tej samej rodziny, mają wspólnego przodka 

 

Języki  indoeuropejskie  –  przypuszczalnie  między  V  a  III  wiekiem  p.n.e.  następował  sukcesywny  rozpad 
praindoeuropejszczyzny  na  liczne  grupy  językowe,  najważniejsze  z  nich  to:  kentumowa  i  satemowa.  Kryterium  podziału  na 
dwie grupy stanowi sposób przekształcania się spółgłosek palatalnych tylnojęzykowych (fonologia): k’, g’ i 



 odpowiednio w 

grupach:  
ZAŁOŻENIE: spółgłoski języka praindoeuropejskiego przekształcają się w twarde lub w szczelinowe! 

1.  języki kentumowe (peryferyczne) – (z łac. oznacza liczbę sto) dyspalatalizacja 

k’ 



 k 

g’ 



 g 



 



 x 

2.  języki satemowe (centralne) – (ze staroiraoskiego oznacza liczbę sto) spirantyzacja (=uszczelinowienie) 

k’ 



s 

g’ 



 ś 



 



 š 

 

Języki kentumowe – podział: 

1.  centralne – języki Italo-celtyckie (nowożytne romaoskie) 
2.  przekształcone – języki Italo-celtycki na języki celtyckie 
 

Języki romaoskie: 

1.  francuski 
2.  włoski 
3.  katalooski 
4.  rumuoski 
5.  prowansalski 
6.  mołdawski 
7.  sardynki 
8.  hiszpaoski 
9.  portugalski 

 

Języki celtyckie – Wielka Brytania (bez angielskiego, bo ten należy do grupy romaoskich): 

1.  irlandzki  
2.  szkocki 
3.  walijski 
4.  bretooski 
5.  galijski – wymarły 

 

Języki germaoskie: 

1.  niemiecki 
2.  angielski 

11 

 

3.  holenderski 
4.  flamandzki 
5.  fryzyjski 
6.  skandynawskie (bez fioskiego) 
7.  szwedzki 
8.  norweski 
9.  duoski 
10.  islandzki 
11.  gocki – wymarły 

 

Język grecki + liczne języki wymarłe 
 
Języki tocharskie 
 
Języki anatolijskie 

 

Języki satemowe – podział: 

1.  indoiraoskie: 

a.  indyjskie 
b.  iraoskie 
c.  perski 
d.  afgaoski 
e.  tadżycki 
f.  kurdyjski 

2.  tracko-ormiaoskie: 

a.  ormiaoski 

3.  albaoski 
4.  bałtosłowiaoskie: 

a.  bałtyckie: 



 

litewski 



 

łotewski 



 

staropruski – wymarły 

b.  słowiaoskie – podział na trzy grupy ze względu na kryteria geograficzne: 



 

grupa wschodnia: rosyjski, białoruski, ukraioski 



 

grupa południowa (dwa stopnie): 

  bułgarsko-macedooska: bułgarski, macedooski 
  serbsko-chorwacka: serbski, chorwacki, bośniacki, słoweoski 



 

grupa zachodnia (trzy stopnie): 

  lechicka: polski, połabski, słowioski – dwa ostatnie martwe 
  czesko-słowacka: czeski, słowacki 
  łużycka: dolnołużycki, górnołużycki 

 

Języki nieindoeuropejskie używane na terenie Europy: 

1.  ugrofioskie: 

a.  węgierski 
b.  fioski 
c.  estooski 
d.  lapooski 

2.  baskijski 

12 

 

 
Przykłady  rodzin  języków  nieindoeuropejskich:  chioski-tybetaoska,  ałtajska,  semito-chamicka,  języki  uralskie,  afrykaoskie, 
australijskie.  

 

Klasyfikacja  geograficzna  –  konsekwencja  wtórnych  związków  między  językami,  wynika  z  kontaktów  geograficznych  i 
kulturalnych języków na sąsiednich obszarach 

a.  liga  języków  –  grupa  języków  różnego  pochodzenia,  które  na  skutek  długotrwałego  wzajemnego 

oddziaływania wytworzyły wiele wspólnych cech, np.: liga bałkaoska 

b.  cykl językowy – pewne grupy (rodzaje) lig, które należą do różnych rodzin 
c.  języki powinowate – języki należące do tej samej ligi 

 

Klasyfikacja typologiczna języków – związana z budową systemową poszczególnych języków, postawienie w opozycji języków, 
dla których są wspólne pewne istotne cechy. Różnice w budowie języków z punktu widzenia:  



 

fonetyki 



 

syntaktyki 



 

morfologii 

Typologia fonologiczna (dwa kryteria) : 

1.  stosunek  ilościowy  fonemów  spółgłoskowych  do  fonemów  samogłoskowych  –  odwoływanie  się  do 

pewnego modelu, przyjmuje się, że system fonologiczny wspólny dla wszystkich języków świata składa 
się z  10 fonemów: 3-spółgłosek  i  7-samogłosek; każdy podstawowy system  fonologiczny składa  się z 
następujących głosek: 
A: i, a, u 
T: p, t, k, s, m, n,



 l (r) 



 



 alternatywnie jedna z nich; 

System  samogłoskowy  języka  –  jeżeli  w  danym  systemie  fonologicznym  języka  liczba  samogłosek 
przekracza 30%. (w odniesieniu do wzorca wyjściowego) 
System spółgłoskowy języka – jeżeli w danym systemie fonologicznym języka liczba spółgłosek wynosi 
więcej niż 70%. (w odniesieniu do wzorca wyjściowego) 
 

* Język polski to język spółgłoskowy (umiarkowanie spółgłoskowy) – stosunek fonemów samogłoskowych do spółgłoskowych: 
15% do 85%. 
* Język francuski to język samogłoskowy – stosunek fonemów samogłoskowych do spółgłoskowych: 45% do 55%.  

 

2.  funkcja fonologiczna cech prozodycznych (=akcent, intonacja, iloczas) 

Język prozodyczny – jeżeli w danym języku cechy prozodyczne służą do odróżnienia znaczeo (spełnia 
funkcję odróżniającą niezależnie od cech fonologicznych, wynika z różnicy akcentu, iloczasu), np.: język 
rosyjski, czeski.  
Język  nieprozodyczny  –  akcent  może  służyd  do  wyznaczania  granic  (segmentacja  wyrazów  na 
jednostki),  stabilizacja  akcentu  wyrazowego,  np.:  język  polski  –  czynniki  prozodyczne  pełnią  funkcę 
deklinacyjną – pozwalają określid granicę między wyrazami. 
 

Typologia morfologiczna: 

1.  stopieo zespolenia morfemów gramatycznych z leksykalnymi – podział na języki: 

a.  analityczne  –  funkcje  gramatyczne  są  wyrażane  z  pomocą  morfemów  luźnych  (funkcje 

gramatyczne tworzą przyimki, zaimki, słowa pomocnicze), np.: w jęz. angielskim, romaoskich, 
bułgarskim, macedooskim 

b.  syntetyczne – morfemy gramatyczne są integralną częścią funkcji wyrazu (połączone), np.: w 

jęz. polskim, słowiaoskich, bałtyckich 
 

13 

 

* przejawy języka analitycznego w polszczyźnie  – sposób tworzenia czasu przyszłego od czasownika niedokonanego, jest tu 
słowo posiłkowe: będę pisał, i od dokonanych tworzy się futurum – napiszę 
 

c.  sposób wyrażania funkcji gramatycznych w językach syntetycznych: 



 

język fleksyjny – język ,w którym dany morfem gramatyczny kumuluje funkcje kilku 
kategorii, np.:  
Pan  



  Panów    Gen., Pl., r. męskoosobowy 



 

język  aglutynacyjny  –  (zlepkowy)  każdy  morfem  pełni  odrębną  funkcję,  nie  ma 
kulminacji funkcji 



 

języki alternacyjne – sposób wyrażania kategorii gramatycznych polega na alternacji 
fonemu (wymiana jednego fonemu na inny) 

 

Typologia syntaktyczna – sposób wyrażania zależności między czasownikiem (orzeczeniem) a grupami nominalnymi: 

1.  sygnały zewnętrzne względem czasownika: języki ekscentryczne: 



 

przypadkowe  –  morfemy  leksykalne  służą  do  wyrażania  zależności  między 
składnikami zdania 



 

pozycyjne – zależności są komunikowane za pomocą szyku elementów zdania 

2.  elementy umieszczane wewnątrz czasownika: języki inkorporacyjne 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 

14 

 

V. 

JĘZYKOZNAWSTWO 

TRADYCYJNE 

A 

STRUKTURALNE. 

KLASYCZNE 

SZKOŁY 

JĘZYKOZNAWSTWA           

STRUKTURALNEGO. STRUKTURALIZM W JĘZYKU POLSKIM. 

 
Paradygmat  –  pewien  zespół  przekonao  i  metod  postępowania  badawczego,  który  jest  kształtowany  przez  środowiska 
naukowe, przez grupę badaczy i który jest w danym okresie rozwoju nauki dominujący; zestawienie  poglądów z określonym 
czasem.  

 

Pojęcie paradygmatu nauki wg Thomasa Kuhn 1985 r. 
Paradygmaty nauki: 

1.  indukcjonizm – od zdao szczegółowych do zdao ogólnych 
2.  weryfikacjonizm (dedukcja)-  potwierdzanie  sądów ogólnych za pomocą szczegółowych (Rudolf Camp 

1922 i L. Witlenstein 1922) 

3.  falsyfikacjonizm – obalenie sądów lub faktów sprzecznych z hipotezą (twórca: Popper 1934) 
4.  postmodernizm – jego istotą jest wyjaśnianie, dążenie do interpretowania świata 

 
Paradygmat nauki 

Czas 

Paradygmat lingwistyki 

1.  indukcjonizm 

XIX w. 

jęz. historyczno – porównawcze 

Weryfikacjonizm 

początek XX w. 

językoznawstwo strukturalne 



 uzasadnianie tezy, że język to system znaków za  pomocą  tez 

szczegółowych 

falsyfikacjonizm 

lata 30-te XX w.  

językoznawstwo generatywne 



 budowanie modeli opisu języka – 

aprioryczne, i dążenie do ich obalania, nie ma modelu języka, który 
można uznad za ostateczny 

postmodernizm 

 

językoznawstwo  kognitywne 



  nie  jest  traktowane  jako  

dyscyplina autonomiczna 

   
 

Weryfikacjonizm a falsyfikacjonizm – stosunek asymetryczny; pojedynczy sąd może gwarantowad fałsz danej hipotezy; mówi 
się o wyższości weryfikacjonizmu nad falsyfikacjonizmem.  
 
