1. Odpowiedzialność osobista dłużnika – jej cechy i ograniczenia (przykłady w ustawodawstwie).  
Odpowiedzialność  jest  to  termin,  który  łączy  się  z  ujemnymi  następstwami  prawnymi,  przewidzianym  dla  jakiegoś 
podmiotu  w  związku  ze  ziszczeniem  się  pewnych  zdarzeń  kwalifikowanych  negatywnie  przez  system  prawny.  Do 
takich zdarzeń należy niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązań przez dłużnika. W tym przypadku dłużnik 
jest obowiązany naprawić wierzycielowi wynikłą stąd szkodę. System prawny przewiduje różne sposoby zaspokajania 
interesu wierzyciela, a więc sankcję za niedopełnienie obowiązku prawnego pierwotnego lub następczego. O osobie, 
która  podlega  takiemu  przymusowi  mówi  się,  że  ponosi  odpowiedzialność,  ale  jest  to  pojecie  węższe 
odpowiedzialności,  która  charakteryzuje  się  uprawnieniem  do  zastosowania  przymusu  do  zaspokojenia  wierzyciela. 
Różnica tutaj między długiem a odpowiedzialnością jest znaczna – dług polega na powinności spełnienia określonego 
świadczenia  na  rzecz  wierzyciela  a  odpowiedzialność  to  dopuszczalność  stosowania  przymusu  realizowanego 
przeważnie przez organy państwowe.  
Odpowiedzialność  osobista  Z  zasady  dłużnik  i  tylko  dłużnik  ponosi  odpowiedzialność  majątkową  za  swój  dług. 
Odpowiada  on  całym  swoim  majątkiem,  jaki  ma  w  chwili  prowadzenia  przeciwko  niemu  egzekucji.  Jest  to  właśnie 
odpowiedzialność osobista. , a w istocie jest to odpowiedzialność majątkowa. Zobowiązania niezupełne 
Polegają  one  na  tym,  ze  dłużnik  nie  ponosi  odpowiedzialności,  a  wierzycielowi  nie  przysługuje  kompetencja  do 
zwrócenia się do sądu lub właściwego organu o wydanie orzeczenia nakazującego dłużnikowi wykonanie świadczenia, 
a  w  razie  jego  niespełnienia  prowadzenia  egzekucji  w  celu  zaspokojenia  się  z  majątku  dłużnika.  Jeżeli  dłużnik  sam 
wykona  świadczenie  w  nieświadomości,  ze  nie  można  było  go  do  tego  zmusić,  nie  możne  on  żądać  zwrotu 
świadczenia  jako  nienależnego.  Spełnione  świadczenie  należy  więc  uważać  za  prawnie  należne.    Do  zobowiązań 
niezupełnych  należą:  zobowiązania,  gdzie  roszczenie  wierzyciela  uległo  przedawnieniu,  zobowiązania  wynikające  z 
gier i zakładów nie zarządzanych i zatwierdzanych przez organy państwowe, Ograniczona odpowiedzialność osobista 
Jest to odstępstwo od pełnej odpowiedzialności dłużnika. Dłużnik może odpowiadać jedynie częścią swojego majątku. 
Wierzyciel  może  więc  zaspokoić  się  w  drodze  egzekucji  tylko  z  przedmiotów  objętych  wydzielona  częścią  majątku. 
Jeżeli  nie  wystarczy  ona  na  pokrycie  należności,  to  wierzytelność  nie  wygasa,  ale  nie  może  być  zaspokojona  (cum 
viribus  patrimonii).  Można  także  wskazać  maksymalna  wartość,  jaka  może  być  uzyskana  z  majątku  osoby 
odpowiedzialnej.  Wartości  tej  można  dochodzić  z  całego  majątku  dłużnika.  Ograniczenie  to  przejawia  się  na 
płaszczyźnie  tego,  za  co  dłużnik  odpowiada  (pro  viribus  patrimonii).  Wysokość  długu  może  być  inna  niż 
odpowiedzialności.  Jeżeli  wysokość  długu  jest  inna  niższa  od  wysokości  długu,  to  wierzyciel  nie  uzyska  pełnego 
zaspokojenia swojej wierzytelności.  
 
2. Odpowiedzialność rzeczowa – cechy i przykłady w ustawodawstwie. 
 Polega  ona  na  tym,  ze  wierzyciel  może  dochodzić  zaspokojenia  swojej  wierzytelności  z  wartości,  jaką  stanowi 
indywidualnie  oznaczona  rzecz.  Odpowiedzialność  tą  ponosi  każdy  właściciel  rzeczy,  którym  nie  musi  być  dłużnik. 
Uprawnienie wierzyciela ma charakter bezwzględny. Wierzyciel w toku egzekucji uzyskuje pierwszeństwo zaspokojenia 
swojej wierzytelności przed wierzycielami osobistymi właściciela rzeczy obciążonej. Dopiero gdy osoba odpowiedzialna 
nie  spełnia  świadczenia,  zaspokojenie  wierzyciela  następuje  z  wartości  rzeczy  obciążonych.  Odpowiedzialność  tego 
typu  powstaje  zwłaszcza  w  razie  obciążenia  rzeczy  hipoteką,  zastawem  bądź  prawem  dożywocia.  Jest  ona 
korzystniejsza  dla  wierzyciela  od  odpowiedzialności  pełnej  odpowiedzialności  osobistej  dłużnika,  bo  zabezpiecza  go 
przed  niekorzystnymi  zmianami  majątku  dłużnika,  jakie  mogą  nastąpić  w  czasie  miedzy  powstaniem  długu  a  jego 
wymagalnością  i  gwarantuje  priorytet  zaspokojenia  przed  wierzycielami  niekorzystającymi  z  zabezpieczenia 
rzeczowego. Zbycie rzeczy obciążonej przez dłużnika nie zmniejsza uprawnień wierzyciela do zaspokojenia się z niej. 
Ten sam dłużnik może odpowiadać osobiście oraz rzeczowo.  
 
3. Różnice miedzy odpowiedzialnością osobistą a rzeczową.  
Odpowiedzialność  osobista  Z  zasady  dłużnik  i  tylko  dłużnik  ponosi  odpowiedzialność  majątkową  za  swój  dług. 
Odpowiada  on  całym  swoim  majątkiem,  jaki  ma  w  chwili  prowadzenia  przeciwko  niemu  egzekucji.  Jest  to  właśnie 
odpowiedzialność osobista. , a w istocie jest to odpowiedzialność majątkowa. Odpowiedzialność rzeczowa Polega ona 
na  tym,  ze  wierzyciel  może  dochodzić  zaspokojenia  swojej  wierzytelności  z  wartości,  jaką  stanowi  indywidualnie 
oznaczona  rzecz.  Odpowiedzialność  tą  ponosi  każdy  właściciel  rzeczy,  którym  nie  musi  być  dłużnik.  Uprawnienie 
wierzyciela  ma  charakter  bezwzględny.  Wierzyciel  w  toku  egzekucji  uzyskuje  pierwszeństwo  zaspokojenia  swojej 
wierzytelności  przed  wierzycielami  osobistymi  właściciela  rzeczy  obciążonej.  Dopiero  gdy  osoba  odpowiedzialna  nie 
spełnia  świadczenia,  zaspokojenie  wierzyciela  następuje  z  wartości  rzeczy  obciążonych.  Odpowiedzialność  tego  typu 
powstaje  zwłaszcza  w  razie  obciążenia  rzeczy  hipoteką,  zastawem  bądź  prawem  dożywocia.  Jest  ona  korzystniejsza 
dla  wierzyciela  od  odpowiedzialności  pełnej  odpowiedzialności  osobistej  dłużnika,  bo  zabezpiecza  go  przed 
niekorzystnymi  zmianami  majątku  dłużnika,  jakie  mogą  nastąpić  w  czasie  miedzy  powstaniem  długu  a  jego 
wymagalnością  i  gwarantuje  priorytet  zaspokojenia  przed  wierzycielami  niekorzystającymi  z  zabezpieczenia 
rzeczowego. Zbycie rzeczy obciążonej przez dłużnika nie zmniejsza uprawnień wierzyciela do zaspokojenia się z niej. 
Ten sam dłużnik może odpowiadać osobiście oraz rzeczowo.  
 
4. Odpowiedzialność dłużnika 
Odpowiedzialność  jest  to  termin,  który  łączy  się  z  ujemnymi  następstwami  prawnymi,  przewidzianym  dla  jakiegoś 
podmiotu  w  związku  ze  ziszczeniem  się  pewnych  zdarzeń  kwalifikowanych  negatywnie  przez  system  prawny.  Do 
takich zdarzeń należy niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązań przez dłużnika. W tym przypadku dłużnik 

jest obowiązany naprawić wierzycielowi wynikłą stąd szkodę. System prawny przewiduje różne sposoby zaspokajania 
interesu wierzyciela, a więc sankcję za niedopełnienie obowiązku prawnego pierwotnego lub następczego. O osobie, 
która  podlega  takiemu  przymusowi  mówi  się,  że  ponosi  odpowiedzialność,  ale  jest  to  pojecie  węższe 
odpowiedzialności,  która  charakteryzuje  się  uprawnieniem  do  zastosowania  przymusu  do  zaspokojenia  wierzyciela. 
Różnica tutaj między długiem a odpowiedzialnością jest znaczna – dług polega na powinności spełnienia określonego 
świadczenia  na  rzecz  wierzyciela  a  odpowiedzialność  to  dopuszczalność  stosowania  przymusu  realizowanego 
przeważnie przez organy państwowe.  
Odpowiedzialność  osobista  Z  zasady  dłużnik  i  tylko  dłużnik  ponosi  odpowiedzialność  majątkową  za  swój  dług. 
Odpowiada  on  całym  swoim  majątkiem,  jaki  ma  w  chwili  prowadzenia  przeciwko  niemu  egzekucji.  Jest  to  właśnie 
odpowiedzialność osobista. , a w istocie jest to odpowiedzialność majątkowa. Zobowiązania niezupełne 
Polegają  one  na  tym,  ze  dłużnik  nie  ponosi  odpowiedzialności,  a  wierzycielowi  nie  przysługuje  kompetencja  do 
zwrócenia się do sądu lub właściwego organu o wydanie orzeczenia nakazującego dłużnikowi wykonanie świadczenia, 
a  w  razie  jego  niespełnienia  prowadzenia  egzekucji  w  celu  zaspokojenia  się  z  majątku  dłużnika.  Jeżeli  dłużnik  sam 
wykona  świadczenie  w  nieświadomości,  ze  nie  można  było  go  do  tego  zmusić,  nie  możne  on  żądać  zwrotu 
świadczenia  jako  nienależnego.  Spełnione  świadczenie  należy  więc  uważać  za  prawnie  należne.    Do  zobowiązań 
niezupełnych  należą:  zobowiązania,  gdzie  roszczenie  wierzyciela  uległo  przedawnieniu,  zobowiązania  wynikające  z 
gier i zakładów nie zarządzanych i zatwierdzanych przez organy państwowe. Ograniczona odpowiedzialność osobista 
Jest to odstępstwo od pełnej odpowiedzialności dłużnika. Dłużnik może odpowiadać jedynie częścią swojego majątku. 
Wierzyciel  może  więc  zaspokoić  się  w  drodze  egzekucji  tylko  z  przedmiotów  objętych  wydzielona  częścią  majątku. 
Jeżeli  nie  wystarczy  ona  na  pokrycie  należności,  to  wierzytelność  nie  wygasa,  ale  nie  może  być  zaspokojona  (cum 
viribus patrimonii).  
 
5. Rozszerzona skuteczność wierzytelności 
Polski  system  prawny  przewiduje  następujące  instytucje  służące  poszerzonej  ochronie  wierzyciela:  a).  celowi  temu 
służy instytucja skargi pauliańskiej, która nosi obecnie nazwę „ochrony wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika” 
(art.  527—534  KC).  b)  Zbliżoną  nieco  funkcję  i  podobną  konstrukcję  względnej  nieskuteczności  czynności  prawnej 
realizuje  instytucja  ukształtowana  w  art.  59  KC.  Na  podstawie  tego  przepisu  w  razie    zawarcia  umowy,  której 
wykonanie  czyni  całkowicie  lub  częściowo  niemożliwym  zadośćuczynienie  roszczeniu  osoby  trzeciej,  osoba  ta  może 
żądać  uznania  umowy  za  bezskuteczną  w  stosunku  do  niej  z  tym  zastrzeżeniem,  że  osoba  zawierająca  umowę 
musiała  wiedzieć  o  wcześniejszym  roszczeniu  osoby  trzeciej,  chyba  że  umowa  była  nieodpłatna.  c)  Rozszerzona 
ochrona wierzyciela może być także zrealizowana na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych, jeżeli spełnione 
zostaną ogólne przesłanki tej odpowiedzialności. Polegają one w szczególności na tym, że osoba trzecia bezprawnie i 
w  sposób  zawiniony  uniemożliwi  dłużnikowi  wykonanie  zobowiązania.  Roszczenie  wierzyciela  zmierza  w  tym 
przypadku do naprawienia wyrządzonej mu przez osobę trzecią szkody. d) Do instytucji rozszerzających skuteczność 
wierzytelności  zalicza  się  także  zobowiązania  realne  oraz  pewne  sprzężone  z  wierzytelnością  prawa  bezwzględne. 
Zobowiązania  realne  osiągają  cel,  jakim  jest  wzmocnienie  ochrony  wierzyciela,  przez  swoiste  wyznaczenie  osoby 
dłużnika. Polega ono  na pośrednim wskazaniu jej przez określenie sytuacji tej osoby wobec danej rzeczy.  
 
6. Dług a odpowiedzialność. 

Dług 

jest to zespół obowiązków dłużnika. Wykonanie tych obowiązków ma na celu zaspokojenie interesu wierzyciela, 

określonego jego prawem podmiotowym. Dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób 
odpowiadający  jego  celowi  społeczno  –  gospodarczemu  oraz  zasadom  współżycia  społecznego,  a  także  w  sposób 
odpowiadający  zwyczajom.  W  taki  sam  sposób  wierzyciel  powinien  współdziałać  przy  wykonaniu  zobowiązania. 
Podstawowym  obowiązkiem  dłużnika  jest  spełnienie  świadczenia.  Jednakże  wierzycielowi  mogą  przysługiwać 
względem dłużnika także uprawnienia kształtujące, które realizują się bez współdziałania dłużnika. W związku z tym 
nie  przybierają  one  postaci  spełnienia  świadczenia,  aczkolwiek  dłużnik  zobowiązany  jest  dostosować  swoje 
zachowanie do następstw zmienionego przez czynność prawo kształtującą stosunku zobowiązaniowego. Zobowiązanie 
gaśnie, gdy wierzyciel został zaspokojony nie tylko przez dłużnika, lecz również przez osobę trzecią albo gdy spośród 
kilku  dłużników  zobowiązanych  z  różnych  lub  z  tych  samych  tytułów  prawnych  —  jeden  wykonał  świadczenie. 

Odpowiedzialność

 jest to termin, który łączy się z ujemnymi następstwami prawnymi, przewidzianym dla jakiegoś 

podmiotu  w  związku  ze  ziszczeniem  się  pewnych  zdarzeń  kwalifikowanych  negatywnie  przez  system  prawny.  Do 
takich zdarzeń należy niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązań przez dłużnika. W tym przypadku dłużnik 
jest obowiązany naprawić wierzycielowi wynikłą stąd szkodę. System prawny przewiduje różne sposoby zaspokajania 
interesu wierzyciela, a więc sankcję za niedopełnienie obowiązku prawnego pierwotnego lub następczego. O osobie, 
która  podlega  takiemu  przymusowi  mówi  się,  że  ponosi  odpowiedzialność,  ale  jest  to  pojecie  węższe 
odpowiedzialności,  która  charakteryzuje  się  uprawnieniem  do  zastosowania  przymusu  do  zaspokojenia  wierzyciela. 
Różnica tutaj między długiem a odpowiedzialnością jest znaczna – dług polega na powinności spełnienia określonego 
świadczenia  na  rzecz  wierzyciela  a  odpowiedzialność  to  dopuszczalność  stosowania  przymusu  realizowanego 
przeważnie przez organy państwowe.  
 
7. Zdarzenia powodujące powstanie stosunku zobowiązaniowego. 
Zobowiązanie powstaje w następstwie ziszczenia się zdarzeń prawnych. Szczególnie doniosłymi zdarzeniami prawnymi 
są:  Czynności  prawne  Największą  rolę  odgrywają  tu  umowy,  stanowiące  główny  instrument  organizujący  stosunki 

zobowiązaniowe i objętą nimi wymianę dóbr lub usług. Poza umowami także jednostronne czynności prawne stanowią 
źródło stosunków zobowiązaniowych.  Bez zgody osoby zainteresowanej  nie tylko nie można  nikogo zobowiązać, ale 
nie  można  także  przyznać  mu  prawa,  należałoby  raczej  opowiedzieć  się  za  koncepcją  restryktywną,  ograniczającą 
dopuszczalność  zobowiązania  się  w  drodze  jednostronnej  czynności  prawnej  tylko  do  przypadków  w  ustawie 
wskazanych.  Akty  administracyjne  Realizowany  w  RP  system  gospodarki  rynkowej  opiera  się  na  zasadzie  autonomii 
podmiotów  prawa  cywilnego  i  wolności  umów.  W  konsekwencji  podejmują  one  decyzje  gospodarcze  kierując  się 
przesłankami  ekonomicznymi,  a  nie  z  nakazu  organów  państwowych.  Organ  administracji  publicznej  zawsze  musi 
mieć  dla  wydania  indywidualnego  aktu  administracyjnego  wyraźne  upoważnienie  zawarte  w  ustawie.  Indywidualny 
akt  administracyjny  wywołuje  skutki  cywilnoprawne,  gdy  wynikają  one  z  ustawy,  na  podstawie  której  został  on 
wydany.  Konstytutywne  orzeczenia  sądów  Z  mocy  zasad  ogólnych  sądom  przysługuje  jedynie  kompetencja  do 
wydawania  orzeczeń  deklaratywnych,  w  których  autorytatywnie  stwierdzają  one  istnienie  stosunku  prawnego  lub 
obowiązku  zachowania  się  strony.  Natomiast  do  wydawania  orzeczeń  konstytutywnych,  które  są  zdarzeniami 
prawnymi,  ponieważ  kreują,  zmieniają  lub  powodują  zgaśnięcie  stosunku  prawnego,  konieczne  jest  wyraźne 
upoważnienie  ustawowe.  Inne  zdarzenia  Na  wyróżnienie  zasługują  tutaj  czyny  niedozwolone  oraz  bezpodstawne 
wzbogacenie.  Na  obszarze  prawa  zobowiązań  pojawiają  się  tutaj  także  zdarzenia  prawne  niebieszczące  się  w  ich 
typologii (np. prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia).  
 
8. Różnice między stosunkiem prawno – rzeczowym a zobowiązaniowym 
Odpowiedzialność  osobista  Z  zasady  dłużnik  i  tylko  dłużnik  ponosi  odpowiedzialność  majątkową  za  swój  dług. 
Odpowiada  on  całym  swoim  majątkiem,  jaki  ma  w  chwili  prowadzenia  przeciwko  niemu  egzekucji.  Jest  to  właśnie 
odpowiedzialność osobista. , a w istocie jest to odpowiedzialność majątkowa. Odpowiedzialność rzeczowa Polega ona 
na  tym,  ze  wierzyciel  może  dochodzić  zaspokojenia  swojej  wierzytelności  z  wartości,  jaką  stanowi  indywidualnie 
oznaczona  rzecz.  Odpowiedzialność  tą  ponosi  każdy  właściciel  rzeczy,  którym  nie  musi  być  dłużnik.  Uprawnienie 
wierzyciela  ma  charakter  bezwzględny.  Wierzyciel  w  toku  egzekucji  uzyskuje  pierwszeństwo  zaspokojenia  swojej 
wierzytelności  przed  wierzycielami  osobistymi  właściciela  rzeczy  obciążonej.  Dopiero  gdy  osoba  odpowiedzialna  nie 
spełnia  świadczenia,  zaspokojenie  wierzyciela  następuje  z  wartości  rzeczy  obciążonych.  Odpowiedzialność  tego  typu 
powstaje  zwłaszcza  w  razie  obciążenia  rzeczy  hipoteką,  zastawem  bądź  prawem  dożywocia.  Jest  ona  korzystniejsza 
dla  wierzyciela  od  odpowiedzialności  pełnej  odpowiedzialności  osobistej  dłużnika,  bo  zabezpiecza  go  przed 
niekorzystnymi  zmianami  majątku  dłużnika,  jakie  mogą  nastąpić  w  czasie  miedzy  powstaniem  długu  a  jego 
wymagalnością  i  gwarantuje  priorytet  zaspokojenia  przed  wierzycielami  niekorzystającymi  z  zabezpieczenia 
rzeczowego. Zbycie rzeczy obciążonej przez dłużnika nie zmniejsza uprawnień wierzyciela do zaspokojenia się z niej. 
Ten sam dłużnik może odpowiadać osobiście oraz rzeczowo. 
 
9. Zobowiązanie naturalne 
Polegają  one  na  tym,  ze  dłużnik  nie  ponosi  odpowiedzialności,  a  wierzycielowi  nie  przysługuje  kompetencja  do 
zwrócenia się do sądu lub właściwego organu o wydanie orzeczenia nakazującego dłużnikowi wykonanie świadczenia, 
a  w  razie  jego  niespełnienia  prowadzenia  egzekucji  w  celu  zaspokojenia  się  z  majątku  dłużnika.  Jeżeli  dłużnik  sam 
wykona  świadczenie  w  nieświadomości,  ze  nie  można  było  go  do  tego  zmusić,  nie  możne  on  żądać  zwrotu 
świadczenia  jako  nienależnego.  Spełnione  świadczenie  należy  więc  uważać  za  prawnie  należne.  Prawo  polskie  nie 
zawiera  żadnych  ogólnych  przepisów  poświęconych  zobowiązaniom  niezupełnym.  Do  zobowiązań  niezupełnych 
należą: zobowiązania, gdzie roszczenie wierzyciela uległo przedawnieniu, zobowiązania wynikające z gier i zakładów 
nie zarządzanych i zatwierdzanych przez organy państwowe 
 
10. Zobowiązania realne 
Zobowiązania  realne  zaliczają  się  do  instytucji  rozszerzających  skuteczność  wierzytelności.  Zobowiązania  realne 
osiągają cel, jakim jest wzmocnienie ochrony wierzyciela, przez swoiste wyznaczenie osoby dłużnika. Polega ono  na 
pośrednim  wskazaniu  jej  przez  określenie  sytuacji  tej  osoby  wobec  danej  rzeczy.  Roszczenie  wierzyciela  kieruje  się 
zawsze  do  zindywidualizowanej  osoby  dłużnika,  z  tym  tylko  zastrzeżeniem,  że  dłużnik  ten  zmienia  się  wtedy,  gdy 
następuje  zmiana  osoby  uprawnionej  do  określonej  rzeczy.  Zobowiązania  realne  powstają  tylko  w  przypadkach 
wyraźnie  w  ustawie  przewidzianych.  Zobowiązania  realne  są  przykładem  pośredniego  sposobu  wyznaczania 
podmiotów  stosunku  zobowiązaniowego.  Osobę  dłużnika  lub  wierzyciela  wskazuje  się  poprzez  określenie  pozycji 
prawnej względem indywidualnie oznaczonej rzeczy.   
 
11. Niemożliwość spełnienia świadczenia i jej skutki prawne 
Istotne  jest,  aby  świadczenie  było  możliwe  do  wykonania.  Sytuacja,  w  której  po  zawarciu  umowy  okazuje  się,  że 
spełnienie  jednego  ze  świadczeń  jest  z  obiektywnych  względów  niemożliwe,  jest  zazwyczaj  niekorzystna  dla  obu 
stron: strona zainteresowana tym świadczeniem nie może otrzymać tego, co chciała. Natomiast strona przeciwna nie 
może  wywiązać  się  z  umownego  obowiązku..  Jej  ocena  zależy  od  kilku  okoliczności  sprawy,  przede  wszystkim  od 
tego, czy: - już przed zawarciem umowy jej wykonanie było niemożliwe, czy też dopiero po nim, - jedna ze stron jest 
za niemożliwość odpowiedzialna.  Niemożliwość pierwotna  Gdy wykonanie umowy było niemożliwe już przed jej 
zawarciem, umowa jest na mocy nieważna i nie rodzi żadnych konsekwencji. Strony są traktowane, jak gdyby nigdy 
nie  zawarły  umowy.  Ewentualną  zapłatę  czy  inne  świadczenia  muszą  sobie  wzajemnie  zwrócić  jako  nienależne 
Niemożliwość ma miejsce wtedy, gdy umówiono się, że zostanie wykonana czynność niemożliwa ze względu na prawa 

natury  (np.  przewiezienie  osoby  na  Marsa),  gdy  obiecano  przekazanie  rzeczy  nieistniejącej  lub  ustalono  podobnie 
nierealny obowiązek. Powody niemożliwości mogą być różne, jednak z niemożliwością mamy do czynienia wyłącznie 
wtedy,  gdy  ma  ona  charakter  obiektywny,  tzn.  gdy  umowy  nie  mógłby  wykonać  nikt,  a  nie  tylko  strona  umowy. 
Osoba  obiecująca  czynność  zasadniczo  możliwą,  jednak  nie  mogąca  jej  sama  wykonać,  ponosi  za  to  pełną 
odpowiedzialność. Przy ustalaniu, czy świadczenie było niemożliwe już przed zawarciem umowy nie ma znaczenia, czy 
strony  o  tym  wiedziały,  czy  też  nie.  Dlatego  gdy  wykonanie  pewnych  prac  (umowa  o  dzieło)  od  początku  nie  było 
możliwe  ze  względu  na  właściwości  rzeczy,  na  której  prace  miały  być  wykonane  niezależnie  od  tego,  czy  strony 
okoliczność znały, czy też dowiedziały się o niej dopiero po zawarciu umowy, czy nawet po rozpoczęciu prac. To, czy 
dana  strona  wiedziała  o  niemożliwości  wykonania  umowy  może  powodować  jedynie  roszczenia  odszkodowawcze 
drugiej strony. Niemożliwość następcza - gdy wykonanie umowy stało się niemożliwe dopiero po jej zawarciu. W 
takich wypadkach rozwiązanie prawne zależy od tego, czy strony są za tą niemożliwość odpowiedzialne czy też nie. Ze 
względu  na  jedną  z  podstawowych  zasad  prawa  cywilnego,  nie  można  nikogo  prawnie  zobowiązać  do  świadczeń 
niemożliwych. Dlatego gdy świadczenie nie może zostać - obiektywnie rzecz biorąc - spełnione, strona uprawniona w 
umowie nie może się go domagać. Możliwe są w pewnych wypadkach roszczenia o odszkodowanie czy świadczenia 
zastępcze  jednak  pierwotny  zamiar  stron  nie  zostanie  już  zrealizowany.  W  wypadku,  gdy  dłużnik  nie  ponosi 
odpowiedzialności  za  niemożliwość  zatem  strony  nie  są  sobie  nic  winne.  Obowiązek  drugiej  strony  również  wygasa, 
zapłata  za  świadczenie  niemożliwe  nie  należy  się  (gdy  została  już  zapłacona,  podlega  zwrotowi).  Natomiast  w 
wypadku, gdy osoba zobowiązana do świadczenia spowoduje niemożliwość tego świadczenia (np. zniszczy sprzedaną 
i  jeszcze  nie  przekazaną  rzecz),  wtedy  druga  strona  może  żądać  naprawienia  szkody  lub  odstąpić  od  umowy, 
Naprawienie szkody może polegać m.in. na zwrocie zapłaconej ceny za rzecz czy usługę, ale może sięgać też dalej, 
np. obejmować utracone korzyści. ewentualnie zapłacona już cena podlega zwrotowi. 
  
12. Impossibilium nulla obligatio est według KC 
Pole swobody  umów ograniczają przepisy  o niemożliwości świadczenia (art. 387  KC). Opierając się na założeniu, że 
niecelowe byłoby podejmowanie jakichkolwiek zobowiązań, które nie mogą być  zrealizowane, ustawodawca stanowi 
w art. 387 KC generalną zasadę, że umowa o świadczenie niemożliwe jest nieważna. Kwalifikacja ta odnosi się jednak 
tylko  do  sytuacji,  gdy  świadczenie  było  niemożliwe  w  chwili  zawarcia  umowy  (tzw.  niemożliwość  uprzednia  lub 
pierwotna).  Jeżeli  bowiem  stało  się  ono  niemożliwe  dopiero  później  (tzn.  niemożliwość  następcza),  to  umowa  jest 
ważna,  aczkolwiek  nie  może  być  wykonana  i  z  tego  względu  w  takim  przypadku  znajdują  zastosowanie  przepisy 
określające  skutki  niewykonania  zobowiązania.  Gdyby  jedna  ze  stron  wiedziała  w  chwili  zawarcia  umowy  o 
niemożliwości  świadczenia  i  drugiej  strony  z  błędu  nie  wyprowadziła,  to  takie  nielojalne  zachowanie  się  wymaga 
sankcji. Znajduje ona wyraz w tym, że na stronie tej ciąży obowiązek naprawienia szkody, jaką druga strona poniosła 
przez to, że zawarła umowę nie wiedząc o niemożliwości świadczenia.  
 
