1 

PRACA MAGISTERSKA – Maria Kadyjewska 

 

 

 

 

 

 

 

Ocena  skuteczności  treningu  chodu  na  bieżni  u  osób  starszych  z 
zaburzeniami równowagi

.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 

I. WSTĘP.  

Doniesienia  WHO  i  ośrodków  badawczych  potwierdzają  fakt,  że  w  ostatnim 

stuleciu obserwuje się wydłużenie życia ludzkiego. GUS szacuje, że w 2010 roku osoby 

po 60 roku życia będą stanowić 14,5% populacji, a w 2020 roku wskaźnik ten wyniesie 

22,4%.  Starzenie  się  społeczeństwa  jako  proces  stały  i  nieuchronny  stanowi  poważne 

wyzwanie dla cywilizacji oraz rehabilitacji geriatrycznej [49,60,65]. 

U  osób  starszych  obserwuje  się  pogorszenie  praktycznie  wszystkich  cech 

motorycznych. Obniża się siła mięśniowa, pogarsza koordynacja nerwowo-mięśniowa, 

upośledzeniu  ulega  gibkość  i  równowaga.  Dochodzi  do  stopniowego  ograniczenia 

aktywności  fizycznej  oraz  eliminowania  wysiłku  fizycznego,  co  w  konsekwencji 

wpływa na regres sprawności fizycznej [40,65].  

Do wymienionych ograniczeń osób starszych dołączają się ponadto różnorodne 

schorzenia  przewlekłe  -  typowe  dla  tego  okresu  ontogenetycznego,  takie  jak: 

nadciśnienie  tętnicze,  miażdżyca,  cukrzyca  typu  2,  choroba  zwyrodnieniowa  stawów 

i/lub  kręgosłupa,  osteoporoza,  a  także  choroba  Alzheimera.  Zmiany  inwolucyjne 

występują również w obrębie narządu wzroku. W związku z powyższym odmienna staje 

się percepcja otoczenia [40].  

Wszystko to sprawia, że osoba starsza staje się szczególnie podatna na upadki, 

które mogą być tragiczne w skutkach. Stanowią one zagrożenie nie tylko dla długości, 

ale i jakości życia osób w wieku podeszłym. Następstwa upadków są jedną z głównych 

przyczyn  niepełnosprawności  i  śmiertelności  ludzi  starszych.  Prowadzą  one  do  utraty 

samodzielności  i  uzależnienia  od  osób  trzecich.  Można  powiedzieć,  że  w  tej  grupie 

wiekowej  stanowią  problem  społeczny,  mający  poważne  skutki  medyczne  

i ekonomiczne [28,40,50,65].  

Dlatego  tak  istotne  staje  się  przeciwdziałanie  upadkom.  Na  całym  świecie 

stosuje  się  szereg  działań  prewencyjnych,  na  które  składają  się:  prawidłowa  ocena 

pacjenta  pod  kątem  narażenia  na  upadki,  likwidacja  zagrożeń  środowiskowych, 

skuteczne  leczenie  chorób  ostrych,  przewlekłych,  modyfikacja  farmakoterapii  oraz 

rehabilitacja.  Największą  skuteczność  mają  działania  zintegrowane,  ukierunkowane  na 

kilka  czynników  ryzyka  upadków.  Znamienne  jednak  znaczenie  przypisuje  się 

ć

wiczeniom kształtującym równowagę, koordynację i siłę mięśniową. Poprawa kontroli 

równowagi  oraz  usprawnienie  mechanizmów  odpowiedzialnych  za  jej  utrzymanie  po 

zadziałaniu  bodźca  powodującego  odchylenie  od  niej,  to  priorytetowe  cele  działań 

opieki zdrowotnej nad osobami starszymi [47,50,65]. 

 

3 

Obecnie  w  rehabilitacji  geriatrycznej  stosuje  się  różnorodne  sposoby 

kształtowania  równowagi.  Wśród  nich  można  wymienić:  ćwiczenia  na  podłożu 

stabilnym  (m.in.  pozycje  równoważne,  wspięcia  na  palce,  pokonywanie  torów 

przeszkód, przejście po wytyczonej linii) jak i mobilnym (ćwiczenia z wykorzystaniem 

różnorodnych  przyrządów  lub  przyborów  takich  jak  piłki  szwajcarskie,  poduszki  typu 

aero-step i DYNAIR oraz ruchome platformy [40]. 

U  pacjentów  w  podeszłym  wieku  w  celu  poprawy  równowagi  można 

wykorzystać  również ćwiczenia sensomotoryczne  oraz  komputerowy  trening  tej  cechy 

motorycznej  na  platformie  balansowej  z  wykorzystaniem  zjawiska  biologicznego 

sprzężenia zwrotnego [27,30,65].  

Aktualnie  dużą  popularność  nie  tylko  w  Chinach,  ale  także  w  USA  i  na 

zachodzie Europy zdobyły programy ćwiczeń zawierające elementy Tai Chi. Naukowcy 

twierdzą,  że  ta  forma  ćwiczeń  ma  pozytywny  wpływ  na  równowagę  ciała  człowieka. 

Statystyki potwierdzają ten fakt i pokazują, że upadki i złamania nasady bliższej kości 

udowej wśród osób rasy żółtej, praktykujących Tai Chi należą do rzadkości [30,61]. 

W  rehabilitacji  geriatrycznej  pacjentów  ze  schorzeniami,  którym  towarzyszy 

osłabienie siły mięśniowej oraz zaburzenia równowagi zastosowanie może znaleźć chód 

do  tyłu.  W  trakcie  tego  rodzaju  lokomocji  ze  względu  na  ograniczone  pole  widzenia 

dochodzi  do  znacznego  pobudzenia  czucia  prioprioceptywnego.  Ponadto  rozwija  się 

czucie  kinestetyczne,  przedłużona  jest  praca  mięśni  prostujących  staw  kolanowy, 

zwiększa  się  stabilizacja  mięśniowa głowy,  tułowia  oraz  miednicy, a  także  pobudzane 

są  mięśnie  głębokie  grzbietu,  brzucha  i  pośladków.  Wszystkie  te  elementy  w  istotny 

sposób mogą wpływać na równowagę ciała człowieka, co skłania do założenia, że chód 

do  tyłu  na  bieżni  ruchomej  może  okazać  się  skuteczną  formą  kształtowania  tej  cechy 

motorycznej.  Potwierdzają  to  naukowcy  ze  Stanów  Zjednoczonych.  Uważają  oni,  iż 

trening  chodu  do  tyłu  może  znacznie  usprawnić  równowagę  statyczną  i  dynamiczną 

ciała,  a  jej  poprawa  jest  szczególnie  istotna  w  grupie  osób  starszych,  najbardziej 

narażonych na niebezpieczne dla ich zdrowia i życia upadki [10,31,59]. 

 

 

 

 

 

 

 

4 

II. CHARAKTERYSTYKA RÓWNOWAGI CIAŁA CZŁOWIEKA. 

 

1. Pojęcie równowagi i stabilności ciała człowieka. 

 

W  literaturze  spotykamy  stosowane  zamiennie,  (choć  nie  tożsame)  pojęcia  - 

równowaga i stabilność posturalna [6]. 

Równowaga

 to „pewien określony stan układu posturalnego”. Charakteryzuje się 

on  pionową  orientacją  ciała,  osiągniętą  dzięki  zrównoważeniu  sił  i  ich  momentów 

działających na ciało [6]. 

Równowagę  możemy  rozpatrywać  dwuaspektowo  a  mianowicie  jako  statyczną  

i dynamiczną. Tą pierwszą rozumiemy jako możliwość utrzymania wymaganej postawy 

z  niewielkimi  tylko  bocznymi  wychyleniami  ciała  znajdującego  się  w  bezruchu. 

Równowaga dynamiczna to natomiast zdolność do utrzymania się w postawie stojącej 

połączonej z wychylaniem i poruszaniem bez upadania [27,39]. 

Układ  równowagi  odpowiada  za:  „dostarczenie  aktualnych  danych  o  pozycji 

ciała  w  przestrzeni,  kierunku  i  prędkości  jego  ruchu;  szybką,  zapobiegającą  upadkowi 

reakcję,  korygującą  położenie  środka  ciężkości  w  obrębie  pola  podstawy;  kontrolę 

ruchu  gałek  ocznych  w  celu  utrzymania  prawidłowego  obrazu  otaczającej  przestrzeni, 

podczas ruchu danej osoby, jej otoczenia lub obu jednocześnie” [21]. 

Utrzymanie  równowagi,  tak  statycznej  jak  i  dynamicznej  zależy  od 

prawidłowego  funkcjonowania  systemu  kontroli  równowagi.  Jego  zadaniem  jest 

zachowanie rzutu środka ciężkości ciała w obrębie pola podparcia oraz przeciwdziałanie 

zewnętrznym  siłom  destabilizującym  postawę. System  ten  związany  jest  z  3  układami 

sensorycznymi:  przedsionkowym,  wzrokowym  oraz  prioprioceptywnym.  Układ 

przedsionkowy odpowiada za właściwe położenie głowy względem kierunku działania 

siły ciężkości. Wraz z układem wzrokowym pełni więc funkcję orientacji przestrzennej. 

Z  receptorów  mięśniowych,  ścięgnowych,  stawowych  i  skórnych  do  mózgu 

przekazywana jest informacja o wzajemnym położeniu i ruchach poszczególnych części 

ciała.  Receptory  te  także  zwrotnie  przekazują  do  mięśni  sygnały  utrzymujące 

równowagę. Napływające z obwodu informacje są przetwarzane i koordynowane przez 

ośrodkowy  układ  nerwowy.  Następnie  impulsy  docierają  do  narządów  efektorowych- 

mięśni  tułowia,  kończyn  i  gałek  ocznych-  wywołując  ich  odruchowe  reakcje 

koordynujące  postawę  ciała  i  powodujące  powrót  środka  ciężkości  ciała  do  stanu 

równowagi [6,21,41]. 

 

5 

Jednym  z  głównych  warunków  utrzymania  równowagi  jest  to,  aby  środek 

ciężkości ciała  rzutował się  na  płaszczyznę  podparcia. W  pozycji  stojącej  znajduję się 

on około 5 cm do przodu w stosunku do kostki  bocznej. Utrzymanie środka ciężkości  

w tak małym i ściśle określonym obszarze związane jest z niewielkim wysiłkiem mięśni 

oraz minimalnym wydatkiem energetycznym. Środek ciężkości wykonuje drobne ruchy 

o  niewielkiej  amplitudzie,  w  związku  z  czym  nigdy  nie  pozostaje  w  jednym  punkcie. 

Zarówno  w  czasie  stania  jak  i  chodu  przesuwa  się  on  w  różnych  kierunkach. 

Warunkiem  utrzymania  równowagi  jest  takie  odchylenie  środka  ciężkości  ciała  od  osi 

siły grawitacji, aby pozostawał on ciągle w granicach stabilności [3]. 

Stabilność

  wg  Błaszczyka  jest  „pojęciem  szerszym  i  oznacza  zdolność  do 

odzyskiwania stanu równowagi”. W odniesieniu do postawy człowieka jest to „zdolność 

do  aktywnego  przywracania  typowej  pozycji  ciała  w  przestrzeni,  utraconej  w  wyniku 

działania  czynników  destabilizujących”.  Do  czynników  tych  możemy  zaliczyć  własną 

aktywność  ruchową  organizmu  a  także  siły  zewnętrzne  wynikające  z  interakcji  

z  otoczeniem.  Od  siły  bodźca  zależy  wielkość  zakłócenia  równowagi.  Zwiększając  ją 

stopniowo  możemy  doprowadzić  do  takiej  sytuacji,  w  której  zaburzenie  równowagi  

będzie tak duże, że osoba badana nie będzie w stanie odzyskać stabilnej pozycji i przy 

braku asekuracji upadnie [6]. 

 

 

 

Rycina 1. Heurystyczny model stabilności człowieka ( Błaszczyk, Czerwosz 2005) 

 

Heurystyczny  (nowatorski,  odkrywczy,  poszukujący)  model  stabilności  ciała 

człowieka  (  Rycina  1)  dzieli  płaszczyznę  podparcia  na  kilka  obszarów  i przyjmuje,  że 

kontrola  stabilności  ciała  odbywa  się  poprzez  układ  nerwowy,  który  nawiguje 

 

6 

położeniem środka ciężkości ciała. Hipotetyczna granica stabilności wyznaczona przez 

obwiednię  stóp  (BS)  jest  nieosiągalna  nawet  dla  najbardziej  sprawnego  fizycznie 

człowieka. Ta granica oddzielona jest od rzeczywistej, subiektywnej granicy stabilności 

(IBS) obszarem zwanym marginesem bezpieczeństwa (SM). Szerokość tego marginesu 

zmienia się z wiekiem oraz zależy od wydolności układu równowagi [3]. 

Jak pisze Błaszczyk przywracanie równowagi zachodzi w sposób sekwencyjny. 

Zaczyna  się  ono  od  wykrycia  przez  układy  sensoryczne  rodzaju,  wielkości  i  kierunku 

zakłócenia równowagi. Kolejno następuje wybór odpowiedniej reakcji przywracających 

balans  ciała.  I  tak  w  zależności  od  rodzaju  działającego  bodźca  może  wystąpić  różna 

odpowiedź  posturalna.  Jeśli  mamy  do  czynienia  z  nagłym  zaburzeniem  równowagi  to  

jako pierwszy pojawia się odruch rozciągania mięśnia oraz reakcje korygujące postawę, 

które zapobiegają upadkowi. Po nich następują odpowiedzi stabilizujące, umożliwiające 

powrót  sylwetki  do  stanu  równowagi.  W  przypadku  powolnego  charakteru  zaburzenia 

równowagi  udział  odruchu  rozciągania  i  reakcji  korygujących  jest  prawie 

niezauważalny,  a  zmiany  położenia  sylwetki  są  nadzorowane  przez  reakcje 

stabilizujące.  Reakcja  przywracająca  równowagę  musi  być  uruchomiona  i  zakończona 

w określonym przedziale czasowym (70-100 ms). Miarą marginesu (zapasu) stabilności 

posturalnej  jest  czas  od  momentu  wykrycia  zakłócenia  równowagi  do  wykonania 

niezbędnych  ruchów  powodujących  przywrócenie  równowagi.  Zewnętrzna  obwiednia 

marginesu  stabilności  stanowi  w  tym  przypadku  granicę  stabilności.  Przekroczenie  jej 

spowoduje,  że  próby  przywrócenia  równowagi  staną  się  nieskuteczne  i  w  efekcie 

dojdzie do upadku [6,21]. 

Nashner  wymienia  trzy  strategie  ruchowe,  kontrolujące  równowagę  ciała  przez 

utrzymanie środka ciężkości w ramach płaszczyzny podparcia ( Rycina 2). Ruchy ciała 

powstające w odpowiedzi na destabilizujące bodźce ze środowiska porównywane są do 

odwróconego wahadła [32,33].  

Pierwsza z nich- strategia stawu skokowego- pojawia się w sytuacji, gdy osoba stoi na 

platformie  większej  od  płaszczyzny  podparcia  stóp  i  jest  poddawana  krótkotrwałym 

zmianom  jej  położenia  do  przodu  i  do  tyłu  w  płaszczyźnie  poziomej.  Wówczas  przy 

ruchu do przodu następuje pobudzenie mięśni brzuchatych łydki i przechylenie sylwetki 

do tyłu, a następnie mięśni piszczelowych przednich i wychylenie ciała do przodu. Osią 

obserwowanej reakcji jest staw skokowy [21,32,33]. 

Inna  odpowiedzią  stabilizującą  oparta  na  działaniu  mięśni  obręczy  biodrowej  jest 

strategia  stawu  biodrowego

.  Ma  ona  miejsce  wtedy,  gdy  osobę  postawimy  na 

 

7 

równoważni,  na  której  palce  i  pięty  nie  mają  podparcia  i  poddamy  ją  temu  samemu 

ruchowi. Zaobserwujemy wówczas pochylenie tułowia do przodu ze zgięciem stawów 

biodrowych.  W  ruchu  tym  uczestniczą  głównie  mięśnie  zginające  i  prostujące  staw 

biodrowy a w mniejszym stopniu mięśnie kontrolujące staw skokowy [21,32,33]. 

Trzecim możliwym modelem reakcji ruchowej może być strategia kroku. Obserwujemy 

ją  przy  większych  wychyleniach  środka  ciężkości  ciała  poza  granice  stabilności. 