Językoznawstwo tradycyjne (XIX w. ) a strukturalne 

1.  można  identyfikowad  z  funkcjonalizmem  (komunikatywna  funkcja  języka  pełni  główną  rolę);  język  przede 

wszystkim służy do przekazywania informacji 

2.  uznanie  języka  za  system  znaków  (język  to  zhierarchizowany  zbiór  opozycji);  językoznawstwo  tradycyjne 

traktowało  język  jako  zbiór  wyrazów,  które  powinno  się  opisywad  z  punktu  widzenia  ich  znaczenia  i 
pochodzenia; strukturalizm: stan i punkt widzenia w danym czasie 

3.  językoznawstwo jest nauką samodzielną, odrębną, niezależną od innych dziedzin wiedzy 
4.  deskryptywne  podejście  do  języka:  w  językoznawstwie  tradycyjnym  –  opis  normatywny  (dążenie  do 

poprawności) 

5.  język mówiony jest prymarny wobec pisanego 
6.  tendencje do modelowania języka (dążenie do ustalania reguł językowych) 
7.  oddzielenie  języka  (=wielkośd  abstrakcyjna  w  akcie  mowy)  i  wypowiedzi  (=wielkośd  umocowana  w  akcie 

mowy) 

8.  podstawowym źródłem opisu języka są teksty 

   

Językoznawstwo strukturalne jest: 



 

funkcjonalne – dominujące pytanie o cel/funkcję języka (XIX/XX w.) 



 

systemowe – nastawienie na badanie języka jako systemu 



 

autonomiczne – ujmowane jako niezależne od innych dziedzin wiedzy, bo jest samowystarczalne 
 

15 

 

Strukturalizm:  



 

dominacja funkcji komunikacyjnej nad innymi funkcjami 



 

prymat języka mówionego nad pisanym 



 

prymat celów opisowych nad normatywnymi 



 

prymat badao synchronicznych nad diachronicznymi 



 

prymat językoznawstwa zewnętrznego nad wewnętrznym 



 

rozróżnienie języka i wypowiedzi 



 

tendencje do modelowania języka 



 

badanie związków między językiem a światem zewnętrznym (kulturą) 

 

Pojęcie tekstu, który jest źródłem badao, wprowadzili Bloomfield 1933 i Buhler 1934.  
 
Język jest odzwierciedleniem różnych typów kultur.  
 
Prekursorzy  strukturalizmu  –  kazaoska  szkoła  lingwistyczna  1875-1887,  badacze:  J.  Baudouin  de  Courtenay  1845  -  1929, 
Mikołaj Kruszewski 1851 – 1887, stworzyli Kazaoska Szkołę Polskiej Lingwistyki, jej idee: 



 

początki fonologii jako nauki (fonem-głoska) 



 

teza dotycząca społecznego charakteru języka 



 

różnica  między  dynamicznym  i  statycznym  podejściem  do  opisu  zjawisk  językowych  –  podstawa  dla  synchronii  i 
diachronii 



 

opozycja związków syntagmatycznych i paradygmatycznych 

 

STRUKTURALIZM  –  zakłada  rozumienie  języka  jako  systemu  (system 



  uporządkowany  zbiór  elementów  w  porządku 

hierarchicznym), świadomośd leksykalna i morfologiczna. 



 

dążenie do uzasadniania hipotez w sposób niezależny od innych dyscyplin (test diagnostyczny  – szukanie zależności 
wewnątrz systemu) 



 

autonomicznośd strukturalizmu  – samowystarczalnośd dyscypliny, hipotezy języka uzasadniane przez odwołania do 
języka, a nie innych nauk 



 

autonomicznośd języka – zdyscyplinowanie języka jako nauki: 

  postępowanie badawcze przedstawiane w sposób jawny 
  dążenie do operowania wielkościami będącymi efektami ostrej próby delimitacyjnej 
  dążenie  do  poszukiwania  różnic  między  obiektami  (wg  brzytwy  Ockhama  –  eliminacja  z  nauki  bytów  nie 

mających uzasadnienia logicznego i empirycznego) 

  należy unikad tautologii w procesie wyjaśniania i dowodzenia 
  zależności systemowe wyrażeo oddzielane od tego, co poza nimi (od tego, co pozajęzykowe) 

 
Elementy systemu to wielkości funkcjonalne = pełniące daną funkcję w systemie językowym. 
 
Analiza strukturalna – określenie pozycji elementów w systemie e celu uporządkowania, czyli systematyki. 
 
Ferdinand de Saussure „Kurs językoznawstwa ogólnego” 1916, twórca strukturalizmu w lingwistyce, postulował rozróżnienie 
językoznawstwa języka od językoznawstwa mówienia (=użycia języka).  
 
Czynniki wpływające na zmianę kierunku badao (z języka na mówienie): 



 

rozwój logicznych teorii referencji, świadomośd odniesienia przedmiotowego mówienia 



 

kształtowanie się teorii funkcji języka 



 

kształtowanie się teorii katów mowy 



 

modelowanie kompetencji językowej w klasycznym generatywizmie  

 

16 

 

Szkoła PRASKA – ukształtowana przez Praskie Koło Lingwistyczne,  lata 1926-1938, przedstawiciele i osiągnięcia: 



 

R. Jakobson, N. S. Trubeckoj – stworzenie podstaw fonologii 



 

R. Jakobson – twórca morfonologii 



 

V. Mathesius – badanie struktur tematyczno-rematycznych 



 

B. Havranek – kształtowanie stylistyki strukturalnej 



 

J. Mukařovsky – kształtowanie stylistyki funkcjonalnej: styl artystyczny 



 

kształtowanie się kultury języka i wypowiedzi 

 

Szkoła  KOPENHASKA  –  GLOSSEMATYKA  –  w  latach  30-tych  rozpoczęło  kształtowad  się  Kopenhaskie  Koło  Lingwistyczne  z 
Luisem  Hjelmslevem  na  czele  (1943  „Prolegomena  do  teorii  języka  –  koncepcja  języka  nawiązująca  do  de  Saussure’a 



 

rozwinięcie tezy asubstancyjnego charakteru języka, język to forma, a nie substancja) 
 

plan wyrażania 

                                plan treści 

substancja 

forma 

forma 

substancja 

               fonetyka                                        glossematyka = językoznawstwo                                    semantyka 
 
Językoznawstwo bada zależności między formą planu wyrażania a formą planu treści.  
 
Komutacja  –  zmiana  w  zakresie  stosunków  paradygmatycznych,  dotycząca  formy  planu  wyrażania  i  pociągając  a  za  sobą 
zmianę w zakresie planu treści. 
 
Permutacja  –  zmiana  w  zakresie  stosunków  syntagmatycznych,  polegająca  na  takim  przestawieniu  elementów 



  planu 

wyrażania, które pociąga za sobą zmianę w planie treści. 
Np.: on i ona – różnica z punktu widzenia formy 
          2      3   fonemy 
Słowo „on” i słowo „ona” znaczą co innego 
 
Warianty – kiedy zmiana na płaszczyźnie formy nie pociąga za sobą zmiany na płaszczyźnie treści, np.: 
komutacja: rękami – rękoma 



 nie ma różnicy w sensie znaczeo 

permutacja: kot – tok – kto  



  uszeregowanie w innej kolejności, różnica znaczeo 

 
Badanie tych różnic było głównym celem Hjemsleva, jego nowatorstwo metodologiczne polegało na budowaniu teorii funkcji 
metodami dedukcyjnymi. Hjemslev dążył do tego, aby opis języka miał uzasadnienie w modelu.  
 
Cechy języka:  



 

niesprzecznośd 



 

uniwersalnośd 



 

prostota 
 

Substancja planów: 

1.  fonetyka – nauka o substancji planu wyrażania 
2.  semantyka  (rozumiana  jako  wyrażenia  językowe  denotujące  obiekty  poza  językami)  –  nauka  o  substancji 

planu treści 

 
Szkoła AMERYKAOSKA – powstała w latach 30-tych, prekursorzy: L. Bloomfield – twórca behawiorystycznej teorii znaczenia i 
podstaw analizy składnikowej (w  składni), E. Sapir i B. L.  Whorf(hipoteza Sapir-Whorf) – hipoteza: język  danej  społeczności 
decyduje o jego kulturze, za pomocą języka tej społeczności budowana jest struktura jej świata (istnienie zależności: kultura – 
język, np.: różne nazwy śniegu i lodu na Islandii)), inne nazwy: 



 

deskryptywizm – od deskrypcja – rejestr i opis faktów językowych, językoznawstwo opisowe/opisujące 

17 

 



 

dystrybucjonizm – od dystrybucja – zbiór istotnych wyrażeo 



 

taksonomia – podstawowy cel to systematyka form i konstrukcji językowych. 

Z  deskryptywizmu  wyrósł  transformacjonizm,  którego  twórcą  jest  kontynuator  tradycji  Bloomfielda  Z.  S.  Harris,    a  później 
generatywizm. 
 
Rozwój strukturalizmu w językoznawstwie polskim – czołowa postad to Jerzy Kuryłowicz (1895-1978), jego idee: 



 

kluczowa zasada analogii i proporcji w teoriach gramatycznych w odniesieniu do synchronicznego i diachronicznego 
opisu języka 



 

autor teorii grupy i zdania 



 

autor teorii derywacji syntaktycznej 



 

przejście od transformacji ze składni do transformacji w semantyce 



 

rozróżnienie przypadków konkretnych i relacyjnych 



 

izomorfizm (paralelizm różnych struktur językowych) sylaby i zdania na płaszczyźnie wyrażenia i treści 
 

Kuryłowicz to metodolog najbliższy szkole kopenhaskiej.  
Pokolenie początku XX w.:  



 

Leon Zawadowski „Lingwistyczna  teoria języka” 1966  – referencyjna  teoria znaczenia  między elementami tekstu a 
rzeczywistością, badania nad konotacją 



 

Tadeusz Milewski – autor podręcznika „Językoznawstwo” 



 

przedstawiciele młodszych pokoleo: Andrzej Bogusławski, Stanisław Karolak, Zuzanna Topolioska, Anna Wierzbicka.   

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

18 

 

VI. 

WPROWADZENIE DO JĘZYKOZNAWSTWA GENERATYWNEGO 

 

Noam Chomsky – ur. 1928, twórca językoznawstwa generatywnego, w młodości dystrybucjonista, uczeo Harrisa.  
Chomsky zaproponował: 



 

w 1955r. model gramatyki generatywnej (struktury syntaktyczne) 



 

w 1965r. wersja standardowa gramatyki generatywno-transformacyjnej 

Chomsky zadaje pytania o: 



 

naturę języka 



 

związek języka z umysłem 



 

dlaczego tylko człowiek mówi i skąd się to bierze 

Źródła teorii: 



 

dotychczasowe teorie językoznawcze (dystrybucjonizm) 



 

rozwój teorii informacji i logiki matematycznej, filozofii nauki i filozofii racjonalistycznej (Kartezjusz) 
 

Gramatyka  generatywna  (transformacyjno-generatywna)  –  formalna  teoria  języka,  model  opisu  kompetencji  językowej 
idealnego  nadawcy/odbiorcy    w  aspektach  zdolności  generowania  i  zdolności  rozumienia  poprawnego  tekstu  w  danym 
języku.  
 