13. Świadczenia jednorazowe, ciągłe i okresowe – pojecie, przykłady i różnice 
Świadczenia  jednorazowe  Świadczenia  jednorazowe  charakteryzują  się  tym,  że  dla  określenia  treści  i  rozmiaru 
powinnego zachowania się dłużnika nie trzeba odwoływać się do czynnika czasu.  Świadczenie jednorazowe dokonuje 
się  w  pewnym  dłuższym  lub  krótszym  odcinku  czasu,  jednakże  element  ten  nie  wpływa  na  treść  i  rozmiar 
świadczenia, lecz jedynie wskazuje na sposób jego wykonania w szczególności na termin wykonania. Np. Świadczenie 
polegające  na  wydaniu  lub  przeniesieniu  własności  rzeczy.  Świadczenia  okresowe  Dla  opisania  treści  i  rozmiaru 
świadczeń  okresowych  konieczny  jest  już  element  czasu.  Są  to  bowiem  czynności  powtarzające  się  cyklicznie,  w 
określonych z góry odstępach czasu, np. świadczenia rentowe. Im dłużej trwa stosunek zobowiązaniowy tego rodzaju, 
tym więcej świadczeń powinien otrzymać wierzyciel od dłużnika. Cecha ta różni świadczenia okresowe od świadczenia 
jednorazowego rozłożonego na raty. W tym ostatnim przypadku rozmiar świadczenia jest od razu z góry określony i to 
bez odwołania się do elementu czasu. Niezależnie od tego, na ile rat świadczenie zostanie rozłożone i na jaki okres — 
wielkość  jego  nie  ulegnie  zmianie.  Terminów  przedawnienia  wynoszą  z  reguły  3  lata.  Świadczenia  ciągle  E1ernent 
czasu jako wyznacznik treści i rozmiaru świadczenia, odgrywa również istotną rolę w świadczeniach ciągłych. Polegają 
one  na  określonym,  stałym  zachowaniu  się  dłużnika  w  czasie  trwania  zobowiązania.  Nie  da  się  w  nich  wyróżnić 
powtarzających  się, odrębnych czynności, które można by było traktować jako świadczenia samodzielne. Najbardziej 
typowym  przykładem  świadczeń  ciągłych  są  świadczenia  przybierające  postać  zaniechania  (niecznienia).    Jednakże 
również  działania,  aczkolwiek  —  z  natury  rzeczy  —  niemogące  występować  nieprzerwanie,  przybierają  także  postać 
świadczeń  ciągłych,  np.  świadczenie  pracy.  Zobowiązania,  w  których  występują  świadczenia  okresowe  łub  ciągłe,  a 
więc  w  których  element  czasu  odgrywa  tak  istotną  rolę,  określa  się  łącznym  mianem  zobowiązań  ciągłych.  Jeżeli. 
zostały one ustanowione na czas oznaczony, to wygasają z upływem tego terminu, chyba że strony go przedłużyły. 

Wygaśnięcie  bezterminowych  zobowiązań  ciągłych: 

Po  pierwsze  —  wszystkie  one  ulegają  wygaśnięciu  przez 

wypowiedzenie,  a  nie  przez  odstąpienie  od  umowy.  Ma  to  doniosłe  konsekwencje  prawne,  albowiem  odstąpienie 
działa  ze  skutkiem  wstecznym,  tj.  od  powstania  zobowiązania  i  wymaga  w  związku  z  tym  zwrotu  spełnionych  już 
świadczeń.  Natomiast  wypowiedzenie  działa  od  chwili  jego  złożenia  lub  od  upływu  terminu  określonego  w 
wypowiedzeniu.  Jeżeli jednak przepis szczególny tak stanowi, także strona zobowiązania trwałego ma prawo odstąpić 
od  umowy,  z  reguły  ze  skutkiem  wyłącznie  na  przyszłość.  Po  drugie,  niedopuszczalne  są  wieczyste  zobowiązania, 
ponieważ  urągałoby  to  konstytucyjnie  zawarowanej  wolności  człowieka.  W  związku  z  tym  KC  głosi,  iż  każde 
bezterminowe  zobowiązanie  o  charakterze  ciągłym  wygasa  po  wypowiedzeniu  przez  dłużnika  lub  wierzyciela  z 
zachowaniem terminów umownych, ustawowych lub zwyczajowych, a w razie braku takich terminów niezwłocznie po 

wypowiedzeniu. Jest to oczywiście norma bezwzględnie wiążąca. Postanowienia czynności prawnej z nią sprzeczne są 
więc bezwzględnie nieważne. 
 
14. Świadczenia podzielne i niepodzielne –pojęcie i przykłady 
Świadczenie  niepodzielne  charakteryzuje  się  tym,  że  nie  można  wykonać  go  częściowo  bez  istotnej  zmiany  jego 
przedmiotu  lub  wartości.  Np.  Niepodzielne  będzie  świadczenie  polegające  na  dostarczeniu  pary  rękawiczek  albo 
brylantu, natomiast podzielnym świadczeniem będzie zapłata określonej sumy pieniężnej. O tym, czy świadczenie ma 
charakter  podzielny,  czy  niepodzielny,  decyduje  przede  wszystkim  cel  świadczenia,  a  więc  wynikający  z  treści 
zobowiązania interes wierzyciela. Z podziałem świadczeń na podzielne i niepodzielne łączą się konsekwencje prawne 
w  zakresie  dopuszczalności  i  skutków  spełnienia  części  świadczenia  oraz  struktury  zobowiązania  w  razie  wielości 
dłużników lub wierzycieli.  
 
15. Świadczenia indywidualne  rodzajowe – pojęcie, przykłady i znaczenie prawne 
Świadczenie oznaczone co do tożsamości ma za przedmiot rzecz indywidualnie oznaczoną. Natomiast w świadczeniu 
oznaczonym  co  do  gatunku  rzecz  określona  jest  tylko  wedle  cech  rodzajowych;  każdy  więc  z  desygnatów 
mieszczących się w zakresie wyznaczonym treścią danej nazwy może być przedmiotem świadczenia. Nie jest istotny 
fakt,  czy  dla  określenia  rzeczy  oznaczonej  co  do  tożsamości  posłużono  się  nazwą  indywidualną,  z  założenia 
obejmującą  jeden  tylko  desygnat  (np.  „ta  książka”  albo  „to  zboże”,  które  płynie  na  danym  statku),  czy  nazwą 
generalną, mającą jeden tylko desygnat (np. kupuję najmłodszego źrebaka z danej stadniny). Podział na świadczenia 
oznaczone  co  do  tożsamości  (indywidualnie)  i  oznaczone  co  do  gatunku  (rodzajowo)  jest  podziałem  zupełnym  i 
wyczerpującym zarazem; nie ma więc w odniesieniu do rzeczy trzeciej kategorii świadczeń. Jeżeli mówi się niekiedy o 
tzw. ograniczonych świadczeniach rodzajowych, to w istocie chodzi tu zawsze o świadczenia określone według cech 
rodzajowych  rzeczy.  Np.  W  umowie  kontraktacji  rolnik  zobowiązuje  się  dostarczyć  tonę  żyta  ze  swojego 
gospodarstwa. Treść konkretnego zobowiązania wskazuje na to, czy świadczenie oznaczone zostało co do tożsamości, 
czy  co  do  gatunku.  Jeżeli  świadczenie  zostało  oznaczone  co  do  tożsamości,  od  razu  przybiera  ono  tak  dalece 
skonkretyzowaną  postać,  że  nadaje  się  do  wykonania.  Natomiast  świadczenie  oznaczone  co  do  gatunku  wymaga 
jeszcze  konkretyzacji,  to  znaczy  wskazania  konkretnego  desygnatu  odpowiadającego  cechom  określonym  w  treści 
zobowiązania.  Z  zasady  uprawnienie  to  przysługuje  dłużnikowi,  przy  czym  powinien  on  świadczyć  rzeczy  średniej 
jakości.  
 
16. Zobowiązania pieniężne a zobowiązania ze świadczeniem pieniężnym 
Świadczenie  pieniężne  polega  na  przekazaniu  z  majątku  dłużnika  do  majątku  wierzyciela  określonej  wartości 
majątkowej  wyrażonej  w  jednostkach  pieniężnych,  czyli  sumy  pieniężnej  .  Zobowiązanie,  którego  przedmiotem  jest 
tego rodzaju świadczenie,  nazywa się zobowiązaniem pieniężnym. Świadczenie pieniężne nie staje się niemożliwe w 
razie  zmiany  systemu  pieniężnego,  ponieważ  powoduje  ona  jedynie  substytucję  jednej  jednostki  pieniężnej  przez 
inną,  a  nie  zniknięcie  przedmiotu  zobowiązania.  Świadczenia  pieniężne  nie  wymagają    konkretyzacji,  a  w 
konsekwencji  nie  stosuje  się  do  nich  postanowień,  że  dłużnik  powinien  świadczyć  rzeczy  średniej  jakości. 
Zobowiązania  ze  świadczeniem  pieniężnym  W  zobowiązaniach  tych  pieniądz,  w  odróżnieniu  od  zobowiązań 
pieniężnych w ścisłym tego słowa znaczeniu, nie występuje w roli pierwotnego przedmiotu świadczenia wyrażonego 
jako  określona  suma  pieniężna.  Jego  rola  jest  wtórna;  służy  bowiem  jako  surogat  w  istocie  innych  świadczeń.  W 
konsekwencji  rozmiar  świadczenia  pieniężnego  zależy  tu  od  wartości  tego  dobra  lub  usługi,  której  surogatem  jest 
pieniądz.  Rola  jego  polega  więc  tylko  na  tym,  że  jest  on  środkiem  zwolnienia  się  z  zobowiązania.  Klasycznymi 
przykładami zobowiązań niepieniężnych, w których świadczenie pieniężne pełni jedynie rolę umarzania zobowiązań w 
istocie niepieniężnych, są: odszkodowania za doznaną szkodę, pieniężne wyrównanie bezpodstawnego wzbogacenia, 
oznaczenie w pieniądzu świadczeń alimentacyjnych.  
 
17. Zasada walutowości i jej znaczenie 
Do zobowiązań pieniężnych odnosi się zasada walutowości (ściślej mówiąc  jednowalutowości). Wysławia ją art. 358 
KC  stanowiąc,  że  z  zastrzeżeniem  wyjątków  w  ustawie  przewidzianych,  zobowiązania  pieniężne  na  obszarze 
Rzeczypospolitej  Polskiej  mogą  być  wyrażone  tylko  w  pieniądzu  polskim.  Reguła  ta  odnosi  się  do  zobowiązań 
powstałych  z  jakichkolwiek  źródeł,  a  więc  nie  tylko  z  czynności  prawnych,  ale  także  z  decyzji  administracyjnych, 
orzeczeń sądowych albo z ustawy. Zmierza ona do ochrony pieniądza polskiego, przeciwdziałając wypieraniu go przez 
inne  waluty.  Czynność  prawna  opiewająca  na  świadczenie  pieniężne  w  walucie  obcej  jest  bezwzględnie  nieważna, 
jeżeli została dokonana bez wymaganego zezwolenia. Dłużnik nie może zatem — bez zgody wierzyciela — zwolnić się 
z zobowiązania świadcząc pieniędzmi polskimi ekwiwalent waluty obcej, ani też wierzyciel nie może żądać zapłaty w 
złotych  zobowiązania  wyrażonego  pieniędzmi  zagranicznymi.  Ograniczeń  wynikających  z  zasady  walutowości  nie 
stosuje  się,  gdy  ustalanie  należności  dokonywane  jest  przez  organ  władzy  publicznej  podejmujący  czynności  w 
postępowaniu  karnym,  cywilnym  lub  administracyjnym,  w  tym  zabezpieczającym  lub  egzekucyjnym.  Każde 
zobowiązanie  opiewające  na  walutę  obcą  w  ogóle  nie  ma  charakteru  zobowiązania  pieniężnego.  W  tym  rozumieniu 
zasada walutowości urasta do jednej z konstytutywnych cech pojęcia zobowiązania pieniężnego.  
 
18. Nominalizm i jego znaczenie 

Zasada  nominalizmu  wyraża  regułę  prawną,  w  myśl  której  zobowiązanie  pieniężne  należy  spełnić  przez  zapłatę  tej 
samej sumy pieniężnej, na jaką opiewał dług w chwili jego powstania. Zasada ta opiera się na założeniu, że jednostki 
pieniężne mają pewną  stałą wartość określoną przez  państwo, która wyrażona  jest na znakach pieniężnych. Jest to 
tzw.  wartość  nominalna  pieniądza  —  stąd  bierze  się  określenie  „zasada  nominalizmu”.  Zastosowanie  zasady 
nominalizmu do zobowiązań pieniężnych  które trwają pewien okres (a więc gdy mija jakiś  czas między powstaniem 
zobowiązania a jego wykonaniem), zawsze prowadzi do tego, że wierzyciel uzyska inną wartość ekonomiczną od tej, 
jaką  miała  jego  wierzytelność  w  chwili  jej  powstania.  Zasada  nominalizmu  odnosi  się  wyłącznie  do  zobowiązań, 
których  przedmiotem  „od  chwili  powstania”  jest  suma  pieniężna.  Tego  rodzaju  zobowiązania  zwykło  się  określać 
mianem zobowiązań pieniężnych w ścisłym tego słowa znaczeniu.  
 
19. Waloryzacja umowna 
Podmioty  stosunków  obligacyjnych,  korzystając  z  waloryzacji  umownej,  mogą  same  dokonać  zabezpieczenia 
świadczeń  pieniężnych  przed  skutkami  zmiany  siły  nabywczej  pieniądza.  Taki  instrument,  jako  wyjątek  od  zasady 
nominalizmu  dopuszcza  art    358(1)  który  stanowi  iż  strony  mogą  zastrzec  w  umowie,  że  wysokość  świadczenia 
pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości.-Zastrzeżenia tego rodzaju nazywane są 
klauzulami  waloryzacyjnymi.  Sens  tych  klauzul  polega  na  tym  że  wskazują  one  ile  pieniędzy  trzeba  zapłacić  aby 
zobowiązanie zostało umorzone. zastrzeżenie umowne, przez które strony umawiają się, że wykonanie zobowiązania 
nastąpi  poprzez  spełnienie  świadczenia(najczęściej  pieniężnego)  w  rozmiarze  lub  ilości  wynikających  z  określonego 
miernika.  Zostaje  wskazany  miernik  wartości,  według  którego  ustalić  należy  wysokość  świadczenia  pieniężnego. 
Miernikiem  tym  mogą  być  waluty  obce  -    klauzula  walutowa;  klauzula  towarowa-  za  miernik  wartości  przyjmuje  się 
ceny określonego towaru; wartość wskaźnika- inflacja, giełda itp. ; klauzula złota ; klauzula uposażenia- miernikiem 
jest  minimalna  lub  średnia  płaca  w  całej  gospodarce,  sektorze  lub  zawodzie.  Waloryzacja  umowna  na  celu 
zabezpieczenie  obu  stron  kontraktu  przed  ryzykiem  zmiany  wartości  świadczenia  umownego  (najczęściej  pieniądza 
krajowego). Waloryzacja umowna dotyczyć może wszystkich rodzajów umów, może odnosić się także do zobowiązań 
pozaumownych.  Stosowanie  umownych  klauzul  waloryzacyjnych  wskazane  jest  zwłaszcza  w  razie  zawiązywania 
stosunków  zobowiązaniowych  ciągłych,  choć  nie  ma  prawnych  przeszkód  ku  temu,  by  strony  zawarły  klauzule 
waloryzacyjne w umowach krótkoterminowych, o ile uzasadnione byłoby to dynamiką zmian wartości pieniądza. 
 
20. klauzule waloryzacyjne – pojęcia, rodzaje i znaczenie  

Pojęcie Strony mogą zastrzec w umowie, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego niż 
pieniądz  miernika  wartości.  Zastrzeżenia  tego  rodzaju  nazywa  się  klauzulami  waloryzacyjnymi  Nie  zmieniają  one 
przedmiotu  świadczenia  którym  nadal  pozostaje  pieniądz  -  w  szczególności  waluta  wskazana  w  treści  zobowiązania 
pieniężnego,  którym  z reguły jest pieniądz polski. Miernik wartości  Stosowanymi miernikami mogą być także waluty 
obce,  gdyż  wówczas  nie  pełnią  one  funkcji  pieniądza,  lecz  występują  w  charakterze  miernika  wartości,  jak  inne 
stosowane  wyznaczniki.  Typowymi  stosowanymi  w  obrocie  klauzulami  waloryzacyjnymi  są:  1)  klauzule  walutowe 
które  za  miernik  przyjmują  inną  walutę  niż  ta  na  którą  opiewa  zobowiązanie  pieniężne,2)  klauzule  towarowe;  za 
miernik wartości przyjmuje się tu cenę określonego towaru, 3) klauzule indeksowe; za miernik wartości przyjmuje się 
wartość powszechnie znanego wskaźnika, 4) klauzula złota, która wskazuje, że dłużnik ma zapłacić wierzycielowi tyle 
pieniędzy, ile w dniu wymagalności wynosi cena określonej ilości złota; 5) klauzula uposażenia, uznająca za miernik 
wartości  minimalną  lub  średnią  płacę  w  całej  gospodarce,  określonym  sektorze  lub  zawodzie.  Miernikiem  wartości 
mogą być drogie kamienie, przeciętny poziom wszystkich cen określany przez wskaźnik inflacji. 
 
21. Waloryzacja sądowa  

Wyłomem w zasadzie nominalizmu jest również. waloryzacja sądowa. Dla jej zastosowania spełnione być muszą dwie 
przesłanki: 1) istotna zmiana siły nabywczej pieniądza, 2) żądanie strony stosunku zobowiązaniowego skierowane do 
sądu, bowiem sąd nie może w tej materii orzekać z urzędu Istotna zmiana siły nabywczej pieniądza nastąpić musi po 
powstaniu  zobowiązania,  a  przed  jego  wygaśnięciem.  Przepis  nie  precyzuje,  co  należy  rozumieć  poprzez  „istotną" 
zmianę siły nabywczej pieniądza. Ustawodawca posłużył się terminem niedookreślonym, pozostawiając orzecznictwu 
wypełnienie  go  treścią.  Użyty  przez  ustawodawcę  w  przepisie  zwrot  „istotna  zmiana"  wskazuje,  że  musi  to  być 
znaczna,  duża  zmiana.  Nie  musi  to  być  jednak  zmiana  gwałtowna,  nagła  –  wystarczy,  gdy  zmiana  ta  będzie 
następstwem  niewielkiego  w  skali  roku  spadku  siły  nabywczej  pieniądza,  która  utrzymywała  się  będzie  w  długim 
okresie  trwania  zobowiązania.  Jednak  w  piśmiennictwie  przyjmuje  się,  że  w  przypadku  zobowiązań  z  czynności 
prawnych zmiany siły nabywczej pieniądza nieznacznych rozmiarów, utrzymujące się nawet w dłuższym okresie czasu 
–  mieszczą  się  w  zakresie  normalnego  ryzyka  kontraktowego  i  nie  uzasadniają  waloryzacji  O  istotności  zmiany  siły 
nabywczej pieniądza rozstrzyga różnica pomiędzy realną wartością sumy pieniężnej z chwili orzekania i jej wartością z 
chwili  powstania  zobowiązania  O  tym,  czy  zmiana  ma  charakter  istotny,  każdorazowo  decydował  będzie  więc  sąd, 
nieskrępowany  jakimikolwiek  miernikami  szczegółowymi,  po  wszechstronnym  rozważeniu  okoliczności  konkretnej 
sprawy,  przy  stosowaniu  ogólnych,  kierunkowych  wskazań  zawartych  w  ustawie  (rozważenie  interesów  obu  stron  i 
zgodnie  z  zasadami  współżycia  społecznego).  Zmiany  wartości  pieniądza  muszą  być  istotne  –  natomiast  nieznaczne 
wahania wartości pieniądza, jako zjawisko typowe, mieszczące się w zakresie normalnego ryzyka umownego, a więc 
ryzyka,  które  powinno  być  brane  pod  uwagę  przez  każdą  ze  stron  zobowiązania  pieniężnego,  nie  uzasadniają 

ingerencji  sądu  w  treść  zobowiązania.  Dodatkowo  uwzględnić  należy,  że  zmiany  wartości  pieniądza  stanowią 
normalny  element  procesów  ekonomicznych  w  gospodarce  rynkowej,  wobec  tego  przyjęcie  kryterium  „istotności" 
stanowi pewną tamę przed wytaczaniem wielkiej liczby powództw w sytuacji niewielkiej, kilkuprocentowej inflacji lub 
deflacji.  Wyłączenie  normalnego  ryzyka  kontraktowego  będzie  więc  możliwe  jedynie  poprzez  wprowadzenie  do 
umowy  klauzuli  waloryzacyjnej.  Natomiast  jeśli  strony  takiej  klauzuli  nie  przewidziały,  to  możliwość  domagania  się 
zmiany  wysokości  świadczenia  uzależniona  jest  od  zaistnienia  „istotnej  zmiany  siły  nabywczej  pieniądza".    Istotna 
zmiana  siły  nabywczej  pieniądza  „otwiera"  samą  możliwość  domagania  się  zmiany  wysokości  świadczenia,  tworząc 
swoisty „stan waloryzacyjności". Jeśli zatem sąd uzna, że mamy do czynienia ze zmianą istotną, to dopiero wówczas 
dokonuje  ustaleń  co  do  interesów  stron,  a  następnie  ocenia  te  interesy  w  świetle  zasad  współżycia  społecznego  i 
podejmuje  decyzję  o  waloryzacji  świadczenia  z  datą  orzekania.  Istotne  są  tylko  te  zmiany,  które  powstały  po 
powstaniu  zobowiązania,  czyli  te,  które  dokonały  się  podczas  trwania  zobowiązania.  Oznacza  to  w  konsekwencji 
niemożność  waloryzacji  zobowiązań  już  spełnionych  (wygasłych).  Waloryzacja  sądowa  dokonywana  jest  zawsze  na 
żądanie  strony  zobowiązania  –  może  to  być  powództwo  o  ukształtowanie  zobowiązania  lub  powództwo  zawierające 
żądanie  zasądzenia  zmienionego  świadczenia.  Powód  nie  ma  obowiązku  wskazywania  sądowi  sposobu  obliczania 
nowej  wysokości  świadczenia,  choć  na  nim  spoczywa  ciężar  dowodu  istotnej  zmiany  siły  nabywczej  pieniądza.  
Inicjatywa  dokonania  zmiany  wysokości  świadczenia  musi  wyjść  od  wierzyciela,  jemu  bowiem  służy  podmiotowe 
prawo (ale nie roszczenie) żądania waloryzacji  Skoro więc kompetencja do żądania waloryzacji nie jest roszczeniem, 
nie ulega ona przedawnieniu.  
 
22. Różnice między waloryzacją umowną a sądową.   

Waloryzacja  umowna:  ar  358.  §  1.  kodeksu  cywilnego  mówi,  że  jeżeli  przedmiotem  zobowiązania  od  chwili  jego 
powstania jest suma pieniężna, spełnienie świadczenia następuje przez zapłatę sumy nominalnej. Suma nominalna to 
suma  na  którą  opiewa  świadczenie  w  chwili  powstania  zobowiązania.  Strona  nie  ma  zatem  możliwości  zmienienia 
wysokości świadczenia chyba że do umowy załączono klauzulę waloryzacyjną.  Podstawę do takiego rozwiązania daje 
artykuł 358.2. Mówi on że strony mogą zastrzec w umowie, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona 
według innego niż pieniądz miernika wartości. Ustawodawcy chodzi utaj o przeliczenie świadczenia według miernika 
innego  niż  pieniądz  polski.  Ze  względu  na  przyjęte  kryterium  przeliczania  możemy  wyróżnić  następujące  klauzule: 
klauzula  złota  –  zwrot  następuje  po  przeliczeniu  świadczenia  według  wartości  (ceny)  określonej  ilości  złota,  )  w 
chwili wymagalności zobowiązania, klauzula towarowa - za miernik wartości przyjmujemy cenę wybranego towaru 
(np.  węgla,  ropy,  zboża),  klauzule  indeksowe  –  miernik  wartości  stanowią  tu  wybrane  wskaźniki  kosztów  (np. 
średnie  wynagrodzenie  w  danym  sektorze,  wskaźnik  inflacji,  cena  m2  mieszkania),  klauzula  walutowa  –  zwrot 
następuje po przeliczeniu świadczenia według waluty obcej lub koszyka walut. Waloryzacja sądowa jest możliwa 
na  wniosek  strony,  w  przypadku  istotnej  zmiany  siły  nabywczej  pieniądza.  O  tym  czy  zmiana  była  istotna  decyduje 
sąd.  Ważne  jest  by  zmiana  siły  nabywczej  nastąpiła  podczas  trwania  zobowiązania.  Waloryzacja  świadczeń 
wykonanych lub wygasłych jest niedopuszczalna. Sąd po uwzględnieniu interesu stron i zasad współżycia społecznego 
może zmienić wysokość świadczenia lub sposób jego spełnienia. Z żądaniem zmiany wysokości lub sposobu spełnienia 
świadczenia  pieniężnego  nie  może  wystąpić  strona  prowadząca  przedsiębiorstwo,  jeżeli  świadczenie  pozostaje  w 
związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa. 

23. Waloryzacja sądowa a  Klauzula rebus sic stantibus 

Z żądaniem zmiany wysokości lub sposobu spełnienia świadczenia pieniężnego nie może wystąpić strona prowadząca 
przedsiębiorstwo, jeżeli świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa. Przedsiębiorcy mogą 
skorzystać  z  artykułu  357(1)k.c.  Zgodnie  z  nim,  jeżeli  z  powodu  nadzwyczajnej  zmiany  stosunków  spełnienie 
świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony 
nie  przewidywały  przy  zawarciu  umowy,  sąd  może  po  rozważeniu  interesów  stron,  zgodnie  z  zasadami  współżycia 
społecznego,  oznaczyć  sposób  wykonania  zobowiązania,  wysokość  świadczenia  lub  nawet  orzec  o  rozwiązaniu 
umowy.    Należy  mieć  jednak  na  uwadze  że  skorzystanie  z  tej  klauzuli  ograniczone  jest  do  wyjątkowych  sytuacji 
których strony nie mogły przewidzieć ani im zapobiec – klęsk żywiołowych, gwałtownych kryzysów i związanej z nimi 
bardzo  wysokiej  inflacji  czy  hiperinflacji,  zamieszek  itp.  Na  tą  klauzulę  może  się  powołać  każda  ze  stron  –  zarówno 
wierzyciel jak i dłużnik.  

24. Odsetki – pojecie, funkcje i rodzaje 
Odsetki  są  świadczeniem  ubocznym  (akcesoryjnym),  realizowanym  z  reguły  w  takich  samych  przedmiotach,  co 
świadczenie  główne  i  w  wysokości  obliczonej  według  stopy  procentowej  i  czasu  potencjalnego  korzystania  z 
przedmiotów objętych świadczeniem głównym. Odsetki zawsze przybierają postać świadczeń okresowych, chociażby 
wyznaczone  były  przez  sąd  jednorazowo  ex  post  jako  konsekwencja  opóźnionego  świadczenia  pieniężnego.  Z  tego 
względu świadczenie odsetek zbliża się do rent oraz rat amortyzacyjnych. Zapłata odsetek ani więc nie redukuję, ani 
nie umarza długu głównego, od którego oblicza się należne odsetki. Jako świadczenia uboczne są zarazem związane 
ze świadczeniem głównym. Istnieją nadal mimo wygaśnięcia lub przedawnienia roszczenia. Odsetki mogą pełnić różne 
funkcje  gospodarcze.  Jest  nią  wynagrodzenie  za  możliwość  korzystania  z  cudzych  pieniędzy  lub  innych  wartości 
(kapitału)  w  pewnym  okresie.  Poza  odsetkami  służącymi  wyłącznie  wynagrodzeniu  za  możliwość  użycia  kapitału 

można  jeszcze  w  polskim  systemie  prawnym  wyróżnić:  1)    odsetki  za  opóźnienie,  które  należy  płacić  w  razie 
niewykonania zobowiązania pieniężnego w przewidzianym terminie. Ich cechy wiążą się z pełnioną przez nie funkcją 
odszkodowawczą. 2)  odsetki o funkcji waloryzacyjnej. Ich wysokość oscyluje wokół wskaźnika inflacji. Służą więc nie 
tylko wynagrodzeniu za możliwość korzystania z kapitału, ale i rekompensują spadek siły nabywczej pieniądza.   
 
25. odsetki maksymalne 
W myśl przepisów jeśli w umowie zastrzeże się odsetki, które przepisy traktują jako lichwiarskie, to oprócz faktu, że 
taka umowa w części dotyczącej odsetek będzie nieważna, a więc wierzycielowi będą przysługiwać odsetki określone 
przepisami, 

to 

również 

w 

niektórych 

przypadkach 

będzie 

się 

on 

narażał 

na 

sankcje 

karne. 

Wysokość  odsetek  wynikających  z  czynności  prawnej  nie  może  w  stosunku  rocznym  przekraczać  czterokrotności 
wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego (są to tzw. odsetki maksymalne). W przypadku, 
gdy Rada Polityki Pieniężnej zmieni w ciągu roku stopy procentowe również i wysokość odsetek ulegnie zmianie gdy 
umowa będzie przewidywać odsetki wyższe niż czterokrotna wartość stopy kredytu lombardowego lub gdy odsetki nie 
zostaną  odpowiednio  zmniejszone  gdy  RPP  obniży  stopy  procentowe,  wierzycielowi  będą  przysługiwać  tylko  odsetki 
maksymalne, czyli wynikające z przytaczanych przepisów.  W przypadku umów zawieranych z konsumentami, a więc 
w umowach o kredycie konsumenckim, jeśli kredytodawcy będą zastrzegać w umowach, wyższych odsetek niż odsetki 
maksymalne to oprócz nieważności umowy dotyczącej zastrzeżenia wygórowanych odsetek będzie on narażał się na 
sankcje  w  postaci  kary  grzywny,  kary  ograniczenia  wolności  albo  pozbawienia  wolności  do  lat  2. 
Aby  kredytodawcy  nie  próbowali  omijać  w/w  przepisów  poprzez  zwiększanie  innych  opłat  (np.  manipulacyjnych), 
ustawodawca 

wprowadził 

i 

w 

tym 

względzie 

pewne 

obostrzenia. 

Łączna kwota wszystkich opłat, prowizji oraz innych kosztów związanych z zawarciem umowy o kredyt konsumencki, 
z wyłączeniem udokumentowanych lub wynikających z innych przepisów prawa kosztów związanych z ustanowieniem, 
zmianą  lub  wygaśnięciem  zabezpieczeń  i  ubezpieczeń  (w  tym  kosztów  ubezpieczenia  spłaty  kredytu,  wpisów  do 
hipoteki,  ustanowienia  zastawu  rejestrowego,  itp.  ),  nie  może  przekroczyć  5  %  kwoty  udzielonego  kredytu 
konsumenckiego.  Strony  nie  mogą  wyłączać  ani  ograniczać  przepisów  o  odsetkach  maksymalnych,  także  w  razie 
dokonania  wyboru  prawa  obcego.  Mają  zastosowanie  do  umów  zwieranych  po  20.02.2006  roku.  .  Mimo 
obowiązywania  w/w  przepisów  są  podpisywane  umowy,  gdzie  strona  wyraża  zgodę  na  tak  wysokie  odsetki.  Jeśli 
dotyczy to zwykłej umowy, strona może bez żadnych przeszkód, uchylić się od zapłaty tak wysokich odsetek. Jednak 
w przypadku, gdy strona zgodziła się w umowie na odsetki lichwiarskie i w akcie notarialnym poddała się egzekucji, 
ma  możliwość  obrony  dopiero  wówczas  gdy  została  wszczęta  przeciwko  niej  egzekucja  komornicza.  Wiąże  się  to  z 
faktem, że w przypadku gdy wierzyciel ubiega się o nadanie aktowi notarialnemu klauzuli wykonalności, sąd nie może 
badać  ważności  umowy  czy  innej  czynności  prawnej  objętej  tym  aktem.  Sąd  sprawdza  tylko  czy  tego  typu  umowa 
została sporządzona poprawnie pod względem formalnym. Dopiero po wszczęciu egzekucji dłużnik jest uprawniony do 
wszczęcia postępowania przeciwegzekucyjnego, w którym może żądać pozbawienie tytułu wykonawczego klauzuli 
wykonalności w całości lub w części. 
 