Poprzez  zrobienie  kroku  i  rozstawienie  nóg  zwiększeniu  ulega  płaszczyzna  podparcia 

i dzięki temu strategia ta zapobiega upadkowi [21,32,33]. 

 

 

 

Rycina 2. Strategie ruchowe kontrolujące równowagę ciała przez utrzymanie środka 

ciężkości w ramach płaszczyzny podparcia ( Nashner 1993).

 

 

2. Równowaga u osób starszych. 

 

  

U  osób  starszych  obserwujemy  niekorzystne  zmiany  fizjologiczne  związane  

z  wiekiem.  Są  to  przede  wszystkim:  osłabienie  zdolności  widzenia,  sprawności 

działania  układu  nerwowego,  utrata  siły  i  masy  mięśniowej  oraz  ograniczenie 

aktywności ruchowej [30]. 

Równowaga  zależy  od  prawidłowego  odbierania  bodźców  sensorycznych-

przedsionkowych, prioprioceptywnych i wzrokowych a następnie ich integracji na wielu 

poziomach  układu  nerwowego.  Zachowanie  równowagi  uzależnione  jest  również  od 

 

8 

możliwości  funkcjonalnych  układu  mięśniowego,  który  po  otrzymaniu  informacji  

z  ośrodkowego  układu  nerwowego  wykonuje  określone  zadanie  ruchowe  pozwalające 

zachować stabilną pozycje [21,30]. 

Dlatego  wymienione  na  początku  zmiany  fizjologiczne  występujące  

w  narządach  sensorycznych,  układzie  nerwowym  oraz  mięśniowym    u  osób  starszych 

powodują osłabienie funkcji równowagi globalnej. Pogorszenie to może być wyrażone 

w  różnym  stopniu  u  każdej  osoby  starszej.  Zależy  ono  od  predyspozycji  osobistych, 

jakości  życia,  przebytych  urazów,  schorzeń  jak  również  od  aktualnych  dolegliwości. 

Oprócz tego na równowagę u osób starszych mogą mieć wpływ czynniki środowiskowe 

i psychiczne (np. stany depresyjne, zmiana miejsca zamieszkania, lęk przed upadkiem, 

ból) oraz niektóre leki [30]. 

U  osób  starszych  obserwuje  się  stopniowe  upośledzenie  sprawności  układu 

kontroli postawy co przyczynia się do pogorszenia stabilności postawy. 

U  wszystkich  ludzi  w  czasie  spokojnego  stania  obserwuje  się  pewien  zakres  odchyleń 

ciała  człowieka  od  pionu.  To  kołysanie  bierze  się  za  wskaźnik  sprawności  układu 

kontroli  utrzymania  równowagi.  Za  optymalną  uważa  się  wielkość  kołysania  ciała 

młodych,  zdrowych  osób.  Kiedy  napływ  któregoś  z  bodźców  sensomotorycznych 

zostaje przerwany, wychwiania ciała podczas utrzymania pozycji pionowej nasilają się. 

Dzieje się również tak po 60 roku życia jako wyraz postępującego upośledzenia układu 

kontroli postawy ( Rycina 3) [41]. 

 

 

Rycina 3. Porównanie wychwiań rejestrowanych podczas swobodnej pozycji stojącej u 

osoby  w  wieku  81  lat  oraz  osoby  młodej.  AP-  wychwiania  w  płaszczyźnie 

strzałkowej, ML- wychwiania boczne ( Błaszczyk, Czerwosz 2005). 

 

9 

Wykrycie  zmian  w  kontroli  równowagi  w  wyniku  procesu  starzenia  było 

możliwe  dzięki  porównaniu  granic  stabilności  w  dwóch  populacjach-  ludzi  młodych  

i  starszych.  Przyczyną  zubożenia  stabilności  postawy  osób  w  wieku  geriatrycznym 

może być upośledzenie każdego elementu łańcucha przywracania równowagi. Dwoma 

potencjalnymi i ważnymi przyczynami niestabilności posturalnej mogą być zaburzenia 

wykrywania utraty równowagi oraz niezborność i spowolnienie ruchowe [3]. 

Błaszczyk,  Lowe  oraz  Hansen  przeprowadzili  badania  zakresu  maksymalnego 

wychylenia.  Okazało  się,  że  występują  różnice  w  zakresie  wychyleń  i  trajektoriach 

ruchu  środka  ciężkości  w  czasie  próby  maksymalnego  pochylenia  u  osób  starszych  

i młodych ( Rycina 4) [3]. 

Najsłabszym ogniwem w kontroli postawy stojącej w starszym wieku okazał się tylny 

zakres stabilności. Przy próbach wychylenia do tyłu widoczna była znaczna niezborność 

ruchu,  spowodowana  brakiem  odpowiedniej  koordynacji  ruchowej.  Oprócz  tego 

ujawniła  się  również  wyraźna  skłonność  do  ograniczenia  obszaru  stabilności  przy 

pochyleniu do przodu i na boki [3]. 

U  osób  starszych  w  porównaniu  z  młodymi  ruch  wykonywany  był  znacznie  wolniej  

i  był  mniej  kontrolowany.  O  ponad  60  procent  wzrósł  czas  potrzebny  do 

przemieszczenia 

rzutu 

ś

rodka 

ciężkości 

do 

przedniej 

granicy 

stabilności. 

Zaobserwowano  również  charakterystyczne  oscylacje  rzutu  środka  ciężkości  na  boki 

oraz w płaszczyźnie strzałkowej, co bez wątpienia jest przyczyna upośledzenia kontroli 

położenia  środka  ciężkości  ciała  i  może  powodować  niekontrolowane  przekroczenie 

granic  stabilności.  Mechanizmem  kompensacyjnym  minimalizującym  skutki  tej 

niezborności  u  osób  w  wieku  starszym  jest  strategia  spowolnienia  ruchowego. 

Rozpoczęcie  właściwego  ruch  u  tych  osób  jest  znacznie  opóźnione,  ponieważ 

korzystają  one  z  wyuczonych  korekcji  kompensacyjnych,  które  wykorzystują 

wcześniejsze 

doświadczenia 

z 

uwzględnieniem 

destabilizującego 

wpływu 

wykonywanego  ruchu  dowolnego.  Niezborność  ruchowa  późnego  wieku  powoduje 

wydłużenie czasu reakcji [3]. 

Jak  wcześniej  stwierdzono  u  osób  starszych  następuje  zmniejszenie  obszaru 

tylnej  stabilności.  Ubytek  ten  kompensowany  jest  przez  przesunięcie  środka  ciężkości 

do  przodu  w  stosunku  do jego  normalnego  położenia i  pochylenie sylwetki  do przodu 

[3,4,5]. 

 

 

10 

 

 

Rycina  4.  Pomiar  granicy  stabilności  postawy  człowieka  metodą  maksymalnego 

wychylenia  do  przodu  (MVE)–  porównanie  u  osoby  starszej  i  młodej

  

( Błaszczyk, Czerwosz 2005). 

 

U  osób  geriatrycznych  ze  względu  na  postępującą  niewydolność  układu 

nerwowo-mięśniowego  następuje  wzrost  progów  aktywności  układów  sensorycznych  

a  także  powiększenie  niekontrolowanego  pobudzenia  mięśni.  Wyrażone  jest  to 

drżeniem  w  aparacie  ruchowym  oraz  zwiększoną  sztywnością  mięśni.  W  ten  sposób 

dochodzi do zmiany warunków kontroli stabilności postawy [3]. 

Podsumowując można stwierdzić, że zmiany w organizmie powstające na skutek 

starzenia  powodują  stopniowe  zmniejszanie  obszaru  stabilności.  Wydłużony  czas 

reakcji na bodźce destabilizujące i spowolnienie reakcji ruchowych wymaga w efekcie 

od  osób  starszych  poszerzenia  marginesu  bezpieczeństwa.  Aby  poradzić  sobie  

z  narastającą  niestabilnością  rozwijają  się  mechanizmy  kompensacyjne  takie  jak 

pochylenie  sylwetki  do  przodu  oraz  niesymetryczne  obciążanie  kończyn  dolnych.  Do 

tego  wszystkiego  dołącza  się  strategia  spowolnienia  ruchowego,  która  nie  daje 

oczekiwanych korzyści i dodatkowo utrudnia dynamiczną kontrolę równowagi [3]. 

        

 

11 

III. UPADKI JAKO PROBLEM GERIATRYCZNY. 

 

Zmniejszona zdolność utrzymania równowagi u osób starszych może łączyć się  

z  podwyższonym  ryzykiem  upadków.  Te  z  kolei  prowadzą  do  urazów,  złamań,  bólu, 

funkcjonalnego osłabienia, kalectwa a nawet przedwczesnej śmierci [9,24]. 

Upadki  wyzwalają  w  osobach  starych  strach  przed  urazem,  utratą 

samodzielności i uzależnieniem od osób trzecich. To poważny problem pociągający za 

sobą istotne skutki medyczne i ekonomiczne [64]. 

 

1. Dane statystyczne. 

         

Problem utraty równowagi występuje u blisko 14% populacji w wieku 50-60 lat.  

W  kolejnej  dekadzie  życia  prawdopodobieństwo  upadku  wzrasta  średnio  do  22%,  

a  w  grupie  osiemdziesięciolatków  problem  ten  dotyczy  już  ponad  33%  osób.  Wśród 

osób  powyżej  65  roku  życia  25-50%  doświadcza  upadku.  Większość  upadków 

następuje  w  czasie  lokomocji.  Częściej  upadają  kobiety  niż  mężczyźni. 

Prawdopodobieństwo  upadku  zakończonego  śmiercią  wśród  osób  starszych  (>65  lat) 

jest  siedmiokrotnie  wyższe  niż  u  osób  w  młodym  wieku.  Zgodnie  z  danymi 

epidemiologicznymi  przewraca  się  około  45%  pensjonariuszy  domów  opieki  i  20% 

pacjentów hospitalizowanych [3,6,64]. 

 

2. Definicja. 

 

Upadek

 definiowany jest jako niekontrolowane przemieszczenie ciała, które nie 

może być skorygowane w ściśle określonym czasie. Medyczna definicja uznaje upadek 

za  nagłą,  niezamierzoną  zmianę  pozycji  ciała,  polegającą  na    utracie  równowagi 

podczas  chodzenia  lub  innych  czynności  i  prowadzącą  do  sytuacji,  w  której 

poszkodowany  znajdzie  się  na  ziemi,  podłodze  lub  innej  nisko  położonej  powierzchni 

[3,14]. 

 

3. Przyczyny. 

           

Przyczyny  upadków  wśród  osób  starszych  można  podzielić  na  wewnętrzne  

i zewnętrzne. 

 

12 

Te  pierwsze  związane  są  z  zaburzeniami  w  obrębie  organizmu.  Wynikają  one  

z  inwolucyjnych  zmian  starczych,  istnienia  chorób  przewlekłych,  aktualnych  schorzeń 

ostrych oraz stosowanej farmakoterapii [47]. 

Sprzyjające upadkom zmiany inwolucyjne dotyczą: 

  narządów  sensorycznych  (wzroku,  słuchu,  narządu  równowagi,  czucia 

prioproceptywnego) 

  układu nerwowego  

  układu mięśniowo-szkieletowego [47] 

U  osób  starszych  występuje  upośledzenie  ostrości  wzroku,  obniżenie  zdolności 

do  przystosowania  się  do  ciemności  i  ostrego  światła,  widzenia  obwodowego  oraz 

przestrzennego.  Wszystko  to  związane  jest  z  procesem  starzenia  oraz  z  chorobami 

charakterystycznymi  dla  wieku  geriatrycznego,  a  mianowicie  jaskrą,  zaćmą  oraz 

zmianami  w  narządzie  wzroku  spowodowanymi  cukrzycą  i  nadciśnieniem  tętniczym 

[47].  

W  narządzie  przedsionkowym  w  wyniku  starzenia  się  organizmu  dochodzi  do 

zmniejszenia  pobudliwości  jego  części  obwodowej  i  zaburzeń  czucia  położenia  

ciała [14,66].  

Jeśli  chodzi  o  układ  nerwowy  to  z  wiekiem  dochodzi  do  zwolnienia 

przewodnictwa nerwowego, wydłużenia czasu reakcji oraz zaburzenia integracji reakcji 

czuciowych  i  ruchowych,  co  w  efekcie  upośledza  utrzymanie  stałej  pozycji  środka 

ciężkości i prowadzi do niestabilności posturalnej [47]. 

Natomiast  w  obrębie  układu  mięśniowego  zmiany  inwolucyjne  objawiają  się 

zanikiem komórek mięśniowych oraz towarzyszącym temu procesowi osłabieniem siły 

mięśniowej.  Dotyczy  to  głównie  mięśni  kończyn  dolnych.  W  wyniku  procesów 

starzenia  i  degeneracji  w  układzie  mięśniowo-szkieletowych  dochodzi  do  zmiany 

wzorca  chodu.  Aby  czuć  się  bezpieczniej  w  czasie  lokomocji  osoby  starsze  stawiają 

mniejsze  kroki,  unoszą  stopy  niżej  nad  podłożem.  Ponad  to  wydłużona  zostaje  faza 

podwójnego podporu oraz zmniejszają się współruchy kończyn górnych [3,7]. 

Do chorób przewlekłych wieku podeszłego zwiększających ryzyko upadku zaliczamy:  

  schorzenia  neurologiczne  (m.in.  udar,  parkinsonizm,  padaczka,  choroby 

móżdżku, neuropatia obwodowa, otępienie) 

  zaburzenia  sercowo-  naczyniowe  (zawał  mięśnia  sercowego,  zaburzenia  rytmu 

serca, niedociśnienie ortostatyczne) 

 

13 

  schorzenia  metaboliczne  (m.in.  niedoczynność  tarczycy,  hipoglikemia, 

niedokrwistość, odwodnienie)  

  zaburzenia  żołądkowo-  jelitowe  (  krwawienie  z  przewodu  pokarmowego, 

biegunka, omdlenia podefekacyjne i poposiłkowe) 

  choroby  narządu  ruchu  (  zapalenia  stawów,  choroba  zwyrodnieniowa  stawów  

i  kręgosłupa,  miopatia  proksymalnych  grup  mięśniowych,  stany  chorobowe 

stóp) 

  zaburzenia funkcji psychicznych ( zespół otępienny, depresja, lęk) [14] 

Do  stanów  patologicznych  wieku  geriatrycznego,  szczególnie  predysponujących  do 

występowania upadków należą :  

  Parkinsonizm, który 10-krotnie podwyższa ryzyko upadków. Charakterystyczne 

dla  tego  zespołu  znaczne  napięcie  mięśni,  drżenie,  hipokinezja,  upośledzenie 

odruchów  postawnych,  pochylenie  sylwetki  ku  przodowi,  chód  drobnymi 

kroczkami,  nie  odrywanie  stóp  od  podłoża  oraz  brak  współruchów  kończyn 

górnych  istotnie  zwiększają  ryzyko  upadków  wśród  osób  dotkniętych  tym 

schorzeniem. 

  Stany  poudarowe  takie  jak  niedowłady,  porażenia  połowicze  podnoszą 

prawdopodobieństwo  upadku  poprzez  upośledzenie  sprawności  motorycznej  

i zmianę wzorca chodu. 

  Niewydolność  kręgowo-  podstawna,  która  może  ujawniać  się  podczas  nagłych 

zwrotów  głowy.  Zmiany  zwyrodnieniowo-  wytwórcze  w  obrębie  odcinka 

szyjnego  kręgosłupa  mogą  powodować  ucisk  na  tętnicę  kręgową  powodując 

niedokrwienie  podstawy  mózgu.  Efektem  tego  są  zawroty  głowy  a  nawet 

osłabnięcia prowadzące do upadków. 

  Hipotonia  ortostatyczna,  będąca  częstym  objawem  upośledzonej  regulacji 

ciśnienia  tętniczego  po  pionizacji.  Związana  jest  ona  ze  starzeniem,  różnymi 

stanami chorobowymi (np. nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, choroba Parkinsona) 

oraz  zażywanymi  lekami.  Może  powodować  upośledzenie  przepływu 

mózgowego, zawroty głowy, a w konsekwencji zasłabnięcia i upadki. 

  Zaburzenia rytmu serca powodując spadek rzutu serca i przepływu mózgowego 

predysponują do upadków [47]. 