Generowanie – jednoznaczne wyznaczanie (neutralne z punktu widzenia opozycji: nadawca-odbiorca) nieskooczonego zbioru 
zdao  (potencjalnych)  języka  naturalnego  za  pomocą  skooczonej  liczby  reguł  gramatycznych.    Pojęcie  ‘generowania’  po  raz 
pierwszy wprowadził w XVII w. W. von Humboldt 
 
Gramatyka formalna – sformułowania explicite i prognostyczna (predyktywna).  
 
Aksjomat  o  twórczym  charakterze  języka  naturalnego  –  każdy  rodzimy  użytkownik  języka  jest  zdolny  do  nieświadomego 
produkowania  nieskooczonej  liczby  zdao  tego  języka  i  do  interpretowania  ich.  Użytkownicy  rodzimego  języka  w  procesie 
produkowania i odbioru zdao nie są świadom, że stosują reguły użytkowe.  
 
Kompetencja  językowa  –  wiedza,  świadomośd  językowa  użytkownika  w  jaki  sposób  ze  skooczonego  zbioru  obiektów  za 
pomocą skooczonego zbioru reguł można utworzyd skooczony zbiór zdao i jak je zinterpretowad. 
 
Performancja – konkretna realizacja kompetencji, czyli wypowiedzi (wykonanie językowe).  
 
Gramatyka generatywna jako model skład się z : 

1.  słownika (zbiór symboli)  
2.  zbioru reguł 

a.  substytucji – zastępowanie obiektów innymi 
b.  kategoryzacji – klasyfikowanie leksemów do określonych klas gramatycznych 
c.  akomodacji – dostosowanie form jednostek 
d.  subkategoryzacji – wyższy stopieo uszczegółowienia reguł kategoryzacji 

 
Gramatyki generatywne a gramatyki transformacyjne (Harris): 
Gramatyka transformacyjna w koncepcji językoznawstwa stworzonej przez Noama Chomsky’ego i jej kontynuatorów, to taka 
gramatyka, której zasadniczym celem jest dostarczenie procedur testujących dowolną kombinację słów i rozstrzygających o 
tym, czy ta kombinacja jest zdaniem danego języka. W teorii Chomsky’ego zakłada, że  gramatyka transformacyjna powinna 
generowad  wszystkie  zdania  danego  języka  i  żadnych  struktur  nie  będących  jego  zdaniami.  Gramatyka  transformacyjna 
określa kompetencję językową użytkownika.  

 

Reguła rekurencyjna (rekursywna) – dająca się zastosowad nieograniczoną liczbę razy.  

19 

 

 
Powstanie  gramatyki  generatywno-transformacyjnej  –  jako  reakcja  na  metody  opisu  strukturalnego  w  amerykaoskim 
dystrybucjonizmie: 
I model – Noam Chomsky „Syntactic Structures” 1957 



 

komponent syntaktyczny 

  frazowy 
  transformacyjny 



 

komponent fonologiczny – brak komponentu semantycznego 

 
II model 



 

komponent syntaktyczny (=generatywny) 



 

komponenty interpretacyjne:  
  semantyczny  –  umożliwia  opis  wieloznaczności  oraz  odróżnianie  zdao  semantycznie  poprawnych  od 

dewiacyjnych 

  fonologiczny 
 

Pozalingwistyczne aspekty gramatyki generatywno-transformacyjnej Chomsky’ego: 



 

racjonalizm (z filozofii Kartezjusza) 



 

mentalizm 



 

hipoteza natywistyczna – człowiek rodzi się ze znajomością gramatyki uniwersalnej 



 

idea gramatyki uniwersalnej 
 

Generatywizm jako paradygmat falsyfikacjonistyczy. Kryteria oceny adekwatności modeli (gramatyk): 



 

niesprzecznośd wewnętrzna 



 

adekwatnośd opisowa: 

  słaba  –  modele  powinny  starad  się  opisywad  pełny  zbiór  zdao  języka  i  nie  uwzględniad  zdao 

nieakceptowanych 

  mocna  –  przypisywanie  zdaniom  jako  wytworom  modelu  określonej  interpretacji  jako  zgodnej  z  intuicją 

użytkownika 

 

Paradygmat badao nad językiem w generatywizmie: 



 

zdania powstają wskutek łączenia jednostek niższego rzędu w jednostki wyższego rzędu 



 

językoznawca  powinien  używad  dedukcji  i  szukad  takich  modeli  językowych,  które  doprowadziłyby  do  możności 
wyznaczenia każdego zdania (model zawierałby schemat budowy każdego zdania) 
 

Generatywizm a strukturalizm w językoznawstwie: 

                                                                           R  Ó  Ż  N  I  C  E   
strukturalizm  

generatywizm 

opis obserwowanego stanu rzeczy 

modelowanie kompetencji 

weryfikacja hipotez strukturalnych 

falsyfikacja modeli 

                                                                         język = 

gramatyka 

język jako zbiór jednostek i system reguł 

gramatyka to nie tylko zbiór jednostek i system  
reguł, ale także model umożliwiający wyznaczenie 
 zdao  

to produkt do tworzenia tekstu (system  
jednostek i reguł) 

język to nieskooczony zbiór zdao 

                                                                       PODOBIEOSTWA 
oddzielenie synchronii od diachronii 
nacisk na synchronię 
postulat autonomiczności lingwistyki 

20 

 

 

Gramatyka formalna: 

1.  prognostyczna  –  przewidywalnośd  zakłada,  że  te  operacje,  które  są  przedstawione  w  modelu,  będą 

adekwatne w zdaniach potencjalnych 

2.  sformułowana  explicite  –  taka  gramatyka,  która  pokonuje  w  sposób  jawny  wszystkie  operacje,  które  są 

wykorzystywane w celu przejścia jednostek (wielkości gotowych niepodzielnych) do produktów (konkretnych 
ludzkich  wypowiedzi):  dedukcja,  powtarzalnośd     



      wszystkie  operacje  w  ramach  modelu  są  podawane 

jawnie i w określonej kolejności 
 

 

strukturalizm 

generatywizm 

język 

system jednostek i reguł 

zbiór zdao 

gramatyka 

system reguł 

model opisu języka 

 
Gramatyka generatywna jest formalna ze względu na dwie cechy: 



 

jest  sformułowana  explicite  –  wszystkie  operacje  w  ramach  modelu  są  podawane  jawnie  i  w  określonej 
kolejności (uporządkowana) 



 

jest pragmatyczna (predyktywna) 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

21 

 

VII. 

WSTĘP DO SEMANTYKI. TEORIE ZNACZENIA NA TLE HISTORII DYSCYPLINY.  

 

Semantyka językoznawcza bada  strukturę znaczeo wyrażeo języków naturalnych ze względu na  odniesienie wyrażeo 
do obiektów językowych i pozajęzykowych.  
 
Semantyka w naukach logiczno-filozoficznych i w językoznawstwie XIX i XX w.: 



 

XIX w. – semantyka diachroniczna – pyta o etymologię słów i rozwój znaczeo 



 

XX w. – semantyka w strukturalizmie: 

  teoria pól znaczeniowych – grupowanie wyrażeo językowych z punktu widzenia relacji zachodzących 

między nimi (1924 – twórcą nazwy jest Ipsen) 

  kierunek paradygmatyczny, np.: odcienie barw (1931 – Irier Wesgerber) 
  kierunek syntagmatyczny, np.: pies szczeka (1934 – G. Porzig)  

 

Semantyka bada: 



 

definiowanie 



 

wartościowanie logiczne zdao 



 

stosunek znaczenia do oznaczenia 

 
Filozoficzne tradycje wyjaśniania znaczeo: 



 

Platon – podział na wyrazy jasne (proste) i wyrazy ciemne (złożone) 



 

Arystoteles 



 

Piotr Hiszpan 



 

Kartezjusz, Leibniz, Lock 

 

Powstanie semantyki logicznej – G. Frege 1892 
 
Analiza semantyczna języka nauki w Kole Wiedeoskim 



 przedstawiciele: M. Schlick, R. Carnap, L. Wittgenstein. 

Analiza semantyczna wyrażeo tzw. języka potocznego w brytyjskiej filozofii antycznej  



  przedstawiciele: A. J. Ayer, J. 

L. Austin, G. Ryle, P. F. Strawson.  
 
ZNACZENIE jako relacja dwuargumentowa reprezentowana przez zwrot „x znaczy y”, gdzie wartością zmiennej x jest 
wyrażenie  językowe  W.  Wartośd  zmiennej  y  jest  różna  według  różnych  teorii  (koncepcji)  znaczenia.  W  wielu 
współczesnych teoriach językoznawczych zmienna y ma wartośd WW (znaczenie jako zbiór postulatów/ konsekwencji, 
jako  przykład  (eksplikacja/  paralokucja)).  Przedstawiciele:  R.  Carnap,  R.  Jakobson,  J.  J.  Katz,  A.  Bogusławski,  A. 
Wierzbicka. 
Inne rozpowszechnione teorie znaczenia, według których zmienna y przyjmuje wartości należące do innych kategorii 
niż WW, np.: takich jak: 

1.  znaczenie  jako  coś  zawartego  w  umyśle  ludzkim  –  teoria  asocjacjonistyczna 



  wyobrażenie  człowieka 

towarzyszące  wyrażeniu  językowemu,  przedstawiciele:  J.  Locke,  K.  Ajdukiewicz;  np.:  „lew”  –  dla  niektórych 
będzie obiektem lęku, dla  innych zwierzęciem do upolowania; każdemu  wyrażeniu językowemu towarzyszą 
wyobrażenia człowieka o tym wyrażeniu 

2.  przedmioty i stany rzeczy pozajęzykowe – jako denotaty wyrażeo: 

a.  teoria konotacyjna 



 przedmioty i stany rzeczy poza językiem, przedstawiciel: J. S. Mill 

b.  teoria referencyjna 



 stosunek zachodzący między klasą elementów tekstu (klasa językowa) a klasą 

elementów rzeczywistości (klasa pozajęzykowa), przedstawiciel: L. Zawadowski 

3.  przedmioty idealne i abstrakcyjne – teorie fenomenologiczne 



  przedstawiciele: E. Husserl, R. Ingarden 

4.  znaczenie jako zachowania ludzkie: 

a.  teoria  behawiorystyczna 



  relacja  między  wyrażeniem  językowym  a  ludzkim  zachowaniem, 

przedstawiciel: L. Bloomfield 

22 

 

b.  teoria pragmatyczna 



  relacja między wyrażeniem językowym a  sposobem posługiwania się nim, 

przedstawiciel: L. Wittgenstein 

c.  teoria sytuacyjna 



  przedstawiciel: J. R. Firth 

 