26. Źródła obowiązku świadczenia odsetek 
Prawo polskie nie ustanawia jakiegoś ogólnego obowiązku płacenia odsetek. Odsetki od sumy pieniężnej należą się w 
trzech  przypadkach:  a)  gdy  to  wynika  z  czynności  prawnej,  b)  w  sytuacjach  określonych  przez  ustawę,  c)  na 
podstawie  orzeczenia  sądu  lub  decyzji  innego  właściwego  organu.  a)  Jest  oczywiste,  że  jeden  podmiot  nie  może 
mocą  swojego  jednostronnego  oświadczenia  woli  nakładać  obowiązku  płacenia  odsetek  na  inny  podmiot.  Byłoby  to 
bowiem sprzeczne z elementarną zasadą prawa cywilnego, jaką jest autonomia ich podmiotów. Obowiązek płacenia 
odsetek może więc powstać na podstawie umowy stron zawieranej według ogólnych reguł. 
Jednostronnie  dodane  do  umowy  dodatkowe  postanowienia  określające  obowiązek  płacenia  odsetek  w  oznaczonej 
wysokości  nie  są  więc  wiążące.  Zasada  ta  odnosi  się  również  do  banków.  b)  Spośród  sytuacji,  z  którymi  przepisy 
prawne bezpośrednio łączą obowiązek płacenia odsetek, największą doniosłość ma opóźnienie dłużnika w spełnieniu 
świadczenia  pieniężnego.  Na  podstawie  przepisów  ustawy  wierzyciel  może  żądać  od  dłużnika  zapłaty  odsetek 
ustawowych  za  okres  począwszy  od  31  dnia  po  spełnieniu  swojego  świadczenia  niepieniężnego  aż  do  dnia  zapłaty. 
Jeżeli dłużnik nie dokona zapłaty w terminie określonym w umowie (gdy umowa terminu nie oznacza — w terminie 
wskazanym  w  wezwaniu  do  zapłaty,  np.  na  fakturze),  wówczas  wierzycielowi  przysługują  odsetki  w  wysokości 
odsetek  za  zwłokę  ustalanych  dla  zobowiązań  podatkowych,  chyba  że  strony  uzgodniły  wyższe  odsetki.  c)  Sądy  i 
organy administracyjne nie uzyskują generalnej kompetencji do wyznaczania obowiązku płacenia odsetek. Muszą być 
do tego upoważnione szczególnymi normami prawnymi, których jest niewiele. 
 
27. Zakaz anatocyzmu i jego wyłączenia 
W  celu  ochrony  dłużnika  przed  nadmiernymi  obciążeniami  z  tytułu  odsetek  polski  system  prawny  ustanawia  zakaz 
tzw.  anatocyzmu,  tzn.  pobierania  odsetek  od  zaległych  odsetek  (procent  składany).  Zakres  zakazu  anatocyzmu 
reguluje art. 482 KC. Z przepisu tego wynika, że nie odnosi się on do następujących trzech przypadków: 1) gdy po 
powstaniu zaległości w płaceniu odsetek strony zgodziły się na doliczenie zaległych odsetek do dłużnej sumy, a więc 
gdy zawarły odpowiednią umowę nie przed powstaniem zaległości, lecz dopiero po jej powstaniu; 2)  gdy wierzyciel 
wytoczył powództwo o zapłatę sumy zaległych odsetek; 3) gdy zaległe raty kredytu długoterminowego udzielane są 
przez  instytucje  kredytowe;  co  wiąże  się  z  tym,  że  raty  te  zwykle  obejmują  łącznie  odsetki  i  spłatę  kredytu 
długoterminowego oprocentowanego zresztą z reguły nisko. 

 
28. Zobowiązania rezultatu i starannego działania 
Przyjmowany  jest  podział  świadczeń  lub  zobowiązań  na:  świadczenia  lub  zobowiązania  rezultatu  i  starannego 
działania.  Świadczenia  rezultatu    polegają  na  osiągnięciu  z  góry  ściśle  określonego  efektu  w  świecie  zjawisk 
zewnętrznych. Do klasy tej nie zalicza się samej działalności dłużnika, lecz jej określony w treści zobowiązania skutek. 
Należą  tu  świadczenia  dania  czegoś  (np.  umowa  sprzedaży),  niektóre  świadczenia  usług  ujmowane  łącznie  z  ich 
wytworem  (np.  umowa  o  dzieło)  oraz  wszystkie  zaniechania.  Świadczenia  starannego  działania  znajdują  wyraz  w 
działalności odpowiednio tylko ukierunkowanej, przy czym dłużnik nie ma obowiązku osiągnąć wskazanego celu, np. 
działania  lekarza,  adwokata,  nauczyciela.  W  zobowiązaniach  rezultatu  dłużnik  odpowiada  nie  na  zasadzie  winy,  lecz 
ryzyka. 
 
29. Zobowiązanie przemienne 
Zobowiązania przemienne  są rodzajem zobowiązań, w których świadczenie nie jest jeszcze ściśle określone w chwili 
powstania tych zobowiązań. Dłużnik jest zobowiązany w ten sposób, że wykonanie zobowiązania może nastąpić przez 
spełnienie  jednego  kilku  świadczeń”.  Konieczną  przesłankę  powstania  zobowiązania  przemiennego  stanowi  więc 
wyznaczenie w nim kilku świadczeń. Koncentracja świadczeń polegająca na określeniu, jakie spośród kilku świadczeń 
alternatywnych  ma  być  spełnione,  następuje  w  zobowiązaniach  przemiennych  przez  wybór,  mający  charakter 
jednostronnej  czynności  prawo  kształtującej.  Prawo  dokonania  wyboru  może  przysługiwać  dłużnikowi,  wierzycielowi 
albo  osobie  trzeciej.  Decyduje  o  tym  przede  wszystkim  treść  czynności  prawnej  —  głównie  umowy  —  lub  innego 
zdarzenia prawnego kreującego stosunek zobowiązania przemiennego. Jeżeli z treści tych zdarzeń lub odpowiednich 
przepisów szczegółowych nie wynika nic innego, prawo wyboru świadczenia alternatywnego przysługuje dłużnikowi). 
Wyboru  dokonuje  się  przez  złożenie  oświadczenia  woli  drugiej  stronie,  przy  czym  dłużnik  może  dokonać  go  także 
przez  spełnienie  świadczenia.  Ustawa  nie  rozstrzyga  kwestii,  komu  ma  być  złożone  oświadczenie  woli,  jeżeli  prawo 
wyboru  przysługuje  osobie  trzeciej.  powinno  być  ono  złożone  obu  stronom,  ponieważ  są  one  w  równej  mierze 
zainteresowane tym faktem. 
 
30. Upoważnienie przemienne 
Od  zobowiązania  przemiennego  należy  odróżnić  zobowiązanie  z  upoważnieniem  przemiennym  (facultas  alternativa). 
Opiewa  ono  od  samego  początku  na  jedno  świadczenie,  z  tym  tylko  zastrzeżeniem,  że  dłużnik  może  spełnić  inne 
świadczenie, co także powoduje wykonanie i wygaśnięcie zobowiązania. Upoważnienie przemienne powstaje z umowy 
lub w przypadkach przewidzianych szczególnymi przepisami prawnymi. Np. jeżeli darczyńca popadnie w niedostatek, 
obdarowany zobowiązany jest dostarczyć mu środków utrzymania (świadczenie zasadnicze). Natomiast sformułowane 
zostało  upoważnienie  przemienne  które  twierdzi,  że  obdarowany  może  jednak  zwolnić  się  od  tego  obowiązku, 
zwracając  darczyńcy  wartość  wzbogacenia,  a  więc  spełniając  inne,  zastępcze  świadczenie.  Pierwotna  niemożliwość 
świadczenia  zasadniczego  zawsze  powoduje  nieważność  zobowiązania,  chociażby  świadczenie  zastępcze,  objęte 
upoważnieniem przemiennym, było możliwe.  
 
31. Zobowiązanie przemienne a upoważnienie przemienne  
Zobowiązanie  przemienne–  jest  to  przypadek,  w  którym  ustala  się  z  góry  dwa  lub  więcej  świadczeń  do  wyboru. 
Umorzenie  zobowiązania  następuje  po  spełnieniu  jednego  ze  świadczeń.  Jeżeli  jedno  ze  świadczeń  stało  się 
niemożliwe 

do 

wykonania 

to 

zobowiązanie 

koncentrowało 

się 

na 

świadczeniach 

pozostałych. 

Upoważnienie  przemienne    –  w  tym  wypadku  występuje  jedno  świadczenie,  ale  dłużnik  otrzymuje  z  góry 
upoważnienie  do  zwolnienia  się  od  zobowiązania  także  przez  spełnienie  innego  świadczenia.  Jeżeli  świadczenie 
główne  stanie  się  niemożliwe  do  wykonania  nie  z  winy  dłużnika,  to  dłużnik  ten  stanie  się  wolny  od  zobowiązania. 
Zobowiązanie  przemienne–  jest  to  przypadek,  w  którym  ustala  się  z  góry  dwa  lub  więcej  świadczeń  do  wyboru. 
Umorzenie  zobowiązania  następuje  po  spełnieniu  jednego  ze  świadczeń.  Jeżeli  jedno  ze  świadczeń  stało  się 
niemożliwe 

do 

wykonania 

to 

zobowiązanie 

koncentrowało 

się 

na 

świadczeniach 

pozostałych. 

Upoważnienie przemienne– w tym wypadku występuje jedno świadczenie, ale dłużnik otrzymuje z góry upoważnienie 
do  zwolnienia  się  od  zobowiązania  także  przez  spełnienie  innego  świadczenia.  Jeżeli  świadczenie  główne  stanie  się 
niemożliwe do wykonania nie z winy dłużnika, to dłużnik ten stanie się wolny od zobowiązania. 
 
32. Zasady odpowiedzialności odszkodowawczej 
Reguły,  które  decydują,  komu  należy  przypisać  odpowiedzialność  za  zdarzenie  powodujące  szkodę,  zwykło  określać 
się mianem zasad odpowiedzialności odszkodowawczej. Wyróżnia się wśród nich zasady: a) Zasada winy. Opiera się 
ona  na  etycznym  założeniu,  że  ten,  kto  swoim  zawinionym  czynem  (także  zaniechaniem)  wyrządził  komuś  szkodę, 
powinien ponosić konsekwencje swego zachowania i wyrównać poszkodowanemu doznaną przez niego szkodę. Jeżeli 
odpowiedzialność odszkodowawcza oparta jest na zasadzie winy, inne niezawinione zachowania ludzkie lub zdarzenia 
nie  wywołują  konsekwencji  prawnych.  b)  Zasada  ryzyka.  Odpowiedzialność  oparta  na  zasadzie  winy  nie  była  już 
wystarczającym instrumentem ochrony tych dóbr. Doszło do zaakceptowania zasady odpowiedzialności, jaką stała się 
zasada ryzyka. Opiera się ona na założeniu, że ten, kto eksploatuje pewne niebezpieczne dla otoczenia urządzenia lub 
posługuje się dla realizacji swoich interesów podległymi mu osobami, powinien  ponosić odpowiedzialność za szkody 
stąd wynikłe dla innych osób, chociażby on sam winy nie ponosił. c) Zasada słuszności; ona polega na odejściu od 
zasady winy i przypisaniu odpowiedzialności odszkodowawczej podmiotowi ze wzg1ędu ba szczególnie silne motywy 

etyczne  wskazane  w  zasadach  współżycia  społecznego.  Przez  swoją  wyjątkowość  w  praktyce  nie  odgrywa 
donioślejszej  roli.  d)  Zasada  gwarancyjno-repartycyjna;  Klasycznym  jej  przejawem  są  ubezpieczenia.  Jedynym 
uzasadnieniem  dla  tej  odpowiedzialności  jest  współuczestnictwo  potencjalnych  sprawców  szkód  lub  osób  nimi 
zagrożonych  w  tworzeniu  ogólnego  funduszu,  z  którego  wypłaca  się  odpowiednie  odszkodowania.  Wina  stanowiła 
kiedyś  fundamentalną  zasadę  odpowiedzialności  odszkodowawczej.  Coraz  częściej  ustawodawca  nie  przewiduje 
możliwości zwolnienia się z obowiązku naprawienia szkody przez udowodnienie braku winy. 
 
33. Źródła odpowiedzialności odszkodowawczej 
Źródła odpowiedzialności odszkodowawczej związane są z rodzajami odpowiedzialności. Z tradycji rzymskiej wywodzi 
się  wyróżnienie  dwóch  rodzajów  odpowiedzialności:  deliktowej  i  kontraktowej.  Z  jednej    strony  kodeks  cywilny 
zawiera  zwarty  zespół  przepisów  prawnych  łączący  obowiązek  odszkodowawczy  z  niewykonaniem  lub  nienależytym 
wykonaniem  istniejącego  uprzednio  zobowiązania.  Dla  zastosowania  określonego  tam  reżimu  prawnego  nie  jest 
jednak  istotne,  czy  owo  zobowiązanie,  którego  niewykonanie  lub  nienależyte  wykonanie  uzasadnia  roszczenia 
odszkodowawcze,  powstało  z  umowy,  czy  z  innego  zdarzenia  prawnego.  Z  drugiej  strony,  Kodeks  cywilny  wyróżnia 
odrębny  zespół  przepisów  określonych  mianem  „czynów  niedozwolonych”.  Znamionuje  je  ta  wspólna  cecha,  że 
obowiązek naprawienia szkody — w przeciwieństwie do 
odpowiedzialności tzw. kontraktowej — jest obowiązkiem pierwotnym, a nie następczym. Gdy więc ktoś, w rezultacie 
czynu niedozwolonego, wyrządził innej osobie szkodę, od razu powoduje to powstanie stosunku zobowiązaniowego, 
którego  treścią  jest  obowiązek  naprawienia  szkody.  Można  wyróżnić  jeszcze  inne  postaci  odpowiedzialności 
odszkodowawczej.  Należy  do  nich  w  szczególności  odpowiedzialność  gwarancyjno-repartycyjną,  wyrażająca  się 
zwłaszcza w ubezpieczeniach.  
 
34. Związek przyczynowy w odpowiedzialności odszkodowawczej 
Przesłankę odpowiedzialności stanowi związek przyczynowy. Powszechnie uznaje się, że związek taki powinien istnieć 
między zdarzeniem, z którym sprzężona została czyjaś odpowiedzialność, a doznaną  przez  poszkodowanego szkodą. 
Związek  przyczynowy  pełni  w  prawie  cywilnym  podwójną  funkcję.  Stanowi  nie  tylko  przesłankę  odpowiedzialności 
odszkodowawczej,  ale  także  w  sposób  pośredni  wpływa  na  wielkość  należnego  odszkodowania.  Cecha  normalności 
Zobowiązany do odszkodowania ponosi tą odpowiedzia1ność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, 
z  którego  szkoda  wynikła.  Teoria  adekwatnego  związku  przyczynowego  zaleca  odwoływać  się  do  reguł  obiektywnie 
ustalonych.  Teoria  ta  uznaje  za  miarodajne  dla  ustalenia  odpowiedzialności  odszkodowawczej  nie  wszystkie  skutki 
faktu  stanowiącego  podstawę  odpowiedzialności,  lecz  tylko  niektóre  z  nich,  a  mianowicie  następstwa  „normalne”. 
Według  teorii  adekwatnego  związku  przyczynowego,  selekcji  dokonuje  się  przez  wybór  czynników  ogólnie 
sprzyjających  powstaniu  określonego  rodzaju  skutków  nazwanych  następstwami  normalnymi,  to  znaczy  swoistymi 
(adekwatnymi)  dla  danego  typu  faktów  funkcjonujących  jako  przyczyna.  Według  tych  kryteriów  dokonuje  się 
prognozy  prawdopodobieństwa  wystąpienia  skutku,  przyrównując  rozpatrywany  indywidualnie  przypadek  do 
wzorcowych  ustaleń  w  tym  względzie.  Wyjątki  Szczególne  przepisy  prawa  cywilnego  przewidują  odstępstwa  od 
ogólnej zasady art. 361 KC. Polegają one zwłaszcza na tym, że odpowiedzialność zobowiązanego obejmuje nie tylko 
normalne  następstwa  jego  zachowania,  ale  ponadto  także  skutki  przypadku,  które  by  nie  nastąpiły,  gdyby 
zobowiązany  zachował  się  zgodnie  z  treścią  zobowiązania.  Niekiedy  ustawa  nie  odwołuje  się  do  żadnych  związków 
typu  kauzalnego,  lecz  sarna  konstruuje  je  dowolnie  (tzw.  związki  normatywne).  Również  same  strony  mogą  w 
umowie inaczej określić zakres skutków, za które będą odpowiadać.  
 
35. Pojęcie szkody 
Określenie to odnosi się do wszelkich uszczerbków w dobrach lub interesach prawnie chronionych, których po- 
szkodowany  doznał  wbrew  swojej  woli.  To  ostatnie  zastrzeżenie  pozwala  odróżnić  szkodę  od  uszczerbków,  jakie 
nastąpiły  na  mocy  decyzji  samego  zainteresowanego  podmiotu.  Charakter  taki  mają  w  szczególności  nakłady  lub 
wydatki  oraz  pomniejszenie  majątku  w  wyniku  dokonania  czynności  prawnej  rozporządzającej  lub  zobowiązującej. 
Zgoda  poszkodowanego  na  naruszenie  uchyla  tylko  sankcję  odszkodowawczą  lec  nie  niweczy  szkody.  Odniesienie 
pojęcia  szkody  tylko  do  dóbr  i  interesów  prawnie  chronionych  jasno  wskazuje  na  niedopuszczalność  uwzględnienia 
jakichkolwiek  następstw  działań  nielegalnych  (np.  korzyści  płynących  z  kradzieży).  Użyteczniejszy  jest  pogląd 
opowiadający się za szerszym rozumieniem pojęcia szkody. Czym innym jest rozróżnienie na: szkodę na osobie oraz 
szkodę  na  mieniu.  Podział  ten  ma  na  względzie  dobro  bezpośrednio  naruszone,  a  nie  majątkowe  lub  niemajątkowe 
konsekwencje, jakie stąd wynikają. Dlatego szkoda na osobie objąć może nie tytko krzywdę, ale i szkodę majątkową 
(np. koszty leczenia, utratę zarobku), jednak szkoda na mieniu może się przejawić tylko w postaci szkody majątkowej.  
 
36. Postaci szkody majątkowej 
Są dwa rodzaje szkody majątkowej: 1) strata polega na zmniejszeniu majątku poszkodowanego wskutek zdarzenia, 
z  którym  związana  jest  czyjaś  odpowiedzialność.  Np.  Zniszczenie  czyjegoś  samochodu  używanego  na  potrzeby 
osobiste, a nie zarobkowe, 2) utracone korzyści w tym przypadku majątek poszkodowanego nie wzrósł tak, jakby 
to się stało, gdyby nie nastąpiło zdarzenie, z którym złączona jest czyjaś odpowiedzialność (zdarzenie sprawcze). Np. 
Uszkodzenie  taksówki  nie  tylko  powoduje  stratę,  ale  i  pozbawia  taksówkarza  możliwości  zarobkowania  w  okresie 
naprawy  samochodu.  Należy  uwzględniać  oba  wspomniane  rodzaje  szkód  majątkowych  wszędzie  tam,  gdzie  pojawi 
się  odpowiedzialność  odszkodowawcza.  Dla  ustalenia  istnienia  oraz  wielkości  szkody  majątkowej  trzeba  więc 

porównać  rzeczywisty  stan  rnajątku  poszkodowanego  po  zdarzeniu  sprawczym  ze  stanem  hipotetycznym,  jaki  by 
istniał, gdyby nie nastąpiło rozpatrywane zdarzenie sprawcze. 1) stan rzeczywisty jest taki sam lub wyższy od stanu 
hipotetycznego  majątku;  znaczy  to,  że  zdarzenie  sprawcze  nie  wywołało  szkody;  2)  stan  rzeczywisty  jest  niższy  od 
stanu  hipotetycznego  majątku,  a  zarazem  niższy  od  stanu  sprzed  powstania  zdarzenia  sprawczego.  Wówczas 
poszkodowany  poniósł  szkodę  w  postaci  straty;  jego  majątek  uległ  bowiem  efektywnemu  zmniejszeniu;  3)  stan 
rzeczywisty jest niższy od stanu hipotetycznego majątku, ale równy stanowi sprzed powstania zdarzenia sprawczego. 
Wówczas poszkodowany poniósł szkodę wyłącznie w postaci utrąconych korzyści. 4) stan rzeczywisty jest niższy od 
stanu hipotetycznego majątku, przy czym różnica ta jest większa, niżby to wynikało z porównania stanu rzeczywistego 
ze  stanem  sprzed  powstania  zdarzenia  sprawczego.  Wówczas  poszkodowany  poniósł  szkodę  obejmującą  łącznie 
stratę i utracone korzyści. 
 
37.  Krzywda 
W  Kodeksie  cywilnym  uszczerbek  typu  niemajątkowego  określony  został  mianem  krzywdy,  a  suma  pieniężna 
przeznaczona  na  złagodzenie  tej  krzywdy  zadośćuczynieniem  (art.  445).  Krzywda  i  zadośćuczynienie  stanowią 
szczególną  postać  szkody  i  odszkodowania.  Termin  „poszkodowany”  odnosi  się  również  do  osób,  które  doznały 
krzywdy  (art.  445  KC).  W  razie  uszkodzenia  ciała  lub  wywołania  rozstroju  zdrowia  naprawienie  szkody  obejmuje 
wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Na żądanie poszkodowanego zobowiązany do naprawienia szkody powinien 
wyłożyć z góry sumę potrzebną na koszty leczenia, a jeżeli poszkodowany stał się inwalidą, także sumę potrzebną na 
koszty  przygotowania  do  innego  zawodu.  Jeżeli  poszkodowany  utracił  całkowicie  lub  częściowo  zdolność  do  pracy 
zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on żądać 
od  zobowiązanego  do  naprawienia  szkody  odpowiedniej  renty.  Jeżeli  wskutek  uszkodzenia  ciała  lub  wywołania 
rozstroju  zdrowia  nastąpiła  śmierć  poszkodowanego,  zobowiązany  do  naprawienia  szkody  powinien  zwrócić  koszty 
leczenia i pogrzebu temu, kto je poniósł. 
 
38. Szkoda na majątku a szkoda na osobie 
Kontrowersje wywołuje kwestia, czy pojęciem szkody należy objąć wyłącznie uszczerbek typu majątkowego, czy także 
niemajątkowego.  Według  pierwszej,  węższej  koncepcji,  szkoda  jest  synonimem  uszczerbku  majątkowego,  obok 
którego  usytuować  należy  odrębne  pojęcie  szkody  niemajątkowej.  Według  drugiej,  szerszej  koncepcji,  szkoda  jako 
pojęcie nadrzędne, obejmuje zarówno szkodę majątkową, jak i niemajątkową. W razie przyjęcia węższego rozumienia 
pojęcia  szkody,  postanowienia  ustawy,  zawierające  termin  bezpośrednio  odnosić  się  będą  wyłącznie  do  uszczerbku 
typu  majątkowego  i  ewentualnie  tylko  analogicznie  można  je  stosować  do  uszczerbku  typu  niemajątkowego  W 
judykaturze i doktrynie przeprowadza się rozróżnienie pomiędzy szkodą na mieniu i szkodą na osobie: 1)    Szkoda na 
mieniu to uszczerbek, który dotyczy bezpośrednio składników w majątku poszkodowanego, bez związku z jego osobą. 
2)    Szkoda na osobie odnosi się bezpośrednio do osoby poszkodowanego. Jest ona konsekwencją naruszenia jego 
dóbr  osobistych,  np.  zdrowia  lub  integralności  cielesnej.  Ten  rodzaj  szkody  tylko  pośrednio  może  (choć  nie  musi) 
wyrażać się i w konsekwencjach majątkowych. 
 
39. Damnum emergens a lucrum cessans 
Są  dwa  rodzaje  szkody  majątkowej:  1)  strata  (damnum  emergens),  Ten  rodzaj  szkody  może  obejmować  stratę, 
jakiej  doznaje  mienie  poszkodowanego  i  wskutek  doznania  tej  straty  poszkodowany  staje  się  uboższy  niż  był 
dotychczas  polega  na  zmniejszeniu  majątku  poszkodowanego  wskutek  zdarzenia,  z  którym  związana  jest  czyjaś 
odpowiedzialność.  Np.  Zniszczenie  czyjegoś  samochodu  używanego  na  potrzeby  osobiste,  a  nie  zarobkowe,  2) 
utracone  korzyści  (lucrum  cessans);  Szkoda  może  obejmować  utratę  korzyści,  jakiej  poszkodowany  mógł  się 
spodziewać,  gdyby  mu  szkody  nie  wyrządzono.  W  tym  przypadku  poszkodowany  nie  staje  się  bogatszy,  choć  mógł 
liczyć na wzbogacenie się.  w tym przypadku majątek  poszkodowanego nie wzrósł tak, jakby to się  stało, gdyby  nie 
nastąpiło zdarzenie, z którym złączona jest czyjaś odpowiedzialność (zdarzenie sprawcze). Np. Uszkodzenie taksówki 
nie tylko powoduje stratę, ale i pozbawia taksówkarza możliwości zarobkowania w okresie naprawy samochodu. 
 
40. Compensatio lucri cum damno 
Z  metody  dyferencjacyjnej  wynika  koniczność  uwzględnienia 

potrącenia  zysku  ze  stratą

,  czyli  zaliczania  uzyskanych 

korzyści  na  poczet  szkody.  Reguła  ta  każe  brać  pod  uwagę  przy  ocenie  szkody  także  ewentualne  korzystne 
następstwa,  jakie  wywołało  zdarzenie  powodujące  szkodę.    Przesłankę  stosowania  kompensacji  stanowi  tożsamość 
zdarzenia, którego następstwem jest szkoda, jak i odniesiona korzyść. Tylko takie korzyści mogą być zaliczone., które 
pozostają  w  adekwatnym  związku  przyczynowym  ze  zdarzeniem  wywołującym  szkodę.    W  razie  gdy  poszkodowany 
ubezpieczy  się  na  własny  rachunek,  uzyskanego  przez  niego  świadczenia  od  zakładu  ubezpieczeń  nie  zalicza  się  na 
poczet  szkody.  Zasada  obowiązująca  przy  miarkowaniu  odszkodowania,  w  myśl  której  wszelkie  korzyści,  o  jakie 
poszkodowany  ewentualnie  wzbogacił  się  w  następstwie  zdarzenia  powodującego  szkodę,  należy  zaliczać  na  poczet 
odszkodowania. 
 
41. Szkoda w granicach ujemnego interesu umowy a szkoda w granicach dodatniego interesu umowy 
Szkoda w granicach pozytywnego interesu umownego, która obejmuje szkodę powstałą w wyniku niewykonania lub 
nienależytego  wykonania  zawartej  już  umowy.  Szkoda  w  granicach  ujemnego  interesu  umownego  obejmuje  zatem 
szkodę, jaką strona poniosła ufając, że zamierzona umowa dojdzie do skutku. W konsekwencji odszkodowanie z tego 

tytułu powinno uwzględniać, co by strona miała, gdyby nie wdawała się w zawieranie umowy. Nie ulega wątpliwości, 
że  odszkodowanie  to  powinno  objąć  stratę.  Chodzi  tu  zwłaszcza  o  uwzględnienie  kosztów,  jakie  poszkodowany 
poniósł licząc na zawarcie umowy. Np.  Koszty przejazdów. 
 
42. Funkcje odpowiedzialności odszkodowawczej 
Wyróżnia się trzy podstawowe ich rodzaje: 1)funkcja kompensacyjna, polega na wyrównaniu szkody doznanej przez 
poszkodowanego  i  doprowadzeniu  do  takiej  sytuacji,  jak  gdyby  zdarzenie  wywołujące  szkodliwe  następstwa  nie 
nastąpiło;  2)  funkcja  represyjna  wyraża  się  w  zadaniu  osobie  odpowiedzialnej  za  szkodę  dolegliwości,  związanej  z 
ciążącym,  na  niej  obowiązkiem  świadczenia  odszkodowawczego;  3)  funkcja  prewencyjna  i  wychowawcza  polega  na 
oddziaływaniu norm prawnych wyznaczających odpowiedzialność odszkodowawczą, a zwłaszcza orzeczeń stosujących 
te normy, w kierunku kształtowania lub umacniania postaw ludzi sprzyjających zapobieganiu wyrządzaniu szkód. 
 
43. Przyczynienie się poszkodowanego 
W przypadku takim obowiązek naprawienia  szkody  ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a 
zwłaszcza  do  stopnia  winy  obu  stron.  Kontrowersje  wywołuje  kwestia,  jak  należy  rozumieć  zwrot  stanowiący  o 
„przyczynieniu”  się  poszkodowanego.  Za  przyczynienie  się  poszkodowanego  uważa  się  jego  zachowanie  stanowiące 
odrębny  i  samodzielny  względem  przyczyny  głównej  czynnik  kauza1ny,  a  nie  wynik  przyczyny  głównej.  Z  tego 
względu  w  ustalonej  judykaturze  uznaje  się,  że  nie  stanowi  przyczynienia  się  odruch  strachu  poszkodowanego, 
wywołany  przyczyną  główną  powstania  szkody.  Przyczynienie  się  poszkodowanego  w  przedstawionym  znaczeniu 
otwiera  możliwość  obniżenia  odszkodowania  według  kryteriów  wskazanych  w  art.  362  KC.  Przede  wszystkim  więc 
należy brać pod uwagę stopień winy obu stron, a ponadto inne okoliczności jak Np. stopie przyczynienia się, stopie 
naruszenia  obiektywnych  reguł  postępowania  przez  poszkodowanego,  pobudki  jakimi  kierował  się  poszkodowany 
podejmując działanie nieprawidłowe (np. altruistyczne). Biorąc pod uwagę te wszystkie okoliczności, sąd może nawet 
w ogóle nie obniżyć odszkodowania, mimo, że poszkodowany przyczynił się do powstania lub powiększenia szkody. 
 