Inną  bardzo  istotną,  lecz  bagatelizowaną  przyczyną  upadków  są  niepożądane 

działania  leków.  Wraz  ze  wzrostem  liczby  leków  przyjmowanych  przez  osoby  starsze 

rośnie  ryzyko  ujawnienia  działań  ubocznych,  interakcji  pomiędzy  lekami.  W  związku  

 

14 

z tym zwiększa się prawdopodobieństwo upadku. Wykazano, że stosowanie więcej niż 

czterech leków znamiennie podwyższa ryzyko upadku. Wśród leków zażywanych przez 

osoby  starsze  można  wymienić  kilka  tych,  które  szczególnie  mogą  zwiększać 

prawdopodobieństwo 

upadku. 

Są 

to: 

benzodiazepiny, 

fenotiazyny, 

leki 

przeciwdepresyjne,  hipotensyjne  i  antyarytmiczne.  Mogą  one  wywoływać  zaburzenia 

ś

wiadomości,  rozumowania  a  także  upośledzać  przewodnictwo  nerwowo-  mięśniowe, 

wydłużać  czas  reakcji  oraz  prowokować  zawroty  głowy.  Z  kolei  leki  moczopędne 

sprzyjają  hipowolemi  i  zaburzeniom  elektrolitowym.  Natomiast  środki  hipotensyjne 

mogą  przyczynić  się  do  zaburzeń  świadomości,  hipotoni  ortostatycznej  oraz  senności. 

Wszystko to w niekorzystny sposób może wpływać na zdolność utrzymania równowagi 

przez osobę starszą [18,47,53]. 

Jako  kolejną  przyczynę  upadków  w  tej  grupie  wiekowej  należy  wymienić 

występowanie  chorób  ostrych  oraz  infekcji.  Pogarszają  one  stan  ogólny  i  sprawność 

pacjenta,  a  co  za  tym  idzie  przyczyniają  się  do  zwiększenia  ryzyka  przewrócenia  się 

[47]. 

Przyczyny  zewnętrzne  sprzyjające  upadkom  związane  są  z  otaczającym 

ś

rodowiskiem.  Są  one  przyczyną  30-50%  upadków.  Jak  pokazują  statystyki  do 

upadków  dochodzi  najczęściej  w  pomieszczeniach  (łazienka,  kuchnia,  sypialnia)  oraz 

podczas  wykonywania  prostych  czynności.  A  tylko  5%  upadków  na  miejsca  w  czasie 

działań potencjalnie niebezpiecznych dla osób w wieku podeszłym (np. wchodzenie na 

drabinę,  uprawianie  sportu).  Takimi  domowymi  zagrożeniami,  mogącymi  powodować 

upadek są m.in. słabe lub rażące oświetlenie, nieporządek, luźno leżące dywaniki, śliska 

podłoga,  małe  zwierzęta  domowe,  nierówne  stopnie,  fotele  i  krzesła  bez  poręczy  

o  niedostosowanej  wysokości,  wysoko  umieszczone  półki  i  szafki,  ustawienie  mebli 

utrudniające  przejście,  brak  poręczy  w  łazience  i  śliska  wanna.  Natomiast  czynnikami 

ś

rodowiskowymi,  występującymi  poza  domem  są  wysokie  krawężniki,  nierówne 

chodniki, nieprzystosowane wejścia i schody w budynkach publicznych [14,22,34, 47]. 

 

4. Skutki. 

 
  

Upadki  wśród  osób  w  wieku  podeszłym  częściej  niż  w  innych  grupach 

wiekowych są przyczyną niepełnosprawności i większej śmiertelności [28,50]. 

Około  połowa  upadków  kończy  się  jakimkolwiek  urazem.  Natomiast 

następstwem  10-15%  upadków  jest  ciężki  uraz.  Konsekwencją  5-6%  upadków  są 

 

15 

różnego  rodzaju  złamania:  kości  przedramienia,  ramiennej,  miednicy  oraz  nasady 

bliższej kości udowej. To ostatnie jest szczególnie groźne dla osób w wieku podeszłym. 

Przebyte  złamania  wpływają  nie  tylko  na  jakość  życia  (ponad  50%  pacjentów,  którzy 

chodzili przed urazem traci tę zdolność i wymaga opieki, często całodobowej), ale i na 

długość życia (20% poszkodowanych umiera w ciągu 6 miesięcy od momentu złamania 

bliżej nasady kości udowej) [14,66]. 

Ś

miertelność  w  wyniku  powikłań  poupadkowych  rośnie  z  każdą  dekadą  życia. 

Unieruchomienie  po  upadku  może  spowodować  rozwój  wielu  schorzeń  układów  

i  narządów  m.in.  zakrzepicę  żył  głębokich,  zatorowość  płucną,  odwodnienie,  infekcje, 

odleżyny,  przykurcze  w  stawach.  W  następstwie  tych  powikłań  pacjent  jest  dłużej 

hospitalizowany, niejednokrotnie staje się zależny od otoczenia a nawet przedwcześnie 

umiera [47,64]. 

Upadek może pozostawić negatywne skutki w sferze psychicznej osoby starszej. 

Osoba,  która  kiedykolwiek  doświadczyła  upadku  może  charakteryzować  się  lękiem 

przed  kolejnym  takim  incydentem,  osłabieniem  wiary  w  siebie,  unikaniem  niektórych 

czynności,  mogących  prowadzić  do  upadku,  znacznym  ograniczeniem  aktywności 

fizycznej  i  wtórnym  upośledzeniem  sprawności  fizycznej.  Wszystko  to  daje  obraz  

tzw.  „zespołu  poupadkowego”  i  w  konsekwencji  nakłada  większe  obowiązki  na 

opiekunów [8]. 

W Polsce niewiele jest danych dotyczących upadków. Wiadomo, że są one piątą  

w kolejności przyczyną zgonów. Koszty związane z nimi są nieoszacowane [47] 

 

5. Prewencja. 

 

Działania zapobiegające upadkom wśród osób starszych powinny obejmować: 

1.  Prawidłową ocenę pacjenta pod kątem narażenia na upadki. Służą temu różnego 

rodzaju  testy  oceniające  ogólną  sprawność  ruchową  pacjenta  oraz  jego 

równowagę.  Mając  na  uwadze  zmniejszenie  ryzyka  upadków  wśród  osób 

starszych  można  stosować  łatwe  do  przeprowadzenia  i  nie  wymagające 

specjalistycznego  sprzętu    testy  oceniające  równowagę i  chód  pacjenta  np.  test 

„wstań  i  idź”,  test  czasu  utrzymania  równowagi,  test  Tinetti,  4-częściowy  test 

utrzymania równowagi, test nacisku pozycyjnego. Inna bardziej obiektywną lecz 

mniej  dostępną  metodą  diagnostyczną  jest  badanie  równowagi  na  platformie 

balansowej [47, 64]. 

 

16 

2.  Likwidację  zagrożeń  środowiskowych.  Należy  w  miejscu  zamieszkania 

wyeliminować  ewentualne  czynniki  sprzyjające  upadkom  (modernizacja 

mieszkania,  zaopatrzenie  w  odpowiednie  uchwyty,  oświetlenie,  maty 

antypoślizgowe itp.) [47]. 

3.  Prawidłowy  dobór  obuwia  (lekkie,  antypoślizgowe  oraz  stabilizujące  staw 

skokowy)  i  sprzętu  pomocniczego  (  np.  laska,  trójnóg,  balkonik,  pozwalające 

utrzymać  równowagę  oraz  bezpiecznie  pokonywać  dłuższe  dystanse  a  także 

zmniejszyć lęk przed upadkiem) [47]. 

4.  Skuteczne  leczenie  chorób  ostrych  i  przewlekłych.  Rozpoznanie  tych  chorób  

i prawidłowe ich leczenie poprawi stan ogólny pacjenta a tym samym zmniejszy 

ryzyko upadków [47]. 

5.  Modyfikację  farmakoterapii.  O  ile  to  możliwe  powinno  się  zredukować  ilość 

przyjmowanych leków przez osoby w wieku podeszłym do najmniejszej liczby  

w najmniejszych skutecznych dawkach [47,53]. 

6.  Leczenie chorób narządu ruchu i rehabilitację. Skuteczne leczenie i rehabilitacja 

wpływają na zmniejszenie bólu, poprawę zakresu ruchu, siły mięśniowej oraz na 

zwiększenie  aktywności  fizycznej.  Największe  znaczenie  dla  zmniejszenia 

ryzyka  upadków  mają  ćwiczenia  fizyczne  ukierunkowane  na  kształtowanie 

równowagi,  zwiększenie  siły  mięśniowej  i  koordynacji  ruchowej.  Istotnym 

elementem  tego  postępowania  jest  również  instruktaż  dotyczący  wykonywania 

czynności  dnia  codziennego  (  unikanie  nagłych  ruchów,  zwrotów,  sięgania  po 

przedmioty  położone  wysoko,  odpowiednie  zmienianie  pozycji  ciała  itp.) 

[16,20,47,53]. 

 

Jak  wskazują  badania  największą  skuteczność  w  redukcji  częstości  upadków  

u ludzi starszych mają działania skierowane na kilka czynników ryzyka upadków, przy 

czym  znamienne  znaczenie  przypisywane  jest  rehabilitacji  a  w  szczególności 

ć

wiczeniom  fizycznym  prowadzącym  do  wzrostu  siły  mięśniowej  i  poprawy 

równowagi.[1,35,47,48]. 

  

 
 

 

 

 

17 

IV.  SPOSOBY  KSZTAŁTOWANIA  RÓWNOWAGI  CIAŁA  U  OSÓB  

          STARSZYCH. 

 

Badania dowodzą, że równowaga jest funkcją podlegającą wytrenowaniu, nawet  

u  osób  starszych.  Poprzez  odpowiednie  ćwiczenia  może  ona  być  skutecznie 

kształtowana i wzmacniana w tej grupie wiekowej. Rehabilitacja ruchowa obok innych 

działań 

prewencyjnych 

stanowi 

znaczący, 

jak 

nie 

najważniejszy 

element 

wielokierunkowych  interwencji  związanych  z  zapobieganiem  upadkom.  Dowiedziono, 

ż

e  ćwiczenia  ogólnousprawniające  redukują  ryzyko  upadków  o  10%  a  ćwiczenia 

równowagi  o  14%.  Wczesne  rozpoznanie  zaburzeń  równowagi  połączone  

z  ukierunkowaną  rehabilitacją  może  zmniejszyć  negatywne  skutki  jej  niewydolności,  

a co za tym idzie wpłynąć na poprawę sprawności osób w podeszłym wieku. Programy 

ć

wiczeń  zapobiegające  upadkom  ludzi  starszych  powinny  obejmować  trzy  główne 

obszary,  a  mianowicie  siłę,  równowagę  i  wytrzymałość.  Udowodniono,  że  ćwiczenia 

poprawiające te cechy wpływają na zmniejszenie ryzyka upadków [3,15,30,53]. 

Najczęściej wykorzystywanymi w celu kształtowania równowagi w rehabilitacji 

osób starszych, są poniżej przedstawione ćwiczenia. 

   

1. Ćwiczenia na stabilnym podłożu. 

 

Istota  tych  ćwiczeń  polega  na  zmniejszaniu  płaszczyzny  podparcia,  unoszeniu 

ś

rodka  ciężkości  ciała,  przyjmowaniu  i  utrzymywaniu  takich  układów  ciała  oraz 

ewentualnym  wykonywaniu  dodatkowych  ruchów,  w  czasie,  których  rzut  ogólnego 

ś

rodka  ciężkości  ciała  oscyluje  na  granicy  płaszczyzny  podparcia,  a  nawet  ją  

przekracza [39]. 

Przykładem ćwiczeń na stabilnym podłożu mogą być m.in.  

•  różnego rodzaju pozycje równoważne takie jak wagi, półwagi, stanie jednonóż, 

dwunóż ( z różnym ustawieniem stóp), wspięcia na palce lub pięty 

•  pokonywanie  torów  przeszkód  (  w  sali  gimnastycznej-  ułożonych  z  różnych 

przyborów takich jak wałki, klocki, schodki, małe piłki, laski gimnastyczne itp. 

lub  w  terenie-  z  wykorzystaniem  naturalnych  jego  właściwości,  albo  na 

specjalnie do tego celu skonstruowanych stanowiskach w ramach tzw. „ ścieżki 

zdrowia” 

 

18 

•  przejście po wytyczonej linii ( narysowanej na podłodze), po ułożonych śladach 

stóp lub przyrządzie (np. niskich ławeczkach ) 

•   wytrącanie  z  równowagi  pacjenta  znajdującego  się  w  niestabilnej  pozycji  

( pamiętając zawsze o odpowiedniej asekuracji) [39] 

Stopniowo  do  powyższych  ćwiczeń  można  wprowadzać  utrudnienia  m.in.  poprzez 

zamknięcie oczu, podwyższenie środka ciężkości, zmniejszenie płaszczyzny podparcia, 

trzymanie,  łapanie,  rzucanie  przyborów  czy  wykonywanie  dodatkowych  ruchów 

różnymi częściami ciała [38,39]. 

                                                                      

           A)   

                      B)    

 

 

Rycina 5. Przykładowe ćwiczenia na stabilnym podłożu: A) stanie w pozycji półwagi z 

dodatkowym podparciem dla kończyn górnych. B) stanie jednonóż połączone 

z wymachami w przód i tył kończyny dolnej wolnej( ryc.internet). 

 

2. Ćwiczenia na mobilnym podłożu. 

 

Drugi  rodzaj  ćwiczeń  kształtujących  równowagę  stanowią  ćwiczenia  na 

mobilnym  podłożu.  Ruch  podłoża,  na  którym  znajduje  się  pacjent  pociąga  za  sobą 

zmiany  usytuowania  ciała  w  przestrzeni,  dostarczając  doznań  prioprioceptywnych 

(wynikających ze zmieniających się nacisków w różnych partiach ciała), błędnikowych 

(przyspieszenie  liniowe  lub  kątowe)  oraz  wzrokowych  (  zmiana  położenia  ciała 

względem  przestrzennych  punktów  odniesienia).  Wszystko  to  wymusza  zmianę 

rozkładu  napięcia  mięśni  oraz  przemieszczenia  różnych  segmentów  ciała  w  celu 

utrzymania równowagi. Ćwiczenia te na podstawie zmieniających się doznań kształtują 

również właściwe reakcje równoważne [39]. 

 

19 

Do grupy tej zaliczamy ćwiczenia z wykorzystaniem różnorodnych przyrządów 

lub przyborów takich jak: 

•  piłki szwajcarskie,  

•  poduszki typu aero-step i DYNAR,  

•  trampoliny 

•  ruchome platformy  

•  miękkie , piankowe podkładki czy materace [39].  

W  przypadku  osób  w  wieku  geriatrycznym,  piłka  szwajcarska  daje  możliwość 

prowadzenia  ćwiczeń  równoważnych  w  pozycji  siedzącej,  a  także  leżącej.  Jednak 

zawsze należy pamiętać o asekuracji ze strony fizjoterapeuty. Jak pisze Mętel już samo 

siedzenie  na  piłce  aktywuje  układ  sensomotoryczny,  tak  ważny  w  przypadku 

kształtowania  równowagi.  Z  kolei  poduszka  rehabilitacyjna  umożliwia  wykonywanie 

przez  osoby  starsze  ćwiczeń  równoważnych  w  pozycji  stojącej.  Zastosowanie 

przyborów zwiększa atrakcyjność ćwiczeń. Ćwiczenia te mogą być nie tylko efektywne, 

ale  również  praktyczne  ze  względu  na  możliwość  wykonywania  ich  na  niewielkiej 

powierzchni, również w warunkach domowych [29]. 

Progresję  powyższych  ćwiczeń  osiągniemy  poprzez  zamknięcie  oczu,  stosowanie 

szybszych przemieszczeń o nieznanym kierunku (bez uprzedzenia ćwiczącego), zmianę 

tempa,  nagłe  zatrzymanie  przyrządu,  dodatkową  stymulację  układu  przedsionkowego 

(np. skręty głowy) oraz wykonywanie ruchów kończynami wolnymi [39]. 

W trakcie tych ćwiczeń zawsze należy pamiętać o odpowiedniej asekuracji pacjenta.    

 

  

   

   

    

 

 

Fotografia  1.  Przykładowe  przyrządy  i  przybory  wykorzystywane  do  ćwiczeń  na 

podłożu mobilnym (fot. internet) 

 

 

 

20 

3. Trening sensomotoryczny. 

 

Trening  sensomotoryczny  został  rozwinięty  przez  Vladimira  Jandę.  Zwrócił  on 

uwagę na koordynację wzorców ruchowych całego ciała. Według niego najważniejszym 

czynnikiem  warunkującym  prawidłową  funkcję  mięśni  jest  dynamiczna  kontrola 

stawów. Szybkość i koordynacja pobudzeń w pracy mięśni mają większe znaczenie niż 

ich siła absolutna [30]. 