Zakres pojęcia znaczenia jako predykatu językowego, wyznaczającego relacje między wyrażeniami językowymi: 

a.  „szeroki” – znaczenie W to funkcja W (J. Lyons) – wyrażenie językowe ma znaczenia jeśli można mu przypisad 

jakąś funkcję (gramatyczną, referencyjną, ekspresywną) 

b.  „wąski” – znaczenie W to wartośd poznawcza (kognitywna) W (A. Bogusławski) - informacja komunikowana za 

pomocą  wyrażenia;  związany  z  analizą  składnikową  w  semantyce  (opis  znaczenia  przez  wyliczenie  cech 
należących  do  tego  wyrażenia,  powtarzających  się  w  innych  jednostkach  –  rozkład  znaczenia  wyrazu  na 
najprostsze elementy; znaczenia można traktowad jako iloczyny cech, np.: mężczyzna = człowiek + dorosły + 
płed męska  



  niezbędna jest hierarchia tych cech, nie wystarczy ich wyliczenie) 

 

Semantyka w językoznawstwie strukturalnym. 
Teorie pól znaczeniowych Ipsena: 
Pierwsze teorie pól wyrazowych powstawały w Niemczech i Szwajcarii w latach 20. i 30. Jako pierwszy użył terminu  
pole semantyczne – Gunter Ipsen –‘ zespół wyrazów połączonych wspólną  nadrzędną treścią znaczeniową’. 
Pole  semantyczne  –  to    wyróżniona  na  podstawie  wspólnych  cech  znaczeniowych  klasa  wyrazów  pozostających  w 
określonych relacjach w słowniku (pole paradygmatyczne, inaczej parataktyczne) lub w tekście (pole syntagmatyczne, 
inaczej syntaktyczne). Twórcą teorii pola parataktycznego był Jost Trier, a syntagmatycznego – Walther Porzig. 
Pole semantyczne: 



 

kierunek paradygmatyczny - pole tworzą reprezentujące te sama częśd mowy wyrazy nazywające  np.  kolory, 
stopnie wojskowe. 



 

kierunek syntagmatyczny - pole syntaktyczne tworzą współwystępujące ze sobą w tekście wyrazy, np. język-
lizad, piwne-oczy, potrawa-jeśd. 

  Cała  treśd  pojęciowa  języka  dzieli  się  na  sfery  i  pola  pojęciowe,  niedostępne  bezpośrednio  badaczowi,  który  może 

obserwowad tylko pola wyrazowe, stanowiące językowe odbicie pól pojęciowych.  

  Pole  wyrazowe    stanowi  siatkę  nakładaną  na    rzeczywistośd  –  siatka  ta  jest  różna  dla  różnych  kultur  i  w  różnych  

okresach rozwoju tego samego języka. 

  Ani  jeden  wyraz  nie  funkcjonuje    w  świadomości  mówiących    w  postaci  izolowanej  -  jest  kamykiem  mozaiki  wśród 

innych składających się na obraz  pojęcia istniejącego poza  sferą języka. 

  Właściwe  znaczenie  poznajemy  wtedy,  gdy  odgraniczamy  i  odróżniamy  je  sąsiednich  i  przeciwstawnych  –  ma  sens 

tylko jako częśd całości, znaczenie bowiem występuje tylko w obrębie pola i  na tle całej struktury, której jest częścią. 
Znaczenia wyrazu  nie można  określid właściwie, jeżeli się go nie rozpatrzy na tle tej całości. Nawiązanie do idei de 
Saussure’a  o  systemowości  języka,  wzajemnym    uwarunkowaniu  elementów  językowych  -  wartośd  elementu 
językowego  nie  polega  na  jego    obiektywnych  cechach,  lecz  zależy  od  opozycji  względem  innych-  ma  wartośd 
względną. 

  Jeżeli  jedno z pojęd ulega zmianie – modyfikują się i inne należące  do tego samego pola (konsekwencje dla innych z 

tego pola). 
Prace L. Weisgerbera – ideologa  koncepcji pól semantycznych nawiązują do idei Humboldta, na temat wewnętrznej 
formy  języka  organizującej  widzenie  świata  przez  daną  społecznośd  językową,  Pole  wyrazowe  jest  odbiciem  pola 
pojęciowego. Siatki pojęciowe są różne w różnych językach. Tezę te potwierdziły późniejsze badania etnolingwistyczne  
(E.  Sapira  i  B.  Whorfa)  Przykład:  różnice  w  nazywaniu  barw  w  j.polskim  i  navaho  Indian  z  Arizony:  polskiemu 
przymiotnikowi  czarny  odpowiadają  2    rodzaje  czerni  wyróżniane  w  navaho;  dwóm  polskim  wyrazom:  zielony  i 
niebieski odpowiada jeden przymiotnik w navaho. 
 
Analiza składnikowa w semantyce – metoda opisu znaczenia wyrażenia polegająca na rozkładzie (dekompozycji) jego 
struktury  na  zawarte  w  tej  strukturze  elementy  (cechy/pojęcia)  wspólne  przynajmniej  dla  części  systemu 

23 

 

znaczeniowego  danego  języka.  Stosowana  od  lat  60.  w  różny  sposób  przez  wszystkie  niemal  (z  wyjątkiem 
kognitywizmu) szkoły i kierunki w semantyce językoznawczej, od teorii pól po nurty współczesne.  
 

wiezie – jedzie i coś trzyma                      porusza się 
niesie – idzie i coś trzyma                         w obu przypadkach 

Sposób analizy składniowej  polega na wyliczaniu cech, które należą do znaczenia danego wyrażenia: 
mężczyzna 

kobieta 

dziecko 

+dorosłośd 

+dorosłośd 

-dorosłośd 

+bycie człowiekiem 

+bycie człowiekiem 

+bycie człowiekiem 

+męskośd 

+żeoskośd 

 

 
Wzajemne oddziaływania semantyki w naukach logiczno-filozoficznych i semantyki językoznawczej (od lat 60-tych XX 
w.) – wpływ: 



 

logiczno-filozoficznej tradycji opisu znaczeo 



 

logiki matematycznej 



 

gramatyk generatywnych 



 

metodologii – strukturalizmu 



 

potrzeb leksykografii 

 

Semantyka w językoznawstwie generatywnym 



 

semantyka interpretacyjna – J. J. Katz, J. A. Fodor 



 

teoria ról semantycznych – Ch. Fillmore, Jackendoff 



 

semantyka generatywna – G. Lakoff, J. D. McCawley 

 
Semantyka  w  szkole  moskiewskiej  –  semantyka  funkcji  leksykalnych,  operuje  językiem  semantycznym  opartym  na 
jednostkach języka sztucznego; przedstawiciele: J. D. Apresjan, I. A. Melčuk, A. K. Žolkovski 
 
Kształtowanie się koncepcji metajęzyków semantyki 
 
Znaczenie a oznaczenie: 
Znaczenie 



  relacja między jednostką językową a inną jednostką językową (wewnątrzwyrazowa). 

Oznaczenie 



  relacja między jednostką językową a światem pozajęzykowym. 

Istnieją wyrażenia, które: 



 

znaczą, ale nie oznaczają (partykuły, spójniki) 



 

oznaczają, ale nie znaczą (imiona własne) 



 

odnoszą się do tego samego, ale mają różne znaczenia (np.: gwiazda poranna – gwiazda wieczorna) 



 

mają to samo znaczenie, ale wykluczające się odniesienia (wyjśd za mąż – ożenid się) 

 

Semantyka translacyjna – (metoda analizy składnikowej) przekład w obrębie tego samego języka 
Semantyka referencyjna – ustala relacje między językiem a światem 
 
Znaczenie jako: 



 

zbiór postulatów – R. Carnap 



 

konsekwencje logiczne – Katz, Bellert 



 

przekład – Jakobson   

  szkoła moskiewska – Apresjan, Melčuk 
  szkoła polska – Bogusławski, Wierzbicka 

 

Denotacja a referencja 

24 

 

Denatcja – zakres odniesienia 
Referencja – odniesienie przedmiotowe do rzeczywistości pozajęzykowej 
Denotacja nazwy „pies” – zbiór wszystkich obiektów, o których można orzekad tę nazwę 
 
Referencja: 

1.  wewnątrztekstowa  –  za  pomocą  jednego  wyrażenia  językowego  dokonuje  się  odniesienia  do  innego 

wyrażenia językowego: 

a.  anafora – odesłanie wstecz 
b.  katafora – odesłanie wprzód   

2.  zewnątrztekstowa: 

a.  werbalna 



 

czyste indeksy 

  imiona własne 
  zaimki osobowe (ja, ty, to) 



 

wyrażenia z cechami indeksowymi 

  miana 
  deskrypcje 

 określone 
 dyskursywne 
 aluzyjne 

  inne zaimki osobowe i wskazujące 

b.  mechaniczna – gesty 
 

Czyste indeksy – pełnią funkcję tylko referencyjną: 



 

imiona własne – służą identyfikowaniu obiektów 



 

zaimki osobowe – służą wskazywaniu jakiegoś obiektu 
 

Wyrażenia z cechami indeksowymi – funkcja referencyjna + wskazywanie pewnych cech: 



 

miana – nazwy pospolite, które funkcjonują jako nazwy własne; wyznaczają obiekt, o którym mowa w sposób 
ścisły,  np.:  dom,  dyrektor,  kościół.  Odbiorca  musi  należed  do  pewnej  pokreślonej  zbiorowości  i  identycznie 
odnosid dane wyrażenie 



 

deskrypcje – wyrażenie, za pomocą których coś się opisuje: 

  określone – obiekt, o którym mowa wyznacza się w sposób ścisły, np.: zachodnia sąsiad Polski 
  dyskursywne  –  zdeterminowane  kontekstowo,  np.:  Jaś  został  pobity.  Chłopca  przewieziono  do 

szpitala. Dla sprawdzenia deskrypcji należy dodad wyrażenie: „o którym się mówi” 

  aluzyjna – zdeterminowana wspólną wiedzą nadawcy i odbiorcy, np.: Czy pan wie, że ten łajdak 

znów zrobił donos? Dla sprawdzenia deskrypcji należy dodad wyrażenie: „taki, że wiesz, o którym 
mówię” 

  nieokreślone – np.: rzeka w Polsce 

 

*Wyrażenia ko referencyjne – wyrażenia tekstowe, które mają jednakowe odniesienia.  

 

KWANTYFIAKCJA  –  procedura,  która  polega  na  ustalaniu  zakresu  odniesienia  predykatu  użytego  w  danym  zdaniu; 
kwantyfikatory są w logice – w języku naturalnym operatory kwantyfikujące, które mogą byd podporządkowane tym 
wielkościom, które są dane w języku logiki.  
 
Kwantyfikacja – rodzaj referencji, przy którym bierze się pod uwagę zakres odniesienia predykatu użytego w zdaniu: 
 

25 

 

OPERATOR  KWANTYFIKUJĄCY  –  składnik  zdania  jakiegoś  języka  naturalnego  charakteryzujący  zakres  odniesienia  (do 
jakiej ilości obiektów odnosi się wypowiedzenie) predykatu tego zdania oraz sposób identyfikacji obiektu, o którym ten 
predykat  jest  orzekany,  tę  funkcję  pełnią:  zaimek,  rodzajnik,  nazwa  jednostkowa/  ogólna,  deskrypcja  określona  i 
nieokreślona oraz szyk. 
 