44. Ustalenie wysokości odszkodowania 
Dla ustalenia wysokości odszkodowania pieniężnego konieczne jest okreś1enie szkody w pieniądzu. W związku z tym 
pojawiają się 2 kwestie: po pierwsze, według jakich mierników należy wartość tę ustalić i po drugie, jaka chwila jest 
miarodajna  dla  dokonania  tego  obliczenia.  Pierwszej  kwestii  ustawa  bezpośrednio  nie  rozstrzyga.  Jednakże, 
rozwiązując  drugie  ze  wspomnianych  zagadnień,  KC  odwołuje  się  do  „cen  istniejących”.  Zwrot  ten  pośrednio 
wskazuje, że owym poszukiwanym miernikiem wartości są ceny. Jest to niewątpliwie miernik obiektywny. W związku z 
tym należy przyjąć, że nie można ustalać wysokości szkody i odszkodowania według kryterium subiektywnego, jakim 
byłoby  szczególne  upodobanie  poszkodowanego  do  poszkodowanego  lub  zniszczonego  przedmiotu.  KC  stanowi 
ogólną regułę, że miarodajne są ceny „z daty ustalenia odszkodowania” — w praktyce więc z daty wydania orzeczenia 
przez  właściwy  organ  państwowy.  Reguła  ta  najpełniej  realizuje  kompensacyjną  funkcję  odszkodowania,  ponieważ 
pozwała  wyznaczyć  odszkodowanie  w  takiej  wysokości,  aby  poszkodowany  mógł  wyrównać  swoją  szkodę  przez 
pozyskanie  ekwiwalentnych  dóbr  lub  usług.  Od  tej  ogólnej  reguły  dopuszczalne  są  odstępstwa,  jeżeli  szczególne 
okoliczności wymagają przyjęcia cen istniejących w innej chwili,  a więc w momencie wyrządzenia szkody lub w czasie 
późniejszym,  lecz  wcześniejszym  od  chwili  wyrokowania.  Z  tego  punktu  widzenia  na  pewno  do  szczególnych 
okoliczności  należy  zaliczyć  przypadek,  gdy  sam  poszkodowany  jeszcze  przed  wydaniem  wyroku  naprawił  rzecz 
uszkodzoną  albo  nabył  w  zamian  rzeczy  zniszczonej  inną  rzecz  tego  samego  rodzaju  po  cenie  innej  niż  w  chwili 
wyrokowania.  
 
45. Sposoby naprawienia szkody 
Sposób  naprawienia  szkody  został  uregulowany  w  polskim  systemie  prawnym  tak,  aby  w  maksymalnej  mierze 
realizowana  była  funkcja  kompensacyjna.  Od  wyboru  poszkodowanego  zależy,  czy  naprawienie  szkody  powinno 
nastąpić przez przywrócenie stanu poprzedniego (tzw. restytucja naturalna), czy też przez zapłatę odpowiedniej sumy 
pieniężnej.  SN  uznał,  że  poszkodowany  ma  prawo  żądać  odszkodowania  w  postaci  określonej  kwoty  pieniędzy,  nie 
domagając  się  przywrócenia  stanu  poprzedniego.  Jeżeli  jednak  wybierze  taki  sposób  naprawienia  szkody,  wówczas 
nie  może  w  trakcie  postępowania  sądowego  zmienić  roszczenia  i  zażądać  restytucji.  Prawo  wyboru  jednak  jest 
ograniczone. Poszkodowany musi poprzestać na odszkodowaniu pieniężnym w dwóch następujących przypadkach: 1) 
przywrócenie stanu poprzedniego przez restytucję naturalną było niemożliwe.  Są bowiem szkody,  które nie poddają 
się  restytucji  naturalnej.  Dotyczy  to  w  szczególności  przypadków  zniszczenia  rzeczy  o  charakterze  unikatowym  (np. 
określonego dzieła sztuki), 2)  gdyby ten sposób naprawienia szkody pociągał za sobą dla zobowiązanego nadmierne 
trudności  lub  koszty.  Ograniczenie  to  ma  na  względzie  ochronę  interesów  osoby  odpowiedzialnej,  której  nie  można 
narażać  na  takie  dolegliwości,  gdyż  byłby  to  już  rodzaj  kary  prywatnej,  wykraczającej  poza  kompensacyjną  funkcję 
naprawienia szkody. Zgodnie z zasadą walutowości świadczenie odszkodowawcze powinno być wyrażone w pieniądzu 
polskim, chociażby zobowiązanie podstawowe opiewało na walutę obcą. 
 
46. Solidarność dłużników 
Solidarność  dłużników,  zwana  także  solidarnością  bierną  znamionują  cechy:  1.  Wierzycielowi  przysługuje 
wierzytelność o seplenienie jednego świadczenia; jeżeli zostanie ono w całości i w sposób należyty spełnione lub jeżeli 
wierzyciel  w  inny  sposób  zostanie  zaspokojony,  zobowiązanie  wygasa;  2.  Po  stronie  długu  występuje  kilka 

podmiotów; 3. Wierzyciel może żądać w całości lub w części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z 
nich  lub  od  każdego  z  osobna.  Zaspokojenie  wierzyciela  prze  któregokolwiek  z  dłużników  zwalnia  pozostałych 
dłużników.  Solidarność  bierna  wzmacnia  pozycję  wierzyciela,  ponieważ  ułatwia  mu  realizację  jego  wierzytelności  i 
stwarza  silne  zabezpieczenie  w  postaci  odpowiedzialności  majątkowej  ponoszonej  przez  kilku  dłużników.  Jest  to 
postać zobowiązania niebezpieczna dla dłużników solidarnych, ponieważ każdy z nich ponosi ryzyko wykonania całego 
świadczenia na rzecz wierzyciela.  
 
47. Źródła solidarności biernej 
Solidarność  bierna  powstaje  tylko  wtedy,  gdy  wynika  to  ze  szczególnej  podstawy  prawnej.  Stanowią  ją:  1) 
odpowiednie  postanowienia  czynności  prawnej  -  z  reguły  zawarte  w  umowie  stron;  (solidarności  nie  domniemywa 
się); 2) szereg przepisów prawnych łączy powstanie odpowiedzialności solidarnej z określonymi umowami; solidarność 
bierna  powstaje,  gdy  kilka  osób  zaciągnęło  zobowiązanie  dotyczące  ich  wspólnego  mienia;  3)  znaczna  liczba 
przepisów przewiduje powstanie solidarności biernej w razie ziszczenia się zdarzeń prawnych innych niż umowy. Są to 
normy  bezwzględnie  wiążące.  Spośród  tych  przepisów  największe  znaczenie  ma  art.  441KC,  który  łączy  powstanie 
solidarności  biernej  z  faktem,  ze  kilka  osób  ponosi  odpowiedzialność  za  szkodę  spowodowaną  czynem 
niedozwolonym. 
 
48. Pozycja prawna dłużników solidarnych wobec wierzyciela 
Zaspokojenie w jakikolwiek sposób wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników solidarnych zwalnia z zobowiązania 
pozostałych.  Między  współdłużnikami  obowiązuje  również  zasada  reprezentacji  na  ich  korzyść  wobec  wierzyciela. 
Dlatego odnowienie dokonane między wierzycielem a jednym z dłużników solidarnych zwalnia pozostałych dłużników 
solidarnych,  chyba,  że  wierzyciel  zastrzegł  iż  zachowuje  przeciwko  nim  swoje  prawa.  Zwłoka  wierzyciela  względem 
jednego  z  dłużników  solidarnych  ma  skutek  względem  współdłużników.  Zasada  reprezentacji  nie  obejmuje 
przypadków  zwolnienia  z  długu  lub  zrzeczenia  się  solidarności  przez  wierzyciela  względem  jednego  z  dłużników 
solidarnych.  Działania  i  zaniechania  jednego  z  dłużników  solidarnych  nie  mogą  szkodzić  pozostałym,  tak  więc 
przerwanie  lub  zawieszenie  biegu  przedawnienia,  zwłoka  dłużnika,  uznanie  długu,  zrzeczenie  się  zarzutu 
przedawnienia  itp.  zachowania  pogarszające  pozycję  jednego  z  dłużników  nie  wpływają  na  sytuację  pozostałych 
dłużników  solidarnych.  Pozycja  prawna  dłużników  solidarnych  wpływa  na  to,  że  służą  im  w  razie  sporu  dwojakiego 
typu  zarzuty  wobec  wierzyciela.  A.  Pierwszy  typ  tych  zarzutów  —  to  zarzuty  osobiste,  przysługujące  wyłącznie 
określonemu  dłużnikowi  wobec  wierzyciela.  B.  Drugi  typ  zarzutów,  które  ze  względu  na  sposób  powstania  lub  treść 
zobowiązania są wspólne wszystkim dłużnikom. Jeżeli zapadł wyrok na korzyść jednego tylko z dłużników solidarnych 
uwzględniający wspomniane zarzuty, zwalnia on także innych współdłużników.  
 
49 roszczenie regresowe w stosunku solidarności biernej 
Zaspokojenie wierzyciela przez dłużnika lub dłużników solidarnych otwiera problem wzajemnych między nimi rozliczeń 
z    tego  tytułu.  Jeżeli  więc jeden  lub  niektórzy  z  dłużników  solidarnych  przyczynili  się  do  zaspokojenia  wierzyciela  w 
części  większej,  niżby  na  to  wskazywał  wiążący  ich  stosunek  wewnętrzny,  każdy  z  nich  może  żądać  zwrotu 
odpowiedniej części od tych dłużników solidarnych, którzy nie świadczyli w ogóle albo zaspokoili wierzycieli w części 
mniejszej niżby to wynikało z podziału (tzw. roszczenia regresowe lub zwrotne). 
 
50.  Solidarność czynna 
Solidarność wierzycieli zwana jest solidarnością czynną. Po stronie wierzytelności występuje kilka podmiotów. Jednak 
dłużnik zobowiązany jest do jednego świadczenia, które może spełnić do rąk któregokolwiek z wierzycieli solidarnych. 
Kiedy jeden z wierzycieli wystąpi przeciwko dłużnikowi z powództwem, dłużnik jest zobowiązany spełnić świadczenie 
do jego rak. Zaspokojenie któregokolwiek z wierzycieli solidarnych umarza dług także wobec pozostałych wierzycieli. 
Solidarność  czynna  umacnia  pozycję  wierzyciela.  w  razie  niewypłacalności  tego  wierzyciela,  który  otrzymał 
świadczenia,  pozostali  wierzyciele  narażenia  są  na  straty.  Solidarność  czynna  jest  korzystna  właśnie  dla  dłużnika, 
ponieważ  pozwala  ku  –  do  czasu  wytoczenia  powództwa  –  wybrać  wierzyciela,  do  rąk  którego  ma  świadczyć. 
Solidarność  czynna  powstać  może  wyłącznie  z  mocy  czynności  prawnej.  Miedzy  tymi  samymi  wierzycielami  i 
dłużnikami może równocześnie istnieć zarówno solidarność bierna jak i czynna.  
 
 
 
51. Solidarność nieprawidłowa – In solidum 
Odpowiedzialność 

in solidum

, określana też jako solidarność nieprawidłowa, niewłaściwa, pozorna albo przypadkowa 

zachodzi wówczas, gdy wierzyciel może dochodzić tego samego świadczenia od kilku dłużników, na podstawie tytułów 
wynikających z odrębnych stosunków prawnych łączących go z każdym z tych dłużników, ale równocześnie brak jest 
podstawy  do  przyjęcia  solidarnej  odpowiedzialności  dłużników  Sytuacja  odpowiedzialności 

in solidum

  najczęściej  ma 

miejsce,  gdy  jeden  z dłużników  ponosi  odpowiedzialność  z umowy,  a drugi  –  odpowiedzialność  deliktową  Typowym 
przykładem jest wypadek komunikacyjny. Mamy tutaj do czynienia z dwoma dłużnikami odpowiedzialnymi za szkodę 
wyrządzoną  (wierzycielowi)  wskutek  wypadku,  to  jest:  1  ze  sprawcą  wypadku,  który  odpowiada  za  wyrządzoną 
szkodę  na  podstawie  przepisów  Kodeksu  cywilnego  o czynach  niedozwolonych,  oraz  2  z  zakładem  ubezpieczeń 
(w którym  sprawca  wypadku  ma  wykupioną  polisę  ubezpieczeniową  OC  lub  AC),  który  odpowiada  na  podstawie 

umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej sprawcy wypadku lub autocasco.  Z innym klasycznym przypadkiem 
odpowiedzialności 

in solidum

 mamy do czynienia, gdy obok dłużnika osobistego za zobowiązanie odpowiada rzeczowo 

zastawca  lub  właściciel  nieruchomości  obciążonej  hipoteką  albo  –  w przypadku  kradzieży  pieniędzy  z kasy 
przedsiębiorstwa  –  odpowiada  złodziej  oraz  kasjer,  który  nie  zabezpieczył  należycie  kasy.  W konsekwencji  bowiem, 
w razie  stwierdzenia  w danym  przypadku  przez  sąd  podstaw  dla  orzeczenia  odpowiedzialności  dwóch  lub  więcej 
podmiotów, na zasadach odpowiedzialności 

in solidum,

 należałoby zasądzić całe świadczenie od każdego z dłużników 

z zastrzeżeniem,  że  spełnienie  świadczenia  przez  jednego  z nich  zwalnia  pozostałych,  przy  czym  aż  do  zupełnego 
zaspokojenia  wierzyciela  wszyscy  dłużnicy  pozostają  zobowiązani,  a wybór  od  którego  (których)  spośród  nich  żądać 
zaspokojenia wierzytelności i w jakim czynić to zakresie, zależy wyłącznie od nieskrępowanej woli samego wierzyciela   
W  przytoczonym  wcześniej  przykładzie  z wypadkiem  komunikacyjnym  poszkodowany  wskutek  wypadku  ma  zatem 
prawo  domagać  się  naprawienia  szkody  bądź  wobec  sprawcy,  bądź  wobec  towarzystwa  ubezpieczeniowego, 
względnie  od  obu  tych  podmiotów  równocześnie  z zastrzeżeniem,  że  spełnienie  świadczenia  przez  jeden  podmiot 
zwalnia  z zobowiązania  drugi.  Faktem  jest,  że  w praktyce  najczęściej  to  towarzystwo  ubezpieczeniowe  wypłaci 
odszkodowanie – nie zmienia to jednak korzystnej dla wierzyciela zasady swobodnego wyboru w zakresie wskazania 
dłużnika obowiązanego do naprawienia szkody. 
   
 
52. Zobowiązania niepodzielne a wielość dłużników lub wierzycieli 
Wyróżnia  się  świadczenia  podzielne  i  niepodzielne.  Gdy  przy  świadczeniu  niepodzielnym  po  stronie  długu  tub 
wierzyte1nosci  występuje  kilka  podmiotów,  ich  sytuacja  prawna  kształtuje  się  wedlug  modelu  zobowiązań 
so1idarnych. Utrzymuje się wówczas jeden stosunek zobowiązaniowy, aczkolwiek o złożonej strukturze wewnętrznej. 
Należy  jednak  podkreślić  ze  układ  ten  związany  jest  wyłącznie  z  niepodzielnością  świadczenia  Ustaje  więc,  gdy 
miejsce  świadczenia  niepodzielnego  zajmie  świadczenie  podzielne.  Wielość  dłużników  Do  wielości  dłużników 
zobowiązanych  do  świadczenia  niepodzielnego  stosuje  się  bez  zmian  reżim  prawny  solidarności  biernej  oraz  zasady 
roszczeń  regresowych.  Dłużnicy  traktowani  są  jako  dłużnicy  solidami  nawet  wtedy,  gdy  świadczenie,  jakie  mają 
spełnić, jest wprawdzie podzielne; ale niepodzielny charakter ma świadczenie wzajemne. Strony mogą jednak kwestię 
tę  uregulować  odmiennie.  Wielość  wierzycieli  Pewne  różnice  pojawiają  się  między  sytuacją  prawną  wierzycieli 
solidarnych  a  sytuacją  wierzycieli  uprawnionych  do  świadczenia  niepodzielnego.  Wprawdzie  i  w  ostatnim  przypadku 
dłużnik zobowiązany jest do spełnienia jednego tylko świadczenia lecz nie przysługuje mu prawo wyboru wierzyciela, 
któremu  chciałby  świadczyć.  Obowiązany  jest  bowiem  świadczyć  na  rzecz  wierzyciela,  który  tego  żąda.  W  razie 
sprzeciwu innego wierzyciela dłużnik może świadczyć tylko wszystkim wierzycielom łącznie albo złożyć przedmiot do 
depozytu  sądowego.  Nie  można  założyć,  że  wierzyciele  w  zobowiązaniu  niepodzielnym  darzą  się  wzajemnym 
zaufaniem.  Z  tego  powodu  ustawa  umacnia  ochronę  ich  interesów,  pozwalając  im  sprzeciwić  się  temu,  by  dłużnik 
świadczył do rąk tylko jednego  z nich.  
 
53. Zobowiązania podzielne a wielość dłużników lub wierzycieli 
We  wszystkich  przypadkach,  gdy  świadczenie  jest  podzielne  i  występuje  więcej  niż  jeden  wierzyciel  lub  dłużnik,  ale 
równocześnie  brak  jest  szczególnego  tytułu,  na  mocy  którego  zobowiązanie  przyjmowałoby  postać  zobowiązania 
solidarnego,  wówczas  zarówno  dług  jak  i  wierzytelność  dzielą  się  na  tyle  niezależnych  od  siebie  części,  ilu  jest 
dłużników lub wierzycieli. Jeżeli z treści umowy lub z innych zdarzeń regulujących stosunki między wierzycielami lub 
dłużnikami nie wynika nic innego, to każdy z odrębnych stosunków zobowiązaniowych ma za przedmiot świadczenie 
tej samej wielkości. Mówi się o podziale zobowiązań na części, jeżeli zajdą określone okoliczności. Wielość stosunków 
zobowiązaniowych  zawsze  musi  poprzedzać  istnienie  jakiegoś  jednolitego  zobowiązania.  Początkowo  jednolity 
stosunek zobowiązaniowy ulega podziałowi dlatego, że: 1. przy świadczeniu podzielnym na miejsce jednego podmiotu 
wstępuje  więcej  podmiotów  (np.  dziedziczenia)  2.  przy  wielości  podmiotów  zobowiązanych  lub  uprawnionych  do 
świadczenia  niepodzielnego  zostaje  ono  następnie  zastąpione  przez  świadczenie  podzielne  (np.  odszkodowawcze). 
Należy zatem dojść do wniosku, że zobowiązania podzielne wyróżnia od innych  zobowiązań jednopodmiotowych nie 
fakt podziału pierwotnie jednolitego zobowiązania, lecz wspólne zdarzenie prawne, kreujące zobowiązania podzielne. 
To wspólne źródło zobowiązań podzielnych określa sytuację prawną w sposób podobny. 
 
54. Umowy wzajemne 
1. Umowy jednostronnie i dwustronnie zobowiązujące Umowa zobowiązaniowa jest zawsze zgodnym oświadczeniem 
woli co najmniej dwóch stron. Natomiast z umowy zobowiązaniowej może wynikać obowiązek świadczenia ciążący na 
jednej albo na obu (lub więcej) stronach. Na tej podstawie dzieli się klasę umów zobowiązaniowych na jednostronnie i 
dwustronnie  (wielostronnie)  zobowiązujące.  Jednostronnie  zobowiązujące  to  np.  darowizna,  dwustronnie 
zobowiązujące  to  np.  sprzedaż.  2.  Pojęcie  umowy  wzajemnej  Szczególnym  rodzajem  umów  dwustronnie 
zobowiązujących są umowy wzajemne. Cecha umów wzajemnych polega na tym, że „obie strony zobowiązują się w 
taki sposób, że świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej” Umowy te charakteryzuje więź 
polegająca na zależności świadczenia jednej strony od świadczenia drugiej strony. Więź tę ustanawiają same strony w 
umowie  wzajemnej.  Za  umowę  wzajemną  należy  także  uznać  np.  umowę  sprzedaży,  w  której  cena  nie  tylko  nie 
odpowiada  obiektywnej  wartości  rzeczy  sprzedanej,  ale  gdy  z  tej  nieekwiwalentności  jedna  lub  obie  strony  w  pełni 
zdają sobie sprawę. W istocie strony mogą na podstawie zasady swobody umów ustanowić jako wzajemne dowolne 

świadczenia, byleby umowa mieściła się jeszcze w ramach odpłatnych czynności prawnych, do których zawsze należą 
umowy wzajemne. 3. Zakres zastosowania Umowami wzajemnymi mogą być zarówno umowy nazwane (typowe), jak 
i nienazwane (nietypowe).  
 
55. Umowy realne 
Dojście do skutku umowy realnej wymaga nie tylko złożenia zgodnego oświadczenia woli stron, ale także wręczenia 
rzeczy.  Natomiast sposób złożenia oświadczenia woli  nie jest tu istotny; może nastąpić konkludentnie lub  w postaci 
wyraźnej (językowej). Rzecz może być wręczona wraz ze złożeniem oświadczenia woli o zawarciu umowy — co jest 
zjawiskiem  typowym  —  albo  później,  lecz  w  związku  ze  złożonymi  oświadczeniami  woli  stron.  Jednakże  i  w  takim 
przypadku  umowa  realna  dochodzi  do  skutku  dopiero  po  wręczeniu  rzeczy.  Zawarcie  umowy  realnej  w  przyszłości 
można  sobie  zapewnić  poprzez  umowę  przedwstępną.  Ustawodawca  posługuje  się  konstrukcją  umowy  realnej 
głównie dla uchylenia wątpliwości co do faktu zawarcia umów zwłaszcza nieodpłatnych oraz aby ujawnić wobec osób 
trzecich przeniesienie prawa i osobę aktualnie uprawnioną. 
 
56. Umowy kauzalne i abstrakcyjne 
Podstawa  podziału  czynności  prawnych  na  kauzalne  (przyczynowe)  i  abstrakcyjne  (oderwane)  odnosi  się  także  do 
umów  zobowiązaniowych.  Ważność  czynności  kauzalnych  zależy  od  istnienia  odpowiedniej  podstawy  prawnej 
świadczenia.  Natomiast  w  czynnościach  prawnych  abstrakcyjnych  okoliczność  ta  nie  wpływa  na  ważność 
zobowiązania.  W  konsekwencji  obrona  dłużnika  w  zobowiązaniach  abstrakcyjnych  jest  ograniczona;  nie  może  on 
bowiem  skutecznie  podnieść  zarzutów  powołujących  się  na  nieistnienie  lub  brak  porozumienia  stron  co  do  celu 
prawnego  świadczenia.  Obowiązuje  ogólna  reguła  kauzalności  czynności  prawnych,  a  zobowiązania  abstrakcyjne 
można zaciągać tylko w przypadkach wyraźnie w ustawie wskazanych (weksel, czek, przekaz). 
 
57. Zasada swobody umów. 
W  zakresie  swobody  umów  powszechnie  wyróżnia  się:  1)  swobodę  kształtowania  treści  umów  oraz  2)  swobodę 
zawierania  umów  rozumianych  w  szerokim  znaczeniu,  a  więc  obejmującym  możność  decydowania  o  zawarciu  albo 
niezawarciu  umowy,  o  wyborze  kontrahenta  oraz  o  zmianie  lub  rozwiązaniu  już  istniejącego  stosunku  umownego. 
Zakres  swobody  umów.  Jest  to  norma  prawna  przyznająca  podmiotom  prawa  cywilnego  generalną  kompetencję  do 
swobodnego kształtowania stosunków zobowiązaniowych poprzez umowy, a ponadto do interpretowania i stosowania 
konkretnych  norm  prawnych  na  rzecz  tej  kompetencji.  Zasada  swobody  umów  opiera  się  na  etycznych  założeniach 
państwa  demokratycznego  oraz  swobody  działalności  gospodarczej  stanowiącej  przesłankę  gospodarki  rynkowej. 
Wartości te znalazły normatywny wyraz w postanowieniach Konstytucji RP. Strony zawierające umowę mogą ułożyć 
stosunek  prawny  według  swego  uznania,  byleby  jego  treść  lub  cel  nie  sprzeciwiały  się  właściwości  (naturze) 
stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. 
Przyjęcie zasady swobody umów na obszarze prawa zobowiązań prowadzi do wniosku, że strony nie są tu związane 
ustanowionymi  w  KC  lub  w  ustawach  szczególnych  typami  umów.  Są  to  zatem  kompetencje  (ustawowe 
upoważnienia)  do  kształtowania  treści  stosunków  zobowiązaniowych  całkowicie  różnych  od  tych,  jakie  wyznaczone 
zostały  w  przepisach  prawnych.  Tym  bardziej  strony  mogą  częściowo  tylko  odstępować  od  typów  ustawowych, 
modyfikując  je,  rozwijając  lub  w  pewnych  tylko  fragmentach  przejmując  modele  wskazane  w  umowach  typowych. 
Skoro obowiązuje zasada swobody umów, to do wyznaczenia jej zakresu wystarczy wskazać jej ograniczenia. Istnieją 
one  zawsze.    Trzy  ogólnie  określone  granice  swobody  umów  to:  1)  ustawa,  2)  zasady  współżycia  społecznego  i  3) 
właściwość (natura) stosunku zobowiązaniowego. Ponadto należy tu uwzględnić także niemożliwość świadczenia. 
 
58. Ograniczenia swobody umów 
Granice wyznaczone przez ustawę 
Treść  lub  cel  umowy  nie  mogą  być  sprzeczne  z  ustawą.  Przez  „ustawę”  należy  rozumieć  tylko  normy  bezwzględnie 
wiążące  (stosowalne).  Natomiast  w  razie  sprzeczności  umowy  z  normą  względnie  wiążącą,    norma  ta  nie  znajduje 
zastosowania, a treść stosunku zobowiązaniowego reguluje umowa jako źródło indywidualnych norm ustanowionych 
przez strony. Granice wyznaczone przez zasady współżycia społecznego  System  prawny nie może dopuszczać także 
do  tego,  aby  powstawały  stosunki  prawne  o  treści  sprzecznej  z  powszechnie  akceptowanymi  w  społeczeństwie 
regułami  moralnymi.  Uznaje  się  za  bezwzględnie  nieważne  wszelkie  czynności  prawne  sprzeczne  z  zasadami 
współżycia  społecznego.  Uznać  za  niedopuszczalne  umowy  sprzeczne  z  uczciwością  i  rzetelnością  kupiecką 
(profesjonalistów)  lub  kształtujące  wzajemne  stosunki  między  stronami  w  sposób  ewidentnie  urągający  słuszności. 
Sąd  Najwyższy  w  szczególności  uznaje  za  sprzeczne  z  zasadami  współżycia  społecznego  tzw. 

umowy  dławiące

. 

Polegają  one  na  jednostronnie  narzuconej  formie  zaspokajania  potrzeb  ludności  na  trudno  dostępne  dobra  wraz  z 
rażącą nieadekwatnością świadczeń wzajemnych. Granice wyznaczone przez naturę zobowiązania Wskaźnik ten  każe 
respektować  ogólne  właściwości  każdego  stosunku  zobowiązaniowego  powstałego  na  podstawie  umowy.  W 
szczególności  należy  do  nich  reguła,  że  umowa  wiąże  jedynie  strony,  które  ją  zawarły  lub  wyraziły  na  nią  swoją 
zgodę.  W  konsekwencji  granicę  swobody  umów  stanowi  poszanowanie  interesów  osób  trzecich  i  łącząca  się  z  tym 
zasada  bezpieczeństwa  obrotu  prawnego.  Z  ogólnych  założeń  prawa  zobowiązań  wynika  także,  że  niedopuszczalne 
jest,  aby  stosunek  umowny  ukształtował  sytuację  stron  w  ten  sposób,  że  jedna  z  nich  mogłaby  dowolnie  określać 
swoje  obowiązki  lub  obowiązki  drugiej  strony.  Granica  swobody  umów  zostanie  przekroczona  wówczas,  gdy  strony 
ukształtują  stosunek  prawny  odmiennie,  niż  jednakowo  ukształtowana  przez  ustawodawcę  treść  wszystkich 

zobowiązań  bądź  wszystkich  zobowiązań  określonego  rodzaju.  Pojęcie  natury  zobowiązania  jako  kryterium 
delimitującego  swobodę  umów  trzeba  wiązać  z  właściwościami  każdego  stosunku  zobowiązaniowego  albo  tylko 
stosunku określonego rodzaju (a nie typu). 
 
59. Wyzysk 
Względy  moralne  każą  kontrolować  treść  umowy  w  razie  wyzysku,  ograniczając  tym  samym  swobodę  kontraktową 
stron. Umowa jest wadliwa, gdy spełnione zostaną przesłanki natury: 

obiektywna

 – jedna strona w zamian za swoje 

świadczenie  przyjmuje  lub  zastrzega  dla  siebie  albo  dla  osoby  trzeciej  świadczenie,  którego  wartość  majątkowa 
oceniana  obiektywnie  jest  rażąco  wysoka  w  stosunku  do  wartości  świadczenia  wzajemnego.  przepisy  o  wyzysku 
odnoszą  się  więc  wyłącznie  do  umów  wzajemnych; 

subiektywna

  polega  na  tym,  że  strona,  która  zastrzega  lub 

przyjmuje  świadczenie  niewspółmiernie  wysokie,  wyzyskuje  dla  osiągnięcia  tego  celu  przymusowe  położenie, 
niedołęstwo lub niedoświadczenie drugiej strony. Skutki prawne  Umowa zawarta dla wyzysku nie jest bezwzględnie 
nieważna. Prowadziłoby to bowiem do konsekwencji niekorzystnych dla wyzyskanego, ponieważ musiałby on zwrócić 
to,  co  już  od  drugiej  strony  otrzymał.  Pokrzywdzony  może  żądać  albo  zmniejszenia  swojego  świadczenia,  albo 
zwiększenia  świadczenia  wzajemnego,  albo  równoczesnego  zmniejszenia  własnego  świadczenia  i  zwiększenia 
świadczenia wzajemnego.  Kwalifikacja prawna Wyzysk należy uznać za wadliwość treści czynności, a nie za jedną z 
wad oświadczenia woli. 
 