Podczas  ćwiczeń  sensomotorycznych  szczególne  znaczenie  przypisuje  się 

odruchowej 

aktywacji, 

dynamicznej 

stabilizacji, 

kontroli 

posturalnej 

oraz 

skoordynowanym wzorcom ruchowym całego ciała. Ćwiczenia te kładą nacisk na pracę 

w  zamkniętych  łańcuchach  kinematycznych.  Przed  oraz  w  trakcie  ich  wykonywania 

należy  zwrócić  uwagę  na  tzw.  wewnętrzną  stabilizację  mięśniową,  którą  uzyskuje  się 

przez  odpowiednią  aktywację  mięśnia  poprzecznego  brzucha.  W  ten  sposób  można 

uzyskać  kluczową  dla  równowagi  posturalnej  wewnętrzną  stabilizację  odcinka 

lędźwiowego.  Dużą  rolę  w  ćwiczeniach  sensomotorycznych  odgrywa  właściwa 

koncentracja oraz świadome zaangażowanie pacjenta w wykonywany ruch. Wpływa to 

na większą stymulację odpowiedniego pola ruchowego kory mózgowej oraz utrwalenie 

wzorca  ruchowego.  Dzięki  temu  wzrasta  efektywność  ćwiczeń.  Istotnym  elementem 

treningu  jest  kontrolowanie  przez  pacjenta  tzw.  pozycji  „krótkiej  stopy”  podczas 

wszystkich czynności równoważnych, co zwiększa dopływ informacji propriocentywnej 

do  ośrodkowego  układu  nerwowego.  Trzema  głównymi  punktami  oddziaływania 

terapeutycznego są stopa, okolica lędźwiowo- miedniczna oraz szyja [30]. 

Trening  sensomotoryczny  składa  się  z  trzech  etapów:  statycznego, 

dynamicznego  i  funkcjonalnego. W  pierwszym  z  nich  osoba  usprawniana  koncentruje 

się  jedynie  na  utrzymaniu  stabilności  posturalnej  i  nie  wykonuje  żadnych  ruchów.  Po 

opanowaniu  tej  umiejętności  przechodzi  się  do  kolejnego  etapu  –  dynamicznego,  

w  którym  do  ćwiczeń  włączane  są  ruchy  kończyn.  Końcowym  etapem  treningu 

sensomotorycznego  jest  faza  funkcjonalna.  W  niej  pacjent  wykonuje  rozmaite 

czynności  dnia  codziennego  w  warunkach  zbliżonych  do  tych,  które  występowały  

w poprzednich etapach [30]. 

W  celu  utrudnienia  ćwiczeń  sensomotorycznych  stosuje  się  zmniejszenie 

płaszczyzny  podparcia  (poprzez  różne  ustawienie  stóp),  podłoże  o  różnym  stopniu 

stabilności  (twarde,  miękkie,  niestabilne),  zamknięcie  oczu,  dodatkowe  pobudzenia 

 

21 

układu przedsionkowego ( poprzez ruchy  głowy) czy ruchy kończynami o charakterze 

funkcjonalnym [30]. 

 

4. Ćwiczenia na platformie balansowej z zastosowaniem biologicznego sprzężenia 

zwrotnego. 

 

U osób starszych w celu poprawy równowagi można zastosować komputerowy 

trening z wykorzystaniem platformy balansowej i biologicznego sprzężenia zwrotnego. 

Polega  on  na  kontrolowaniu  wychyleń  środka  ciężkości  ciała  podczas  stania  na 

platformie mierzącej nacisk na podłoże przy zmianie pozycji ciała [65]. 

Platforma  balansowa  wyposażona  jest  w  czujniki  tensometryczne,  które 

rejestrują siły nacisku oraz momenty sił wywieranych na podłoże przez stopy pacjenta. 

Cztery  podpory  z  czujnikami  umieszczone  w  narożnikach  platformy,  rejestrują 

przemieszczenia  środka  ciężkości  ciała  badanej  osoby.  Wartości  przemieszczeń,  po 

przetworzeniu  na  postać  cyfrową,  są  rejestrowane  w  systemie  komputerowym  oraz 

prezentowane na bieżąco na monitorze. Monitor znajdujący się na wysokości osi oczu 

pacjenta umożliwia obserwację położenia własnego środka ciężkości, utrzymywanie go 

w  zadanym  miejscu  (przez  świadome  ruchy,  korygujące  jego  położenie)  oraz 

kontrolowanie  własnej  postawy  pod  kątem  prawidłowego  ustawienia  tułowia  

i obciążenia kończyn dolnych [3,65]. 

Inne  możliwości  w  kształtowaniu  równowagi  prezentuje  aparatura  Pro-Med.  

W  tym  przypadku  pacjent  może  obserwować  chwilowe  położenie  swojego  środka 

ciężkości  na  ekranie  monitora-  jak  na  mapie.  Przypisany  temu  punktowi  obiekt 

graficzny  porusza  się  na  ekranie  zgodnie  z  ruchami  środka  ciężkości.  Na  ekranie 

monitora  mogą  znajdować  się  lub  pojawiać  inne  obiekty  będące  kolejnymi  celami  dla 

położenia  środka  ciężkości.  Zadaniem  pacjenta  jest  trafienie  do  takiego  celu,  przez 

odpowiednie  wychylenie  ciała  oraz  utrzymanie  tej  pozycji  przez  określony  czas.  

W wykonanie takiego zadania zaangażowane są odpowiednie mięśnie oraz dodatkowo 

kontrolowana  równowaga  posturalna.  Bardziej  skomplikowane  zadania  polegają  na 

wyznaczaniu sekwencji celów dla środka ciężkości (mogą pojawiać się one regularnie 

lub  przypadkowo)  lub  wprowadzaniu  celów  ruchomych  (np.  śledzenie  ruchomego 

obiektu poruszającego się po wyznaczonym torze czy przejście przez labirynt) [3]. 

Sprzężenie  zwrotne  poprawia  motywację  pacjenta,  stymuluje  prioprioceptywną 

autoanalizę i pomaga w porozumiewaniu się z terapeutą [65]. 

 

22 

 

 

 

Fotografia 2. Ćwiczenie na platformie balansowej ( fot. internet) 

 

5. Tai Chi. 

 

Przez  wiele  wieków  tajniki  tej  formy  ćwiczeń  były  pilnie  strzeżone  i  znane 

jedynie w Chinach. W dzisiejszych czasach Tai Chi jest popularne i praktykowane nie 

tylko  w  tym  kraju,  ale  także  w  Stanach  Zjednoczonych  i  na  zachodzie  Europy. 

Szczególną  popularnością  ten  rodzaj  ćwiczeń  cieszy  się  wśród  osób  w  średnim  

i starszym wieku.[30]. 

Naukowcy twierdzą, że Tai Chi ma pozytywny wpływ na równowagę ciała. Jak 

mówią  statystyki,  upadki  i  złamania  nasady  bliższej  kości  udowej  wśród  osób  rasy 

ż

ółtej, praktykujących tą formę ćwiczeń należą do rzadkości [30,61]. 

Tai  Chi  jest  tradycyjną  formą  ćwiczeń,  praktykowaną  od  pokoleń  w  Chinach , 

dla  utrzymania  i  poprawy  zdrowia.  Składa  się  ona  z  wolnych,  płynnych,  ciągłych  

i  rytmicznych  ruchów,  które  kładą  nacisk  na  skręty  tułowia,  przenoszenie  środka 

ciężkości  ciała  w  różnych  kierunkach,  rotację  w  biodrze  i  stawie  skokowym,  zgięcie  

w  kolanie  i  stawie  skokowym,  koordynację  oraz  stopniowo  coraz  bliższe  ustawienie 

kończyn dolnych. Są to ćwiczenia fizyczne, przy których nie należy używać siły. Ruchy 

 

23 

powinny  być  wykonywane  przy  zachowaniu  prawidłowej  postawy  ciała  oraz  

w połączeniu z wewnętrznym wyciszeniem i koncentracją umysłu. Wykonywane ruchy 

tworzą  tzw.  formy.  W  każdym  ruchu  siła  jest  „generowana  ruchem  tułowia”,  

a  następnie  przekazywana  do  końca  czterech  kończyn.  Ruchy  są  zharmonizowane  

z oddechem, a „strumień energii płynie do okolicy łonowej i tam krąży” [30]. 

Ć

wiczenia te oparte są na filozofii i medycynie chińskiej, a w szczególności na 

teorii  kanałów.  To  w  nich  wewnątrz  ciała  według  wierzeń  przepływa  krew, powietrze  

i energia (Chi) [30,61]. 

Ć

wiczyć  można  zarówno  w  pomieszczeniach  zamkniętych  jak  i  na  wolnym 

powietrzu;  w  grupie  lub indywidualnie.  Zaletą  Tai  Chi jest  brak  rywalizacji pomiędzy 

ć

wiczącymi oraz z uwagi na płynność i harmonię ruchów minimalne ryzyko urazu [30]. 

  

 

 

 

 

 

Fotografia 3. Przykładowe ćwiczenia Tai Chi ( fot. internet). 

 

 

 

 

 

 

 

24 

V.  CHÓD  DO  TYŁU  JAKO  FORMA  KSZTAŁTOWANIA  RÓWNOWAGI  

       CIAŁA. 

 

Chód  do  tyłu  stosuje  się  w  schorzeniach  przebiegających  z  obniżeniem  siły 

mięśniowej  oraz  zaburzeniami  równowagi.  Dzięki  treningowi  chodu  do  tyłu  nie  tylko 

można zmniejszyć ryzyko upadków u osób starszych, ale także poprawić ich sprawność  

i samodzielność. Nauka chodu do tyłu w sposób skorygowany zalecana jest również dla 

zwiększenia ruchowych komponentów potrzebnych w czasie normalnej lokomocji [59]. 

Badania  nad  chodem  do  tyłu  prowadzone  były  m.in.  przez  Vilensky’ego, 

Thorsenssona oraz Wintera [51,57,58] 

Chód  do  tyłu  jest  naturalną  formą  lokomocji  człowieka,  a  zarazem  wyjątkową 

odmianą chodu do przodu [59]. 

Chód jest podstawowym sposobem przemieszczania się człowieka w przestrzeni  

i należy do złożonych zdolności koordynacyjnych. Zdefiniowany został on przez Degę 

jako  „  naprzemienne  gubienie  i  odzyskiwanie  równowagi  w  zmieniających  się  na 

przemian  fazach  podporu  i  wykroku”.  W  czasie  chodu  odzyskiwanie  zaburzonej 

równowagi  odbywa  się  poprzez  przejęcie  przez  nogę  wykroczną  podporu  

i  przeniesienie  rzutu  środka  ciężkości  ponad  nową  płaszczyznę  podparcia  .  Chód  jest 

cykliczną czynnością, w czasie której każda z kończyn jest raz przenoszona (jest nogą 

wykroczną) i raz na niej opiera się ciężar ciała (jest nogą podporową). Pełny cykl chodu 

obejmuje dwa kroki- jeden lewą i jeden prawą nogą. Dodatkowo, oprócz fazy podporu  

i  wykroku  występuje  w  czasie  chodu  sytuacja  zwana  fazą  podwójnego  podporu,  

w  której  podczas  odbicia  jedną  kończyną,  pięta  drugiej  oparta  jest  już  o  podłoże.  

W  związku  z  powyższym  faza  podporu  trwa  dłużej  od  fazy  wykroku  i  wynosi 

odpowiednio 60% i 40% czasu cyklu. Każdy człowiek może poruszać się nieco inaczej, 

jednak ogólny wzorzec jest wspólny. Chód fizjologiczny jest: 

- dwunożny 

- przedsiębierny 

- naprzemienny 

-symetryczny ( izometryczny, izochroniczny, izooniczny) 

- harmonijny  

Dzięki tzw. wyznacznikom chodu, czyli ruchom zachodzącym w czasie każdego kroku  

w stawach kończyn dolnych, redukującym nadmierne przemieszczenia środka ciężkości 

ciała w pionie i na boki, chód  staje się bardziej ekonomiczny. Łącznie jest ich sześć-  

 

25 

3  dotyczą  miednicy,  dwa  kolana  i  jeden  stopy.  W  akcie  chodu  biorą  udział  różne 

mięśnie,  które  włączają  się  w  określonej  kolejności  i  wykonują  pracę  o  odmiennym 

charakterze- koncentryczną bądź ekscentryczną , napędzając lub hamując ruch danego 

odcinka  ciała.  Dla  normalnego  poruszania  się  niezbędna  jest  zdolność  przyjmowania  

i  utrzymywania  pozycji  stojącej  (  także  na  każdej  kończynie  dolnej  z  osobna)  oraz 

odpowiednie  współdziałanie  pozostałych  części  ciała-  głowy,  tułowia  i  kończyn 

górnych [36]. 

 

Tabela 1. Analiza dynamiczna chodu ( zaadaptowane z 

www.pandm.org

)

 

 

FAZA PODPORU 

FAZA WYKROKU 

1. przyłożenie pięty do podłoża: 

- praca izometryczna: 

m. prostownik długi palców 

m. prostownik długi palucha 

m. piszczelowy przedni 

2. stopa płasko: 

- praca ekscentryczna: 

m. czworogłowy uda 

3. obciążenie właściwe: 

- praca koncentryczna: 

m. trójgłowy łydki 

m. strzałkowy długi 

- rozpoczyna pracę koncentryczną: 

m. czworogłowy 

4. oderwanie pięty od podłoża: 

- praca koncentryczna: 

m. trójgłowy łydki 

- praca izometryczna: 

mm. kulszowo- goleniowe 

Podczas  całej  fazy  na  kończynę  dolną 

działa jedynie siła ciężkości. Równoważy 

ją 

izometryczna  praca

  mm.  przedniej 

ś

ciany goleni: 

m. prostownik długi palców 

m. prostownik długi palucha 

m. piszczelowy przedni 

Natomiast 

zakres 

zgięcia 

stawu 

biodrowego do 25˚ utrzymują mięśnie: 

m. biodrowo- lędźwiowy 

m. prosty uda 

Z  kolei  mm.  kulszowo-  goleniowe 

hamują podudzie. 

 

 

 

 

 

26 

Winter  twierdzi,  że  „  biomechaniczna  analiza  sugeruje,  że  chód  do  tyłu  jest 

prawie prostym odwróceniem chodu do przodu” [58,59]. 

Na  kongresie  biomechanicznym  w  1986  roku  w  Montrealu  rozpatrywano 

problematykę chodu do tyłu w porównaniu z chodem do przodu. Okazało się, że: 

•  trajektorie  ruchów  kończyn  dolnych  do  przodu  i  do  tyłu  odzwierciedlają  się 

wzajemnie, nawet gdy ruch przebiega w odwrotnym kierunku 

•  w  czasie  chodu  do  tyłu  rejestruje  się  krótszą  długość  i  większą  częstotliwość 

kroków 

•  zakres ruchu w stawie biodrowym jest mniejszy w chodzie do tyłu niż do przodu  

(  podczas  chodu  do  tyłu  ruchy  wyprostu  i  zgięcia  kończyn  dolnych  są 

ograniczone  ze  względu  na  pewne  anatomiczne  przeszkody-  inna  budowa 

przedniej i tylnej części stawów) 

•  z  mniejszego  zakresu  ruchu  w  stawie  biodrowym  wynika  krótszy  cykl  chodu  

w czasie lokomocji do tyłu 

•  w czasie chodu do tyłu uzyskuje się mniejszą średnią prędkość 

•  faza podwójnego podparcia w trakcie  chodu do tyłu trwa krócej w  porównaniu  

z normalną lokomocją 

•  praca  mięśni  prostujących  staw  kolanowy  jest  przedłużona  i  przesunięta  do 

głównej fazy podparcia 

•  zarówno w chodzie do tyłu jak i do przodu występują podobne wzory aktywacji 

mięśni, przy czym koncentryczna praca mięśni w chodzie do przodu zmienia się 

na ekscentryczną w chodzie do tyłu i odwrotnie 

•  bez  względu  na  kierunek  ruchu,  ten  sam  program  motoryczny  steruje  obiema 

formami lokomocji 

•   stosunek  fazy  podporu  do  fazy  wykroku  podczas  chodu  do  tyłu  jest  prawie 

identyczny  z  chodem  do  przodu  i  wynosi  on:  60%  faza  podporu,  40%  faza 

wykroku. 