KWANTYFIKATOR – znak o określonej postaci, należący do logiki, który poprzedza funkcję zdaniową F (x), któremu jest 
przypisana wartośd zdaniowa w języku naturalnym 

V – mały (ta) 
Λ - duży (każda) 
 

Kwantyfikacja numeryczna – ilośd obiektów wskazana przez liczebnik lub jego pochodną, np.: trochę soli, odrobinę 
 
Kwantyfikacja referencyjna – jej wykładniki to operatory kwantyfikujące 
 
Kwantyfikacja: 

1.  szczegółowa (V mały) – odnosi się do obiektu jednostkowego 

a.  określona 



 

imiona 



 

deskrypcje dyskursywne 



 

zaimki osobowe 



 

indeksy 
[jota] 

b.  nieokreślona 



 

zaimki – ktoś, coś 



 

deskrypcje nieokreślone *eta+ 

2.  ogólna (Λ duży) 

a.  intencjonalna – reprezentant garnku, np.: Kura jest ptakiem domowym 
b.  ekstensjonalna: 



 

kolektywna  –  własnośd  przysługuje  wszystkim  elementom  zbioru,  np.:  Wszystkie  dzieci 
dostały zabawkę 



 

dystrybutywna  –  każdemu  elementowi  dany  predykat  przysługuje,  np.:  Każde  dziecko 
dostało zabawkę 

 
*Jota  operatory  –  odniesienie  wypowiedzi  nie  do  wszystkich  obiektów  danego  rodzaju,  za  pomocą  operatorów 
szczegółowych; są wykładnikami odniesieo jednostkowych. 
*Eta operatory – nie są wykładnikami odniesieo jednostkowych.   

 

Związek między kwantyfikacją a opozycją zdao analitycznych i syntetycznych ogólnych: 

1.  analityczne – głoszą takie prawdy, którym nie da się zaprzeczyd 
2.  syntetyczne – dochodzid do nich można na drodze empirycznej 

Dzięki  operatorom  kwantyfikującym  dodanym  do  tych  zdao,  można  rozstrzygnąd,  czy  zdanie  jest  analityczne  czy 
syntetyczne: 

1.  zdanie  analityczne  –  Pies  jest  zwierzęciem. 



  to  z  obserwacji  psa  nie  wynika,  ale  bycie  psem,  to  bycie 

zwierzęciem, nie może byd tak, że pies nie jest zwierzęciem 

2.  zdanie  syntetyczne  ogólne  –  Pies  ma  cztery  nogi. 



  to  wynika  z  obserwacji  psa,  chod  może  on  mied  i  trzy 

nogi, bo istnienie psa o trzech nogach nie kłóci się z byciem psem 

3.  dodanie operatorów kwantyfikujących „ten” (szczegółowy) i „każdy” (ogólny): 

a.  zdanie analityczne:  

26 

 

Ten pies jest zwierzęciem. – zdanie dewiacyjne, bo słowo „ten” jest wskazujące – robi się to wtedy, 
kiedy łączy się ze światem, a „pies” łączy się z pojęciem   
Każdy pies jest zwierzęciem.  – zdanie poprawne, chod „każdy” to zdanie nadmiarowe  

b.  zdanie syntetyczne ogólne:  

Ten pies ma cztery nogi. – to zdanie jest poprawne   
Każdy pies ma cztery nogi. – całe zdanie to zdanie fałszywe (cecha typowa dla gatunku psa, chod nie 
zawsze pies ma cztery nogi) 

4.  zanegowanie zdao: 

a.  zdanie analityczne: 

Nieprawda, że każdy pies jest zwierzęciem. – negacja tego zdania jest wewnętrzną sprzecznością i do 
operatora „każdy” i do operatora „jest” 

b.  zdanie syntetyczne ogólne: 

Nieprawda, że każdy pies ma cztery nogi. – dwie możliwości: 



 

negacja dodana do „każdy” – Nie każdy pies ma cztery nogi. – zdanie prawdziwe 



 

negacja dodana do „ma” – Każdy (czyli ‘żaden’) pies nie ma czterech nóg. – zdanie fałszywe 

Parametry aktu mowy: 



 

miejsce 



 

czas 



 

interlokucja 



 

dyskurs 
 

Deiktycznośd – sposób użycia w wypowiedzi wyrażeo okazjonalnie zamiennych  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 

27 

 

VIII. 

TEORIA JĘZYKA SEMANTYCZNEGO W POLSKIEJ SZKOLE SEMANTYCZNEJ ANDRZEJA BOGUSŁAWSKIEGO I ANNY 
WIERZBICKIEJ.  
 

Teoria języka semantycznego w ujęciu: 



 

Bogusławskiego – badania oparte na indywidualnych warunkach filozoficzno-ideologicznych  



 

Wierzbicka – próba o charakterze empirycznym, odniesienie do różnic kulturowych między narodami świata 

 
Język semantyczny (metajęzyk semantyki/ język reprezentacji semantycznej): 

a.  zbudowany przez badacza system 
b.  składa się - analogicznie do języka naturalnego – ze słownika i gramatyki 
c.  służy do: 



 

opisywania znaczeo wyrażeo języków naturalnych 



 

odróżniania zdao semantycznie poprawnych od niepoprawnych  

d.  fundowany na językach sztucznych bądź naturalnych 
e.  na jego rozwój wpłynęło 5 czynników: 



 

logiczna i filozoficzna tradycja znaku 



 

logika matematyczna (Tarski, Russel, Quine) 



 

językoznawstwo generatywne 



 

tradycja semantyki językoznawczej 



 

potrzeby leksykografii 

f.  właściwości: 



 

metajęzyk 



 

system  środków  ma  spełniad  dwojaką  funkcję:  umożliwiad  rozróżnianie  zdao  sensownych  od 
bezsensownych  (poprawnych  semantycznie  i  niepoprawnych)  oraz  wyjaśniad  relacje  między 
wszystkimi wyrażeniami językowymi (podstawowa relacja: wynikania i sprzeczności)  

g.  dwie koncepcje: 



 

dążyd do budowy języka semantycznego na podstawie języków naturalnych 



 

dążyd do budowy języka semantycznego na podstawie języków sztucznych 

 
Koncepcja języka semantycznego opartego na języku naturalnym: 

a.  semantyka redukcjonistyczna – istnieje możliwośd rozkładu znaczeo na elementy prostsze, aż do elementów 

najprostszych, które pojawiają się w wielu definicjach różnych wyrażeo 



 

istnieją  obiekty,  które  są  elementami  samo  wyjaśniającymi  (nie  trzeba  ich  przekładad  na  inne 
jednostki) 



 

cząstki elementarne są uniwersalne – mają swoje odpowiedniki we wszystkich (większości) językach 
świata; proces wyszukiwania elementów najprostszych jest empiryczny i intuicyjny 

b.  eksplikacja semantyczna – odnosi się do: 



 

osiąganego celu (efekt, do którego się dąży) 



 

procedury badawczej (akt, operacja) 

c.  teoria  eksplikacji  Anny  Wierzbickiej  –  eksplikacją  wyrażenia  A  jest  takie  wyrażenie  B,  które  spełnia  kilka 

warunków: 



 

B równoznaczne z A 



 

B musi mied strukturę bardziej rozczłonkowaną (rozwiniętą) niż A 



 

B składa się z elementów prostych (semów) 



 

B jest zbudowane z elementarnych schematów semantycznych (prostota połączenia) 



 

to, co jest eksplikowane, i to, co eksplikuje, to ciągi należące do tego samego języka naturalnego 

Zatem:  język  semantyczny  to  minimalny  zbiór  jednostek  koniecznych  i  wystarczających  do  wyjaśnienia 
wszelkich innych wyrażeo językowych i elementy tego zbioru są proste semantycznie 

 

28 

 

Główne założenia teorii naturalnego metajęzyka semantycznego (NMS): 

1.  istnieje  zbiór  jednostek  elementarnych  (semantycznie  prostych,  niedefiniowalnych)  tworzących  słownik 

języka myśli ludzkiej (lingua mentalis) 

2.  zbiór ten jest konieczny i zarazem wystarczający do dokonania eksplikacji semantycznej jednostek złożonych 
3.  elementy  tego  zbioru  nie  są  dane  a  priori,  wymagają  ustalenia  (metodą  prób  i  błędów)  i  weryfikacji  –  w 

wyniku opisu semantycznego wszystkich (jak największej liczby) języków świata 

4.  leksykalizacja  jednostek  języka  mentalnego  we  wszystkich  językach  naturalnych  (status  uniwersalny 

jednostek) jest argumentem na rzecz prostoty semantycznej tych jednostek 

5.  eksplikacja  semantyczne  jednostki  złożonej  to  ciąg  zbudowany  z  jednostek  prostych  za  pomocą 

elementarnych reguł gramatyki, mający znaczenie tożsame ze znaczeniem jednostki złożonej 

6.  podstawowe zadanie semantyki językoznawczej polega na tworzeniu eksplikacji jednostek (która jest główną 

metodą opisu semantycznego) oraz na systematycznej weryfikacji metajęzyka 

7.  główne  idee  redukcjonistycznej  analizy  semantycznej  wyrażeo  mają  wielowiekową  tradycję  logiczno-

filozoficzną (od Platona począwszy), niezależnie od tego wynikają z zasad poprawnego logicznie wyjaśniania 

 

Ewolucja teorii MNS w ujęciu A. Wierzbickiej (od 1969): 

1.  wzrost liczby postulowanych jednostek elementarnych (od 14) *1972+ do następujących (61) *2004+:  



 

ja, ty, ktoś, coś, ciało 



 

ten, ten sam, inny 



 

jeden, dwa, dużo, niektóre, wszystko 



 

dobry, zły, duży, mały 



 

myśled, wiedzied, chcied, czud, widzied, słyszed 



 

mówid, słowo, prawda, 



 

robid, dziad się, ruszad się,  



 

byd, mied 



 

żyd, umrzed 



 

bo, jeżeli, nie, byd może, móc 



 

kiedy, teraz, przed, po, długo, krótko, przez pewien czas, chwila, moment 



 

gdzie, tutaj, nad, pod, wewnątrz, z (tej) strony, blisko, daleko 



 

bardzo, więcej 



 

rodzaj, częśd 



 

tak (taki), jak 

2.  rozszerzenie badao na ogromną liczbę języków (poza europejskimi – język Azji, Afryki, Australii) 
3.  sukcesywne  rozszerzenie  zbiorów  jednostek  objętych  analizą  (m.  in.  na  artefakty,  akty  mowy,  stosunki 

międzyludzkie, emocje) 

4.  rozszerzenie  zakresu  badao:  od  lingwistyki  jako  nauki  autonomicznej  po  badania  ogólnohumanistyczne, 

interkulturowe (uwzględniające filozofię, teologię, psychologię i antropologię)  
 

Liczba jednostek elementarnych: 



 

Wierzbicka: 14 [1972] – 61 [2004]   



 

Bogusławski: około 100 



 

Obecnie: 60  
 

Należy  preferowad  język  semantyczny  oparty  na  języku  naturalnym,  bowiem  każdy  znak  musi  byd  wyjaśniony,  a 
wyjaśnienie znaków języków sztucznych prowadzi do przekładu na języki naturalne.  
 