60. Culpa In contrahendo 

culpa  In  contrahendo  („wina  w  kontraktowaniu

”).  Zawinione  naruszenie  powszechnie  obowiązujących  w  tej  mierze 

reguł  postępowania  określonych  w  ustawach  lub  wskazanych  w  zasadach  współżycia  społecznego  uzasadnia  więc 
powstanie  roszczenia  o  wyrównanie  szkody  wyrządzonej  przez  to,  że  zamierzona  umowa  nie  doszła  do  skutku  lub 
okazała się nieważna. Obejmuje ono odszkodowanie w granicach tzw. ujemnego interesu umownego. Pogląd ten nie 
wyklucza  przypadków,  gdy  wina  w  kontraktowaniu  polega  na  naruszeniu  odpowiednich  zobowiązań  określonych  w 
umowie. Jeżeli w toku negocjacji dochodzi do  udostępnienia, przez jedną stronę drugiej, informacji z zastrzeżeniem 
poufności, wówczas strona, która taką informację uzyskała jest zobowiązana jej nie ujawniać, nie przekazywać innym 
osobom oraz nie wykorzystywać dla własnych celów. Jako dłużnik, strona ta ponosi odpowiedzialność za naruszenie 
owych  obowiązków,  czyli  niewykonanie  lub  nienależyte  wykonanie  zobowiązania.  Ustawodawca  przyznaje  drugiej 
stronie  (wierzycielowi)  możliwość  wyboru,  albo  może  żądać  naprawienia  szkody  (strata  i  utracone  korzyści) 
wyrządzonej  niewykonaniem  lub  nienależytym  wykonaniem  zobowiązania  (na  zasadach  określonych  w    KC  — 
domniemanie winy dłużnika), albo może domagać się od zobowiązanego wydania korzyści, które ten uzyskał w skutek 
naruszenia zobowiązania; przy żądani zwrotu korzyści dłużnika należy domniemywać winę dłużnika.  
 
61. Umowa przedwstępna – pojęcie i treść 
W umowie przedwstępnej (pactum de contrahendo) jedna lub obie strony zobowiązują się do zawarcia w przyszłości 
oznaczonej umowy, którą ustawa określa mianem umowy przyrzeczonej. Użyteczność umowy przedwstępnej pojawia 
się w sytuacjach, gdy niezwłoczne zawarcie definitywnej umowy jest ze względu na istniejące przeszkody prawne lub 
faktyczne  niemożliwe  albo  z  jakichkolwiek  powodów  dla  stron  niedogodne,  lecz  chcą  one  zapewnić  sobie  zawarcie 
takiej  umowy  w  przyszłości.  Zawarcie  umowy  przyrzeczonej  jest  świadczeniem.  Umowa  przedwstępna  może  mieć 
charakter  albo  jednostronnie,  albo  dwustronnie  zobowiązujący,  zależnie  od  tego,  czy  zobowiązanie  do  zawarcia 
umowy  przyrzeczonej  zaciąga  tylko  jedna,  czy  obie  strony.  Dopuszczalna  jest  także  umowa  przedwstępna  na  rzecz 
osoby trzeciej. Na tej podstawie trzeci, nieuczestniczący w zawarciu umowy przedwstępnej, może żądać bezpośrednio 
od strony zobowiązanej, aby zawarła z nim umowę przyrzeczoną. Umowa przedwstępna zawsze bowiem zobowiązuje 
tylko  do  zawarcia  w  przyszłości  umowy  przyrzeczonej.  Przesłanka  ważności  Umowa  przedwstępna  jest  ważna,  jeśli 
określa istotne postanowienia umowy przyrzeczonej. Przesłanka ta ma umożliwić sądowi — w razie sporu — ustalenie 
treści  umowy  definitywnej.  Umowa  przedwstępna  powinna  odpowiadać  ogólnym  przesłankom  stawianym  każdej 
czynności prawnej. Dla zawarcia umowy przedwstępnej ustawa nie wymaga zachowania formy szczególnej. 
 
62. Znaczenie i oznaczenie terminu zawarcia umowy przyrzeczonej 
Oznaczenie  terminu  zawarcia  umowy  przyrzeczonej  nie  stanowi  przesłanki  ważności  umowy  przedwstępnej. 
Zamieszczenie terminu w umowach przedwstępnych jest pożądane, ponieważ jasno wskazuje okres, w jakim strona 
ma  pozostawać  w  gotowości  do  zawarcia  umowy.  Określony  w  umowie  przedwstępnej  termin  zawarcia  umowy 
przyrzeczonej jest terminem wykonania zobowiązania. Jego upływ powoduje wymagalność roszczenia uprawnionego. 
Wyznacza też początek biegu terminu przedawnienia. Strona uprawniona do żądania zawarcia umowy przyrzeczonej 
może  w  ciągu  jednego  roku  wyznaczyć  odpowiedni  termin  zawarcia  umowy  definitywnej.  W  zależności,  czy  umowa 
przedwstępna jest jednostronnie, czy dwustronnie zobowiązująca, uprawniona może być jedna albo obie strony. Jeżeli 
obie strony są uprawnione i każda z nich oznaczy inny termin zawarcia umowy przyrzeczonej, wówczas wiążący dla 
stron  jest  termin  wyznaczony  przez  stronę,  która  wcześniej  złożyła  stosowne  oświadczenie.  Jeżeli  termin  zawarcia 
umowy  definitywnej  nie  został  wyznaczony  w  sposób  wyżej  określony,  nie  można  żądać  zawarcia  umowy 
przyrzeczonej,  co  oznacza,  że  termin  roczny  ma  charakter  zawity  i  po  jego  upływie  zobowiązanie  z  umowy 
przedwstępnej wygasa. Niedopuszczalność żądania zawarcia umowy przyrzeczonej po upływie terminu zawitego, jest 
następstwem ustania obowiązku zawarcia takiej umowy, a tym samym zachodzi nie tylko niemożliwość dochodzenia 
zawarcia umowy przyrzeczonej, ale także niemożliwość żądania odszkodowania. 

 
63  Skutki prawne zawarcia umowy przedwstępnej. 
W umowie przedwstępnej (pactum de contrahendo) jedna lub obie strony zobowiązują się do zawarcia w przyszłości 
oznaczonej umowy, którą ustawa określa mianem umowy przyrzeczonej. Użyteczność umowy przedwstępnej pojawia 
się w sytuacjach, gdy niezwłoczne zawarcie definitywnej umowy jest ze względu na istniejące przeszkody prawne lub 
faktyczne  niemożliwe  albo  z  jakichkolwiek  powodów  dla  stron  niedogodne,  lecz  chcą  one  zapewnić  sobie  zawarcie 
takiej  umowy  w  przyszłości.  Zawarcie  umowy  przyrzeczonej  jest  świadczeniem.  Z  umowy  przedwstępnej  nie  tylko 
wynika  zobowiązanie  zawarcia  umowy  przyrzeczonej,  ale  ponadto  także  instrumentalnie  przyporządkowane  mu 
obowiązki  dokonania  działań  koniecznych  do  spełnienia  świadczenia  głównego  Umowa  przedwstępna  może  mieć 
charakter  albo  jednostronnie,  albo  dwustronnie  zobowiązujący,  zależnie  od  tego,  czy  zobowiązanie  do  zawarcia 
umowy  przyrzeczonej  zaciąga  tylko  jedna,  czy  obie  strony.  W 

pierwszym  przypadku

  wyłącznie  jednej  stronie 

przysługuje  uprawnienie  do  żądania  od  drugiej  strony,  by  zawarła  ona  umowę  (to  znaczy,  by  złożyła  oświadczenie 
woli określonej treści i dokonała ewentualnie innych działań koniecznych do zawarcia umowy definitywnej). W drugim 
przypadku  uprawnienie  takie  ma  każda  ze  stron  względem  drugiej  strony.  Dopuszczalna  jest  także  umowa 
przedwstępna  na  rzecz  osoby  trzeciej.  Na  tej  podstawie  trzeci,  nieuczestniczący  w  zawarciu  umowy  przedwstępnej, 
może żądać bezpośrednio od strony zobowiązanej, aby zawarła z nim umowę przyrzeczoną. 
Na podstawie umowy przedwstępnej nie można domagać się spełnienia tych świadczeń, do których strony mają się 
dopiero  zobowiązać  w  umowie  przyrzeczonej.  Czasami  jednak  z  uwagi  na  zamierzona  umowę  definitywną  strony 
zobowiązują się już  w umowie przedwstępnej do dokonania pewnych czynności (np. przygotowania placu budowy). 
Jeżeli  następnie  umowa  definitywna  zostanie  zawarta,  dokonanie  wspomnianych  czynności  zalicza  się  na  poczet 
świadczeń  określonych  w  umowie  definitywnej.  Natomiast,  gdy  umowa  definitywna  nie  zostanie  zawarta,  stronie, 
która  tych  czynności  dokonała  służy  roszczenie  z  tytułu  nienależnego  świadczenia.  Strony  mogą  w  umowie 
przedwstępnej kwestię te uregulować odmiennie.   
 
 
 
64. Skutek silniejszy i skutek słabszy  w umowie przedwstępnej 
Skutek słabszy wyraża się w obowiązku naprawienia szkody, jaką osoba uprawniona poniosła przez to, że liczyła na 
zawarcie umowy przyrzeczonej. Chodzi tu więc o odszkodowanie w granicach tzw. negatywnego interesu umownego. 
Strony  mogą  jednak  w  umowie  przedwstępnej  odmiennie  ustalić  zakres  odszkodowania.  Nie  chodzi  tu  tylko  o 
zastrzeżenie kary umownej, strony mogą także określić, za jakie następstwa niezawarcia umowy definitywnej dłużnik 
będzie ponosił odpowiedzialność odszkodowawczą. 
Skutek  silniejszy  polega  na  obowiązku  zawarcia  umowy  przyrzeczonej.  Uprawniony  może  więc  żądać  od  strony 
zobowiązanej,  aby  złożyła  oświadczenie  woli  określonej  treści,  stanowiące  konieczny  element  dojścia  do  skutku 
umowy przyrzeczonej. Jeżeli strona zobowiązana nie złoży takiego oświadczenia woli, to prawomocne orzeczenie sądu 
stwierdzające taki obowiązek zastępuje to oświadczenie. Skutek silniejszy dopuszczalny jest jedynie wtedy, gdy czyni 
zadość wymaganiom, od których zależy ważność umowy przyrzeczonej. Odnosi się to zwłaszcza do formy szczególnej 
przewidzianej  pod  rygorem  nieważności  dla  umowy  przyrzeczonej.  Jeżeli  strona  uprawniona  skorzysta  ze  skutku 
silniejszego, nie może domagać się odszkodowania, a więc nie może realizować swojego uprawnienia w ramach tzw. 
skutku  słabszego.  Umowa  przedwstępna  nie  uniemożliwia  stronom  zawarcia  umowy  przyrzeczonej  w  drodze 
negocjacji lub przyjęcia oferty, i to o treści innej, niż przewiduje to umowa przedwstępna. 
 
65. Przedawnienie roszczeń z umowy przedwstępnej 
Wynikające  z  umowy  przedwstępnej  roszczenia  o  zawarcie  umowy  przyrzeczonej  lub  o  naprawienie  szkody 
przedawniają  się  z  upływem  roku  od  dnia,  w  którym  umowa  przyrzeczona  miała  być  zawarta.  Od  tej  reguły 
przewidziany  jest  wyjątek  w  razie,  gdy  sąd  oddali  żądanie  zawarcia  umowy  przyrzeczonej.  W  przypadku  takim 
roszczenie o naprawienie szkody przedawnia się z upływem roku od dnia, w którym orzeczenie stało się prawomocne. 
Takie  swoiste  przesunięcie  momentu,  od  którego  liczy  się  bieg  terminu  przedawnienia,  umożliwia  uprawnionemu 
realizację  roszczenia  odszkodowawczego  wtedy,  gdy  jego  roszczenie  o  zawarcie  umowy  okazało  się  bezzasadne. 
Dotyczy ono również roszczenia o zapłatę kary umownej albo podwójnego zadatku. 
 
66. Wzorce umów i ich znaczenie 
Wzorce  umów  pojawiają  się  pod  różnymi  nazwami  (ogólne  warunku  umów,  regulaminy,  wzory  umów,  umowy 
typowe,  formularze),  stały  się  one  trwałym  elementem  nowoczesnego  obrotu  gospodarczego  z  uwagi  na  wielorakie 
pozytywne  funkcje  gospodarcze  jakie  pełnią.  Nie  tylko  bowiem  przyspieszają  procedurę  zawierania  umów,  ale 
zarazem  ułatwiają  racjonalizację  prowadzenia  wielkich  przedsiębiorstw,  a  w  tym  obniżenie  ich  kosztów  własnych, 
planowanie  działalności,  kalkulację  ryzyka  i  kontrolę  wewnętrzną.  W  związku  z  szybkim  pojawieniem  się  nowych 
typów umów, wzorce umów sprzyjają ponadto ujednoliceniu się ich treści. Powszechna praktyka stosowania wzorców 
umów  nie  może  być  przez  ustawodawcę  niezauważona.  Wyrażenie  wzorzec  umowy  należy  odnieść  do  wszelkich 
jednostronnie  przygotowanych  z  góry  przed  zawarciem  umowy,  gotowych  klauzul  umów.  Wzorzec  umowy  ma  być 
ustalony przez jedną ze stron umowy. Termin wzorzec oznacza, że jest on przeznaczony do wielokrotnego stosowania 
przez  stronę,  która  go  „ustaliła”.  Wzorzec  jest  kwalifikowanym  oświadczeniem  woli,  mającym  szczególny  reżim 
prawny  przy  spełnieniu  przesłanek  tego  reżimu,  kształtującym  poza  konsensem  treść  stosunku  prawnego 

wynikającego z umowy i to na wzór  określony w art. 56 KC. Poza tymi czynnikami wzorzec umowy  nie jest częścią 
umowy i nie wymaga zgody kontrahenta.  
 
67. Klauzule abuzywne i ich znaczenie 
Klauzule,  abuzywne  czyli  niewłaściwe,  krzywdzące  jedną  ze  stron.  Za  abuzywne  uważane  mogą  być  m.in.  klauzule, 
które:  1)  ograniczają  bądź  wyłączają  odpowiedzialność  przedsiębiorcy,  2)  przekazują  przedsiębiorcy  kontrolę  nad 
treścią postanowień i wykonaniem umowy, 3) kształtują lub umożliwiają przedsiębiorcy kształtować niekorzystnie dla 
konsumenta  czas  trwania  umowy,  4)  w  inny  sposób  naruszają  równowagę  kontraktową.  Charakter  prawny  tej  listy 
wyjaśnia, że w razie wątpliwości uważa się, postanowienia umowne są niedozwolone. Sąd będzie mógł uznać klauzulę 
umowną  o  treści  określonej  za  niedozwoloną  dopiero  wtedy,  gdy  przeprowadzona  przez  niego  ocena  klauzuli  w 
konkretnej sprawie, a dokonana z uwzględnieniem kontekstu sytuacyjnego, nie pozwoli mu na jednoznaczną ocenę, 
czy jest ona sprzeczna z dobrymi obyczajami i czy narusza interes konsumenta w sposób rażący.  
 
68. Umowa o świadczenie na rzecz osoby trzeciej 
Umowa na rzecz osoby trzeciej (pactum In faworem tertio) nie jest odrębnym typem umowy wyróżnionej ze względu 
na swoistą treść lub przedmiot świadczenia. Nie jest umową samodzielną, ale stanowi zawsze dodatek, zastrzeżenie 
modyfikujące  albo  jakąś  inną  umowę.  Do  istotnej  treści  wspomnianego  zastrzeżenia  należy  nie  tylko  zobowiązanie 
dłużnika, że będzie świadczył na rzecz osoby trzeciej, ale przede wszystkim przyznanie tej osobie prawa do żądania w 
imieniu własnym i bezpośrednio od dłużnika określonego świadczenia. Ze względu na osobę trzecią przyjęto nazywać 
wierzyciela  —  zastrzegającym,  a  dłużnika  —  przyrzekającym.  Jeżeli  zastrzeżono,  że  dłużnik  wykona  świadczenie  do 
rąk osoby trzeciej z tym jednak ograniczeniem, że osoba trzecia nie nabędzie własnego prawa do żądania od dłużnika 
świadczenia,  to  taką  umowę  zwykło  się  określać  nazwą  niewłaściwej  umowy  na  rzecz  osoby  trzeciej.  Osoba  trzecia 
uzyska w rezultacie wspomnianej umowy jedynie upoważnienie do odbioru świadczenia dłużnika, który, spełniając je 
do  jej  rąk,  zwolni  się  z  zobowiązania  względem  wierzyciela.  Skutki  a)    Osoba  trzecia  nabywa  zastrzeżone  na  jej 
korzyść  prawo  wprost  z  umowy,  ale  nabycie  to  ma  charakter  prowizoryczny.  Nikt  nie  powinien  być  zmuszony  do 
przyjęcia jakiejkolwiek korzyści i dlatego uzależnił definitywne nabycie prawa od oświadczenia osoby trzeciej, że chce 
ona z dokonanego na jej rzecz zastrzeżenia skorzystać. Może być ono złożone w dowolnej formie, chyba że umowa 
określa  obowiązek  zachowania  formy  szczególnej.  Do  tego  czasu  zastrzeżenie  świadczenia  na  rzecz  osoby  trzeciej 
winno  się  zmienić  albo  odwołać.  Traci  ono  ważność  także  wtedy,  gdy  osoba  trzecia  oświadczy,  że  z  niego  nie 
skorzysta.  Dłużnikowi  przysługują  wobec  osoby  trzeciej  wszystkie  zarzuty  wynikające  ze  stosunku  prawnego 
łączącego  go  z  wierzycielem  (zastrzegającym).  Rozwiązanie  takie  zapewnia  ochronę  interesów  dłużnika,  prowadząc 
do  tego,  że  zastrzeżenie  świadczenia  na  rzecz  osoby  trzeciej  nie  pogarsza  jego  sytuacji  prawnej.  Ponadto  dłużnik 
może powołać się także na zarzuty osobiście przysługujące mu względem osoby trzeciej. b) Zastrzeżenie świadczenia 
na rzecz osoby trzeciej, która je przyjęła, pozbawia wierzyciela możliwości domagania się tego świadczenia na swoją 
rzecz. Rozwiązanie takie zapewnia realizację roszczenia osoby trzeciej. 
 
69. umowa o świadczenia przez osobę trzecią 
Prawo  cywilne,  opierając  się  na  zasadzie  autonomiczności  podmiotów,  nie  zezwala  na  to,  aby  strony,  które  zawarły 
umowę, mogły bez zgody osoby trzeciej nakładać na nią jakiekolwiek obowiązki. Jeżeli więc w umowie zastrzeżono, 
że  osoba  trzecia  zachowa  się  w  określony  sposób,  to  nie  wynika  stąd  dla  niej  żadne  skutki  prawne;  natomiast 
powstają  one  między  stronami  takiej  umowy.  Jedna  ze  stron  (przyrzekający,  gwarant)  przyrzeka  drugiej  stronie 
(beneficjentowi  gwarancji),  że  osoba  trzecia  zaciągnie  określone  zobowiązanie  albo  spełni  określone  świadczenie. 
Zaciągnięcie  zobowiązania  polega  na  dokonaniu  czynności  prawnej,  w  następstwie  czego  powstaje  nowy  stosunek 
zobowiązaniowy.  Natomiast  obowiązek  spełnienia  określonego  świadczenia  odnosi  się  do  istniejącego  już  stosunku 
zobowiązaniowego,  powstałego  z  jakiegokolwiek  tytułu  prawnego,  w  obrębie  którego  wyznaczone  zostało  dane 
świadczenie.  Umowa  ta  należy  do  grupy  umów  gwarancyjnych.  Ich  cechą  charakterystyczną  jest  to,  że  gwarant 
przyjmuje w nich ryzyko związane z realizacją bądź niepowodzeniem określonego w umowie przedsięwzięcia. 
 
70.  Umowa o zwolnienie dłużnika od obowiązku świadczenia  
W umowie tej występuje po jednej stronie osoba, która jest dłużnikiem, a po drugiej stronie podmiot, który w owym 
stosunku  prawnym  nie  uczestniczy  i  dlatego  nazywany  jest  osobą  trzecią.  Jeżeli  osoba  trzecia  zobowiąże  się  wobec 
dłużnika,  że  zwolni  go  z  obowiązku  świadczenia  na  rzecz  jego  wierzyciela,  to  umowa  taka  w  niczym  nie  zmienia 
pozycji  prawnej  dłużnika  wobec  wierzyciela,  który  —  nie  uczestnicząc  w  tej  umowie  —  zachowuje  nadal  swoją 
wierzytelność  wobec  dłużnika.  Natomiast  osoba  trzecia  ponosi  wówczas  odpowiedzialność  odszkodowawczą  wobec 
dłużnika  za  to,  że  wierzyciel  nie  będzie  żądał  od  dłużnika  spełnienia  świadczenia.  Umowa  nie  wymaga  zachowania 
szczególnej formy. Dłużnik nie może żądać od osoby trzeciej, aby ta zaspokoiła wierzyciela, ale jeżeli osoba trzecia, 
celem wykonania swojego obowiązku, spełni świadczenie, do którego zobowiązany był dłużnik, z reguły dochodzi do 
wstąpienia  osoby  trzeciej  w  prawa  zaspokojonego  wierzyciela.  Osoba  trzecia  ponosi  odpowiedzialność  za  wszelką 
szkodę, która powstanie w majątku dłużnika wskutek niezapobieżenia żądaniu świadczenia przez wierzyciela. Umowa 
może przewidywać obowiązek zapłaty kary umownej w razie niewykonania zobowiązania przez osobę trzecią. Umowa 
o zwolnienie dłużnika przez osobę trzecią z obowiązku świadczenia ma na celu zabezpieczenie interesu dłużnika, przez 
ograniczenie ryzyka, jakie ponosi on w stosunkach ze swoimi wierzycielami.  
 

71. Pojęcie czynu niedozwolonego. Delikt a czyn niedozwolony 
Do  czynów  niedozwolonych  ustawa  zalicza  zachowania  ludzkie  oraz  zdarzenia,  które  nawet  do  tej  klasy  zjawisk  nie 
należą. Podmiot odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym zobowiązany jest do jej naprawienia. 
Świadczenie  polegające  na  naprawieniu  szkody  wynikłej  z  czynu  niedozwolonego  jest  świadczeniem  pierwotnym. 
Obowiązek  naprawienia  tej  szkody  powstaje  wtedy,  gdy  poszkodowany  doznał  jej  w  następstwie  czynu 
niedozwolonego,  za  który  inny  podmiot  ponosi  odpowiedzialność.  Osoba  odpowiedzialna  za  wyrządzenie  szkody 
(dłużnik) od razu jest zobowiązana do jej naprawienia poszkodowanemu (wierzycielowi). Pod tym względem różni się 
system  odpowiedzialności  deliktowej  i  kontraktowej.  Przy  odpowiedzialności  kontraktowej  wyrządzenie  szkody 
następuje  w  ramach  istniejącego  stosunku  zobowiązaniowego.  Przy  odpowiedzialności  deliktowej  trzeba  poszukiwać 
dłużnika  tego  stosunku  zobowiązaniowego,  i  to  spośród  nieograniczonego  kręgu  osób.  Przesłanki  odpowiedzialności 
muszą być tak sformułowane, aby pozwoliły zindywidualizować podmiot odpowiedzialny, a nie jedynie orzec, czy dany 
podmiot ponosi odpowiedzialność.  
 
 
 
72. Przesłanki a zasady odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych 
Do powstania odpowiedzialność odszkodowawczej konieczne są 3 przesłanki: 1. Zdarzenie, z którym system prawny 
łączy  na  określonych  zasadach  czyjś  obowiązek  naprawienia  szkody;  2.  Powstanie  szkody;  3.  Związek  przyczynowy 
miedzy  zdarzeniem  a  szkodą.  Reguły,  które  decydują,  komu  należy  przypisać  odpowiedzialność  za  zdarzenie 
powodujące szkodę, zwykło określać się mianem zasad odpowiedzialności odszkodowawczej. Wyróżnia się wśród nich 
zasady:a)  Zasada  winy.  Opiera  się  ona  na  etycznym  założeniu,  że  ten,  kto  swoim  zawinionym  czynem  (także 
zaniechaniem)  wyrządził  komuś  szkodę,  powinien  ponosić  konsekwencje  swego  zachowania  i  wyrównać 
poszkodowanemu  doznaną  przez  niego  szkodę.  Jeżeli  odpowiedzialność  odszkodowawcza  oparta  jest  na  zasadzie 
winy, inne niezawinione zachowania ludzkie lub zdarzenia nie wywołują konsekwencji prawnych. b) Zasada ryzyka. 
Odpowiedzialność oparta na zasadzie winy nie była już wystarczającym instrumentem ochrony tych dóbr. Doszło do 
zaakceptowania  zasady  odpowiedzialności,  jaką  stała  się  zasada  ryzyka.  Opiera  się  ona  na  założeniu,  że  ten,  kto 
eksploatuje  pewne  niebezpieczne  dla  otoczenia  urządzenia  lub  posługuje  się  dla  realizacji  swoich  interesów 
podległymi  mu  osobami,  powinien  ponosić  odpowiedzialność  za  szkody  stąd  wynikłe  dla  innych  osób,  chociażby  on 
sam winy nie ponosił. c) Zasada słuszności; ona polega na odejściu od zasady winy i przypisaniu odpowiedzialności 
odszkodowawczej  podmiotowi  ze  wzg1ędu  ba  szczególnie  silne  motywy  etyczne  wskazane  w  zasadach  współżycia 
społecznego.  Przez  swoją  wyjątkowość  w  praktyce  nie  odgrywa  donioślejszej  roli.  d)  Zasada  gwarancyjno-
repartycyjna;  Klasycznym  jej  przejawem  są  ubezpieczenia.  Jedynym  uzasadnieniem  dla  tej  odpowiedzialności  jest 
współuczestnictwo  potencjalnych  sprawców  szkód  lub  osób  nimi  zagrożonych  w  tworzeniu  ogólnego  funduszu,  z 
którego  wypłaca  się  odpowiednie  odszkodowania.  W  przypadku  ubezpieczeń  funduszem  tym  zarządza  zakład 
ubezpieczeń. 
 
73. Przesłanki odpowiedzialności za czyn własne 
Odpowiedzialność za czyny własne oparta jest na zasadzie winy. Wskazuje na to art., 415 KC, który stanowi, że kto z 
własnej  winy  wyrządził  drugiemu  szkodę,  obowiązany  jest  do  jej  naprawienia.  Norma  wysłowiona  w  tym  przepisie 
odnosi  się  do  wszystkich  podmiotów  prawa  cywilnego,  czyli  do  osób  fizycznych  oraz  prawnych.  W  tym  ostatnim 
przypadku  bierze  się  pod  uwagę  winę  osób  sprawujących  funkcje  organu  danej  osoby  prawnej.  Za  czyn  zawiniony 
może uchodzić jedynie takie zachowanie, które jest zarazem bezprawne. Bezprawność pojmuje się jako niezgodność 
zachowania się sprawcy z porządkiem prawnym. Zakresem tego pojęcia nie są objęte tylko naruszenia wyrażonych w 
przepisach  zakazów  lub  nakazów,  adresowanych  do  ogółu,  ale  ponadto  także  naruszenia  zasad  współżycia 
społecznego.  Przy  ocenie  bezprawności  czyjegoś  zachowania  należy  ustalić,  czy  nie  zachodzą  w  danym  przypadku 
szczególne okoliczności uchylające zasadność takiej kwalifikacji czynu.  
 
74. Wyłączenia odpowiedzialności za czyn własne 
Przy  ocenie  bezprawności  czyjegoś  zachowania  należy  ustalić,  czy  nie  zachodzą  w  danym  przypadku  szczególne 
okoliczności  uchylające  zasadność  takiej  kwalifikacji  czynu.  Obowiązujące  prawo  polskie  przewiduje  bardzo 
różnorodne  wyłączenia  bezprawności  działania,  do  których  należą: 

Obrona  konieczna

  polega  na  odparciu 

bezpośredniego  i  bezprawnego  ataku  na  jakikolwiek  dobro  chronione  prawem  –  własne,  lub  innej  osoby.  Źródłem 
zagrożenia jest w tym przypadku działalność człowieka („zamach”), która niekoniecznie musi być zawiniona. Dobrem 
zagrożonym  może  być  nie  tylko  dobro  majątkowe,  ale  i  osobiste  (życie,  zdrowie,  wolność).  Zastosowane  środki 
obronne  powinny  być  konieczne,  w  tym  sensie,  że  są  one  niezbędne  do  odparcia  zamachu.  Jeżeli  przy  zachowaniu 
tych  przesłanek  stosujący  obronę  konieczną  wyrządzi  napastnikowi  szkodę,  nie  odpowiada  za  nią,  ponieważ  nie 
działał  bezprawnie.  Przekroczenie  granic  obrony  koniecznej  nie  powoduje  uchylenia  bezprawności,  lecz  pociąga  za 
sobą odpowiedzialność odpierającego zamach za wywołaną takim działaniem szkodę. W przypadku takim możliwe jest 
obniżenie  odszkodowania  na  zasadzie  przyczynienia  się  poszkodowanego  do  powstania  szkody. 

Stan  wyższej 

konieczności

 – tutaj źródłem zagrożenia nie jest zamach, lecz jakaś rzecz lub zwierzę (np. płonący dom, rzucający się 

na  człowieka  pies).  Jeżeli  w  celu  odwrócenia  zagrożenia  osoba  zagrożona  lub  jakakolwiek  inna  zniszczyła  lub 
uszkodziła  rzecz,  lub  zraniła,  zabiła  zwierzę,  nie  ponosi  odpowiedzialności  za  wyrządzoną  w  ten  sposób  szkodę.  Do 
uchylenia tej odpowiedzialności koniczne jest, aby”: a) sama nie wywołała niebezpieczeństwa; b) niebezpieczeństwu 

nie  można  bylo  inaczej  zapobiec;  c)  ratowane  było  dobro  oczywiście  ważniejsze  niż  dobro  zagrożone. 

Dozwolona 

samopomoc

  –  działanie  w  tych  granicach  nie  jest  bezprawne,  a  jeżeli  podprowadziło  do  wyrządzenia  szkody,  to 

sprawca  nie  jest  za  nią  odpowiedzialny. 

Zgoda  poszkodowaneg

o  na  działania  ingerujące  w  sferę  jego  dóbr  uchyla 

bezprawność  tych  działań  —  w  takim  zakresie,  w  jakim  poszkodowany  może  dysponować  naruszonymi  dobrami;  w 
konsekwencji  sprawca  szkody  niej  odpowiedzialny  za  jej  wyrządzenie. 

Wykonywanie  własnych  praw  podmiotowych

 

wyłącza bezprawność tych działań i zwalnia z odpowiedzialności za nie. 
 
75. Wina i jej postacie 
Wina  jest  pojęciem  odnoszącym  się  do  sfery  zjawisk  psychicznych  sprawcy  i  dlatego  określa  się  ją  mianem 
podmiotowej strony  czynu. Klasa czynów zawinionych mieści się w klasie czynów bezprawnych. Przez winę rozumie 
się  naganną  decyzję  człowieka  odnoszącą  się  do  podjętego  przez  niego  bezprawnego  czynu  (także  zaniechania). 
Kwalifikacje psychiczne Winę może ponosić tylko człowiek działający z odpowiednim rozeznaniem, a więc poczytalny i 
już dojrzały psychicznie. Kodeks cywilny wskazuje okoliczności – niepoczytalność i brak wymaganego wieku, które nie 
pozwalają  przypisać  winy  sprawcy  szkody. 