•  istnieje zmiana wzorca przyłożenia stopy do podłoża z pięta- palce w chodzie do 

przodu na palce-pięta w trakcie chodu do tyłu 

•  postawa  ciała  w  chodzie do  tyłu jest  bardziej  wyprostowana, a  osoba chodząca 

do tyłu wykazuje mniejszą tendencję do pochylania się niż w chodzie do przodu 

•  w  chodzie  do  tyłu  aktywność  elektromiograficzna  mięśni  jest  większa  niż  

w chodzie do przodu, co sugeruje większy wydatek energetyczny  [10,58,59] 

 

27 

W obu rodzajach chodu występują różnice- związane z płcią i wiekiem- w parametrach, 

takich jak: średnia prędkość, częstotliwość oraz długość kroków. 

W czasie poruszania się tyłem dochodzi do:  

  zwiększenia stabilizacji mięśniowej głowy, tułowia oraz miednicy 

   zmniejszenia dyspersji odchyleń segmentów kręgosłupa od osi długiej 

  pobudzenia do pracy mięśni głębokich grzbietu, mięśni brzucha oraz pośladków 

  przedłużenia pracy mięśni prostujących staw kolanowy 

  większej aktywności mięśni czworogłowych uda niż w trakcie chodu do przodu 

  lepszej stymulacji czucia prioprioceptywnego- ze względu na ograniczone pole 

widzenia [12,13,31,59] 

Biorąc pod uwagę wyżej wymienione zjawiska chód do tyłu na bieżni ruchomej 

może  mieć  charakter  ćwiczenia  rozwijającego  siłę  kończyn  dolnych,  równowagę  

i koordynację. 

Poprzez zwiększoną aktywność elektromiograficzną, przedłużenie i przesunięcie 

pracy  mięśni  czworogłowych  do  głównej  fazy  podparcia  podczas  chodu  do  tyłu 

dochodzi do zwiększenia ich siły. 

Równowaga  należy  do  zdolności  koordynacyjnych.  Aby  ćwiczenie  spełniało 

warunek  kształtowania  koordynacji  a  zarazem  równowagi  musi  być  ono  nowe 

(nieznane,  nietypowe),  zmodyfikowane  lub  realizowane  w  odmiennych  od 

dotychczasowych okolicznościach [37]. Takie warunki niewątpliwie spełnia chodzenie 

do tyłu na bieżni ruchomej. 

Ograniczenie pola widzenia ( wyłączenie bodźców wzrokowych) w czasie chodu 

do  tyłu  powoduje  zwiększenie  doznań  z  innych  narządów  sensorycznych  i  większą 

stymulację  czucia  prioprioceptywnego,  które  jest  jedną  ze  składowych  prawidłowo 

funkcjonującego systemu kontroli równowagi. 

Ruch 

taśmy 

na 

bieżni 

dodatkowo 

powoduje 

pobudzenie 

układu 

przedsionkowego,  którego  prawidłowe  funkcjonowanie  jest  kolejnym  ważnym 

warunkiem utrzymania równowagi. 

Naukowcy  prowadzący  badania  na  Uniwersytecie  w  Oregon  twierdzą,  że  

w  czasie  chodu  do  tyłu  rozwijane  jest  czucie  kinestetyczne  oraz  kształtowana 

równowaga. Zaobserwowali oni, że w czasie nauki chodu do przodu na bieżni istnieje 

tendencja  do  trzymania  się  poręczy  bocznych  w  celu  wspomagania  utrzymania 

równowagi. To samo dzieje się w czasie nauki chodu do tyłu na bieżni. Do wykonania 

zadania  (  chodu  do  tyłu  na  bieżni)  bez  podtrzymywania  się  poręczy  niezbędne  są 

 

28 

rozwinięte umiejętności równoważne. Aby trening chodu do tyłu na bieżni w skuteczny 

sposób  wpływał  na  kształtowanie  równowagi  musi  odbywać  się  on  bez  trzymania 

uchwytów bocznych bieżni [10]. 

Wszystkie  wyżej  wymienione  elementy  w  istotny  sposób  wpływają  na 

równowagę  ciała  człowieka.  Dlatego  chód  do  tyłu  staje  się  przydatny  w  rehabilitacji 

osób  z  zaburzeniami  równowagi,  a  w  zwłaszcza  osób  starszych,  u  których  ryzyko 

upadków  jest  szczególnie  wysokie,  natomiast  konsekwencje  urazu  powstałego  w  jego 

wyniku są groźne nie tylko dla ich zdrowia, ale i życia.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

29 

VI. CEL PRACY. 

 

           Celem  ogólnym  pracy  jest  ocena  skuteczności  treningu  chodu  na  bieżni  u  osób 

starszych z zaburzeniami równowagi.  

Za  cel  szczegółowy  przyjęto  ocenę  treningu  chodu  do  tyłu  jako  specyficznej 

formy kształtowania równowagi u osób starszych. 

Realizując  tak  sformułowany  cel  badania,  postanowiono  rozwiązać  kilka 

problemów badawczych: 

 

1.Czy  trening  chodu  do  tyłu  na  bieżni  ruchomej  w  istotny  sposób  wpływa  na 

równowagę u osób starszych? 

 

2.  Czy  trening  chodu  do  tyłu  skuteczniej  wpływa  na  poprawę  równowagi  u  osób 

starszych niż trening chodu do przodu na bieżni ruchomej? 

 

3.  Czy  trening  chodu  do  tyłu  na  bieżni  ruchomej  może  być  specyficzną  i  skuteczną 

formą kształtowania równowagi u osób starszych? 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

30 

VII. MATERIAŁ BADAWCZY. 

 

Badania  przeprowadzono  w    Klinice  i  Katedrze  Rehabilitacji  Śląskiego 

Uniwersytetu  Medycznego  Szpitala  Wieloprofilowego  Nr  7  w  Katowicach-  Ochojcu. 

Trwały  one  pół  roku  (listopad  2007-  kwiecień  2008)    i  odbyły  się  za  zgodą  Komisji 

Bioetycznej  Śląskiego  Uniwersytetu  Medycznego  w  Katowicach.  W  badaniach 

uczestniczyła  grupa  30  osób    (  7  mężczyzn  i  23  kobiet)  w  wieku  60-  80  lat  

z zaburzeniami równowagi. Rekrutacja osób odbywała się w oparciu o dobór celowy.  

 

Kryteriami pozwalającymi włączyć daną osobę do badań były:  

- wiek powyżej 60 lat 

- zaburzenia równowagi wynikające z wieku 

- brak przeciwwskazań do przeprowadzenia treningu ze wzrastającym obciążeniem 

- zgoda pacjenta na badanie 

- zgoda lekarza prowadzącego 

 

Z badań wyłączono osoby z przyczyn: 

- brak zgody pacjenta 

- brak zgody lekarza prowadzącego 

- przeciwwskazania zdrowotne do przeprowadzenia treningu 

- zaburzenia psychiczne i brak współpracy ze strony pacjenta 

 

30 osób, spełniających powyższe kryteria podzielono w sposób losowy na dwie równe 

liczebnie 15 osobowe grupy ( kontrolną oraz badawczą). W każdej z grup zastosowano 

inny model fizjoterapii: 

 

•  Model I- grupa kontrolna -K- (fizjoterapia standardowa wraz z treningiem chodu 

do przodu na bieżni ruchomej) 

•  Model II- grupa badawcza –B- (fizjoterapia standardowa z treningiem chodu do 

tyłu na bieżni ruchomej) 

 

 

 

 

 

31 

VIII. METODY BADAWCZE. 

 

W badaniach zastosowano metodę eksperymentu klasycznego z wykorzystaniem 

techniki grup równoległych. Jako główne narzędzie badawcze zastosowano Test Tinetti, 

Functional  Reach  Test,  Get  Up  and  Go  Test  oraz  badanie  momentu  siły  mięśni 

czworogłowych  stawów  kolanowych.  Wszystkie  wymienione  badania  wykonywane 

były dwukrotnie w obu grupach, przed rozpoczęciem treningu i po jego zakończeniu. 

  

 

1. TINETTI TEST. 

 

Jest  szczególnie  przydatny  i  często  wykorzystywany  w  grupie  osób  starszych. 

To  prosty  i  łatwy  do  wykonania  test,  który  ocenia  równowagę  i  chód.  Ilość  punktów 

zdobytych  w  teście  zależy  od  zdolności  pacjenta  do  wykonania  specyficznych  zadań  

( Załącznik 1). 

Test  wykonywany  był  w  oddzielnym  pomieszczeniu,  w  godzinach  porannych. 

Przeprowadzenie  go  zajmowało  ok.  10-15  min.  Ocena  oparta  była  na  trzypunktowej 

skali  o  rozpiętości  od  0  do  2.  Ocena  0  oznaczała  najniższy  wynik  w  danym  zadaniu, 

natomiast  2  najwyższy.  Maksymalnie  w  teście  równowagi  pacjent  mógł  zdobyć  

16 punktów, natomiast w teście chodu 12 punktów. Łączna możliwa ilość punktów do 

uzyskania to 28. Zgodnie z wyznaczonymi normami pacjent, który w łącznej punktacji 

uzyskał wynik poniżej 19 punktów zaliczany był do osób z wysokim ryzykiem upadku. 

Wynik  pomiędzy  19  a  24  oznaczał,  że  badany  jest  skłonny  do  upadków.  Uzyskanie 

powyżej 24 punktów wskazywało na niskie lub brak ryzyka upadków [52]. 

 

 

2. FUNCTIONAL REACH TEST. 

 

Jest  testem jednopunktowym,  służącym  do szybkiej  oceny  równowagi  i  ryzyka 

upadków w populacji starszych pacjentów  

Test  wykonywany  był  w  odrębnym  pomieszczeniu.  Jego  wykonanie  zajmowało  1-2 

min. Pacjent stał bokiem do ściany, miednica i bark przylegały do niej. Kończyna górna 

bliższa  ściany  zgięta  była  w  stawie  barkowym  do  90°.  Na  ścianie  zaznaczane  było 

miejsce,  w  którym  znajdował  się  wybrany  palec.  Zadaniem  pacjenta  było  wychylenie 

 

32 

się  do  przodu  tak,  aby  stopy  pozostawały  nieruchome  w  kontakcie  z  podłożem  

a  miednica  w  miejscu.  Po  jego  wykonaniu  ponownie  zaznaczane  było  na  ścianie 

położenie  wybranego  wcześniej  palca.  Mierzona  była  odległość  pomiędzy 

zaznaczonymi punktami [11]. 

 

 

3. GET UP and GO TEST. 

 

Jest  łatwym  do  wykonania  testem,  oceniającym  chód  i  równowagę  pacjenta  

w wieku starszym. 

Wykonanie  testu  zajmowało  ok.  5  min.  Pacjent  siedział  na  krześle  z  podparciem 

zarówno dla pleców jak i ramion. Na komendę „start” pacjent wykonywał następujące 

czynności: wstawał z krzesła, pokonywał dystans 3 metrów ( w jednej linii), odwracał 

się,  pokonywał  dystans  3  metrów  z  powrotem  do  krzesła  i  siadał.  Test  składał  się  

z 3 prób. Podczas każdej próby mierzony był czas w sekundach. Do oceny brana była 

pod uwagę ta próba, w której pacjent uzyskał najkrótszy czas [42]. 

 

 

4. Dynamometryczny pomiar siły mięśni czworogłowych stawów kolanowych. 

 

  

Pomiar  momentu  siły  mięśni  czworogłowych  wykonywano  na  fotelu 

diagnostyczno-  terapeutycznym  typu  UPR-01A/2S  (fotografia  1).  W  skład  całego 

sprzętu 

pomiarowego 

wchodził 

tensometryczny 

przetwornik 

momentu 

sił, 

momentomierz  elektroniczny  i  oprogramowanie-  Moment  II.  Pomiar  wykonany  został  

u  każdej  osoby  z  grupy  kontrolnej  z  treningiem  chodu  do  przodu  oraz  grupy  badanej  

z treningiem chodu do tyłu, przed rozpoczęciem treningu na bieżni i drugi raz po jego 

zakończeniu. Odbywał się on w pozycji siedzącej z ustabilizowanym tułowiem i udami. 

Każdorazowo  pomiar  był  powtarzany  trzykrotnie  dla  kończyny  dolnej  lewej  

i prawej [2]. 

 

 

 

33 

      

            

 

      

Fotografia 4. Fotel diagnostyczno- terapeutyczny typu UPR-01A/2S (fot. autor). 

 

PROGRAM TRENINGOWY: 

 

Program  fizjoterapii  w  stopniu  podstawowym  był  jednakowy  w  obu  grupach  

i składał się z: 

•  ćwiczeń oddechowych ( 2 razy dziennie, 3 serie po 3 powtórzenia) 

•  ćwiczeń  krążeniowych  (  2  razy  dziennie,  3  serie  po  10  powtórzeń-  w  każdej 

pozycji kończyn dolnych- na piłce, na kozetce i poza kozetką) 

•  ćwiczeń czynnych kończyn górnych w odciążeniu ( 2 razy dziennie po 15 min) 

•  ćwiczeń z taśmami Thera Band ( raz dziennie, 5 serii po 3 powtórzenia) 

•  ćwiczeń antygrawitacyjnych na piłce ( raz dziennie, 5 serii po 5 powtórzeń) 

•  ćwiczeń  elongacji  kręgosłupa  w  pozycji  leżenia  na  plecach  (  3  razy  dziennie,  

3 serie po 5 powtórzeń) 

•  ćwiczeń manualnych oraz ćwiczeń samoobsługi ( raz dziennie) 

 

     W  grupie  K 

oprócz  fizjoterapii  standardowej  prowadzono  trening  chodu  do  przodu 

na bieżni ruchomej. 

     W grupie B

 oprócz standardowej fizjoterapii prowadzono trening chodu do tyłu. 

 

34 

Trening  ze  wzrastającym  obciążeniem  trwał  2  tygodnie  (10  dni).W  pierwszym 

tygodniu osoby chodziły 3 razy dziennie na bieżni ruchomej. Każde przejście trwało 10 

min.  W  drugim  tygodniu  4  razy  dziennie  także  po  10  min.  Przerwy  pomiędzy 

poszczególnymi przejściami wynosiły minimum 30 min. 

Przed rozpoczęciem treningu oraz po jego zakończeniu wykonywane były testy 

sprawdzające równowagę oraz badanie momentu sił mięśni czworogłowych ud. 

Trening w obu  grupach prowadzono na bieżni ruchomej, znajdującej się w sali 

rehabilitacyjnej  Kliniki  i  Katedry  Rehabilitacji  Śląskiego  Uniwersytetu  Medycznego 

Szpitala  Wieloprofilowego  Nr  7  w  Katowicach-  Ochojcu.  Odbywał  się  on  bez 

trzymania poręczy bocznych bieżni, pod stałą kontrolą ciśnienia i tętna oraz asekuracją 

celem prewencji upadku. Każdego dnia, przed przystąpieniem do wysiłku, aktualny stan 

zdrowia  osoby  uczestniczącej  był  konsultowany  z  lekarzem  prowadzącym.  Przyrost 

obciążenia treningowego odbywał się stopniowo w ciągu 2 tygodni. 

 

 

 

  

            

 

 

Fotografia 5. Chód do tyłu na bieżni ruchomej (fot. autor). 

 

 

 

35 

IX. WYNIKI I ICH OMÓWIENIE. 

 

Dane  zebrano  w  arkuszu  kalkulacyjnym  Excel.  Obliczeń  statystycznych 

dokonano przy użyciu programu STATISTICA PL ( Stanisz 1998). Obliczono wartości 

ś

rednie  i  odchylenia  standardowe  badanych  parametrów  przedstawiając  je  w  formie 

tabel i wykresów. Za istotny statystycznie przyjęto poziom p<0,05. 

 

 

Tabela 2.. Wiek, płeć oraz wskaźnik masy ciała (BMI) uczestników badania. 