A.  Wierzbicka „Ciało i umysł” 



 

struktura semantyczna „tak, że”: 
Adam jest tłusty = Adam jest taki, że jego ciało jest tłuste 

29 

 



 

ograniczenia selekcyjne: 
włosy blond                       ograniczenia selekcyjne – nie da się przewidzied ograniczoności na  
piwne oczy                         podstawie znaczenia 
słowa  sądu,  pragnienia,  myśli,  uczucia  –  predykaty  zdeterminowane  znaczeniowo  (da  się  przewidzied  na 
podstawie znaczenia)  



 

zdania o percepcji: 
Adam zobaczył lisa 



 Adam jako osoba wie coś, bo z jego ciałem coś się stało 

Widzę, że nie ma tu Janka  



  Obserwuję to, co jest i o niczym nie można powiedzied, że to jest Janek.  



 

identyfikacja indywiduów i relacja własności: 
Identyfikacja  osoby  musi  opierad  się  na  identyfikacji  ciała.  Ciało  jest  znakiem  osoby.  Osoba  „posiada”  ciało 
(ma „na własnośd”) 



 

ciało ludzkie jako podmiot zdania: 
Adam mówi: „smutno mi” 



 

zależnośd ciała od umysłu: 
Adam powiększył dziurę  w ścianie nożem  



  Wola Adama powoduje, aby jego ciało poruszyło się, ruch ciała 

powoduje  zagłębienie  noża  w  ścianę,  kontakt  noża  z  wewnętrzną  powierzchnią  ściany  powoduje,  że  dziura 
staje się większa.  



 

zależnośd umysłu od ciała: 
A zapomniał = A przestał wiedzied  

Eksplikacja – parafraza znaczenia, warunki (= eksplikacją wyrażenia A jest wyrażenie B, które): 



 

wyrażenie A jest równoznaczne z wyrażeniem B 



 

zbudowane z jednostek prostych (semów) 



 

ma strukturę rozczłonkowaną 



 

zbudowane za pomocą elementarnych schematów składniowych 



 

należed do tego samego języka naturalnego 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 

30 

 

IX. 

KATEGORIA MODLANOŚCI W OPISIE STRUKTURY ZDANIA.  
 

Modalnośd (z pogranicza semantyki i pragmatyki)  – stosunek mówiącego do treści dictum zawartego w wypowiedzi, 
ujawniający cel aktu mowy: 

1.  m. intradyktalna (deontyczna)  – wyrażenie konieczności, możliwości; typowe predykaty deontyczne: trzeba, 

należy, powinien, musi, ma, może, konieczne, możliwe (postulaty, dyrektywy, namowy) 

2.  m. ekstradyktalna – na zewnątrz w stosunku do tego, co jest w danym zdaniu powiedziane (intencjonalna): 

a.  asertoryczna (=epistemiczna): 



 

zerowa  (=amodalna) – wypowiedziana modalnie (są neutralne), np.: Pada deszcz. Piotr 
zgubił okulary. Pies jest zwierzęciem. (konstatacje)  



 

niezerowa  (epistemiczna)  –  stosunek  mówiącego  do  prawdziwości  informacji 
przekazywanej przez niego  w wypowiedzeniu, np.: Ugryzł  go pewnie komar  (hipotezy). 
Wykładniki:  

  1 osoba niektórych czasowników mentalnych, np.: sądzę 
  niektóre partykuły, np.: chyba, pewnie, jeśli, gdyby 
  formy trybu przypuszczającego 

b.  interrogatywna – celem jest uzyskanie informacji od odbiorcy na dany temat, charakterystyczna 

dla pytao, np.: Kiedy przyjechałeś? (pytania) 

c.  imperatywna – chcę, żebyś spowodował p; rozkaz, czyn ma zostad dokonany poprzez mówienie,  

doprowadzid, aby adresat coś zrobił, np.: Wynoś się stąd! (rozkazy) 

d.  optatywna  –  życzenia i pragnienia (oby, żeby, niechby, bodaj), np.: Obyś żył długo i szczęśliwie! 

(życząca) 

e.  emocjonalna – ekspresje woli, uczud, sądów, np.: Ależ co ty pleciesz! (ekspresywna) 

 
Wykładniki modalności: 



 

leksykalne – partykuły 



 

gramatyczne – morfemy trybu 



 

prozodyczne – intonacja wznosząca/ opadająca 



 

linearne – relewantna semantycznie opozycja szyku tej samej jednostki 

 

Wypowiedzenia deklaratywne o modalności asertorycznej zerowej to inaczej wypowiedzenia amodlane. Por. np.: Pada 
deszcz.  Piotr  zgubił  okulary.  Pies  jest  zwierzęciem.  Każdy  człowiek  jest  śmiertelny.    W  zdaniach  amodalnych  nie  ma 
wykładników modalności.  



 

Wierzbicka: nie ma zdao amodalnych.   



 

Bogusławski: tylko takie zdania zawierają modalnośd, w których istnieją jej wykładniki  
 

Reguła ogólna: 

1.  wykładniki  poszczególnych  typów  modalności  ekstradyktalnej  wykluczają  się  nawzajem   



    próba  ich 

połączenia prowadzi do dewiacji, np.: pytanie i wyrażenie żalu:  
*(Czy)  Anna  się  (niestety)  pomyliła?  –  modalnośd  interrogatywna  i  modalnośd  epistemiczna   



    nie  jest 

możliwe wyrażenie dwóch postaw w tym samym wypowiedzeniu 
*(Prawdopodobnie) (wyjdź stąd)! – modalnośd epistemiczna i modlanośd imperatywna 

2.  wykładniki modalności ekstradyktalnej i modalności intradyktalnej nie wykluczają się:  

(Oby)  Piotr  (mógł  wyjechad).    –  modalnośd  optatywna  i  modalnośd  intradyktalna  (możliwośd)   



  

dopuszczalne jest współwystępowanie modalności 
 

Pytanie – wypowiedzenie o intonacji wznoszącej, z fakultatywnym wykładnikiem leksykalnym w postaci operatora czy 
lub zaimka. 
 

31 

 

Klasyfikacja pytao ze względu na wolę uzyskania informacji (tak/nie): 

1.  pyt. niewłaściwe – służą do wyrażania różnych postaw mentalnych, wolitywnych, emocjonalnych mówiącego: 

a.  pyt. retoryczne : Któż nie kocha swojej matki? 
b.  pyt. ekspresywne: Chcesz oberwad? 
c.  pyt. deliberatywne: Co ona teraz ze sobą zrobi? 

2.  pyt. właściwe – ich celem jest uzyskanie odpowiedzi (wyznaczają schemat odpowiedzi: tak/nie): 

a.  pyt. zamknięte – wyznaczają dwie wykluczające się odpowiedzi 



 

pyt. rozstrzygnięcia – pyt. wyboru, z wykładnikiem typu czy 

  jednoczłonowe – wyznaczają  dwie  możliwe odpowiedzi  wzajemnie sprzeczne  Czy 

Toruo leży nad Wisłą? (tak/nie) 

  wieloczłonowe  –  wyznaczają  jedną  możliwośd  odpowiedzi:  Czy  Toruo  leży  nad 

Wisłą, czy nad Odrą, czy nad Wartą…? (Wisła/ Odra/ Warta) 



 

pyt.  uzupełnienia  –  pyt.  wprowadzone  przez  zaimki  typu:  kto  (odpowiedź  może  byd 
substytutem odpowiedzi):, np.: Kto przyjechał? 



 Ktoś przyjechał.; Kto odkrył Amerykę? 

b.  pyt.  otwarte  –    nie  wyznaczają  schematu  odpowiedzi,  np.:  Co  wiesz  o  systemie  podatkowym  w 

Niemczech?  
 

Pytania poza rozpowszechnioną typologią: 

1.  tzw.  A-pytania  –  można  je  zadad  dopiero,  gdy  ktoś  coś  wcześniej  powiedział,  np.:  X:  Maria  wyjeżdża  w 

poniedziałek. Y: A Stefan? X: Stefan – w piątek. 

2.  pozorne pytania rozstrzygnięcia – można odpowiedzied na pytanie, ale nic z tego nie wynika, np.: Czy ktoś z 

was nie zna się na ptakach?  

3.  pyt.  dyskusyjne  –  pozostają  z  sobą  w  relacji  dysjunkcji  (dwa  zdania  połączone  spójnikiem  „albo”  –  lub 

strukturą podobną – prawdziwe tylko wtedy, kiedy zachodzi jedna z podanych możliwości), np.: Czy Piotr śpi 
czy nie? 

4.  pyt. wielokrotne – kiedy człon jest pytaniem o co innego, np.: Kto z kim i kiedy taoczyła balu? 

 
Pytania: 

1.  niezależne – bezkonstektowe 
2.  zależne – konspektowe  – wypowiedzenie podrzędne wprowadzone przez czasownik mówienia, np.: Zapytał 

mnie, czy przyjdę. Nie powiedział nam, kiedy wróci.  

 

Wypowiedzi: 



 

deklaratywne – mogą byd poddane wartościowaniu logicznemu, można do nich odnieśd negację 



 

niedeklaratywne  –  nie  mogą  byd  poddane  wartościowaniu  logicznemu,  nie  można  do  nich  odnieśd  negacji, 
np.: *Nieprawda, że chodź tu.  

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

32 

 

X. 

WPROWADZENIE  DO  PRAGMATYKI  JĘZYKOZNAWCZEJ.  HISTORIA  PRAGMATYKI  (W  ZARYSIE).  SEMANTYKA  A 
PRAGMATYKA.  

 

Pragmatyka językoznawcza 



 

definicja intensjonalna – pragmatyka bada użycie języka, funkcje wypowiedzi niż inne kodowe, pozajęzykowe 
uwarunkowania  struktur  językowych  (socjalne,  kulturowe).  Zajmuje  się  wyjaśnianiem  użytych  w  kontekście 
wyrażeo językowych z punktu widzenia ich relacji do nadawcy 



 

definicja    ekstensjonalna  (czyli  wyliczanie  zagadnieo)  nauka  o  aktach  mowy,  warunkach  użycia  wyrażeo 
językowych,  o  sposobach  komunikacji  za  pomocą  języka  naturalnego  i  jej  społecznych  i  psychologicznych 
uwarunkowaniach.  
 