Niepoczytalność

  zachodzi,  gdy  osoba,  która  z  jakichkolwiek  powodów 

znajduje  się  w  stanie  wyłączającym  świadome  albo  swobodne  powzięcie  decyzji  i  wyrażenie  woli,  nie  jest 
odpowiedzialna  za  szkodę  w  tym  stanie  wyrządzoną.  W  szczególności  może  tu  chodzić  o  chorobę  psychiczną, 
niedorozwój  umysłowy  albo  o  przejściowe  tylko  zaburzenia  czynności  psychicznych. 

Brak  dostatecznego  rozeznania

 

może  być  także  następstwem  niedojrzałości  umysłowej,  spowodowanej  zbyt  młodym  wiekiem  człowieka.  Małoletni, 
który  nie  ukończył  13  lat,  nie  ponosi  odpowiedzialności  na  zasadzie  winy.  Dla  ustalenia  winy  sprawcy,  poczytalność 
może być ustalona na podstawie domniemania faktycznego. Rodzaje i mierniki winy Rozróżnia się dwie postaci winy: 
winę umyślną i winę nieumyś1ną, nazywaną także niedbalstwem. Przy winie umyślnej naganność stanu psychicznego 
sprawcy polega na tym, że chce on (dolus directus) przez swoje bezprawne zachowanie (działanie lub zaniechanie) 
wyrządzić drugiemu szkodę lub co najmniej świadomie godzi się na to (dolus eventualis). Pojęcie niedbalstwa (wina 
nieumyślna)  wiąże  się  w  prawie  cywilnym  z  niedołożeniem  wymaganej  staranności.  Należy  zachować  staranność 
wymaganą  w  stosunkach  danego  rodzaju.  Jest  to  miernik  obiektywny  (abstrakcyjny),    formułowany  jako  wzorzec 
powinnego zachowania dla każdego, kto znajdzie się w określonej sytuacji. Podstawą do formułowania tych wzorców 
są ogólne reguły współżycia społecznego,  określone zwyczaje dostosowane do pewnych typów  czynności, zawodów 
lub nawet sytuacji. Zarzut niedbalstwa będzie uzasadniony wtedy, gdy dany sprawca szkody zachował się w sposób 
odbiegający od modelu wzorcowego, abstrakcyjnie ustalonego.  
 
76. Współsprawstwo i współodpowiedzialność 
Szkoda może być wyrządzona nie tylko przez jednego sprawcę, ale także przez kilku działających w porozumieniu lub 
nawet  bez  porozumienia.  W  przypadkach  takich  wszyscy  ponoszą  odpowiedzialność,  i  to  solidarną,  za  wyrządzoną 
wspólnie  szkodę,  jeżeli,  oczywiście,  czyny  ich  były  zawinione.  KC  wiąże  odpowiedzialność  odszkodowawczą  z 
następującymi  trzema  typami  zachowań:  1)  z  nakłonieniem  do  wyrządzenia  szkody  (podżeganie),  2)  z  udzielaniem 
pomocy  do  jej  wyrządzenia  (pomocnictwo),  3)  ze  świadomym  skorzystaniem  z  wyrządzonej  drugiemu  szkody. 
Podżeganie  i  pomocnictwo  można  ująć  w  kategorię  szeroko  pojętego  współsprawstwa.

  Podżegacz

  oddziaływuje  na 

sferę  motywacyjną  bezpośredniego  sprawcy  dążąc  do  wywołania  u  niego  zamiaru  lub  utwierdzenia  go  w  zamiarze 
popełnienia czynu niedozwolonego. Z kolei 

pomocnik

 wspiera sprawcę intelektualnie (np. przez udzielanie porad) lub 

fizycznie (przez dokonanie czynu niedozwolonego). Zachowania podżegacza i pomocnika zawsze wykazują znamiona 
winy  umyślnej.  Ponoszą  oni  solidarną  odpowiedzialność  za  wyrządzoną  przez  tego  ostatniego  szkodę,  chociażby 
nawet  żadnej  me  osiągnęli  z  tego  korzyści.  Odpowiedzialność  ich  ograniczona  jest  jednak  tylko  do  tej  szkody,  do 
której powstania nakłaniali lub pomagali. Skorzystanie ze szkody Osoba, która świadomie skorzystała z wyrządzonej 
drugiemu szkody, pojawia się dopiero po wyrządzeniu szkody przez sprawcę. Odpowiada więc ona wyłącznie za czyn 
własny.  Ta  odpowiedzialność  opiera  się  na  winie  umyślnej.    Chodzić  tu  będzie  nie  tylko  o  czyny  niedozwolone 
powodujące  odpowiedzialność  sprawcy,  ale  ponadto  także  o  wyrządzenie  szkody  czynami  bezprawnymi,  za  które 
bezpośredni sprawca nie ponosi odpowiedzialności (z braku poczytalności). Klasycznym, aczkolwiek nie jedynym tego 
przykładem, jest paserstwo.  
 
77. Odpowiedzialność z tytułu nadzoru 
Odpowiedzialność  sprawującego  nadzór  Odpowiedzialność  ponosi  każdy,  kto  z  mocy  ustawy  lub  umowy  jest 
zobowiązany o nadzoru nad osobą której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie 
można,  jak  również  ten,  kto  wykonuje  bez  obowiązku  ustawowego  lub  umownego  stałą  pieczę  nad  tymi  osobami. 
Odpowiedzialność ta oparta jest na winie osoby zobowiązanej do nadzoru (lub sprawującej nadzór). Jednakże ustawa, 
chroniąc  interesy  poszkodowanego,  ułatwia  mu  dochodzenie  odszkodowania  od  osoby  zobowiązanej  przez 
ustanowienie  dwóch  korzystnych  dla  poszkodowanego  domniemań  prawnych:  1)  co  do  winy  w  nadzorze,  2)  co  do 
związku przyczynowego między zawinionym zachowaniem się osoby zobowiązanej do nadzoru a szkodą wyrządzoną 
przez  podopiecznego  osobie  trzeciej.  Odpowiedzialność  sprawcy  Odpowiedzialność,  za  czyn  cudzy,  osób 
zobowiązanych do nadzoru nie zapewni poszkodowanemu naprawienia szkody w następujących trzech przypadkach: 
1)  jeżeli  obalone  zostanie  domniemanie  winy  w  nadzorze  lub  domniemanie  związku  przyczynowego;  2)  jeżeli 
ściągnięcie  wierzytelności  (odszkodowania)  od  osoby  odpowiedzialnej  z  tytułu  winy  w  nadzorze  jest  niemożliwe  lub 
bardzo utrudnione; 3) jeżeli brak jest osób zobowiązanych do nadzoru. W takich przypadkach KC przewiduje opartą 

na zasadzie słuszności odpowiedzialność bezpośredniego sprawcy, któremu z powodu wieku albo stanu psychicznego 
lub cielesnego nie można przypisać winy. Czyn jego musi mieć cechę bezprawności.  
 
78. Culpa in custodiendo 
Wina polegająca  na uchybieniu w wyborze właściwej  osoby, która miała sprawować nadzór.  Na mocy art.. 429 KC- 
ustawodawca  obciąża  powierzającego  czynność  odpowiedzialnością  jedynie  za  dokonanie  właściwego  wyboru 
wykonawcy. Powierzający czynność powinien dokonać wyboru starannie w trosce o to, aby wykonawca nie wyrządził 
osobom  trzecim  szkody  przy  wykonywaniu  powierzonej  mu  czynności.  Odpowiedzialność  oparta  jest  na  winie  w 
wyborze.  Art.  429  KC  konstruuje  domniemanie  tej  winy.  Szkoda  musi  być  wyrządzona  w  funkcjonalnym  związku  z 
powierzeniem  czynności  (przy  wykonaniu).  Domniemanie  winy  w  wyborze  może  być  obalone,  jeżeli  wykażemy,  że 
osoba, którą wybraliśmy trudni się daną dziedziną zawodowo (profesjonalista), albo wykazując brak winy w wyborze. 
W  tym  przypadku  odpowiedzialność  powierzającego  czynność  drugiemu  nie  zależy  od  tego,  czy  wykonawcy  tej 
czynności  można  przypisać  winę  wobec  osoby  trzeciej.  O  odpowiedzialności  wykonawcy  względem  osoby  trzeciej 
decyduje  ogólna  zasada  winy  za  czyn  własny,  a  odpowiedzialność  wykonawcy  względem  powierzającego  czynność 
jest z reguły oparta na umowie łączącej te strony.  
 
79. Odpowiedzialność za podwładnego 
Art.  430  KC.  Odnosi  się  on  do  szczególnej  sytuacji,  w  której  wykonawca  powierzonej  czynności  występuje  w  roli 
podwładnego względem osoby powierzającej jej wykonanie określonej czynności. Osoba ta z kolei zajmuje względem 
wykonawcy  pozycję  zwierzchnika.  Przez  pojęcie  zwierzchnictwa  (podporządkowania)  można  rozumieć  albo 
podporządkowanie  (szerszy  zakres)  tylko  organizacyjne,  albo  podległość  (węższy  zakres)  wskazówkom  przy 
wykonywaniu  konkretnych  czynności.  Ustawodawca  ustanowił  bardzo  surową,  opartą,  na  zasadzie  ryzyka 
odpowiedzialność  zwierzchnika  za  szkody  wyrządzone  przez  podwładnego.  Zwierzchnik  więc  odpowiada  za  wszelkie 
szkody  wyrządzone  osobom  trzecim  przez  podwładnego:  1)  przy  wykonywaniu  przez  niego  powierzonych  mu 
czynności,  2)  i  z  jego  winy.  Zwierzchnik  odpowiada  wprawdzie  na  zasadzie  ryzyka,  jednakże  tylko  wtedy,  gdy  czyn 
podwładnego  wyrządzający  szkodę  osobie  trzeciej  jest  zawiniony.    Jeżeli  jednak  okaże  się,  że  podwładnemu,  który 
wyrządził  szkodę,  nie  można  przypisać  winy,  bo  jest  np.  niepoczytalny,  wówczas  poszkodowany  może  żądać 
odszkodowania od powierzającego czynność na zasadzie winy w wyborze. 
Odpowiedzialność  zwierzchnika  uzależniona  jest  od  odpowiedzialności  bezpośredniego  wykonawcy,  z  reguły  obaj 
ponoszą  solidarną  odpowiedzialność  wobec  poszkodowanego.  W  razie  wyrządzenia  przez  pracownika  przy 
wykonywaniu  przez  niego  obowiązków  pracowniczych  szkody  osobie  trzeciej,  zobowiązany  do  jej  naprawienia  jest 
wyłącznie  pracodawca.  Wobec  pracodawcy  pracownik  odpowiada  tylko  do  wysokości  trzymiesięcznego 
wynagrodzenia. 
 
80. odpowiedzialność za powierzenie czynności  

We współczesnym ustawodawstwie możemy wyróżnić dwa różne rodzaje odpowiedzialności z racji powierzenia jakiejś 
czynności  innej  osobie,  a  mianowicie:  odpowiedzialność  za  szkodę  wyrządzoną  przez  samodzielnego  wykonawcę, 
odpowiedzialność  za  szkodę  wyrządzoną  przez  podwładnego.  W  obu  przypadkach  chodzi  o  to,  że  powierzający 
czynność (A) ponosi odpowiedzialność za cudzy czyn, a mianowicie za działanie osoby, której powierzył czynność (B), 
jeżeli  czynność  ta  wyrządziła  szkodę  osobie  trzeciej  (C).  Odpowiedzialność  za  szkodę  wyrządzoną  przez 
samodzielnego wykonawcę Uregulowana w art. 429  KC. Odnosi się do wszelkich typów powierzenia  czynności innej 
osobie  do  wykonania.  Określa  on  odpowiedzialność  osoby,  która  powierza  komuś  czynność  do  samodzielnego 
wykonania.  Ustawodawca  obciąża  powierzającego  czynność  odpowiedzialnością  jedynie  za  dokonanie  właściwego 
wyboru wykonawcy. Powinien on dokonać wyboru starannie. Odpowiedzialność powierzającego oparta jest na winie 
w  wyborze,  a  art.  Ten  konstruuje  domniemanie  tej  winy.  Domniemanie  winy  powierzający  czynność  może  obalić, 
wykazując  albo  brak  winy  w  wyborze,  albo  fakt  powierzenia  wykonania  czynności  osobie  trudniącej  się  zawodowo 
wykonywaniem  tego  rodzaju  czynności.  O  odpowiedzialności  wykonawcy  względem  osoby  trzeciej  decyduje  ogólna 
zasada  winy  za  czyn  własny,  a  odpowiedzialność  wykonawcy  względem  powierzającego  czynność  oparta  jest  na 
umowie łączącej te strony (art. 471 KC) Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez podwładnego Uregulowana w 
art.  430  KC.  Odnosi  się  on  do  sytuacji  w  której  wykonawca  powierzonej  czynności  występuje  w  roli  podwładnego 
względem  osoby  powierzającej  jej  wykonanie  określonej  czynności.  Przez  pojęcie  zwierzchnictwa  można  rozumieć 
podporządkowanie, albo podległość wskazówkom przy wykonywaniu konkretnych czynności.  Ustawodawca ustanowił 
bardzo surową, opartą na zasadzie ryzyka odpowiedzialność zwierzchnika za szkody wyrządzone przez podwładnego: 
a) 

przy 

wykonywaniu 

przez 

niego 

powierzonych 

mu 

czynności 

b) i z jego winy zwierzchnik odpowiada na zasadzie ryzyka tylko wtedy gdy czyn podwładnego wyrządzający szkodę 
osobie  trzeciej  jest  zawiniony.    Jeżeli  podwładnemu,  który  wyrządził  szkodę  nie  można  przypisać  winy  wówczas 
poszkodowany  może  żądać  odszkodowania  od  powierzającego  czynność  na  zasadzie  winy  w  wyborze 
Zwierzchnik  i  wykonawca  ponoszą  solidarną  odpowiedzialność  wobec  poszkodowanego.    W  razie  wyrządzenia  przez 
pracownika  przy  wykonywaniu  przez  niego  obowiązków  pracowniczych  szkody  osobie  trzeciej,  zobowiązany  do  jej 
naprawienia  jest  wyłącznie  pracodawca.  Wobec  pracodawcy  pracownik  odpowiada  tylko  do  wysokości 
trzymiesięcznego wynagrodzenia. 

 
81.  Konstytucyjna  zasada  wynagrodzenia  szkody  wyrządzonej  niezgodnym  z  prawem  działaniem 
organu władzy publicznej 
 

W  polskim  systemie  prawnym  podmioty,  które  wykonują  władzę  publiczną,  muszą  się  liczyć  z  koniecznością 
ponoszenia odpowiedzialności odszkodowawczej, jeżeli przy niezgodnym z prawem wykonywaniu tej władzy zostanie 
wyrządzona  szkoda.  Zasada  ta  wynika  z  art.  77  ust.  1  Konstytucji,  który  stanowi,  iż  każdy  ma  prawo  do 
wynagrodzenia szkody,  jaka zastała mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej. 
Ponadto każdemu bezprawnie pozbawionemu wolności art. 41 ust. 5 Konstytucji przyznaje prawo do odszkodowania. 
Odzwierciedleniem normy konstytucyjnej w przepisach szczegółowych jest art. 417 kodeksu cywilnego. W myśl tego 
przepisu,  za  szkodę  wyrządzoną  przez  niezgodne  z  prawem  działanie  lub  zaniechanie  przy  wykonywaniu  władzy 
publicznej  ponosi  odpowiedzialność  Skarb  Państwa  lub  jednostka  samorządu  terytorialnego  bądź  też  inna  osoba 
prawna  wykonująca  tę  władzę  z  mocy  prawa.  Jeśli  zadanie  zostanie  zlecone  innemu  podmiotowi  za  zasadzie 
porozumienia, wówczas odpowiedzialność ponoszą solidarnie wykonawca zadań zleconych oraz podmiot zlecający. Za 
niezgodne z prawem działanie należy rozumieć działanie z naruszeniem prawa, działanie bez podstawy prawnej bądź 
też zaniechanie, jeżeli porządek prawny nakłada na władzę publiczną obowiązek działania. 

 
82. Zasady odpowiedzialności odszkodowawczej za funkcjonowanie władzy publicznej 
Za  szkodę  wyrządzoną  przez  niezgodne  z  prawem  działanie  lub  zaniechanie  przy  wykonywaniu  władzy  publicznej 
ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca 
tę władzę z mocy prawa. Jeżeli wykonywanie zadań z zakresu władzy publicznej zlecono, na podstawie porozumienia, 
jednostce  samorządu  terytorialnego  albo  innej  osobie  prawnej,  solidarną  odpowiedzialność  za  wyrządzoną  szkodę 
ponosi  ich  wykonawca  oraz  zlecająca  je  jednostka  samorządu  terytorialnego  albo  Skarb  Państwa.  Występuje  tu 
zasada  ryzyka  i  odpowiedzialności  solidarnej.  W  pojęciu  władzy  publicznej  mieszczą  się  także  inne  instytucje  niż 
państwowe  lub  samorządowe,  o  ile  wykonują  funkcje  władzy  publicznej  w  wyniku  powierzenia  czy  przekazania  im 
tych  funkcji  przez  organ  władzy  państwowej  lub  samorządowej.  Poszkodowanym  może  być  każdy  podmiot  prawa 
cywilnego. Podmioty wskazane w art. 417 KC ponoszą odpowiedzialność odszkodowawczą za działanie własne a nie 
za  cudze.  Wyrządzona  szkoda  musi  być  niezgodna  z  prawem.  Nie  jest  tu  wymagane  ustalenie  winy  w  sensie 
subiektywnym,  podmioty  ponoszą  odpowiedzialność  wyłącznie  za  normalne  następstwa  działania  lub  zaniechania, 
którego  szkoda  wynikła  (adekwatny  związek  przyczynowy),  a  naprawienie  szkody  obejmuje  straty-  oraz  utracone 
korzyści,  które  poszkodowany  mógłby  osiągnąć  gdyby  mu  szkody  nie  wyrządzono.  Ponadto  poszkodowany  może 
żądać zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę w przypadkach wskazanych w ustawie a w szczególności w 
razie uszkodzenia ciała, wywołania rozstroju zdrowia itd. 
 
83. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wydaniem aktu normatywnego. 
Żądanie  naprawienia  szkody  uzależnione  zostało  od  uprzedniego  stwierdzenia  tej  niezgodności  we  właściwym 
postępowaniu ( postępowanie szczególne). Chodzi o stwierdzenie niezgodności aktów normatywnych niższego rzędu z 
aktami  hierarchicznie  wyżej  usytuowanymi,  dopiero  po  stwierdzenie  w  szczególnym  postępowaniu  niezgodności 
normy wyrażonej w przepisie prawnym z  normą  hierarchicznie wyższą poszkodowany może dochodzić przed sądem 
powszechny,,  w  drodze  postępowania  cywilnego,  naprawienia  poniesionej  szkody.  Do  przesłanek  odpowiedzialności 
odszkodowawczej  należą  dwie  ogólne  jej  postacie  –  szkoda  i  związek  przyczynowy.  Ciężar  dowodu  tych  przesłanek 
ciąży  na  poszkodowanym.  Przez  szkodę  rozumiemy  stratę,  utracone  korzyści  oraz  doznaną  krzywdę  w  przypadkach 
określonych w ustawie. Związek przyczynowy między szkodą ( krzywdą) a działaniem normy uznanej za niezgodną z 
normą hierarchicznie wyższą powinien mieć postać normalnego następstwa ( adekwatny związek przyczynowy) – nie 
wystarczy  wykazać  potencjalną  możliwość  uzyskania  korzyści,  gdyby  nie  został  wydany  akt  uznany  za  niezgodny  z 
aktem  hierarchicznie  wyższym,  trzeba  wykazać,  że  w  konkretnym  przypadku  z  reguły  tak  by  się  stało.  Pozwanym 
powinien  być  podmiot,  który  wydał  zakwestionowaną  normę  prawną,  w  prawie  Miejscowym  jest  nim  jednostka 
samorządu  terytorialnego,  natomiast  za  wydanie  normy  stanowionej  przez  organy  państwowe  odpowiada  Skarb 
Państwa  (zastępstwo  procesowe  Skarbu  Państwa  przez  Prokuratorię  Generalną  –  obowiązkowe,  –  gdy 
rozporządzenie/ustawę  wydała  RM,  natomiast,  gdy  rozporządzenie  wydał  inny  organ  konstytucyjnie  powołany  do 
tego, czynności procesowe za Skarb Państwa podejmuje ten organ, chociaż Prokuratoria Generalna, z urzędu lub na 
wniosek może przyjąć zastępstwo procesowe). 
 
 
 
84.  Odpowiedzialność  za  szkodę  wyrządzoną  wydaniem  prawomocnego  orzeczenia  lub  ostatecznej 
decyzji.  
Przepis art.. 417 § 2 KC wiąże odpowiedzialność odszkodowawczą z wyrządzeniem szkody przez wydanie niezgodnego 
z prawem prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, a więc aktów władczych o charakterze indywidualnym, a 
nie  normatywnym.  Obejmuje  on  także  przypadki,  gdy  akt  indywidualny  został  wydany  na  podstawie  aktu 
normatywnego, ale gdy akt ten był niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą. Jeżeli 

prawomocne orzeczenie sądu lub ostateczna decyzja administracyjna jest niezgodna z prawem z innych przyczyn niż 
wadliwa podstawa prawna, w oparciu o którą zostały wydane, kompetencja do orzekania o tym należy wyłącznie da 
sądów.  W  odniesieniu  do  ostatecznych  decyzji  administracyjnych  orzekają  o  tym  sady  administracyjne  i  na  tej 
podstawie  poszkodowany  może  żądać  odszkodowania  przed  sądem  powszechnym.  W  odniesieniu  do  spraw 
podlegających jurysdykcji sądów powszechnych zagadnienie to zostało uregulowane w kpc, które przewidują skargę o 
stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sądu. Z reguły chodzi o orzeczenia sadu II instancji 
kończącego  postępowanie  w  sprawie,  gdy  przez  jego  wydanie  została  wyrządzona  szkoda,  a  zmiana  lub  uchylenie 
tego  orzeczenia  w  drodze przysługujących  stronie  środków  nie  było  i  nie  jest  możliwe.  W  wyjątkowych  wypadkach, 
gdy niezgodność z prawem wynika z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego, wolności konstytucyjnych 
albo  praw  człowieka  i  obywatela,  skarga  przysługuje  od  orzeczeń  sadu  I  instancji.  Skarga  nie  przysługuje  od 
orzeczeń,  od  których  wniesiono  skargę  kasacyjną  oraz  od  orzeczeń  SN,  jednak  orzeczenia  te  traktuje  się  jak 
orzeczenia wydane w postępowaniu skargowym. Takie uregulowanie powoduje, że skargę kasacyjną należy obecnie 
uznać  także  za  „właściwe  postępowanie”  wymagane  przez  KC  do  stwierdzenia  niezgodności  orzeczenia  z  prawem 
komplementarne w stosunku do skargi.  
 
85. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną niewydaniem aktu normatywnego.  
O  zaniechaniu  legislacyjnym  możemy  mówić,  wtedy,  gdy  z  przepisu  prawa  wynika  w  jakim  terminie  organ  władzy 
publicznej ma wydać nakazaną ustawę czy rozporządzenie albo akt prawa miejscowego. W razie braku terminu organ 
jest  obowiązany  wydać  akt  niezwłocznie.  Może  chodzić  tylko  o  akty  normatywne  określające  pozycję  prawną  osób 
fizycznych  i  prawnych.  Szkoda  wywołana  zaniechaniem  legislacyjnym  powinna  być  ustalona  z  uwzględnieniem 
konkretnej sytuacji podmiotu żądającego odszkodowania, a nie tylko abstrakcyjnej możliwości  uzyskania utraconych 
korzyści.  Trzeba  rygorystycznie  przestrzegać  reguły  ogólnej,  że  przesłanką  uzyskania  odszkodowania    i  określenia 
jego rozmiaru jest adekwatny związek przyczynowy.  
Dla  dochodzenia  odszkodowania  za  zaniechanie  legislacyjne  art.  417  §  4  kc  nie  przewiduje  przesądu.  Niezgodne  z 
prawem zaniechanie legislacyjne stwierdza sąd rozpoznający sprawę o naprawienie szkody.  
 
86. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną niewydaniem orzeczenia lub decyzji.  
Odpowiedzialność  odszkodowawcza  organu  powołanego  do  stosowania  prawa  może  więc  obejmować  sytuacje  w 
których  organ  był  obowiązany  do  dokonania  takiej  czynności.    Przepis  art.  417’§3  KC  reguluje  skutki  prawne 
wyrządzenia  szkody  spowodowanej  niewydaniem  orzeczenia  lub  decyzji,  gdy  obowiązek  ich  wydania  przewiduje 
przepis  prawa.  Chodzi  o  szkodę  spowodowana  przewlekłością  postępowania  sadowego  albo  administracyjnego.  W 
tym  przypadku  przesłanką  żądania  odszkodowania  jest  stwierdzenie  we  właściwym  postępowaniu  niezgodności  z 
prawem  przewlekłości  postępowania  zarówno  sądowego,  jak  i  administracyjnego.  Jednakże  istnieje  możliwość 
uchylenia tej przesłanki z mocy odrębnej ustawy.  
 
87. Odpowiedzialność odszkodowawcza władzy publicznej na zasadzie słuszności.  
KC  sięga  po  odpowiedzialność  na  zasadzie  słuszności,  gdy  chodzi  o  łagodzenie    szczególnie  dotkliwych  następstw 
wyrządzonej  szkody,  których  usunięcie  na  podstawie  przepisów  ogólnych  nie  jest  możliwe.  Przepis  art.  417  ²  KC 
przewiduje naprawienie szkody, która jest następstwem wykonywania władzy publicznej w sposób zgodny z prawem, 
w sytuacji jednak gdy byłoby niesłuszne, aby skutki wyrządzenia szkody obciążały wyłącznie poszkodowanego. Taka 
odpowiedzialność  oparta  jest  na  zasadzie  słuszności.  Jeżeli  szkoda  została  wyrządzona  przez  zgodne  z  prawem 
wykonywanie  władzy  publicznej,  to  ochrona  udzielana  poszkodowanemu  jest  ograniczona:  a)  Poszkodowany  może 
żądać odszkodowania nie za każdą szkodę, lecz tylko za szkodna osobie, a nie za szkodę na mieniu. Szkoda na osobie 
powstaje  wskutek  uszkodzenia  ciała  Lu  wywołania  rozstroju  zdrowia  (  art.  444  §  1  KC).  W  takim  przypadku 
poszkodowany  może  żądać  nie  tylko  naprawienia  szkody  majątkowej  lecz,  także  zadośćuczynienia  pieniężnego  za 
doznaną  krzywdę  (  art.  445    KC).Należy  podzielić  pogląd  o  możliwości  uzupełniającego  stosowania  art.  448  KC  i 
dopuścić, aby pokrzywdzony wykonywaniem władzy publicznej mógł alternatywnie żądać zapłaty odpowiedniej sumy 
pieniężnej  na  wskazany  cel  społeczny.  B)Poszkodowanemu  przysługuje  roszczenie  o  zapłatę  odszkodowania  i 
zadośćuczynienie  za  doznaną  krzywdę,  istnieje  po  drugiej  stronie  obowiązek  do  spełnienia  tych  świadczeń.  Nie  jest 
ono  uzależnione  od  swobodnego  uznania  sądu.  Art.  417  ²  KC

  in  fine 

stanowi,  że  roszczenie  przysługuje 

poszkodowanemu  tylko  wtedy,  gdy  okoliczności  a  zwłaszcza  niezdolność  do  pracy  lub  jego  ciężkie  położenie 
materialne wskazują, że wymagają tego względy słuszności. Należy podkreślić, że wspomniane okoliczności nie tylko 
stanowią konieczną przesłankę uzyskania odszkodowania i zadośćuczynienia, ale mogą także wpłynąć na przyznanie 
tylko częściowego odszkodowania oraz na wysokość zadośćuczynienia pieniężnego.   
 
88.Przypadki i cechy odpowiedzialności  na zasadzie winy 
 
Odpowiedzialność  na  zasadzie  winy  zwana  jest  również  odpowiedzialnością  na  zasadach  ogólnych,  gdyż  jest 
najczęściej  spotykaną  formą  w  stosunkach  zobowiązaniowych.  Podstawowa  norma  prawna  w  tym  zakresie  zawarta 
została  w  art.  415  k.c.,  który  brzmi:  kto  z  winy  swojej  wyrządził  drugiemu  szkodę,  obowiązany  jest  do  jej 
naprawienia. Należy stwierdzić, że pojęcie winy na gruncie kodeksu cywilnego nie różni się od pojęcia winy w prawie 
karnym.  Określając  winę  bierzemy  pod  uwagę  nie  tylko  zachowanie  sprawcy  oraz  jego  psychiczne  nastawienie,  ale 
również  sprzeczność  jego  działania  lub  zaniechania  z  obowiązującymi  normami  prawnymi  lub  zasadami  współżycia 

społecznego. Przesłanką winy jest poczytalność. W prawie polskim osoba, która z jakichkolwiek powodów znajduje się 
w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażanie woli, nie ponosi odpowiedzialności za 
powstałą szkodę wyrządzona w tym stanie, chyba, że zakłócenie czynności psychicznych było skutkiem świadomego 
użycia środków odurzających. 
W  przypadku  odpowiedzialności  na  zasadzie  winy  to  poszkodowany,  a  nie  na  sprawca  szkody  musi  udowodnić 
zaistnienie  wszystkich  przesłanek  odpowiedzialności  sprawcy  szkody.  Istnieją  jednak  grupy  osób,  którym  nie  można 
przypisać  winy  np.  małoletnim  do  13  lat,  chorym  psychicznie  i  niedorozwiniętym,  ułomnym  fizycznie.  Nie  jest 
odpowiedzialny za szkodę także ten, kto działał w obronie koniecznej bądź też w stanie wyższej konieczności odparcia 
bezpośredniego niebezpieczeństwa. 
 