 

 

N 

Wiek 

Płeć 

N 

% 

BMI 

70,8 ± 6,7 

Mężczyźni 

3 

20.0 

27,8 ± 3,7 

Grupa          

badana 

15 

61 ÷ 80 

Kobiety 

12 

80.0 

20,9 ÷ 34,1 

71,3 ± 6,5 

Mężczyźni 

4 

26.7 

28,0 ± 3,9 

Grupa 

kontrolna 

15 

61 ÷ 80 

Kobiety 

11 

73.3 

20,9 ÷ 34,1 

Porównanie grup 

NS 

 

NS 

NS 

 

        źródło: badania własne 

 

Analiza  porównawcza  wieku,  płci,  ilości  kobiet  w  stosunku  do  mężczyzn  oraz 

wskaźnika  masy  ciała  nie  wykazała  istotnych  statystycznie  różnic  pomiędzy  grupą 

badaną  (  z  treningiem  chodu  do  tyłu)  i  kontrolną  (  z  treningiem  chodu  do  przodu),  

a zatem obie grupy należy uznać za jednorodne ( Tabela 2). 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

36 

Tabela  3.  Porównanie  wyników  (  ilości  uzyskanych  punktów)  testu  Tinetti  przed  i  po 

treningu w grupie badanej i kontrolnej. R- równowaga, CH- chód 

 

TINETTI  

  

N 

Czas badania 

R 

CH 

Suma 

PRZED 

11,1 ± 1,8 

8,0 ± 1,3 

19,1 ± 2,9 

Grupa          

badana 

15 

PO 

13,9 ± 1,4 

10,7 ± 1,1 

24,6 ± 2,4 

PRZED 

11,5 ± 1,8 

8,8 ± 1,3 

20,3 ± 2,9 

Grupa 

kontrolna 

15 

PO 

12,1 ± 1,6 

9,7 ± 1,2 

21,7 ± 2,5 

Przed 

NS 

NS 

NS 

Porównanie grup 

Po 

p<0,01 

p<0,05 

p<0,01 

        

 

ź

ródło: badania własne 

 

Przed  treningiem  nie  wykazano  istotnych  statystycznie  różnic  pomiędzy  grupą 

kontrolną i badaną w ilości zdobytych punktów we wszystkich elementach testu Tinetti  

( równowaga, chód oraz suma punktów).  

Porównując ilość punktów uzyskanych w zadaniach dotyczących równowagi (R)  

w  teście  można  stwierdzić,  że  w  obu  grupach  nastąpiła  poprawa:  w  grupie  badanej  

(  przed  11,1  ±  1,8,  po  13,9  ±  1,4)  oraz  w  grupie  kontrolnej  (przed  11,5  ±  1,8,  po 

12,1±  1,6).  Jednak  istotna  statystycznie  poprawa  na  poziomie  p<0,01    nastąpiła  

w grupie badanej z treningiem chodu do tyłu. 

Analiza  ilości  punktów  uzyskanych  w  zadaniach  dotyczących  chodu  (CH)  

w teście Tinetti wykazała poprawę również w obu grupach: badanej ( przed 8,0 ± 1,3, 

po 10,7 ± 1,1) oraz kontrolnej ( przed 8,8 ± 1,3, po 9,7± 1,2). I tym razem poprawa 

okazała  się  większa  w  grupie  badanej  z  treningiem  chodu  do  tyłu  i  była  ona  istotna 

statystycznie na poziomie p<0,05. 

Suma  punktów  uzyskanych  w  teście  Tinetti  wskazuje  na  poprawę  w  obu 

grupach: badanej ( przed 19,1 ± 2,9, po 24,6 ± 2,4) oraz kontrolnej ( przed 20,3 ± 2,9, 

po  21,7  ±  2,5).  Większa  poprawa  nastąpiła  w  grupie  badanej  z  treningiem  chodu  do 

tyłu i była ona istotna statystycznie na poziomie p<0,01 ( Tabela 3). 

 

 

37 

Tabela  4.  Średnie  wartości  wyników  (ilości  uzyskanych  punktów)  testu  Tinetti  przed 

oraz po treningu w grupie badanej i kontrolnej. 

  

 

R 

CH 

Suma 

Grupa badana PRZED 

11.1 

8 

19.1 

Grupa badana PO 

13.9 

10.7 

24.6 

  

  

  

  

Grupa kontrolna 

PRZED 

11.5 

8.8 

20.3 

Grupa kontrolna PO 

12.1 

9.7 

21.7 

 

                              źródło: badania własne 

 

Analiza  średnich  wartości  wyników  (  ilości  zdobytych  punktów)  testu  Tinetti  

w  równowadze,  chodzie  i  sumie  punktów  przed  oraz  po  treningu  w  obu  grupach 

wykazała poprawę w grupie kontrolnej ( R – przed 11.5, po 12.1; CH- przed 8.8, po 9.7; 

Suma- przed 20.3, po 21.7) jak i badanej ( R- przed 11.1, po 13.9; CH- przed 8, po 10.7; 

Suma-  przed  19.1,  po  24.6),  przy  czym  znaczniejsza  poprawa  nastąpiła  w  grupie 

badanej z treningiem chodu do tyłu ( Tabela 4). 

 

0

5

10

15

20

25

R

CH

Suma

TINETTI

Grupa badana PRZED

Grupa badana PO

Grupa kontrolna PRZED

Grupa kontrolna PO

p<0,001

p<0,05

p<0,001

p<0,01

p<0,001

p<0,01

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ź

ródło: badania własne

 

Rycina 6. Wyniki testu Tinetti.  

 

 

38 

W  badaniach  stwierdzono  poprawę  wyników  testu  Tinetti  zarówno  w  grupie 

kontrolnej jak i badanej. Znamienną statystycznie poprawę wyników równowagi, chodu 

oraz  sumy  punktów  na  poziomie  p<0,001  uzyskano  w  grupie  badanej  z  treningiem 

chodu do tyłu. 

Można zatem sądzić, że model fizjoterapii z treningiem chodu do tyłu na bieżni 

ruchomej  jest  skuteczniejszym  sposobem  kształtowania  badanej  cechy  w  grupie  osób 

starszych niż model z treningiem chodu do przodu ( Rycina 6). 

 

Tabela 5. Porównanie wyników (uzyskanych czasów) testu Get Up & Go przed oraz po 

treningu w grupie kontrolnej i badanej. 

 

  

N 

Czas badania 

GetUp&Go [s] 

Spadek          

przed-po [s] 

PRZED 

10,7 ± 2,1 

Grupa          

badana 

15 

PO 

9,1 ± 1,9 

1,7 ± 0,5 

PRZED 

10,3 ± 1,9 

Grupa 

kontrolna 

15 

PO 

9,4 ± 1,7 

0,9 ± 0,4 

Przed 

NS 

Porównanie grup 

Po 

NS 

p<0,001 

 

     źródło: badania własne

 

 

Przed oraz po treningu nie wykazano istotnych statycznie różnic w uzyskanych 

czasach pomiędzy grupą kontrolną i badaną.  

Porównując  uzyskane  wyniki  w  teście  Get  Up  &  Go  można  stwierdzić,  że  po 

treningu  w  obu  grupach  nastąpiło  skrócenie  czasu,  w  jakim  pacjent  pokonywał  stałą 

odległość: w grupie badanej ( przed 10,7 ± 2,1 s, po 9,1 ± 1,9 s), w grupie kontrolnej  

( przed 10,3 ± 1,9 s, po 9,4 ±1,7 s). Jednak znamienny statystycznie spadek czasu na 

poziomie p<0,001 nastąpił w grupie z treningiem chodu do tyłu i wyniósł on 1,7 ± 0,5 s 

( Tabela 5). 

 

 

 

 

39 

Tabela 6. Średnie wartości wyników (uzykanych czasów) testu Get Up & Go przed oraz 

po treningu w grupie badanej i kontrolnej. 

 

  

N 

Czas badania 

GetUp&Go [s] 

PRZED 

10.7 

Grupa          

badana 

15 

PO 

9.1 

  

  

Spadek 

1.7 

PRZED 

10.3 

Grupa 

kontrolna 

15 

PO 

9.4 

  

Spadek 

0.9 

 

       źródło: badania własne

 

 

     Analiza średnich wartości uzyskanych czasów w teście Get Up & Go przed oraz po 

treningu  w  obu  grupach  wykazała  skrócenie  czasu,  w  jakim  pokonywana  była  dana 

odległość: w grupie badanej ( przed 10.7 s po 9.1 s) oraz kontrolnej ( przed 10,3 s po 

9,4 s). Większy spadek nastąpił w grupie badanej z treningiem chodu do tyłu i wyniósł 

on 1,7 s ( Tabela 6). 

 

0

2

4

6

8

10

12

G

e

tU

p

&

G

o

 [

s

]

PRZED

PO

Spadek

PRZED

PO

Spadek

Grupa badana                                            Grupa kontrolna

p<0,001

p<0,001

 

 

 

 

 

 

 

 

              źródło: badania własne 

Rycina 7. Wyniki testu Get Up & Go. 

 

40 

W  badaniach  stwierdzono  skrócenie  czasu,  w  jakim  pokonywana  była  zadana 

odległość  w  teście  Get  Up  &  Go  zarówno  w  grupie  kontrolnej  jak  i  badanej.  Jednak 

znamienny  statystycznie  spadek  na  poziomie  p<0,001  nastąpił  w  grupie  badanej  

z treningiem chodu do tyłu i wyniósł on średnio 1,7 s. 

Uzyskany  wynik  w  grupie  badanej  (  z  treningiem  chodu  do  tyłu)  świadczy  

o  większej  skuteczności  zastosowanego  modelu  fizjoterapii  u  osób  starszych  niż  

w grupie kontrolnej stosującej tradycyjny trening z chodem do przodu ( Rycina 7). 

 

Tabela  7

.  Porównanie  wyników  (  odległości  pomiędzy  wyznaczonymi  punktami) 

Functional Reach Test przed oraz po treningu w grupie badanej i kontrolnej

. 

 

  

N 

Czas badania 

Reach [cm] 

Wzrost           

przed-po [cm] 

PRZED 

26,5 ± 3,8 

Grupa          

badana 

15 

PO 

29,5 ± 3,7 

2,9 ± 1,5 

PRZED 

26,1 ± 4,7 

Grupa 

kontrolna 

15 

PO 

26,7 ± 4,4 

0,6 ± 1,1 

Przed 

NS 

Porównanie grup 

Po 

NS 

p<0,001 

 

     źródło: badania własne

 

 

Przed  oraz  po  treningu  nie  wykazano  istotnych  statycznie  różnic  pomiędzy 

grupą kontrolną i badaną.  

Analizując  odległości  pomiędzy  wyznaczonymi  punktami  po  przeprowadzeniu 

programu treningowego wykazano wzrost tych wartości w obu grupach: badanej ( przed 

26,5 cm ± 3,8, po 29,5 ± 3,7 cm) oraz kontrolnej ( przed 

26,1 ± 4,7

 cm, po 

26,7 ± 4,4 

cm)

. W grupie badanej z treningiem chodu do tyłu wzrost odległości wyniósł 2,9 ± 1,5 

cm i był on znamienny statystycznie na poziomie p<0,001 ( Tabela 7). 

 

 

 

 

 

41 

Tabela  8.  Średnie  wartości  wyników(  odległości  pomiędzy  wyznaczonymi  punktami)  

Functional Reach Test przed oraz po treningu w grupie badanej i kontrolnej. 

 

  

N 

Czas badania 

Reach [cm] 

PRZED 

26.5 

Grupa          

badana 

15 

PO 

29.5 

  

  

Wzrost 

2.9 

PRZED 

26.1 

Grupa 

kontrolna 

15 

PO 

26.7 

  

Wzrost 

0.6 

        

                              źródło: badania własne 

 

Analiza  średnich  wartości  wyników  Functional  Reach  Test  przed  oraz  po 

treningu w obu grupach wykazała wzrost odległości pomiędzy wyznaczonymi punktami 

w  grupie  badanej  (  przed  26,5  cm  po  29,5  cm))  i  kontrolnej  (  przed  26,1  cm  po  26,7 

cm)), przy czym większy wzrost nastąpił w grupie badanej z treningiem chodu do tyłu  

i wyniósł on 2,9 cm ( Tabela 8). 

 

0

5

10

15

20

25

30

35

R

e

a

c

h

 [

c

m

]

PRZED

PO

Wzrost

PRZED

PO

Wzrost

Grupa badana                                            Grupa kontrolna

p<0,001

NS

 

 

 

 

 

 

 

 

              źródło: badania własne 

Rycina 8. Wyniki Functional Reach Test. 

 

 

42 

W badaniach stwierdzono wzrost odległości pomiędzy wyznaczonymi punktami  

w Functional Reach Test w obu grupach, przy czym wzrost w grupie kontrolnej nie był 

istotny statystycznie, natomiast wzrost w grupie badanej z treningiem chodu do tyłu był 

istotny statystycznie na poziomie p<0,001 i wynosił średnio 2,9 cm ( Rycina 8). 

 

Tabela  9

.Porównanie wyników badania momentu siły mięśni czworogłowych ud przed 

 

oraz  po  treningu  w  grupie  badanej  i  kontrolnej.  L-  kończyna  dolna  lewa, 

 

P- kończyna dolna prawa. 

 

  

N 

Czas badania 

4-głowy L 

[Nm] 

4-głowy P 

[Nm] 

4-głowy L+P [Nm] 

PRZED 

43,7 ± 14,8 

40,0 ± 11,7 

83,7 ± 24,9 

Grupa          

badana 

15 

PO 

52,8 ± 13,8 

52,3 ± 12,2 

105,1 ± 23,1 

PRZED 

41,6 ± 12,6 

40,3 ± 12,1 

81,9 ± 22,1 

Grupa 

kontrolna 

15 

PO 

48,3 ± 14,1 

47,1 ± 11,5 

95,3 ± 22,3 

Przed 

NS 

NS 

NS 

Porównanie grup 

Po 

NS 

NS 

NS 

 

  źródło: badania własne

 

 

Porównując wyniki badania momentu siły mięśni czworogłowych ud przed i po 

treningu  nie  wykazano  istotnych  statystycznie  różnic  pomiędzy  grupą  kontrolną  

i  badaną  zarówno  dla  badanych  mięśni  kończyny  dolnej  prawej  (P)  i  lewej  (L)  

( Tabela 9). 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

43 

Tabela 10. Średnie wartości badania  momentu siły mięśni czworogłowych uda przed i 

po treningu w grupie badanej i kontrolnej. 

 

 

Lewy 

Prawy  Lewy+Prawy 

Grupa badana 

PRZED 

43.7 

40 

83.7 

Grupa badana PO 

52.8 

52.3 

105.1 

  

  

  

  

Grupa kontrolna 

PRZED 

41.6 

40.3 

81.9 

Grupa kontrolna 

PO 

48.3 

47.1 

95.3 

 

                             źródło: badania własne

 

 

Analiza  średnich  wartości  badania  momentu  siły  mięśni  czworogłowych  ud 

przed oraz po treningu w obu grupach wykazała ich wzrost: w grupie badanej ( Lewy- 

przed 43,7 Nm, po 52,8 Nm; Prawy- przed 40 Nm, po 52,3 Nm; Lewy + Prawy- przed 

83,7 Nm, po 105,1 Nm) oraz w grupie kontrolnej (Lewy- przed 41,6 Nm, po 48,3 Nm; 

Prawy-  40,3  Nm,  po  47,1  Nm;  Lewy  +  Prawy-  przed  81,9  Nm,  po  95,3  Nm)  

( Tabela 10). 

 

Tabela 11

. Przyrost wartości badania momentu siły mięśni czworogłowych ud w grupie 

badanej i kontrolnej. 

 

  

N 

4-głowy L 

[Nm] 

4-głowy P 

[Nm] 

4-głowy L+P [Nm] 

Grupa badana 

15 

9,1 ± 5,3 

12,3 ± 7,5 

21,4 ± 10,4 

Grupa kontrolna 

15 

6,7 ± 5,0 

6,7 ± 4,8 

13,4 ± 8,6 

Porównanie grup 

NS 

p<0,05 

p<0,05 

 

        źródło: badania własne

 

 

Analiza  przyrostów  wartości  badania  momentu  siły  mięśni  czworogłowych  ud  

w  grupie  badanej  i  kontrolnej  wykazała,  że  nie  było  istotnej  statystycznie  różnicy 

pomiędzy  przyrostem  w  kończynie  dolnej  lewej grupy  kontrolnej  i badanej,  natomiast 

 

44 

istotny  przyrost  na  poziomie  p<0,05  uzyskano  w  kończynie  dolnej  prawej  oraz  sumie 

wartości  momentu  siły  mięśni  czworogłowych  obu  kończyn  w  grupie  badanej  

z treningiem chodu do tyłu ( Tabela 11). 

 

 

0

20

40

60

80

100

120

[N

m

]

Lewy

Prawy

Lewy+Prawy

4-głowy

Grupa badana PRZED

Grupa badana PO

Grupa kontrolna PRZED

Grupa kontrolna PO

p<0,001

p<0,001

p<0,001

p<0,001

p<0,001

p<0,001

 

  źródło: badania własne

 

Rycina 9. Wyniki badania momentu siły mięśni czworogłowych ud. 