Główne działy pragmatyki (sensu largo): 

1.  nauka o aktach mowy 
2.  socjolingwistyka – bada zróżnicowanie języków etnicznych zdeterminowane strukturą społeczeostwa 
3.  psycholingwistyka  -  bada    psychologiczne,  fizjologiczne  i  fizyczne  aspekty  przyswajania  i  rozwoju 

mowy 

4.  stylistyka – bada style, odmiany funkcjonalne, użycie środków stylistycznych 
5.  etnolingwistyka – bada zależności między typem kultury a językiem 
6.  dialektologia – bada terytorialne zróżnicowanie języków narodowych 
7.  glottodydaktyka – nauka o metodach nauczania języków jako języków obcych 

 

Akt mowy – zachowanie polegające na użyciu wypowiedzenia w danej sytuacji (na tym, że ktoś powiedział o czymś coś 
do kogoś), składa się z: 



 

aktu lokucji – zwracając się do kogoś, powiedzied o czymś, składa się z: 

  aktu fonetycznego – wydawanie dźwięków mowy 
  aktu fatycznego – wypowiadanie wyrazów zgodnie z ich znaczeniem i regułami gramatyki 
  aktu retycznego – powiedzenie czegoś o czymś w określonym odniesieniu 



 

aktu illokucji – zrobid coś mówiąc (wygłosid wypowiedź o konwencjonalnej mocy) 



 

aktu perlokucji – osiągnąd skutek (w innej sferze niż mówienie) przez powiedzenie czegoś 

 

Teoria  performatywów  –  pierwsza  wersja  teorii  aktów  mowy;  są  czynności,  które  muszą  byd  wykonane  z  udziałem 
języka, w wyniku tego, że się mówi – nie da się ich wykonad bez mówienia, np.: przepraszanie, powitanie, gratulacje, 
podziękowanie.  
Austin doszedł do wniosku, że niektórym konstatacjom może przysługiwad wartośd per formatywna: ‘jutro przyjdę’ – 
obietnica, groźba 
 
PERFORMATYW  –  wypowiedź  spełniająca;  wypowiedź,  za  pomocą  której  dokonuje  się  czynu  innego  niż  samo 
mówienie; czynnośd ta nie mogłaby byd bez udziału języka wykonana.  
 
Przeciwstawienie performatywów i konstatacji: 

1.  konstatacje (=stwierdzenia) mają wartośd logiczną (są prawdziwe lub fałszywe), a performatyw nie podlegają 

kryterium prawdziwości 

2.  konstatacja służy do opisywania świata (informuje, sprawozdaje), a performatyw do wykonywania czynności 
3.  za pomocą konstatacji stwierdza się, że czynnośd została wykonana 

 
Klasyfikacja aktów mowy ze względu na funkcję (Austin): 

1.  wypowiedzi  werdyktywne  (osądzeniowce)  –  osądy,  wyroki,  czasowniki:  uniewinnid,  skazywad,  oceniad, 

orzekad 

33 

 

2.  wypowiedzi  autorytatywne  (sprawcze)  –  wyrażają  sprawowanie  władzy,  wywieranie  wpływu,  czasowniki: 

mianowad, rozkazywad, pomagad, radzid 

3.  wypowiedzi  komisyjne  (zobowiązaniowce)  –  zobowiązania  mówiącego,  czasowniki:  przyrzekad,  przysięgad, 

deklarowad, zobowiązad 

4.    wypowiedzi  konduktywne  (zachowaniowce)  -    dotyczą  postaw  i  zachowao  społecznych,  czasowniki: 

gratulowad, przepraszad, dziękowad 

5.  Wypowiedzi  ekspozytywne  (wykładniowce)  –  przekonania,  czasowniki:  wątpid,  podkreślad,  przypominad. 

Postulowad, twierdzid, zakładad 
 

Akty mowy w ujęciu Searle’e: 

1.  asertywa – służy do przedstawiania sądów zgodnych z przekonaniami nadawcy (twierdzę, wnioskuję, wątpię) 
2.  dyrektywa  –  akt  nakłaniający  odbiorcę  do  działao  zgodnych  z  intencjami  nadawcy  (prośby,  nakłanianie, 

pytanie) 

3.  komisywa  –  akt  zapowiadający  to,  że  nadawca  będzie  wykonywał  pewne  określone  czynności  (działania), 

które będą skierowane na odbiorcę (obietnice, oferty, groźby) 

4.  ekspresywa  –  akt,  za  pomocą  którego  nadawca  wyraża  swój  stan  emocjonalny,  psychiczny  (przeprosiny, 

gratulacje, kondolencje, podziękowanie, powitanie) 

5.  deklaratywna  –  za  jej  pomocą  dokonuje  się  zmian  instytucjonalnych,  aktów  prawnych  (mianowanie  na 

stanowisko, nadanie tytułu, stopnia, wyroki, wypowiadanie wojen) 

 

Zasada kooperacji P. Grice’a  (teoria implikatur konwersacyjnej) 
Paul  Grice  –  w  latach  60.  Prof.  na  Harvardzie;  stworzył:  intencjonalną  teorię  znaczenia,  zasadę  kooperacji,  teorię 
implikatur konwersacyjnych; zasada kooperacji – w „Logika a konwersacja” 1975r.  
 
ZASADA  KOOPERACJI  –  zasada  współdziałania  językowego  uczestników  konwersacji;  zbiór  praw  regulujących 
zachowanie konwersacji. 
 
TEORIA  IMPLIKATUR  KONWERSACYJNYCH  –  teoria  dekodowania  ukrytych  aktów  mowy  (nie  można  jej  widzied  bez 
zasady kooperacji).  
 
Typy informacji zawarte w wypowiedzi: 

1.  przekazywane wprost – to, co nadawca mówi w wypowiedzi w sposób jawny (to, co ktoś twierdzi) 
2.  przekazywanie nie-wprost – wnioskowane, nie dane wprost 

a.  konwencjonalnie: Maria zaszła w ciążę, ale Jan się ucieszył. 



  nadawca zakładał, że Jan nie będzie 

się z tego cieszył (presupozycji są również przekazywane w sposób konwencjonalny, nie-wprost) 

b.  niekonwencjonalnie – dodatkowo opierają się na innych przesłankach, np.: dochodzenie do konkluzji 

na podstawie dialogu 



 

konwersacyjnie – do wniosków tego rodzaju stosuje się termin  implikatura konwersacyjna 
(dwaj panowie A i B rozmawiają o panu C  



  wnioski dialogu mogą byd niezależne od tego, 

gdzie się dialog odbywa) 
 

Zasadzie kooperacji podporządkowane są cztery maksymy: 

1.  ilości – mów tyle, ile trzeba 
2.  jakości – mów prawdę (prawda, uzasadnienie prawdy) 
3.  odniesienia – mów na temat 
4.  sposobu – mów zrozumiale i zwięźle 

 

Zasada  kooperacji  to  zasada  współpracy  rozmówców,  jeśli  jedna  z  czterech  maksym  jest  naruszona,  dochodzi  do 
implikatury konwersacyjnej.  

34 

 

Te cztery maksymy tworzą idealistyczny model konwersacji. 
Jeśli  w  dialogu  co  najmniej  jedna  maksyma  zostaje  naruszona,  to  powstają  niejasności,  tworzy  się  implikatura 
konwersacyjna.  
 
Cel zasady kooperacji: by można było traktowad maksymy jako model oceny konkretnych zachowao językowych ludzi.  
 
Implikatura konwersacyjna – taki sąd, który wyprowadza się z dialogu na podstawie wnioskowania uwzględniającego: 



 

konwencjonalne znaczenia słów użytych w wypowiedzi przez interlokutorów 



 

zasadę kooperacji i podporządkowane jej maksymy 



 

językowy i pozajęzykowy kontekst dialogu wraz z całościową wiedzą rozmówców o świecie 



 

liczba implikatur dla danego dialogu jest liczbą otwartą 



 

implikatury mogą powstad nawet, gdy do wszystkich maksym będziemy się stosowad 



 

implikatury służą do interpretacji figur retorycznych, które powstają w wyniku naruszenia  zasady kooperacji i 
podporządkowania jej maksym 

 

Efekt naruszania maksym bądź samej zasady: 



 

mogą byd to wypowiedzenia, które są figuratywne 



 

figury nie muszą jednak wcale powstad – mogą to byd zwykłe błędy 



 

powstanie figury to minimalny rezultat implikatury 

Przykłady: 
A: Jan wyjechał z kraju 
B:  Wyjechał,  to  wyjechał      -    informacja  pusta,  nie  dostosowuje  się  do  rozmowy;  osobę  B  nie  obchodzi,  co 
powiedziała osoba A – naruszona maksyma ilości 
 
A: Teheran jest w Turcji 
B:  A  Londyn  w  Armenii      -      implikatura  konwersacyjna;  osoba  A  i  B  nie  mają  wiedzy  w  zakresie  geografii  – 
naruszona maksyma jakości 
 
A: Pani X to stara torba 
B:  Mieliśmy  piękną  pogodę  tego  lata      -    implikatura  –  stwierdzenie  A  jest  nietypowe  –  naruszona  maksyma 
odniesienia 
 
A: Jak się udał recital panu X 
B:  Pan  X  wydawał  z  siebie  ciągi  dźwięków  odpowiadające  zapisowi  partytur      -      pan  B  –  przegadane,  mało 
komunikatywne – naruszona maksyma sposobu 

 
Informacje konwersacyjne: 

1.  implikatury  szczegółowe  –  da  się    je  utworzyd  tylko,  jeżeli  zna  się  sytuację,  kontekst  dialogu  (zależy  od 

kontekstu i wypowiedzi) 

2.  implikatury ogólne – da się je wyprowadzid tylko na podstawie dialogu (nie zależy od kontekstu i wypowiedzi) 

 
Implikatura  konwersacyjna  a  presupozycji  semantyczna:  i  jedno  i  drugie  jest  pewnym  osądem,  rezultatem 
wnioskowania, ale przesłanki są różne – wyprowadza się wnioski na innej podstawie.  
Implikatura  jest  narzędziem  do  interpretowania  figur  retorycznych,  wtedy,  kiedy  stanowią  one  następstwa 
lekceważenia maksym. 
Presupozycji semantyczna – można poddad testowi negacji; zdanie i stwierdzenie, że taki sąd prawdziwy, który daje się 
wyprowadzid ze zdania prawdziwego i fałszywego jednocześnie, presupozycji wynikają tylko z konwencji językowych. 
 