 

W  badaniach  stwierdzono  przyrost  wartości  momentu  siły  mięśni 

czworogłowych  ud  kończyny  dolnej  prawej,  lewej  oraz  sumy  tych  wartości  w  obu 

grupach.  Okazał  się  on  jednak  znacznie  wyższy  w  kończynie  dolnej  prawej  i  sumie 

wartości  momentu  sił  obu  kończyn  w  grupie  badanej  z  treningiem  chodu  do  tyłu  

i  wyniósł  średnio  w  kończynie  dolnej  prawej  12,3  Nm,  a  suma  wartości  w  obu 

kończynach 21,4 Nm.  

Uzyskane  wyniki  skłaniają  do  stwierdzenia,  że  zastosowany  trening  chodu  do 

tyłu  na  bieżni  ruchomej  jest  skuteczniejszym  modelem  fizjoterapeutycznym  niż 

tradycyjny program fizjoterapii z chodem do przodu ( Rycina 8). 

 

Analiza  porównawcza  wszystkich  istotnych  statystycznie  wartości  wskaźników 

narzędzi  badawczych  (  Test  Tinetti,  Get  Up  &  Go  Test,  Functional  Reach  Test  oraz 

badanie  siły  momentu  mięśni  czworogłowych  ud)  w  grupie  badanej  w  stosunku  do 

grupy  kontrolnej  wykazała  większą  skuteczność  w  kształtowaniu  równowagi  modelu 

fizjoterapii z treningiem chodu do tyłu na bieżni w porównaniu do modelu z treningiem 

 

45 

chodu  do  przodu.  Wartości  momentu  sił  w  grupie  objętej  treningiem  chodu  do  tyłu  

(  badanej)  okazały  się  również  istotnie  statystycznie  wyższe  w  odróżnieniu  od  osób  

z grupy kontrolnej ( z treningiem chodu do przodu). 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

46 

X. DYSKUSJA. 

 

Dla  znacznej  grupy  osób  starszych  zaburzenia  równowagi  i  związane  z  nimi 

upadki są najbardziej niepokojącym objawem starzenia się, wyzwalającym strach przed 

urazem  i  utratą  samodzielności.  Wobec  znacznego  wydłużenia  życia  ludzkiego  oraz 

stale  zwiększającej  się  liczby  starszych  osób,  wzrosła  konieczność  opracowania  

i  wdrożenia  skutecznych  programów  rehabilitacji,  które  przyczyniłyby  się  do 

złagodzenia  niekorzystnych  zmian  związanych  z  wiekiem,  a  przede  wszystkim 

kształtowałyby  równowagę  ciała  osoby  starszej,  tym  samym  wpływając  na 

zmniejszenie ryzyka upadków [29,63]. 

Poszukiwanie  skutecznych  metod  kształtowania  równowagi  u  osób  starszych 

stało  się  celem  wielu  badaczy.  Opracowanie  optymalnego  i  skutecznego  sposobu 

rehabilitacji,  ukierunkowanej  na  poprawę  tej  cechy  motorycznej  jest  sporym 

wyzwaniem. Badania odnośnie skuteczności różnych metod prowadziło wielu autorów. 

W  badaniach  przeprowadzonych  przez  Mętel  na  powierzchniach  niestabilnych, 

do  wykonania  ukierunkowanych  ćwiczeń  równoważnych  i  wzmacniających 

wykorzystano  piłkę  szwajcarską  oraz  poduszkę  rehabilitacyjną.  Jak  pisze  autorka  

w  przypadku  osób  w  wieku  geriatrycznym,  piłka  szwajcarska  umożliwia  prowadzenie 

ć

wiczeń  równoważnych  w  pozycji  siedzącej,  a  także  leżącej  pod  warunkiem 

prawidłowej asekuracji  ze  strony fizjoterapeuty.  Już  samo  siedzenie  na  piłce aktywuje 

układ  sensomotoryczny.  Z  kolei  poduszka  rehabilitacyjna  umożliwia  wykonywanie 

przez  osoby  starsze  ćwiczeń  równoważnych  w  pozycji  stojącej.  Zastosowanie 

przyborów zwiększa atrakcyjność ćwiczeń. Okazało się, że ćwiczenia te mogą być nie 

tylko efektywne, ale również praktyczne ze względu na możliwość wykonywania ich na 

niewielkiej powierzchni, również w warunkach domowych. Program treningowy trwał 

3  miesiące,  a  ćwiczenia  wykonywane  były  3  razy  w  tygodniu  po  45  minut.  

W    eksperymencie  autorka  zdecydowała  się  na  przeprowadzenie  4  różnych  testów 

oceniających  stan  równowagi.  Poprawę  istotną  statystycznie  stwierdzono    jedynie  

w  teście  stania  na  jednej  nodze  z  oczami  otwartymi,  natomiast  w  pozostałych  testach 

równoważnych uzyskano poprawę średnich wyników, jednak nie były one statystycznie 

istotne [29]. 

Rogers  i  wsp.  stosowali  10  tygodniowy  program  ćwiczeń,  których  celem  była 

poprawa  równowagi  osób  w  wieku  61-  77  lat.  Program  ten  obejmował  ćwiczenia  

w pozycji siedzącej lub leżącej na piłce szwajcarskiej wykonywane 2 razy w tygodniu 

 

47 

przez 60 min. Stwierdzono poprawę równowagi zarówno statycznej jak i dynamicznej,  

o  czym  świadczyła  redukcja  wychwiań  w  płaszczyźnie  czołowej  oraz  prędkości 

kołysania  podczas  stania  ze  stopami  osobno,  półzwartymi,  oczami  otwartymi  

i zamkniętymi w badaniu na platformie posturograficznej [44]. 

Hu  i  Woollacott  w  swoich  badaniach  oceniali  natomiast  wpływ  treningu 

sensomotorycznego na równowagę u osób w wieku 65-90 lat. Ćwiczenia wykonywane 

były  na  powierzchni  stabilnej  i  niestabilnej,  przy  oczach  otwartych  i  zamkniętych.  Po  

4 tygodniach treningu zaobserwowano znaczącą poprawę równowagi w teście stania na 

jednej nodze z oczami otwartymi i zamkniętymi [25].  

Kronhed  i  wsp.  przeprowadzili  9  tygodniowy  trening  równowagi  z  udziałem 

osób  w  wieku  70  -75  lat.  Osoby  w  grupie badanej  wykonywały  ćwiczenia angażujące 

układ sensomotoryczny m.in. jogging dookoła krzesła, skręty głowy, chodzenie do tyłu, 

kroki  taneczne,  oraz  ćwiczenia  z  piłką  szwajcarską.  Osoby  te  w  porównaniu  z  grupą 

kontrolną osiągnęły znacząco lepsze wyniki w próbie stania na jednej nodze połączonej 

z ruchami rotacyjnymi głowy. Poprawa nastąpiła również w teście chodu na 30 metrów 

[26]. 

W innych badaniach Rogers i wsp. zaproponowali program treningowy dla osób 

starszych, wykorzystujący materace piankowe w celu uzyskania dodatkowej stymulacji 

systemu  sensomotorycznego.  Ćwiczenia  odbywały  się  3  razy  w  tygodniu  przez  okres  

3 miesięcy.  Trudność ćwiczeń stopniowo zwiększano przez zamknięcie oczu, kręcenie 

głową,  wyciągnięcie  szyi,  zmianę  ustawienia  stóp.  Wykazano  poprawę  równowagi 

mierzonej  limitami  stabilności  oraz  maksymalnym  wychyleniem  ciała  bez  zrobienia 

kroku bądź utraty równowagi [43]. 

W  badaniach  Gauchard  i  wsp.  prowadzonych  wśród  osób  po  60  roku  życia, 

porównywano  efekty  wpływu  ćwiczeń  poprawiających  priopriocepcję  (joga,  łagodna 

gimnastyka) z programem ćwiczeń dynamicznych o charakterze aerobowym takich jak 

jogging,  pływanie,  jazda  na  rowerze.  Okazało  się,  że  program  o  charakterze 

sensomotorycznym  wyraźnie  poprawia  równowagę  statyczną  oraz  dynamiczną, 

natomiast  ćwiczenia  dynamiczne  w  niewielkim  stopniu  wpływają  na  tą  cechę 

motoryczną.  Obie  formy  treningu  w  jednakowym  stopniu  zwiększyły  siłę  mięśniową  

u  ćwiczących  osób.  Wykazano,  że  skuteczny  trening  równowagi  nie  musi  być  bardzo 

intensywny,  natomiast    powinien  być  nakierowany  na  poprawę  funkcji 

prioprioceptywnej [17]. 

 

48 

Skuteczność  wpływu  Tai  Chi  na  równowagę  osób  starszych  badano  

w  eksperymencie  Tse i wsp.  Porównywano  grupę  osób  ćwiczących  Tai Chi  minimum  

1  rok  do  20  lat  oraz  grupę  osób  nie  mającą  nic  wspólnego  z  tą  formą  ćwiczeń. 

Wykazano, że osoby ćwiczące Tai Chi uzyskały lepsze wyniki w teście stania na jednej 

nodze, ale tylko przy oczach otwartych. Uzyskano także istotną statystycznie poprawę 

w teście chodu wzdłuż linii prostej u osób ćwiczących Tai Chi [54]. 

Podobny  eksperyment  przeprowadzony  został  przez  Hong  i  wsp.  Przy  czym  

w  grupie  osób  ćwiczących  Tai  Chi  znalazły  się  osoby    trenujące  tę  formę  minimum  

10  lat.  Zdecydowanie  lepsze  wyniki  w  teście  stania  na  jednej  nodze  wykonywanym  

z  zamkniętymi  oczami  w  porównaniu  z  osobami  nie  ćwiczącymi  uzyskały  osoby  

z grupy ćwiczącej Tai Chi [23]. 

Schaller  i  wsp.    dokonał  porównania  pomiędzy  grupą  ćwiczącą  Tai  Chi  4  razy  

w  tygodniu  (  1  raz  pod  nadzorem  i  3  razy  samodzielnie)  przez  okres  10  tygodni  oraz 

grupą  osób  nie  ćwiczących.  Poprawę  mierzoną  testem  stania  na  jednej  nodze  przy 

oczach  otwartych  uzyskano  w  pierwszej  grupie.  Wyniki  uzyskane  z  próby 

wykonywanej przy oczach zamkniętych nie były istotne statystycznie [46]. 

Z kolei w badaniach Ross i wsp. oraz Hartman i wsp. , gdzie łączna liczba sesji 

treningowych Tai Chi była stosunkowo mała i nie przekraczała 24 sesji, nie uzyskano 

istotnej  statystycznie  poprawy  równowagi  mierzonej  próbą  stania  na  jednej  nodze  

[19,45].  Tak  więc  poprawa  równowagi  pod  wpływem  ćwiczeń  Tai  Chi  może  nastąpić 

pod warunkiem wystarczająco długiego okresu ćwiczeń. 

Analizując  piśmiennictwo  okazało  się,  że  badania  na  temat  wpływu  chodu  do 

tyłu na równowagę nie były przeprowadzane. Wspomniani wcześniej autorzy Villensky, 

Thorstensson,  Winter  i  inni  analizowali  głównie  różnice  pomiędzy  chodem  do  tyłu  

a  chodem  do  przodu.  Rozpatrywano  problematykę  chodu  do  tyłu  pod  względem 

kinematycznym,  biomechanicznym  oraz  elektromiograficznym.  W  niektórych 

opracowaniach  pojawiały  się  jedynie  wzmianki  na  temat  tego,  że  chód  do  tyłu  może 

wpływać pozytywnie na równowagę [51,57,58]. 

Uzyskane  wyniki  badań  własnych  i  ich  analiza,  a  także  nieliczna  literatura 

dotycząca poruszonej problematyki, skłaniają do stwierdzenia, że wybór  tematu badań 

jest uzasadniony.  

W przeprowadzonym przeze mnie eksperymencie wykazano, że chód do tyłu na 

bieżni ruchomej w pozytywny sposób wpływa na kształtowanie tej cechy motorycznej. 

Poprawę na wysokim poziomie istotności uzyskano we wszystkich testach oceniających 

 

49 

równowagę co pozwala na stwierdzenie, że chód do tyłu w znaczącym stopniu wpływa 

na kształtowanie równowagi wśród osób starszych. 

Podobne wyniki, na równie wysokim poziomie istotności, uzyskano w przypadku badań 

chodu w teście Tinetti oraz momentu siły mięśni czworogłowych ud.  

Można  zatem  wysnuć  wniosek,  że  zjawiska  wymieniane  przez  innych  autorów  

[12,13,31,59]  m.in.  zwiększona  stabilizacja  głowy,  tułowia  oraz  miednicy,  większa 

aktywność mięśni czworogłowych, ograniczony dostęp doznań wizualnych, zwiększona 

stymulacja  czucia  prioprioceptywnego  zachodzące  w  czasie  chodu  do  tyłu  wpływają 

również na poprawę równowagi ciała. 

W związku z powyższym wydaje się, że model fizjoterapii z treningiem chodu 

do  tyłu  na  bieżni  ruchomej  może  stać  się  skuteczną  formą  kształtowania  równowagi 

ciała u osób starszych. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

50 

XI. WNIOSKI. 

 

Przeprowadzone  rozważania  teoretyczne  na  temat  skuteczności  treningu  chodu 

do  tyłu  na  bieżni  ruchomej,  jak  również  szczegółowa  analiza  zebranego  materiału 

empirycznego 

dotyczącego 

podjętej 

problematyki, 

potwierdziły 

zasadność 

postawionych  na  wstępie  celów  pracy  oraz  problemów  badawczych.  Przyjęte  metody 

badawcze,  ich  realizacja  oraz  analiza  uzyskanych  wyników  pozwoliły  na  wysunięcie 

następujących wniosków: 

 

1. Trening chodu do tyłu na bieżni ruchomej w istotny sposób wpływa na równowagę  

u osób starszych. 

 

2.  Trening  chodu  do  tyłu  na  bieżni  ruchomej  skuteczniej  wpływa  na  poprawę 

równowagi wśród osób starszych niż trening chodu do przodu. 

 

3. Trening chodu do tyłu na bieżni ruchomej może być specyficzną i skuteczną formą 

kształtowania równowagi ciała osób starszych.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

51 

XII. PIŚMIENNICTWO. 

 

1.  Allen  A.,  Simpson  J.M.:  A  primary  care  based  fall  prevention  programme.  

W: Physiother Theory Practice 1999; 15 (2): 121–133. 

2.  Błaszczak  E.,  Franek  A.,  Taradaj  J.,  Klimczak  J.:  Pomiar  siły  mięśni  stawu 

kolanowego  metodą  tensometryczną.  W:  Ann.  Acad.  Med.  Siles.  2006;  60,  

6: 529-533 

3.  Błaszczyk  J.W.,  Czerwosz  L.:  Stabilność  posturalna  w  procesie  starzenia.  

W: Gerontologia Polska 2005; tom 13, nr 1: 25-36 

4.  Błaszczyk J.W., Hansen P.D., Lowe D.L.: Accuracy of the passive ankle positioning 

during quiet stance in young and elderly subjects. W: Gait Posture 1993; 1: 211-215 

5.  Błaszczyk J.W., Lowe D.L., Hansen P.D.: Age related changes in the perception of 

support surface inclination during quiet stance. W: Gait Posture 1993; 1: 161-165 

6.  Błaszczyk J.W.: Biomechanika kliniczna. Wyd. Lekarskie PZWL. Warszawa 2004; 

192-232 

7.  Caranasosa  G.  J.,  Israela  R.:  Gait  disorders  in  the  elderly.  W:  Hospital  Practice. 

1991;15: 67 - 94. 

8.  Cumming R. G., Salkeld G., Thomas M., Szonyi G.: Prospective study of the impact 

of  fear  of  falling  on  activities  of  daily  living,  SF-36  scores,  and  nursing  home 

admission. W: J.Gerontol. A. Biol. Sci. Med. Sci 2000; 55: M299-M305. 

9.  Davis  J.C.,  Donaldson  M.G.,  Ashe  M.C.,  Khan  K.M.:  The  role  of  balance  and 

agility training in fall reduction. A comprehensive review. W: Eur Med Phys 2004; 

40: 211-21 

10. Dufek J.S., Bates B.T., Tritsch A.: Bacward walking: Understand Function and the 

Associated  Benefits.  W:  www.backward-running-backward.com/STUDYPDF. 

Dufek%202005.pdf  , 22-02-2008. 

11. Duncan  P.W.,  Weiner  D.K.,  Chandler  J.,  Studenski  S.:  Functional  reach:  a  new 

clinical  measure  of  balance.  W:  Journal  of  Gerontology:  Medical  Sciences  1990; 

45 (6): M192-M197 

12. Duysens J., Tax A. A. M. : Backward and forward walking use different patterns of 

phase-  dependent  modulation  of  cutaneous  reflexes  in  humans.  W:  Journal  of 

Neurophysiology, 1996; 76: 301-310 

13. Eisner  W.,  Bode  S.:  Electromyographic  timing  analysis  of  forward  and  backward 

cycling. W: Medicine and Science in Sport and Exercise, 1999; 31, 3: 449-455 

 

52 

14. Galus  K.,  Kocemba  J.(red.):  MSD  Podręcznik  geriatrii.  Wyd.  Urban  &  Partner. 

Wrocław 1999; 70-85 

15. Gardner  M.M,  Buchner  D.M.,  Robertson  M.C.,  Cambell  A.J.:  Practical 

implementation  of  an  exercise-  based  falls  prevention  programme.  W:  Age  and 

Ageing 2001; 30: 77-83 

16. Gardner M.M., Robertson M.C., Campbell A.J.: Exercise in preventing falls and fall 

related injuries in older people: a review of randomized controlled trials. W: Br. J. 

Sports Med. 2000; 34: 7-17. 

17. Gauchard  G.C.,  Jeandel    C.,  Tessier  A.,  Perrin  P.P.:  Beneficial  effect  of 

prioprioceptive physical activities on balance control in elderly human subjects. W: 

Neurosci Letters., 1999; 273: 81-84 

18. Gryglewska  B.,  Skalska  A.,  Żak  M.:  Choroby  układu  ruchu.  W:  Kocemba  J., 

Grodzicki  T.(red.)  Zarys  Gerontologii  Klinicznej.  Wydawnictwo  MCKP  UJ. 

Wydanie I. 2000; 66-84. 

19. Hartman  C.A.,  Manos  T.M.,  Winter  C.  i  wsp.:  Effects  of  Tai  Chi  training  on 

function  and  quality  of  life  indicators  in  older  adults  with  osteoarthritis.  W:  J  Am 

Geriatr Soc 2000, 48; 1553-1559 

20. Hauer  K.,  Rost  B.,  Rutschle  K.  I  wsp.:  Exercise  training  for  rehabilitation  and 

secondary  prevention  of  falls  in  geriatric  patients  with  a  history  of  injurious  falls. 

W: J. Am. Geriatr. Soc. 2001; 49 (1): 10-20. 

21. Held-Ziółkowska  M.:  Równowaga  statyczna  i  dynamiczna  ciała.  Część  1: 

Organizacja  zmysłowa  i  biomechanika  układu  równowagi.  W:  Magazyn 

Otorynolaryngologiczny 2006; tom V, zeszyt 2 (18): 39-47 

22. Hindmarsh  J.J.,  Estes  E.H.:  Falls  in  older  persons:  Causes  and  interventions.  

W: Arch Intern Med.1989; 149 (10): 2217-2222 

23. Hong Y., Li J.X., Robinson P.D.: Balance control, flexibility and cardiorespiratory 

fitness among older Tai Chi practitioners. W: Br J Sports Med 2000; 34: 29-34 

24. Howe  T.E.,  Rochester  L.,  Jackson  A.,  Banks  P.M.H.,  Blair  V.A.:  Exercise  for 

improving  balance  in  older  people.W:  Cochrane  Database  of  Systematic  Reviews 

2007; Issue 4. Art.No.: CD004963 

25. Hu  M., Wollacott  M.H.: Multisensory  training  of  standing balance  in  older  adults: 

I.: Postural stability and one- leg stance balance. W: J Gerontol, 1994; 49: 52-61 

 

53 

26. Kronhed  A.C.G.,  Möller  C.,  Olsson  B.,  Möller  M.:  The  effects  of  short-term 

balance training on community- dwelling older adults. W: J Aging Phys Act 2001; 

9: 19-31 

27. Kwolek  A.,  Drużbicki  M.:  Wykorzystanie  platformy  do  ćwiczeń  równowagi  

z zastosowaniem biologicznego sprzężenia zwrotnego u chorych po udarze mózgu. 

W: Fizjoterapia 1999; tom 7, nr 3: 3-6 

28. Lord S. R., Mc Lea D., Stathers G.: Physiological factors associated with injurious 

falls in older people living in the community. W: Gerontology 1992; 38: 338-46. 

29. Mętel  S.,  Jasiak-  Tyrkalska  B.:  Wpływ  treningu  fizycznego  wykonywanego  na 

powierzchniach  niestabilnych  z  wykorzystaniem  elastycznych  taśm  do  ćwiczeń 

oporowych  na  sprawność  funkcjonalną  oraz  jakość  życia  osób  starszych.  

W: Rehabilitacja Medyczna 2006; tom 10, nr 3: 35-46 

30. Mętel S.: Wpływ Tai Chi oraz ćwiczeń sensomotorycznych na poprawę równowagi 

u  osób  w  wieku  geriatrycznym.  W:  Rehabilitacja  Medyczna  2003;  tom  7, 

nr 3: 55-60 

31. Nadeau S., Amblard B.: Head and trunk stabilization strategies during forward and 

backward walking in healthy adults. W: Gait Posture, 2003; 18, 3: 134-142 

32. Nashner  L.M.,  McCollum  G.:  The  organization  of  human  postural  movements:  

a formal basis and experimental synthesis. Behav Brain Sci 1985; 8: 135-172 

33. Nashner  L.M.:  Practical  biomechanics  and  physiology  of  balance.  W:  Jacobson 

G.P.,  Newman  C.W.,  Kartush  J.M.  (red.).Handbook  of  balance  function  testing. 

Mosby Year Book,St. Louis 1993; 261-279. 

34. Niino  N.,  Tsuzuku  S.,  Ando  F.,  Shimokata  H.:  Frequencies  and  circumstances  of 

falls in the National Institute for Longevity Sciences, Longitudinal Study on Aging 

(NILSLSA). W: J. Epidemiol 2000; 10, (1 Suppl.): 90-94. 

35. Nitz  J.C.,  Low  Choy  N.:  The  efficacy  of  a  specific  balance-strategy  training 

program  for  preventing  falls  among  older  people:  a  pilot  randomized  controlled 

trial. W: Age and Ageing 2004; 33: 52–58 

36. Nowotny J. (red): Edukacja i reedukacja chodu. W: Edukacja i reedukacja ruchowa. 

Wyd. KASPER, Kraków 2003; 57-71 

37. Nowotny  J.  (red.):  Kształtowanie  zdolności  koordynacyjnych.  W:  Edukacja  

i reedukacja ruchowa. Wyd. KASPER. Kraków 2003; 141-144 

38. Nowotny  J.(red.):  Ćwiczenia  kształtujące  poszczególne  cechy  sprawności.  

W: Podstawy Fizjoterapii cz. 2. Wyd. KASPER. Kraków 2004; 242-261 

 

54 

39. Nowotny J.: Kształtowanie równowagi. W: Edukacja i reedukacja. Wyd. KASPER. 

Kraków 2003; 144-150 

40. Nowotny  J.:  Specyfika  aktywności  ruchowej  osób  starszych..  W:  Edukacja  

i reedukacja ruchowa. Wyd. KASPER. Kraków 2003; 216-220 

41. Ocetkiewicz  T.,  Skalska  A.,  Grodziski  T.:  Badanie  równowagi  przy  użyciu 

platformy balansowej- ocena powtarzalności metody. W: Gerontologia Polska, tom 

14, nr 1: 144-148 

42. Podsiadlo  D.,  Richardson  S.:  The  timed  “  Up  and  Go”  Test:  a  test  of  basic  

functional  mobility  for  frail  elderly  persons.  W:  Journal  of  American  Geriatric 

Society 1991; 39: 142-148 

43. Rogers  M.E,  Rogers  N.L.,  Takeshima  N.,  Islam  M.M.:  Methods  to  assess  and 

improve  the  physical  parameters  associated  with  fall  risk  in  older  adults.  

W: Preventive Medicine 2003; 36: 255-64 

44. Rogers M.E., Fernandez J.E., Bohlken R.M.: Training to reduce postural sway and 

increase functional reach in the elderly. W: J Occup Rehabil 2001; 11: 291-8 

45. Ross  M.C.,  Bohannon  A.S.,  Davis  D.C.  i  wsp.:  The  effects  of  short-term  exercise 

program  on  movement,  pain  and  mood  in  the  elderly.  Results  of  the  pilot  study.  

W: J Holist Nurs, 1999; 17: 139-47 

46. Shaller K.J.: Tai Chi Quan; An exercise option for older adults. W: J Gerontol Nurs 

1996; 22: 12-17 

47. Skalska  A.,  Fedyk-Łukasik  M.,  Walczewska  J.:  Upadki  w  wieku  podeszłym- 

przypadek czy objaw choroby. W: Medycyna Specjalistyczna 2003; II (3): 45 – 51. 

48. Steinberg  M,  Cartwright  C,  Peel  N,  Williams  G.:  A  sustainable  programme  to 

prevent  falls  and  near  falls  in  community  dwelling  older  people:  results  of  

a randomised trial.W: J Epidemiol Commun Health 2002; 54: 227–32. 

49. Struktura ludności na lata 2003-2030, GUS. Warszawa. 

50. Thornby M.A: Balance and falls in the frail older person: a review of the literature. 

W: Topics in Ger. Reh. 1995; 11 (2): 35-43 

51. Thorstensson  A.:  How  is  the  normal  locomotor  program  modified  to  produce 

backward walking? W: Experimental Brain Research, 1986; 61, 3: 664-668 

52. Tinetti Assesstment Tool: Description. W: www.as14.liguria.it/ovinternet/Resource/ 

Doc/Tinetti balance eng.pdf , 10-07-2007 

 

55 

53. Tinetti M.E., Baker D.I., Mc Vay G. i wsp.: A multifactorial intervention to reduce 

the  risk  of  falling  among  elderly  people  living  in  the  community.  W:  N.  Engl.  J. 

Med. 1994;  331: 821-827 

54. Tse  S.K.,  Bailey  D.M.:  Tai  Chi  and  postural  control  in  the  well  elderly.  W:  Am  J 

Occup Ther 1992; 46: 295-300 

55. Twardowska-  Rajewska  J.:  Krótki  program  usprawniania  seniorów  w  celu 

minimalizowania  zaburzeń  równowagi.  Doniesienia  wstępne.  W:  Gerontologia 

Polska 2006, tom 14, nr 1: 41-45 

56. Van  Vaerebergh  J.,  Briers  L.,  Broos  P.:  Electromyography  study  of  the  anterior 

tibial  muscle  and  accidental  falls  in  the  elderly.  W:Schweiz  Rundsch  Med.  Prax. 

2001; 90: 2199 -2204. 

57. Vilensky  J.,  Gankiewicz  A.E.,  Gehlsen  G.  :  A  kinematic  comparison  of  backward 

and forward walking in humans.W: J. Hum. Mov. Stud. 1984; 13: 29-50 

58. Winter  D.,  Pluck  N.,  :  Backward  walking:  a  simple  reversal  of  forward  walking.  

W: Journal of Motor Behavior, 1989; 21, 3: 291-305 

59. Wnuk  B.,  Durmała  J.:  Zastosowanie  chodu  do  tyłu  w  fizjoterapii.  W:  Fizjoterapia 

2006; 14, 3: 64-67 

60. World Health Raport. WHO. Geneva 1995. 

61. Yang  Y.,  Verkuilen  J.V.,  Rosengren  K.S.,  Grubisich  S.A.,  Reed  M.R.,  Hsiao-

Wecksler  E.T.:  Effect  of  combined  Taiji  and  Qigong  training  on  balance 

mechanisms:  A  randomized  controlled  trial  of  older  adults.  W:  Med  Sci  Monit, 

2007; 13(8): CR339- 348 

62. Żak  M.,  Gryglewska  B:  Ocena  wyników  rehabilitacji  osób  po  85  roku  życia  

z  zaburzeniami  sprawności  funkcjonalnej.  W:  Rehabilitacja  Medyczna  2006;  10,  

nr 2: 20-24 

63. Żak  M.,  Melcher  U.:  Rehabilitacja  jako  element  programu  zapobiegania  upadkom 

osób starszych. W: Przegląd Lekarski 2002; 59: 4-5 

64. Żak M., Skalska A., Ocetkiewicz T.: Upadki osób w starszym wieku-ocena zmiany 

ryzyka  dokonywana  po  roku  od  upadku. W:  Rehabilitacja  Medyczna 2004;  tom  8, 

nr 3: 19-22 

65. Żak M.: Rehabilitacja w procesie leczenia osób starszych. W: Gerontologia Polska 8 

(I) 2000; 12-18 

66. Żakowska- Wachelko B.: Zarys medycyny geriatrycznej- podręcznik dla studentów. 

Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa 2000; 93-170 

 

56 

XIII. SPIS RYCIN, TABEL I FOTOGRAFII. 

 

Rycina 1. Heurystyczny model stabilności człowieka (str. 4) 

Rycina  2.  Strategie  ruchowe  kontrolujące  równowagę  ciała  przez  utrzymanie  środka 

                 ciężkości w ramach płaszczyzny podparcia (str. 6)

 

Rycina 3. Porównanie wychwiań rejestrowanych podczas swobodnej pozycji stojącej u 

               osoby w wieku 81 lat oraz osoby młodej (str.7 )

 

Rycina  4.  Pomiar  granicy  stabilności  postawy  człowieka  metodą  maksymalnego  

                  wychylenia do przodu- porównanie u osoby starszej i młodej (str. 9)

 

Rycina 5. Przykładowe ćwiczenia na stabilnym podłożu (str. 17) 

Rycina 6. Wyniki testu Tinetti (str. 36) 

Rycina 7. Wyniki testu Get Up & Go (str. 38) 

Rycina 8. Wyniki Functional Reach Test (str. 40) 

Rycina 9.Wyniki badania momentu siły mięśni czworogłowych ud (str. 43) 

 

Tabela 1. Analiza dynamiczna chodu (str. 24) 

Tabela 2. Wiek, płeć oraz wskaźnik masy ciała (BMI) uczestników badania (str. 35) 

Tabela  3.  Porównanie  wyników  (  ilości  uzyskanych  punktów)  testu  Tinetti  przed  i  po 

trening w grupie badanej i kontrolnej. R- równowaga, CH- chód (str. 35) 

Tabela  4

.  Średnie  wartości  wyników  (ilości  uzyskanych  punktów)  testu  Tinetti  przed 

oraz po treningu w grupie badanej i kontrolnej (str. 36) 

Tabela 5. Porównanie wyników (uzyskanych czasów) testu Get Up & Go przed oraz po 

treningu w grupie kontrolnej i badanej (str. 37) 

Tabela 6. Średnie wartości wyników (uzykanych czasów) testu Get Up & Go przed oraz 

po treningu w grupie badanej i kontrolnej (str. 38) 

Tabela  7

.  Porównanie  wyników  (odległości  pomiędzy  wyznaczonymi  punktami) 

Functional  Reach  Test  przed  oraz  po  treningu  w  grupie  badanej  i  kontrolnej

 

(str. 39) 

Tabela  8.  Średnie  wartości  wyników(  odległości  pomiędzy  wyznaczonymi  punktami)  

Functional Reach Test przed oraz po treningu w grupie badanej i kontrolnej 

(str. 40) 

Tabela 9

. Porównanie wyników badania momentu siły mięśni czworogłowych uda przed 

oraz  po  treningu  w  grupie  badanej  i  kontrolnej.  L-  kończyna  dolna  lewa,  

P- kończyna dolna prawa (str. 41) 

 

57 

Tabela  10.  Średnie  wartości  badania  momentu  siły  mięśni  czworogłowych  uda  przed      

i po treningu w grupie badanej i kontrolnej (str. 42) 

Tabela 11

. Przyrost wartości badania momentu siły mięśni czworogłowych ud w grupie 

badanej i kontrolnej (str. 42) 

 

Fotografia  1.  Przykładowe  przyrządy  i  przybory  wykorzystywane  do  ćwiczeń  na 

podłożu mobilnym (str. 18) 

Fotografia 2. Ćwiczenie na platformie balansowej ( str. 21) 

Fotografia 3. Przykładowe ćwiczenia Tai Chi ( str. 22) 

Fotografia 4. Fotel diagnostyczno- terapeutyczny typu UPR-01A/2S (str. 32) 

Fotografia 5. Chód do tyłu na bieżni ruchomej (str. 33) 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

58 

XIV. ANEKS 

 

Załącznik 1. Karta pacjenta.