Zachowania: 

35 

 

1.  werbalne (mowne)  – a – niewerbalne 
2.  służące – a – niesłużące komunikacji 
3.  kontrolowane – a – niekontrolowane 

 

Werbalne: użycie a przytoczenie: 



 

zdanie jest użyte, jeśli odnosi się do świata; wypowiedzi użyte mają siłę sprawczą 



 

zdanie jest przytoczone, jeśli odnosi się do samego siebie; wypowiedzi przywołane nie mają mocy illokucyjnej 
– siły sprawczej 

Podobnie: supozycja zwykła i materialna 

 

Zachowania: 

1.  wewnętrzne – kodowe, tj. niezależne od woli mówiących (gramatyczne i semantyczne) 
2.  zewnętrzne (sytuacyjne) właściwości zachowao werbalnych 

 
Wpływ sytuacji społecznej na zachowania werbalne – wybory językowe (pragmatyczne): 



 

socjolektalny (w tym terytorialny i środowiskowy) 



 

psychofizjologiczny 



 

stylistyczny 



 

gatunkowy (wybór gatunku mowy podporządkowany jest wyborowi stylistycznemu) 

 

Użycia niekontrolowane: 



 

mówienie przez sen 



 

halucynacje 



 

skrajne upojenia alkoholowe 



 

przejęzyczenia 



 

przytoczenia 



 

przyzwyczajenia 

 

Kompetencja  komunikacyjna  (idealnego)  nadawcy/  odbiorcy  (



  abstrakt,  wielkośd  możliwa  do  wyobrażenia) 

obejmuje wiedzę o wewnętrznych i zewnętrznych właściwościach zachowao werbalnych.  
 
1953  –  Wittgenstein  „Dociekania  filozoficzne”– znaczenia  bezkonstektowe nie istnieją (znad  znaczenie wyrażenia, to 
wiedzied jak się nim posługiwad 



 do kognitywizmu). 

 
Fazy rozwoju pragmatyki językoznawczej: 

1.  połowa lat 60-tych – połowa lat 70-tych XX w. 



 

pragmatyka jest częścią semantyki 



 

rozszerzenie zakresu obu dyscyplin 

  badania presupozycji 
  struktura tematyczno-rematyczna 
  teoria performatywów i illokucji 
  teoria implikatur konwersacyjnych 

1963 – Katz Fodor – semantyka interpretacyjna, oddzielenie znaczeo od użycia 

2.  połowa lat 70-tych – połowa lat 80-tych 



 

pragmatyka i semantyka jako oddzielne dyscypliny 



 

ograniczenie zakresu semantyki 



 

rozszerzenie zakresu pragmatyki 

  badanie deisis 
  badanie metatekstu 

36 

 

1979 – Gazdar  „Pragmatyka” – dąży do precyzyjnego oddzielenia pragmatyki od semantyki. U podstaw leżało 
założenie, że semantyka wykorzystuje podstawy logiki, a pragmatyka bada te aspekty, których nie da się opisad 
metodami logicznymi.  
Pragmatyka= znaczenie (pomijając warunki prawdziwości) 

3.  od połowy lat 80-tych 



 

nie ma wyraźnej granicy między semantyką a pragmatyki 

1985  –  Jackendoff  –  realizuje  opozycję  między  pragmatyką  a  semantyką;  pragmatyka  =  znaczenie  (czyli 
semantyki nie ma) 
 
Semantyka a pragmatyka – różnice: 

semantyka 

pragmatyka 

1.  cele i skutki działao językowych 

badanie znaczenia, komunikowanie 

wyrażanie, komunikowanie 

2.  sytuacyjna motywacja użycia wyrażeo językowych 

wyrażenia  przezroczyste  nie  są  motywowane 
sytuacyjnie 

wyrażenia 

nieprzezroczyste 

są 

motywowane 

sytuacyjnie 

3.  możliwośd wartościowania logicznego wypowiedzi 

możliwe wartościowanie logiczne 

brak możliwości wartościowania logicznego 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

37 

 

XI. 

PRAGMATYCZNE 

MOTYWACJE 

UŻYCIA 

WYRAŻEO 

JĘZYKOWYCH. 

OPOZYCJE 

PRAGMATYCZMNE 

LEKSTYKALNYCH JEDNOSTEK JĘZYKA (LJJ). ETYKIETA JĘZYKOWA JAKO ZAGADNIENIE PRAGMATYCZNE. 

 

Motywacje użycia wyrażeo językowych (Bogusławski 1973): 

1.  komunikatywna (ma na celu przekazanie informacji): 

a.  obligatoryjna (nie ma wyboru między kilkoma wyrażeniami) 
b.  fakultatywna (może wybierad): 



 

środowiskowo – wybór zależy od tego do jakiej grupy społecznej przynależy – żargony, slangi 



 

komunikatywna-społeczana – zależy od stylu w jakim jest wypowiedź, np.: urzędowy 



 

społeczno-relacyjna - zależy od relacji między rozmówcami, np.: pan/pani lub „ty” 

2.  pozakomunikatywna (inny cel niż informacyjny): 

a.  instrumentalna (przechodzenie od wyrażeo językowych do powiedzenia czegoś poza nimi): 



 

emocjonalna – informacja o stanie emocjonalnym nadawcy 



 

praktyczna – apelatywna funkcja języka 

b.  kontemplacyjna (tekst dziwny i różne sposoby komizmu) 

 

Charakter opozycji pragmatycznych: 

1.  „czysto” pragmatyczne między synonimami 

a.  prywatne: śmierd – zgon (oficjalnie) 
b.  ekwipolentne: kociak (przestarzałe) – laska (nowe) 
c.  gradualne: Poszedł do Abrahama na piwo. (żartobliwie, potocznie) 

2.  nie „czysto” pragmatyczne między plezjonizmami: butelka – flaszka, dziewczyna – dzióbasek 

 

Typologia opozycji pragmatycznych (typy właściwości jednostek językowych): 

1.  właściwości akomodacyjne – przystosowanie jednostek języka do zakresu użycia w sposób niezależny 

od intencji mówiącego: 

a.  zasięgu:  impreza  –  młodzieżowe,  dawne,  przestarzałe,  dziecięce;  spotkanie  towarzyskie 

(młodz.) 

b.  sytuacyjne:  uroczyste,  pospolite,  książkowe,  ordynarne;  bezwłocznie  (urzęd.)  –  napalony 

(pot.) 

c.  relacyjnie:  familiarne,  familiarne,  oględne,  pokornościowe,  godnościowe  Vip  –  osobistośd 

(godn.); wschodzące – słabo rozwinięte rynki (oględ.) 

2.  właściwości emotywne: (motywacja emocjonalna) pieszczotliwie, rubasznie, pogardliwie, lekceważąco; 

bobasek – niemowlę; jajcarz – dowcipniś 

3.  właściwości  praktyczne:  (motywacja  praktyczna)  performatyw  –  nieperformatyw;  w  porządku!  – 

zgadzam się 

4.  właściwości poetyzacyjne:  (motywacja kontemplacyjna) żartobliwe, obrazowa, archaiczne, ironiczne, 

wyszukane; słodka idiotka (rytmiz.); latorośl – dziecko; kajtek – chłopiec 
 

Etykieta  językowa  –  zbiór  przyjętych  w  danej  zbiorowości  wzorów  (językowych)  zachowao  grzecznościowych, 
przyporządkowanym  określonym  sytuacjom  pragmatycznym.  Typowe  sytuacje:  witanie,  żegnanie,  pozdrawianie, 
przepraszanie,  dziękowanie;  wyrażanie  prośby,  zapraszanie,  składanie  życzeo,  gratulacji,  kondolencji;  wznoszenie 
toastów. 
  
Ogólne  zasady  polskiej  etykiety  (skromnośd,  szacunek  dla  interlokutora,  zobowiązanie  do  wzajemności)  są 
kształtowane przez: 

a.  sytuację społeczną: 



 

oficjalną 



 

publiczną 

38 

 



 

prywatną 

b.  relacje między partnerami -  ich status społeczny, wiek, poziom kultury, stopieo zażyłości: 



 

adresatywnośd – sposób zwracania się do siebie: ty, pan/pani 



 

honoryfikatywnośd  –  wyrażone  językowo  relacja  między  nadawcą  a  odbiorcą,  słuchaczem-
świadkiem,  osobą-obiektem  wypowiedzi,  ujawniająca  opozycje:  dystans  –  poufałośd;  grzecznośd  – 
brak grzeczności; szacunek - deprecjacja 
 

Opozycja  zwrotów  grzecznościowych  podlegających  lub  nie  podlegających  ocenie  z  punktu  widzenia  konwencji 
językowych  (analogicznej  do  performatywów)  jest  pochodną  opozycji  wyrażeo  przezroczystych/  nieprzezroczystych 
semantycznie. Np.: zwroty grzecznościowe:  



 

performatywne: witam, żegnam, przepraszam, dziękuję 



 

nieperformatywne: hej, siemasz, cześd, serwus, czołem, pochwalony, kopę lat 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 

39 

 

XII. 

WPROWADZENIE DO JĘZYKOZNAWSTWA KOGNITYWNEGO. 
 

Językoznawstwo  kognitywne  jako  paradygmat  postmodernistyczny 



    rezygnacja  z  wyjaśniającej  na  rzecz 

interpretacyjnej funkcji nauki, relatywizm metodologiczny. 
 
Krytyka podstaw metodologicznych strukturalizmu, generatywizmu i semantyki logicznej – odrzucenie: 



 

wyjaśniania na rzecz interpretacji 



 

nieciągłości (nie da się ustalid granic między obiektami) 



 

dyskretności obiektów i kategorii językowych 



 

zakwestionowanie autonomii struktur znaczeniowych i ich redukcjonistycznej analizy składniowej  



 

zakwestionowanie  możliwości  opisu  pojęd  za  pomocą  zbiorów  koniecznych  i  wystarczających  cech 
definitywnych 

 

Podstawowe założenia kognitywizmu: 



 

znaczenie  jako  rodzaj  bytu,  który  ma  strukturę  pojęciową,  ustaloną  indywidualnie  (zależy  od  postawy  i 
poglądów badacza – każdy może w inny sposób rozumied znaczenie wyrażenia językowego) 

*Znaczenie jest niezamknięte – do opisu wykorzystuje narzędzie pozalingwistyczne. 



 

poznawanie oparte na percepcji zmysłowej 



 

akceptacja  gradualnej  (oparte  na  skali  a  nie  opozycji)  kategoryzacji  pojęd  opartej  na  teorii  podobieostwa 
rodzinnego (l. Wittgenstein) i teoriach prototypów 



 

metaforyzacja jako kreatywny składnik zdania 
 

Prototypowe i peryferyjne reprezentacje kategorii pojęciowych (E. Rosch): 

prototypowe – ptak 



 lata 

peryferyjnie – struś 
 

Jednostki  różnią  się  stopniem  natężenia  właściwości  –  nie  ma  granic  między  tym,  co  językoznawcze,  a  tym,  co 
pozajęzykoznawcze.  
Wiedza o świecie i języku – integralna całośd.  
Są matki: 

prototypowe – biologiczna 
mniej prototypowe – po adopcji 
peryferyjne – macocha 
 

Twórcy kierunku:  



 

R. Langacker 1987 



 

G. Lakoff 



 

R. Jackendoff 



 

M. Johnson 



 

T. P. Krzeszowski 



 

R. Kalisz                                  w Polsce  



 

H. Kardela 



 

E. Tabakowska