89.Przypadki i cechy odpowiedzialności  na zasadzie ryzyka 
Zasada ryzyka Opiera się ona na założeniu, że ten, kto eksploatuje pewne niebezpieczne dla otoczenia urządzenia 
lub  posługuje  się  dla  realizacji  swoich  interesów  podległymi  mu  osobami,  powinien  ponosić  odpowiedzialność  za 
szkody  stąd  wynikłe  dla  innych  osób,  chociażby  on  sam  winy  nie  ponosił.  Odpowiedzialność  ta  z  reguły  sięga  do 
granic  siły  wyższej.  Pojęcie  to  nie  zostało  bliżej  określone  w  ustawie,  a  poglądy  nauki  nie  są  w  tym  względzie 
jednolite. Oscylują one między dwiema skrajnymi koncepcjami: 1)subiektywną w jej świetle za siłę wyższą uważa się 
zjawiska,  którym  nie  można  zapobiec  przy  dołożeniu  nawet  nadzwyczajnej  staranności;  2)obiektywną,  która  za 
kryterium  wyróżniające  uznaje  kwalifikację  samego  zdarzenia,  a  nie  stopień  staranności  działającego  człowieka. 
Teoria  obiektywna  -  zwłaszcza  przez  wprowadzenie  kryterium  "zewnętrzności"  zdarzenia  -  prowadzi  do  znacznie 
węższego zakresu - w porównaniu z teorią subiektywną - pojęcia siły wyższej.  
 
90.Przypadki i cechy odpowiedzialności  na zasadzie słuszności 
 
odpowiedzialność  na  zasadach  współżycia  społecznego  nazywana  odpowiedzialnością  na  zasadzie  słuszności  ma 
bardzo wąskie zastosowanie, stosuje się ją wówczas, gdy nikomu nie można przypisać odpowiedzialności na zasadach 
winy lub ryzyka, ale z powodów etycznych uzasadnione jest obarczenie kogoś odpowiedzialnością odszkodowawczą za 
szkodę  doznaną  przez  inną  osobę.  Generalnie  odpowiedzialność  ta  ma  zastosowanie  w  sytuacjach,  gdy  sprawca 
szkody wprawdzie nie ponosi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę, jednakże okoliczności zdarzenia, a zwłaszcza 
porównanie  stanu  majątku  sprawcy  szkody  i  poszkodowanego  przemawiają  za  przyznaniem  mu  odszkodowania.  Z 
tych  przyczyn  można  domagać  się  odszkodowania  za  szkodę  wyrządzoną  przez:  małoletniego,  osobę  niepoczytalną, 
zwierzęta oraz funkcjonariusza państwowego.  
Trudno jest znaczenie zasad współżycia przecenić. Są one niezbędnym uzupełnieniem, a jednocześnie także swoistą 
korektą  prawa  w  procesie  jego  stosowania.  Nie  znaczy  to  oczywiście,  by  zasady  współżycia  mogły  zastąpić  cały 
system prawa. Tak nie jest. Odpowiednie wyważenie proporcji jest jednym ze szczególnie trudnych, ale i szczególnie 
wdzięcznych  zadań  sądów  czyli  instytucji,  które  prawo  stosują.  Poprzez  szerokie  stosowanie  zasad  współżycia 
społecznego prawo nie straci swych walorów, wręcz przeciwnie stanie się bardziej elastyczne, a jednocześnie znacznie 
bliższe w odczuciu szarego człowieka. 
 
91 Odpowiedzialność za zwierzęta 
Odpowiedzialność  za  zwierzęta  ponosi  ten,  kto  je  chowa  lub  nimi  się  posługuje  (  art.  431  §  1  KC).  Zgodnie  z 
dominującym  poglądem,  zwierzę  chowa  ten,  kto  przez  dłuższy  czas  sprawuje  nad  nim  pieczę  dla  własnych 
niekoniecznie  majątkowych  potrzeb,  dostarczając  mu  schronienia  i  utrzymania.  Chodzi  o  zwierzęta  domowe,  także 
dzikie,  przebywające  pod  pieczą  człowieka,  np.  w  zoo,  zwierzyńcach,  cyrkach,  fermach  hodowlanych.  Chowający 
zwierzę  nie  musi  być  właścicielem  lub  mieć  inne  prawa  do  niego.  Odpowiedzialność  ponoszą  także  osoby  ,które 
dorywczo posługują się zwierzęciem dla własnego celu. Art. 431 § 1 KC nie odnosi się do zwierząt żyjących w stanie 
wolnym  –  brak  regulacji  dot.  szkód  wyrządzonych  przez  te  zwierzęta.  Ustawa  Prawo  łowieckie-  przewiduje,  że 
dzierżawcy,  zarządcy  obwodów  łowieckich,  odpowiadają  za  szkody  wyrządzone  przez  dziki,  łosie,  jelenie,  daniele, 
sarny w uprawach i płodach rolnych; Skarb Państwa odpowiada za szkody wyrządzone przez zwierzęta łowne objęte 
całoroczną  ochroną;  Ustawa  o  ochronie  przyrody  Skarb  Państwa  odpowiada  za  niektóre  straty  (z  wyłączeniem 
utraconych  korzyści  )  wyrządzone  przez  inne  zwierzęta:  -  żubry:  odpowiada  za  szkody  wyrządzone  w  uprawach, 
płodach rolnych lub gospodarstwie leśnym, - wilki, rysie: za szkody w pogłowiu zwierząt gospodarskich oraz uprawach 
rolnych, - niedźwiedzie: za szkody w pasiekach, pogłowiu zwierząt gospodarskich oraz uprawach rolnych, - bobrów: 
za  szkody  wyrządzone  w  gospodarstwach  rolnych,  leśnych,  rybackich.  Odpowiedzialność  ogranicza  się  do  szkód  , 
wynikłych w związku przyczynowym z naturalnymi zachowaniami się zwierzęcia.  
 
92. Odpowiedzialność za wyrzucenie, wylanie, lub spadnięcie przedmiotu.  
Ten,  kto  zajmuje  pomieszczenie,  odpowiada  za  szkodę  wyrządzoną  w  następstwie  wyrzucenia,  wylania,  spadnięcia 
przedmiot  z  tego  pomieszczenia.    Chodzi  o  każdą  osobę,  która  faktycznie  włada  wyodrębnionym  pomieszczeniem  – 
niekoniecznie na podstawie tytułu prawnego.  Jeżeli pomieszczenie zajmuje łącznie kilka osób, ich odpowiedzialność 
jest  solidarna  (  art.  441  KC).  Powstaje  wtedy,  gdy  z  pomieszczenia  zostało  coś  wyrzucone,  wylane  lub  spadło  a 
następstwem  tego  faktu  jest  uszkodzenie  ciała  lub  szkoda  na  mieniu  innej  osoby.  Odpowiedzialność  dotyczy 
przechodnia.  Brak  jednolitych  uregulowań  dotyczących  pomieszczenia  niżej  położonego.  Zajmujący  pomieszczenie 
ponosi  odpowiedzialność  na  zasadzie  ryzyka.  Uzasadnieniem  jest  ochrona  osób  trzecich.    Od  odpowiedzialności  tej 

zajmujący pomieszczenie może się uwolnić jedynie wtedy, gdy wykazana zostanie: siła wyższa – wstrząs podziemny 
stracił  doniczkę;  wyłączna  wina  poszkodowanego  –  złodziej,  wdzierający  się  po  drabinie  do  cudzego  mieszkania, 
potracił  doniczkę,  która  spadła  mu  na  głowę;  wyłączna  wina  osoby  trzeciej,  za  którą  zajmujący  pomieszczenie  nie 
ponosi odpowiedzialności i której działaniu nie mógł zapobiec – gdy doniczka spadła na przechodnia. 
 
93. Odpowiedzialność za zawalenie się budowli  
Na  podstawie  art.434  KC  za  szkodę  wyrządzoną  przez  zawalenie  się  budowli  lub  oderwanie  się  jej  części 
odpowiedzialny  jest  samoistny  posiadacz  budowli.  Odpowiedzialność  ciąży  na  samoistnym  posiadaczu  budowli,  tzn. 
osobie fizycznej lub prawnej, która włada nią jak właściciel (art. 336 KC). Niekoniecznie jest nim samoistny posiadacz 
gruntu (użytkownik wieczysty). Samoistny posiadacz odpowiada na zasadzie ryzyka za zawalenie się budowli. Zasada 
ryzyka ograniczona do 2 zdarzeń: 1. do braku utrzymania budowli w należytym stanie; 2. do wad w budowie. Za te 2 
zdarzenia  odpowiada  samoistny  ich  posiadacz  w  chwili  wypadku.  Samoistny  posiadacz  nie  odpowiada  w  razie 
wypadków  będących  następstwem  innych  okoliczności.,  np.  wypadek  spowodowany  przez  poszkodowanego,  osoba 
trzecia  lub  wydarzenie  mające  cechy  siły  wyższej.  Sens  zaostrzonej  odpowiedzialności  z  art.434  KC  konstruuje 
domniemanie  prawne,  że  zdarzenia1  i  2:  brak  utrzymania  budowli  w  należytym  stanie,    wady  w  budowie  stały  się 
przyczyną zawalenia budowli. Samoistny posiadacz budowli jest zainteresowany obaleniem tego domniemania. Musi 
wykazać, ze inne zdarzenie było powodem zawalenia budowli. Zarazem to zdarzenie musi pozostawać w adekwatnym 
związku przyczynowym z zawaleniem się budowli. Na poszkodowanym ciąży ciężar dowodu, ze poniósł szkodę, jakiej 
wielkości w  adekwatnym związku przyczynowym z zawaleniem się budowli. 
 
94.  Odpowiedzialność  za  szkody  wyrządzone  ruchem  przedsiębiorstwa  lub  zakładu  poruszanego  za 
pomocą sił przyrody.  
W myśl art. 435 § 1 KC odpowiedzialność ciąży na każdym (os. fizycznej, prawnej), kto prowadzi na własny rachunek 
przedsiębiorstwo lub zakład wprawiony w ruch za pomocą sił przyrody. Do zastosowania art.435 KC nie wystarczy, by 
przedsiębiorstwo  lub  zakład  bezpośrednio  wykorzystywał  elementarne  siły  przyrody  (np.  energię  słoneczną, 
elektryczną, gaz, parę, paliwa). Chodzi o procesy polegające na przetwarzaniu energii elementarnej na pracę lub inne 
postaci  energii,  co  wymaga  użycia  maszyn  lub  innych  urządzeń  przetwarzających.  Konieczne  jest  aby  zakład  był 
wprawiany  w  ruch  przez  maszyny  lub  urządzenia  przetwarzające  elementarne  siły  przyrody.  (  przedsiębiorstwa 
wytwórcze,  wydobywcze  i  transportowe  ).  Analogiczną  odpowiedzialność  ponoszą  osoby  prowadzące  na  własny 
rachunek przedsiębiorstwa lub zakłady które wytwarzają środki wybuchowe lub posługują się nimi ( art. 435 § 2 KC ). 
Prowadzący  przedsiębiorstwo  lub  zakład    o  w\w  cechach  ponosi  odpowiedzialność  na  zasadzie  ryzyka  za  szkodę 
wyrządzoną przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu ( art. 435 KC).  
 
95. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone ruchem mechanicznych środków komunikacji.  
Na  mocy  art.  436  KC  odpowiedzialność  na  zasadzie  ryzyka  ponosi  posiadacz  mechanicznego  środka  komunikacji 
poruszanego  za  pomocą  sił  przyrody.  Przepis  odnosi  się  do  posiadaczy  samoistnych  także  do  posiadaczy  zależnych, 
które sprawują ograniczone władztwo nad rzeczą (art. 336 KC).Odpowiedzialność nie ciąży na dzierżycielach rzeczy, 
na  osobach,  które  władającymi  za  kogoś  innego  (art.  338  KC).  Konsekwencją  oddania  pojazdu  do  prowadzenia 
swojemu  pracownikowi  lub  członkowi  rodziny  będzie  solidarna  odpowiedzialność  posiadacza  pojazdu  na  podstawie 
artykułu 436 KC oraz kierowcy na podstawie art. 415 KC za szkodę wyrządzoną ruchem tego pojazdu. Posiadaczem 
samoistnym samochodu jest z reguły właściciel, także złodziej, który na stałe zawładnął pojazdem. Do mechanicznych 
środków  komunikacji,  poruszanych  za  pomocą  sił  przyrody  zalicza  się  wszelkie  pojazdy  napędzane  własnymi 
urządzeniami mechanicznymi – bez względu na to, czy są przystosowane do poruszania się na ziemi, na wodzie lub w 
powietrzu, czy na szynach lub innych stałych przewodach trakcyjnych. Posiadacz mechanicznego środka komunikacji, 
poruszanego za pomocą sił przyrody, odpowiada za szkody wyrządzone przez ruch tych pojazdów (art. 436 § 1 KC). 
 
96. Okoliczności egzoneracyjne.  
Okoliczności  egzoneracyjne  są  w  świetle  art.  435  i  436  KC  takie  same  i  obejmują:  a)  Siła  wyższa  Dla  wyłączenia 
odpowiedzialności  z  art.  435  i  436  KC  szkoda  musi  być  następstwem  siły  wyższej,  co  oznacza,  że  brak  jest 
adekwatnego  związku  przyczynowego  między  ruchem  przedsiębiorstwa  lub  pojazdu  a  powstałą  szkodą;  b)  Wina 
poszkodowanego  jest  wtedy,  gdy  nie  okazał  on  należytej  troski  o  swe  własne  interesy;  że  nie  dołożył  staranności, 
jaką powinien przejawiać człowiek rozważny. Nie można przypisać winy, gdy działał z pobudek altruistycznych, ratując 
cudze dobro, życie, zdrowie oraz gdy jest niepoczytalny lub psychicznie jeszcze niedorozwinięty (dziecko ). Działanie 
zawinione  poszkodowanego  traktuje  się  w  aspekcie  adekwatnego  związku  przyczynowego.  Działanie  zawinione 
poszkodowanego to czynnik sprawczy, stanowiący wyłączną przyczynę wypadku; c) Wina osoby trzeciej. Wyrządzenie 
szkody  wyłącznie  z  winy  osoby  trzeciej.  Są  to  osoby,  za  które  prowadzący  przedsiębiorstwo  (zakład)  lub  posiadacz 
pojazdu nie ponosi odpowiedzialności. Odpowiedzialność  z art. 435, 436 KC obejmuje wszelkie szkody spowodowane 
wadami fabrycznymi pojazdu lub innego urządzenia mechanicznego, choćby posiadacz nie mógł nich wiedzieć.  
 
97  Obowiązek zapobieżenia szkodzie.  
W  ramach  odpowiedzialności  z  tytułu  czynów  niedozwolonych  prawo  nakłada  obowiązek  naprawienia  szkody  także 
zobowiązuje do jej zapobieżenia. Z treści art. 439 wynika, że zagrożenie szkodą musi być następstwem zachowania 
się  innej  osoby,  w  szczególności  wskutek  braku  należytego  nadzoru  nad  ruchem  kierowanego  przez  nią 

przedsiębiorstwa  lub  zakładu  albo  nad  stanem  posiadanego  przez  nią  budynku  lub  innego  urządzenia”.  Formuła  ta 
skłania  ku  przyjęciu  koncepcji,  że  źródłem  zagrożenia  musi  być  czyjeś  zachowanie  ,i  to  zachowanie  obiektywnie 
bezprawne.    Trudno  byłoby  pogodzić  z  treścią  tego  art.  Koncepcje,  która  łączy  odpowiedzialność  prewencyjną  ze 
wszystkimi  stanami  faktycznymi  uzasadniającymi  odszkodowanie  –  także  opartą  na  zasadzie  ryzyka.  Zacytowany 
fragment  art.  439  KC  nie  uzasadnia  poglądu,  by  zachowanie  zobowiązanego  musiało  być  zawinione.    Zapobieżenie 
szkodzie  to  „  środki  niezbędne  do  odwrócenia  grożącego  niebezpieczeństwa”.  W  razie  potrzeby  osoba  zagrożona 
może  domagać  się  dania  odpowiedniego  zabezpieczenia,  które  z  reguły  powinno  polegać  na  założeniu  sumy 
pieniężnej do depozytu sądowego art. 364 KC.  
 
98. Miarkowanie odszkodowania.  
Wielkość  należnego  odszkodowania  dla  naprawienia  szkody  będącej  następstwem  czynu  niedozwolonego  ustala  się 
według reguł ogólnych zawartych w art. 361-362 KC. Odstępstwo od tej zasady na obszarze czynów niedozwolonych 
wprowadza    art.  440  KC,  wskazując  podstawę  miarkowania  wysokości  odszkodowania,  jeżeli  „ze  względu  na  stan 
majątkowy  poszkodowanego  lub  osoby  odpowiedzialnej  wymagają  takiego  ograniczenia  zasady  współżycia 
społecznego". Jest to reguła, która wyraźnie powołuje się na względy słuszności. Każe przy tym mieć na uwadze nie 
tylko  stosunki  majątkowe  stron,  ale  i  zasady  moralne.  Z  tego  względu  niedopuszczalne  byłoby  obniżanie 
odszkodowania  w  przypadku,  gdy  sprawcy  szkody  można  przypisać  wysoki  stopień  winy.  Praktyczna  doniosłość 
wspomnianej  instytucji  jest  jednak  znikoma,  a  to  z  uwagi  na  ograniczenia  podmiotowe  wskazane  wart.  440  KC. 
Przepis  ten  bowiem  odnosi  się  tylko  do  stosunków  między  osobami  fizycznymi  -  z  wyłączeniem  więc  stosunków 
między  osobami  fizycznymi  a  osobami  prawnymi,  gdzie  mógłby  odgrywać  istotną  rolę.  W  :zmienionym  ustroju 
społeczno-politycznym  Polski  trudno  znaleźć  dla  tak  wyznaczonej  sfery  jego  zastosowania  jakieś  racjonalne 
uzasadnienie.  
 
99. Współodpowiedzialność deliktowa kilku osób. 
Jeżeli kilka osób ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym, ich odpowiedzialność jest 
solidarna. 

Przesłanki  współodpowiedzialności 

a)  zdarzenia,  z  którym  związana  jest  odpowiedzialność,  b)  szkody,  c) 

związku  przyczynowego.  a)  Artykuł  441  wymaga.  aby  kilka  osób  ponosiło  odpowiedzialność  z  czynów 
niedozwolonych.  Mogą  to  być  osoby  współodpowiedzialne  za  to  samo  zdarzenie  i  na  tej  samej  zasadzie  prawnej.  
Jednakże  mogą  to  być  także  osoby  odpowiedzialne  na  podstawie  różnych  zasad  oraz  w  związku  z  różnymi 
zdarzeniami.  b)  Rezultatem  czynu  niedozwolonego  lub  czynów  niedozwolonych  jest  jedna  szkoda  (majątkowa  lub 
niemajątkowa).  O  jedności  szkody  decyduje  jej  niepodzielność  (szkoda  na  osobie  jest  zawsze  niepodzielna)  lub 
takiego  rodzaju  łączne  współdziałanie  czynników  szkodzących,  że  nie  da  się  wyodrębnić  uszczerbku,  za  który 
poszczególne  osoby  byłyby  odpowiedzialne.  np:  Szajka  przestępcza  przywłaszczyła  określoną  sumę  pieniężną;  za 
zabite przez ruch samochodu zwierzę: (odpowiada posiadacz pojazdu, a ponadto także kierowca, który w wypadku 
zawinił.  c)  Między  zdarzeniami,  z  którymi  ustawa  łączy  odpowiedzialność  kilku  osób,  a  jedną  szkodą  musi  istnieć 
adekwatny  związek  przyczynowy.  Brak  takiego  związku  wyłącza  odpowiedzialność  solidarną  za  szkodę  finalną. 
Natomiast  nie  uchyla  odpowiedzialności  za  ewentualną  szkodę  wyrządzoną  w  granicach  adekwatnego  związku 
przyczynowego.  Roszczenia  regresowe  Jeżeli  jeden  z  dłużników  solidarnych  naprawił  szkodę,  przysługuje  mu 
regres  w  stosunku  do  pozostałych  dłużników  odpowiedzialnych  za  wyrządzoną  szkodę.  Sposób  ustalania  wysokości 
roszczeń regresowych w tych przypadkach został określony w przepisach szczególnych zawartych w art. 441 § 2 i 3 
KC, które uchylają w tej mierze zastosowanie ogólnych reguł.  
 
100. Szkoda na osobie i jej rodzaje.  
W  przeciwieństwie  do  szkody  na  mieniu  (art.  435  KC),  szkoda  na  osobie  obejmuje  uszczerbki  wynikające  z 
uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia, pozbawienia życia, a także naruszenia innych dóbr osobistych człowieka (art. 23 
KC).  Szkody  na  osobie  łączy  ta  cecha,  że  są  one  w  szczególny  sposób  związane    z  człowiekiem  -  także  jeszcze 
nienarodzonym. W myśl bowiem art. 446

1

 KC z chwilą urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych 

przed  urodzeniem.  Odszkodowanie  przysługuje  osobie  bezpośrednio  poszkodowanej  czynem  niedozwolonym,  co 
oznacza, że to właśnie ona jest podmiotem wyłącznie legitymowanym do żądania pokrycia wszelkich szkód na osobie. 
Dotyczy to także wypadków, gdy koszty leczenia poniosła osoba trzecia, np. rodzice poszkodowanego. System prawny 
w  różny  sposób  reguluje  naprawienie  szkody  na  osobie  w  zależności  od  tego,  czy  przybiera  ona  postać  szkody 
majątkowej, czy niemajątkowej.  
 
101. roszczenia w przypadku uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia 
Uszkodzenie  ciała-Art.  444.  §  1.  W  razie  uszkodzenia  ciała  lub  wywołania  rozstroju  zdrowia  naprawienie  szkody 
obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Na żądanie poszkodowanego zobowiązany do naprawienia szkody 
powinien  wyłożyć  z  góry  sumę  potrzebną  na  koszty  leczenia,  a  jeżeli  poszkodowany  stał  się  inwalidą,  także  sumę 
potrzebną  na  koszty  przygotowania  do  innego  zawodu.  Do  kosztów  zalicza  się  koszty  transportu  chorego  a  także 
dojazdu  osób  bliskich,  odwiedzających  chorego,  koszty  opieki  lekarskiej  i  pielęgnacji  łącznie  ze  specjalnym 
odżywianiem,  koszty  nabycia  aparatury  usprawniającej  inwalidów,  koszty  przyuczenia  do  nowego  zawodu  oraz 
utracony  zarobek.  (SN)  Zasądzenie  odszkodowania  nie  wyłącza  równoczesnego  ustalenia  odpowiedzialności 
poszkodowanego za szkodę mogącą powstać w przyszłości z tego samego zdarzenia. (SN) Jeżeli obywatel korzysta z 

bezpłatnego leczenia publicznego roszczenie o zwrot lub wyłożenie z góry kosztów leczenia uzasadnione jest jedynie 
w  takim  zakresie  w  jakim,  z  przyczyn  usprawiedliwionych  koszty  te  wykraczają  poza  świadczenia  objęte 
zabezpieczeniem  społecznym.    §  2.  Jeżeli  poszkodowany  utracił  całkowicie  lub  częściowo  zdolność  do  pracy 
zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on żądać 
od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty. Wspomniane następstwa muszą mieć charakter trwały, 
co  nie  znaczy  że  nie  odwracalny.  §  3.  Jeżeli  w  chwili  wydania  wyroku  szkody  nie  da  się  dokładnie  ustalić, 
poszkodowanemu może być przyznana renta tymczasowa. Rzadko się go stosuje z uwagi na dopuszczalność zmiany 
wysokości renty w razie stosunków. Art. 447. Z ważnych powodów sąd może na żądanie poszkodowanego przyznać 
mu  zamiast  renty  lub  jej  części  odszkodowanie  jednorazowe.  Dotyczy  to  w  szczególności  wypadku,  gdy 
poszkodowany  stał  się  inwalidą,  a  przyznanie  jednorazowego  odszkodowania  ułatwi  mu  wykonywanie  nowego 
zawodu. Kodeks zobowiązań stanowił że jednorazowe świadczenie nie powinno przekroczyć 10 letniej wartości renty, 
wskazówka ta dzisiaj może być przydatna. 
 
 
102. Zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę  
 
Jeżeli wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia nastąpiła śmierć poszkodowanego, zobowiązany do 
naprawienia  szkody  powinien  zwrócić  koszty  leczenia  i  pogrzebu  temu,  kto  je  poniósł.§  2.  Osoba,  względem  której 
ciążył  na  zmarłym  ustawowy  obowiązek  alimentacyjny,  może  żądać  od  zobowiązanego  do  naprawienia  szkody 
renty(renta  obligatoryjna)  obliczonej  stosownie  do  potrzeb  poszkodowanego  oraz  do  możliwości  zarobkowych  i 
majątkowych  zmarłego  przez  czas  prawdopodobnego  trwania  obowiązku  alimentacyjnego.  Takiej  samej  renty(renta 
fakultatywna) mogą żądać inne osoby bliskie, którym zmarły dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania, jeżeli 
z okoliczności wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego.§ 3. Sąd może ponadto przyznać najbliższym 
członkom rodziny zmarłego stosowne odszkodowanie(jednorazowe, służy wyłącznie naprawieniu szkód majątkowych), 
jeżeli  wskutek  jego  śmierci  nastąpiło  znaczne  pogorszenie  ich  sytuacji  życiowej.  Ogólna  reguła  mówi  iż 
odszkodowanie przysługuje jedynie osobie która bezpośrednio poniosła szkodę w następstwie określonego zdarzenia, 
jednak  artykuł  ten  przewiduje  wyjątki  od  zasady-  446.2  .  Śmierć  małoletniego  dziecka  może  stanowić  przyczynę 
znacznego  pogorszenia  sytuacji  życiowej  rodziców,  gdy  ich  cierpienia  psychiczne  osłabiły  aktywność  życiową  , 
powodując utratę możliwości polepszenia warunków życia w przyszłości lub konieczność niekorzystnego ograniczenia 
planów  życiowych  (SN).  (SN)  Sąd  obowiązany  jest  określając  wysokość  odszkodowania  wziąć  pod  uwagę  różnicę 
między  stanem  w  jakim  znaleźli  się  członkowie  rodziny  zmarłego  po  jego  śmierci,  a  przewidywanym  stanem 
materialnym,  gdyby  zmarły  żył;  natomiast  sąd  nie  uwzględnia  cierpień  i  krzywdy  moralnej  bliskich  zmarłego. 
Odszkodowanie z 446.3 może występować spokojnie obok renty, a ponadto jest dziedziczne (roszczenie). 
 
 
103. Zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę  
Według  obecnie  obowiązującego  art.  448  KC  pieniężne  zadośćuczynienie  za  doznaną  krzywdę  sąd  może  przyznać 
pokrzywdzonemu w razie naruszenia wszelkich dóbr osobistych. Zadośćuczynienia pieniężnego może żądać każdy, kto 
bezpośrednio  został  pokrzywdzony.  Z  całą  pewnością  uprawnienie  to  przysługuje  osobom  fizycznym.  Natomiast 
pewne wątpliwości pojawiają się w odniesieniu do osób prawnych, które jako twory społeczne nie doznają ujemnych 
przeżyć psychicznych, podatnych na łagodzenie świadczeniami pieniężnymi. Jednakże mają one dobra osobiste (art. 
43  KC),  a  ich  interesy  niemajątkowe,  polegające  w  szczególności  na  dobrej  sławie,  powinny  być  w  równej  mierze 
chronione, co interesy osób fizycznych. Ponadto zadośćuczynienie pieniężne może podobnie jak u osób fizycznych lub 
w  wyższej  jeszcze  mierze  dopomóc  w  naprawieniu  uszczerbku  niemajątkowego.  Pokrzywdzonemu  służy  wprawdzie 
roszczenie  o  zadośćuczynienie  pieniężne  w  razie  spełnienia  się  ustawą  określonych  przesłanek  odpowiedzialności 
deliktowej.  Podstawą  do  odmowy  przyznania  zadośćuczynienia  mimo  spełnienia  formalnie  określonych  przesłanek 
może być nieznaczny rozmiar krzywdy lub jakieś szczególne okoliczności towarzyszące jej wyrządzeniu, w świetle któ-
rych  przyznanie  zadośćuczynienia  budziłoby  sprzeciw  moralny.  Wysokość  zadośćuczynienia  zależy  przede  wszystkim 
od wielkości doznanej krzywdy.   
 
104. Przedawnienie roszczeń z tytułu czynów niedozwolonych  
 
Roszczenie  o  naprawienie  szkody  wyrządzonej  czynem  niedozwolonym  ulega  przedawnieniu  z  upływem  3  lat  trzech 
od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w 
każdym  wypadku  roszczenie  przedawnia  się  z  upływem  lat  dziesięciu  od  dnia,  w  którym  nastąpiło  zdarzenie 
wyrządzające  szkodę.”  Konstrukcja  opiera  się  na  współistnieniu  dwóch  terminów  :  3  i  10  lat  –  3-letni  termin  jest 
uruchamiany  i  może  biec  tylko  w  granicach  terminu  10-letniego,  który  jest  stały,  ramowy). 

TERMIN  3-LETNI 

decydujący  jest  moment  dowiedzenia  się  przez  poszkodowanego  o  samej  szkodzie  i  o  osobie  zobowiązanej  do  jej 
naprawienia. Dowiedzenie się o szkodzie – uzyskanie świadomości powstania szkody, rozmiar nie jest istotny (szkoda 
jest  dynamiczna).  Czasem  bywają  niejasne  przypadki,  gdy  szkoda  rozszerza  się  i  nie  wiadomo  czy  to  ta  sama  czy 
nowa  szkoda  (istotne  dla  terminu)  –  dla  nowej  szkody  liczy  się  nowy  termin,  odrębnie.  Dowiedzenie  się  o  osobie 
zobowiązanej do naprawienia – do poszkodowanego musi dotrzeć, że szkoda w takich a nie innych okolicznościach, że 
ktoś  odpowiada  za  szkodę.  Musi  ustalić  tę  osobę  tak,  by  było  możliwe  wytoczenie  przeciwko  niej  powództwa.  Jeśli 

obie te kwestie zostaną rozpatrzone, od tej chwili biegnie termin 3-letni. 

TERMIN 10-LETNI 

Termin sztywny (stały), 

liczony od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę (nie dzień, w którym ujawniła się szkoda np. dzień 
napromieniowania).  W  ramach  tego  terminu  może  płynąć  termin  3  letni  (jest  ruchomy).  „Jeśli  szkoda  wynikła  ze 
zbrodni lub występku, roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dziesięciu od popełnienia 
przestępstwa  bez  względu  na  to,  kiedy  poszkodowany  dowiedział  się  o  szkodzie  i  o  osobie  obowiązanej  do  jej 
naprawienia.”  Termin  10-letni  od  dnia  popełnienia  przestępstwa  –  nie  ma  znaczenia  moment  dowiedzenia  się  przez 
poszkodowanego  o  szkodzie.  Jak  wskazać,  że  zostało  popełnione  przestępstwo  –  na  ogół  jest  to  w  postępowaniu 
karnym. Od tego ustalenia zależy zakres ochrony poszkodowanego (nie 3 lata tylko 10 lat).  
 
105. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny  
 
Producent  wytwarzający  w  swoim  zakresie  produkt  niebezpieczny  odpowiada  za  szkodę  wyrządzoną  komukolwiek 
przez ten produkt. Przez produkt rozumie się rzecz ruchomą, choćby została ona połączona z inną rzeczą. Za produkt 
uważa  się  także  zwierzęta  i  energię  elektryczną.  Produkt  jest  niebezpieczny  gdy  nie  zapewnia  on  bezpieczeństwa 
jakiego można oczekiwać przy uwzględnieniu normalnego jego użycia. O tym, czy produkt jest bezpieczny, decydują 
okoliczności  z  chwili  wprowadzenia  go  do  obrotu  a  zwłaszcza  sposób  zaprezentowania  go  na  rynku  oraz  podane 
konsumentowi  informacje  o  właściwościach  produktu.  Producent  może  uwolnić  się  od  odpowiedzialności  za  szkodę 
wyrządzoną przez produkt niebezpieczny gdy: - właściwości niebezpieczne produktu ujawniły się po wprowadzeniu go 
do  obrotu,  chyba  że  wynikały  one  z  przyczyny  tkwiącej  poprzednio  w  produkcie  -nie  można  było  przewidzieć 
niebezpiecznych  właściwości  produktu,  uwzględniając  stan  nauki  i  techniki  w  chwili  wprowadzenia  produktu  do 
obrotu, albo gdy właściwości te wynikały z zastosowania przepisów prawa. W przypadku sporu to producent będzie 
musiał udowodnić, że wprowadzony produkt zapewnia bezpieczeństwo użytkownikom. Oprócz producenta za szkody 
wyrządzone  przez  produkt  niebezpieczny  może  odpowiadać  wytwórca  materiału,  surowca  albo  części  składowej 
produktu, chyba że wyłączną przyczyną szkody była wadliwa konstrukcja produktu lub wskazówki producenta. Także 
odpowiadać może ten kto przez umieszczenie na produkcie swojej nazwy, znaku towarowego lub innego oznaczenia 
odróżniającego  podaje  się  za  producenta.  W/w  podmioty  odpowiadają  za  szkody  solidarnie.  W  przypadku 
wprowadzenia  do  obrotu  towaru  z  importu  za  szkody  odpowiada  importer.  W  przypadku,  gdy  nie  jest  znany 
producent  za  szkodę  odpowiada  ten  kto  w  zakresie  swojej  działalności  gospodarczej  zbył  produkt  niebezpieczny, 
chyba że w ciągu miesiąca od daty zawiadomienia o szkodzie wskaże poszkodowanemu osobę i adres producenta lub 
importera lub też tego kto umieścił na produkcie swój znak towarowy (nazwę).  Zbywca może także uwolnić się od 
odpowiedzialności gdy wskaże inną osobę od której nabył towar. Należy wspomnieć że odszkodowanie za szkodę na 
mieniu  nie  obejmuje  uszkodzenia  samego  produktu  ani  korzyści,  jakie  poszkodowany  mógłby  osiągnąć  w  związku  z 
jego używaniem. Odszkodowanie nie przysługuje gdy szkoda na mieniu nie przekracza kwoty będącej równowartością 
500  EURO.  Roszczenie  o  naprawienie  szkody  wyrządzonej  przez  produkt  niebezpieczny  ulega  przedawnieniu  z 
upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się lub przy zachowaniu należytej staranności mógł 
się dowiedzieć o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednak w każdym wypadku roszczenie przedawnia 
się  z  upływem  lat  dziesięciu  od  wprowadzenia  produktu  do  obrotu.  Przepisy  o  odpowiedzialności  za  szkodę 
wyrządzoną przez produkt niebezpieczny nie wyłączają odpowiedzialności za szkody na zasadach ogólnych, za szkody 
wynikłe z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania oraz odpowiedzialności z tytułu rękojmi za wady i 
gwarancji jakości. 
 
106. Przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia 
Zgodnie ze wspomnianymi założeniami instytucji bezpodstawnego wzbogacenia, art. 405 KC wskazuje cztery ogólne 
przesłanki  powstania  roszczenia  z  tego  tytułu.  Są  nimi:  Wzbogacenie  Polega  ono  na  uzyskaniu  jakiejś  korzyści 
majątkowej  w  dowolnej  postaci.  Może  ono  znaleźć  wyraz  w  nabyciu  jakichś  praw  lub  powiększeniu  ich,  na 
umocowaniu istniejących praw. Korzyści te mogą więc polegać nie tylko na powiększeniu aktywów majątku, ale także 
na  zmniejszeniu  jego  pasywów  lub  na  oszczędzeniu  wydatków.  Zubożenie  Zubożenie  innej  osoby  musi  przybrać 
postać majątkową, niekoniecznie ograniczoną do  ubytku określonych przedmiotów z majątki zubożonego.  Może ono 
polegać  także  na  nieodpłatnym  świadczeniu  usług  przez  zubożonego  lub  na  naruszeniu  przysługujących  mu  praw. 
Pojęciem zubożenia objęte są również utracone korzyści. Nie ulega wątpliwości, że zubożenie może przejawiać się i w 
wykonaniu  cudzego  zobowiązania,  jeżeli  zubożony  działał  w  błędnym  przeświadczeniu,  że  spełnia  własne 
zobowiązanie.  Związek  między  wzbogaceniem  a  zubożeniem  Między  zubożeniem  jednej  osoby  a  wzbogaceniem 
drugiej  musi  istnieć  związek,  korzyść  majątkowa  ma  być  uzyskana  „kosztem  innej  osoby”.  Wzbogacenie  po  jednej 
stronie,  a  zubożenie  po  drugiej  stronie  —  to  jedynie  współwystępujące  zjawiska  kauzalnie  uzależnione  od  innych 
jakichś  zdarzeń.  Do  zdarzeń  powodujących  z  jednej  strony  zubożenie,  a  z  drugiej  strony  wzbogacenie  należą  w 
szczególności:  działanie  samego  zubożonego;      działanie  wzbogaconego;  działanie  osoby  trzeciej;  zdarzenie 
niebędące  działaniem  ludzkim.  Bezpodstawność  wzbogacenia  Wzbogacenie  kosztem  zubożonego  musi  nastąpić  bez 
podstawy  prawnej.  Podstawę  prawną  przesunięć  majątkowych  mogą  stanowić  czynności  prawne,  decyzje 
administracyjne  lub  inne  zdarzenia  prawne  określone  w  przepisach  prawnych  (np.  w  przepisach  o  czynach 
niedozwolonych). Jeżeli w tym świet1e przesunięcie jakichś wartości z majątku jednej osoby do majątku innej osoby 
jest  uzasadnione,  to  nie  można  na  podstawie  innych  kryteriów  (np.  moralnych)  uznać,  że  transfer  taki  nastąpił 
bezpodstawnie. 
 

107. Świadczenie nienależne 
Nienależne  świadczenie  skonstruowane  zostało  jako  szczególny  przypadek  bezpodstawnego  wzbogacenia.  
Wzbogacony  uzyskuje  w  tym  przypadku  korzyść  w  następstwie  działania  zubożonego  podjętego  przez  niego  w  celu 
wykonania  określonego  zobowiązania,  a  więc  zaspokojenia  wierzyciela.  Świadczenie  stanowi  element  stosunku 
zobowiązaniowego.  Bezpodstawność  wzbogacenia  polega  na  tym,  iż  w  rzeczywistości  wzbogaconemu  nie  należy  się 
korzyść  otrzymana  od  zubożonego  jako  jego  świadczenie.  Kodeks  reguluje  te  przypadki,  wskazując  następujące 
sytuacje, w których zubożonemu przysługuje roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia: Brak zobowiązania Chodzi 
tu o sytuacje, gdy świadczący w chwili spełniania świadczenia nie był względem odbiorcy w ogóle zobowiązany, albo 
świadczył  ponad  swoje  zobowiązanie.  Był  przy  tym  w  błędzie  sądząc,  że  spełnione  świadczenie  się  należy.  Np. 
pomyłkowa  wpłata  na  rachunek  bankowy  podmiotu,  który  nie  był  wierzycielem.  Odpadnięcie  podstawy  prawnej 
Świadczenie  jest  nienależne  także  wówczas,  gdy  w  chwili  jego  spełnienia  miało  podstawę  prawną,  która  później 
odpadła.  Np.  w  razie  uchylenia  się  od  skutków  prawnych  wadliwego  oświadczenia  woli.  Nieosiągnięcie  celu 
świadczenia  Zubożony  świadczy  w  tym  przypadku  na  rzecz  wzbogaconego  w  przeświadczeniu,  że  później,  przy 
współudziale odbiorcy świadczenia, zostanie osiągnięty zamierzony cel, który stworzy podstawę prawną świadczenia, 
co jednak nie nastąpiło. Np. świadczenie na poczet przyszłego zobowiązania umownego, które jednak nie powstało, 
ponieważ umowa nie została zawarta. Nieważność czynności prawnej Chodzi tu o przypadki, gdy zubożony świadczył 
na  podstawie  zobowiązania  wynikającego  z  nieważnej  czynności  prawnej.  Przez  „nieważność”  należy  rozumieć 
bezwzględną  nieważność  czynności  prawnej,  w  której  wyrażone  zostało  zobowiązanie  do  określonego  świadczenia. 
Nie ma natomiast znaczenia, z jakiego względu czynność prawna jest nieważna. 
 
108. Roszczenie o wydanie wzbogacenia 
Przedmiot  Zubożony  może  żądać  od  wzbogaconego  zwrotu  korzyści  majątkowej,  jaką  wzbogacony  uzyskał  kosztem 
zubożonego. Roszczenie o zwrot mierzone jest zawsze wartością mniejszą, zubożony nie może więc żądać więcej, niż 
wynosi  jego  uszczerbek  albo  korzyść  uzyskana  przez  wzbogaconego.    Zwrot  korzyści  powinien  z  reguły  nastąpić  w 
naturze,  a  jeżeli  przedmiot  wzbogacenia  został  przez  wzbogaconego  zbyty,  utracony  lub  uszkodzony,  powinien  on 
zwrócić wszystko, co uzyskał w zamian za ten przedmiot jako naprawienie szkody. Natomiast, gdyby zwrot w naturze 
nie był możliwy, wzbogacony powinien zwrócić wartość korzyści wyrażonej w pieniądzach. Wzbogacony może jednak 
żądać zwrotu nakładów koniecznych poczynionych na przedmiocie wzbogacenia o tyle, o ile nie znalazły one pokrycia 
w  użytku,  który  z  niego  osiągnął.  Natomiast  zwrotu  innych  nakładów  może  żądać  o  tyle,  o  ile  zwiększają  wartość 
korzyści.  Obowiązek  wydania  korzyści  wygasa,  jeżeli  wzbogacony  zużył  ją  lub  utracił  w  taki  sposób,  że  nie  jest  już 
wzbogacony.  Obowiązek  wydania  korzyści  obejmuje  wyłącznie  aktualne  wzbogacenie.  Wzbogacony  obowiązany  jest 
zwrócić  całą  uzyskaną  korzyść  zawsze  wtedy,  gdy  wyzbywając  się  jej  lub  zużywając  ją,  powinien  liczyć  się  z 
obowiązkiem  zwrotu.  Chwilą  miarodajną  dla  ustalenia  rozmiaru  bezpodstawnego  wzbogacenia  jest  (ze  względu  na 
funkcję jaką pelni), jest moment podniesienia roszczenia o zwrot wzbogacenia. Gdy zwrot wzbogacenia następuje w 
pieniądzu, należy ponadto uwzględnić jaką wartość ma wzbogacenie według cen w chwili wyrokowania. Trzeba mieć 
na  względzie,  iż  świadczenia  w  pieniądzu  z  tytułu  bezpodstawnego  wzbogacenia  nie  są  sensu  stricto  świadczeniami 
pieniężnymi  i  dlatego  nie  odnosi  się  do  nich  zasada  nominalizmu.  Podmioty  zobowiązane  Zobowiązanym  do  zwrotu 
jest  bezpodstawnie  wzbogacony,  albo  jego  następcy  pod  tytułem  ogólnym,  w  szczególności  spadkobiercy.  Gdy 
bezpodstawnie  wzbogacony  bezpłatnie  rozporządził  uzyskaną  korzyścią  na  rzecz  osoby  trzeciej,  obowiązek  zwrotu 
przechodzi  na tę osobę trzecią, a bezpośrednio wzbogacony zostaje z mego zwolniony. Przedawnienie Roszczenie o 
zwrot bezpodstawnego wzbogacenia ulega przedawnieniu według zasad ogólnych, a więc po upływie 10 lat, lub 3 lat, 
jeżeli  roszczenie  związane  jest  z  prowadzeniem  działalności  gospodarczej.  Terminy  te  liczą  się  od  spełnienia 
przesłanek  roszczenia,  np.  roszczenie  z  tytułu  nienależytego  świadczenia,  które  ma  taki  charakter  już  w  chwili  jego 
spełnienia, staje się wymagalne od tej chwili 
 
109. Wzbogacenie nie podlegające zwrotowi 
W  ściśle  określonych  w  art.  411  KC  przypadkach  bezpodstawne  wzbogacenie  uzyskane  w  postaci  nienależnego 
świadczenia  nie  podlega  zwrotowi,  pozostając  w  majątku  wzbogaconego.  Do  wyjątków  tych  należą:1.  Świadomość 
braku  zobowiązania  Nie  można  żądać  zwrotu  świadczenia,  jeżeli  spełniający  je  wiedział,  że  nie  był  do  świadczenia 
zobowiązany, a więc gdy nie działał pod tym względem w błędzie. O świadomości spełniającego świadczenie można 
mówić nie tylko wtedy, gdy jest mu znany stan faktyczny uzasadniający brak obowiązku świadczenia, ale i wówczas, 
gdy ma on świadomość tego, że obowiązujące przepisy prawne uzasadniają brak obowiązku świadczenia. 2. Zgodność 
świadczenia  z  zasadami  współżycia  społecznego  Nie  można  żądać  zwrotu  świadczenia,  jeżeli  spełnienie  świadczenia 
czyni  zadość  zasadom  współżycia  społecznego,  chociaż  brak  jest  podstawy  prawnej.  Na  rzecz  zachowania  tych 
świadczeń przez wzbogaconego przemawiają względy moralne, które spełniający świadczenie powinien uznać również 
wtedy,  gdy  działał  w  błędnym  przekonaniu,  iż  ciąży  na  nim  prawny  obowiązek  świadczenia.  3.  Zadośćuczynienie 
przedawnionemu  roszczeniu  oraz  roszczeniu  z  gier  i  zakładów  Roszczenia  po  upływie  terminów  przedawnienia  nie 
wygasają,  lecz  nie  mogą  być  przymusowo  dochodzone.  W  konsekwencji  zobowiązanie  dłużnika  nadal  istnieje  jako 
zobowiązanie prawne, lecz niezaskarżalne (niezupełne, naturalne). Dłużnik spełnia więc wówczas świadczenie należne 
i dlatego nie może żądać jego zwrotu, chociażby działał w przekonaniu, że zobowiązanie jego jest zaskarżalne. Jeżeli 
ktoś przegrał na przyjęciu towarzyskim określoną sumę pieniężną w brydża i ją zaraz wygrywającemu zapłacił mylnie 
sądząc,  że  jest  to  dług  zaskarżalny,  to  następnie  nie  może  żądać  jej  zwrotu.  4.  Spełnienie  niewymagalnego 
świadczenia 

W  myśl  KC,  jeżeli  ktoś  spełnił  świadczenie  zanim  stało  się  ono  wymagalne,  nie  może  żądać  jego  zwrotu,  chociażby 
błędnie sądził, że termin wymagalności już nadszedł. 
   
110. Świadczenia niegodziwe- pojęcie, skutki prawne. 
Świadczenie  niegodziwe  (art.  412):  spełnienie  świadczenie  pod  warunkiem,  czy  w  zamian  na  czyn  zabroniony, 
świadczenie  w  celu  niegodziwym.  Cel  niegodziwy-  stan  rzeczy  który  narusza  powszechnie  akceptowane  normy  lub 
porządek społeczny. Realizacja takie stanu rzeczy musi być zamierzona choćby jednaj stronie i znana drugiej stronie 
(co nie zostało wysłowione). Przykłady: najem mieszkania na dom publiczny lub dla grupy przestępczej 
-zakup  wódki  dla  rozpijania  nieletnich,  dostarczanie  broni  dla  celów  przestępczych  do  krajów  objętych  embargiem. 
Skutki  (409,  412):  sąd  wydaje  konstytutywne  orzeczenie  o  przepadku  mienia  na  rzecz  SP.  gdy  został  zużyty  lub 
utracony  przepadkowi  podlega  jego  wartość,  sąd  może  też  orzec  przepadek  świadczenia,  znikoma  szkodliwość 
społeczna  czynu  może  przesądzić  o  nie  orzekaniu  przepadku  świadczenia,  roszczenie  SP  przedawnia  o  wydanie 
przedmiotu świadczenia przedawnia się po upływie terminu ogólnego 10 lat. 
 
111. Klauzula Rebus sic stantibus  
KLAUZULA  REBUS  SIC  STANTIBUS  (dopuszczalność  ingerencji  sądu  w  stosunek  umowny)  Zwykle  milcząco,  strony 
zakładają, że umowa będzie wykonywana w warunkach zbliżonych do tych, w jakich się ją zawiera (klauzula rebus sic 
stantibus)  Strony  nie  przewidują  okoliczności  nieoczekiwanych  i  nadzwyczajnych,  które  miały  by  rodzić  nadmierne 
trudności,  a  wykonanie  umowy  miało  by  się  wiązać  z  wielkim  kosztem    i  wysiłkiem  jednej  ze  stron.  Nie  przewidują 
kataklizmów, nieszczęść itp. Wobec tego, jeśli po zawarciu umowy takie okoliczności wystąpią, można umowę zgodnie 
z  domniemaną  wolą  stron  –  zmienić.  Art.  357  daje  możliwość  żądania,  by  sąd  ‘wkroczył’  w  stosunek  umowny  i 
odpowiednio  go  zmodyfikował.  Wykonanie  zobowiązania   zgodnie  z  jego  treścią  oznacza  przede  wszystkim,  że 
świadczenie powinno być spełnione we właściwym miejscu i czasie i być właściwe zarówno co do jakości jak i ilości. 
Obowiązek spełnienia świadczenia spoczywa na dłużniku ale prawo nie wymaga ale prawo to może być wykonane za 
dłużnika  przez  osobę  trzecią  (chyba,  że  ustawa  lub  umowa  stanowi  inaczej)  nie  możliwe  więc  do  spełnienia  jest 
zwykle  przy  umowach  o  dzieło  lub  zlecenia  (zamówienie  obrazu  u  malarza).  Jakość  świadczenia  w  stosunku 
zobowiązaniowym  jest    zagadnieniem  pierwszoplanowym.  Świadczenie  może  być  w  umowie  oznaczone  wg  cech 
indywidualnych,  jak  również  może  być  określone  tylko  co  do  gatunku.  Gdy  jakość  świadczenia  nie  jest  określona 
przepisami ani nie została ściślej przez strony określona w umowie, a dłużnik ma świadczyć rzecz oznaczoną tylko co 
do  gatunku,  k.c.  ustanawia  regułę,  że  dłużnik  powinien  w  takim  wypadku  świadczyć  rzecz  średniej  jakości  w 
odpowiednim  miejscu  i  czasie,  co  powinna  określać  umowa.  Jeżeli  chodzi  o  zobowiązania  wynikające  z  umów 
wzajemnych,  to  k.c.  ustala  jeszcze  inną  regułę  –  przewiduje,  że  świadczenie  obu  stron  powinno  być  spełnione 
jednocześnie  –  tzw.  zasada  świadczeń  „z  ręki  do  ręki”  co  oznacza,  że  świadczenia  powinny  być  spełnione 
jednocześnie.  Dłużnik  winien  wykonać  zobowiązanie  w  sposób  realny  –  zgodnie  z  jego  treścią.  Zasada  należytej 
staranności  –  oznacza,  że  od  podmiotów  prowadzących  zawodową  działalność  gospodarczą  wymagać  można 
wyższego  stopnia  staranności  jako  od  fachowców  niż  od  podmiotów  nieprofesjonalnych.  Dłużnik  zobowiązany  więc 
jest do wobec wierzyciela  do zachowania  należytej staranności w przeciwnym wypadku będzie mu można przypisać 
niedbalstwo, a w konsekwencji obciążyć odpowiedzialnością za niewłaściwe wykonanie zobowiązania. 
 

112. Miejsce spełnienia świadczenia 
Miejsce  spełnienia  świadczenia  określa  przede  wszystkim  treść  zobowiązania  lub  jego  właściwość  (np.  położenie 
nieruchomości). Dopiero gdy brak jest tego rodzaju wskazań, zastosowanie znajduje względnie wiążąca norma, która 
tą  kwestię  reguluje  różnie,  w  zależności  od  tego,  czy  przedmiotem  zobowiązania  jest  świadczenie  pieniężne,  czy 
świadczenie  innego  rodzaju. 

Świadczenia  pieniężne

  powinny  być  spełnione  w  miejscu  zamieszkania  lub  w  siedzibie 

wierzyciela  w  chwili  spełnienia  świadczenia  ,  przy  czym  jeżeli  zobowiązanie  ma  związek  z  przedsiębiorstwem 
wierzyciela,  o  miejscu  spełnienia  świadczenia  rozstrzyga  siedziba  przedsiębiorstwa.  W  odniesieniu  do 

świadczeń 

niepieniężnych

  właściwe  jest  miejsce  zamieszkania  lub  siedziby  dłużnika.  Miejsce  to  może  być  przez  strony  inaczej 

oznaczone.  W  szczególności,  jeżeli  wierzyciel  wskazał  swój  rachunek  bankowy,  a  dłużnik  dokonał  zapłaty  w  postaci 
rozliczeń  bezgotówkowych  na  ten  rachunek,  należy  przyjąć,  że  miejscem  wykonania  zobowiązania  pieniężnego  jest 
siedziba banku prowadzącego rachunek wierzyciela. 
 
113. Termin spełnienia świadczenia 
O terminie spełnienia świadczenia decyduje treść lub właściwość zobowiązania. Dopiero, gdy na tej podstawie nie da 
się ustalić terminu świadczenia, znajduje zastosowanie przepis art. 455 KC, według którego świadczenie powinno być 
spełnione  niezwłocznie  po  wezwaniu  dłużnika  do  wykonania.  Decyzja  w  tym  względzie  należy  do  wierzyciela. 
Realizuje on ją przez złożenie oświadczenia dłużnikowi, w którym wzywa go do spełnienia świadczenia. Wierzycielowi 
przysługuje  z  mocy  ustawy  uprawnienie  do  określenia  nie  tylko  terminów  ale  także  wielkości  poszczególnych  części 
świadczeń, jeżeli strony zastrzegły w umowie, że spełnienie świadczenia następować będzie częściami, ale nie ustaliły 
ani  ich  wielkości,  ani  terminów  wykonania.  Jednakże  w  interesie  dłużnika  wspomniane  uprawnienie  wierzyciela 
ograniczone  jest  trzema  przesłankami:  1)  oświadczenie  wierzyciela  ma  być  złożone  w  czasie  właściwym  —  w 
szczególności więc z dostatecznym wyprzedzeniem, 2)  uwzględniać powinno możliwości dłużnika — zwłaszcza jego 
zaangażowania w wykonywanie innych umów, 3)  wierzyciel powinien rozważyć także sposób spełnienia świadczenia 
—  tak,  aby  jego  wykonanie  było  technicznie  możliwe.  Do  wezwania  tego  dłużnik  powinien  się  zastosować 

„niezwłocznie”,  to  znaczy  bez  zbędnej  zwłoki,  ale  w  okresie  pozwalającym  na  wykonanie  danego  świadczenia  w 
zwykłym trybie działań. W wyjątkowych sytuacjach, gdy interes wierzyciela jest zagrożony, może on żądać spełnienia 
świadczenia  nawet  przed  nadejściem  terminu  zastrzeżonego  w  treści  zobowiązania.  Terminy  spełnienia  świadczenia 
mogą być zastrzeżone na korzyść: dłużnika, wierzyciela albo obu stron. 1) Zastrzeżenie terminu na korzyść dłużnika 
ma  takie  znaczenie,  że  dłużnik  jest  uprawniony  do  wcześniejszego  świadczenia,  natomiast  wierzyciel  nie  może 
domagać  się  tego  świadczenia  przed  upływem  terminu.  2)    Jeżeli  termin  zastrzeżony  został  na  rzecz  wierzyciela, 
wówczas  nie  ma  on  obowiązku  przyjąć  świadczenia  wcześniej,  natomiast  sam  może  żądać  wykonania  go  przed 
nadejściem  terminu.  3)  Jeżeli  termin  zastrzeżony  został  na  korzyść  obu  stron,  wówczas  przed  jego  nadejściem  ani 
dłużnik nie może spełnić świadczenia, ani wierzyciel nie może żądać jego spełnienia. 
 
114. Zasady wykonania świadczeń wzajemnych.  
1.  Jednoczesność  świadczeń  W  stosunkach  zobowiązaniowych  wynikających  z  umów  wzajemnych  każda  ze  stron 
zobowiązana  jest  do  spełnienia  świadczenia  na  rzecz  drugiej  strony.  Między  tymi  świadczeniami  istnieje  związek 
polegający  na  tym,  że  świadczenie  jednej  strony  jest  odpowiednikiem  świadczenia  drugiej  strony.  Świadczenia  te 
powinny  być  spełnione  jednocześnie.  Rozwiązanie  takie  jest  najpewniejszym  i  wypróbowanym  sposobem 
zabezpieczenia interesów stron i sprzyja szybkiemu osiągnięciu zamierzonych przez nie celów. Chodzi tu więc o tzw. 
świadczenie z ręki do ręki; np. wręczenie rzeczy za zapłatą ceny. W konsekwencji każda ze stron może powstrzymać 
się ze spełnieniem swojego świadczenia, dopóki druga strona nie zaofiaruje świadczenia. 2. Świadczenie wcześniejsze 
Norma  wyznaczająca  obowiązek  jednoczesnego  spełnienia  świadczeń  wzajemnych  ma  charakter  względnie  wiążący. 
Znajduje ona zastosowanie dopiero wtedy, gdy ani treść umowy, ani orzeczenie organu orzekającego, ani też decyzja 
kompetentnego  organu  administracyjnego  nie  wskaże,  iż  jedna  ze  stron  zobowiązana  jest  do  świadczenia 
wcześniejszego.  W  stosunkach  zobowiązaniowych  trwałych,  gdzie  jedna  strona  zobowiązana  jest  do  świadczenia 
ciągłego,  a  druga  do  świadczenia  jednorazowego  lub  okresowego,  z  natury  rzeczy,  świadczenia  te  nie  mogą  być 
wykonane jednocześnie. W przypadkach gdy jedno ze świadczeń wzajemnych ma być wykonane wcześniej niż drugie, 
strona  zobowiązana  do  spełnienia  wcześniejszego  świadczenia  narażona  jest  na  ryzyko,  że  nie  otrzyma  następnie 
świadczenia wzajemnego, mającego być odpowiednikiem jej świadczenia. Jeżeli to ryzyko przybierze kształt realnego 
niebezpieczeństwa, ponieważ spełnienie świadczenia późniejszego jest wątpliwe z uwagi na stan majątkowy dłużnika, 
strona  zobowiązana  do  wcześniejszego  świadczenia  może  powstrzymać  się  z  jego  spełnieniem. 

Zły  stan  majątkowy

 

polega  na  ogólnym  braku  w  majątku  dłużnika  dostatecznej  ilości  aktywów  potrzebnych  do  spełnienia  świadczenia 
bądź  braku  określonych  składników  majątku,  jakie  są  niezbędne  do  należytego  spełnienia  świadczenia  pieniężnego. 
Jest to więc pojęcie o szerszym zakresie niż niewypłacalność dłużnika. 
 
115. dowody spełnienia świadczenia 
Dłużnik  spełniając  świadczenie  może  żądać  od  wierzyciela  pokwitowania.  Wyraża  ono  ujęte  w  formie  pisemnej 
oświadczenie wierzyciela lub upoważnionej przez niego osoby, że dłużnik spełnił świadczenie. Dłużnik, gdy ma w tym 
interes,  może  żądać  wystawienia  pokwitowania  w  szczególnej  formie.  Jeżeli  nie  umówiono  się  inaczej,  jest  on 
zobowiązany  ponieść  koszty  sporządzenia  takiego  pokwitowania.  Pokwitowanie  stanowi  nie  tylko  dowód  wykonania 
świadczenia  głównego  określonego  w  jego  treści,  ale  ponadto  łączy  się  z  nim  domniemanie  prawne,  że  spełnione 
zostało  również  świadczenie  okresowe  wymagalne  wcześniej,  oraz,  że  dłużnik  uiścił  także  należności  uboczne,  w 
szczególności odsetki.  Jeżeli dłużnik spełnił świadczenie do rąk osoby, która okazuje pokwitowanie wystawione przez 
wierzyciela,  wówczas  uznaje  się  tę  osobę  za  upoważnioną  do  odbioru  świadczenia,  chyba  że  dłużnik  działał  w  złej 
wierze, a więc wiedział, że tak nie jest, lub gdy zastrzeżono w treści zobowiązania, iż świadczenie ma nastąpić do rąk 
własnych wierzyciela. 
 
116. Przesłanki odpowiedzialności ex contractu 
System  prawny  łączy  z  naruszeniem  zobowiązania  odpowiedzialność  odszkodowawczą  dłużnika,  określaną  w  języku 
prawniczym mianem odpowiedzialności kontraktowej. Jak w każdej odpowiedzialności odszkodowawczej, tak i w tym 
przypadku  przesłankami  jej  są:  1)  zdarzenie,  z  którym  system  prawny  wiąże  czyjąś  odpowiedzialność;  2)  związek 
przyczynowy  między  tym  zdarzeniem  a  3)  powstałą  szkodą.  Dwie  ostatnie  przesłanki  są  wspólne  dla 
odpowiedzialności  deliktowej  i  kontraktowej.  Odpowiedzialność  kontraktowa  obejmuje  tylko  szkody  majątkowe. 
Zadośćuczynienie  pieniężne  za  doznaną  krzywdę  może  być  przyznane  wyłącznie  w  przypadkach  określonych  w 
ustawie,  która  łączy  je  z  odpowiedzialnością  deliktową.  Rekompensata  obejmuje  jedynie  szkody  bezpośrednio 
poniesione  przez  samego  pokrzywdzonego,  a  nie  szkody  pośrednie  doznane  przez  inne  osoby.  Dłużnik  odpowiada 
zarówno  za  stratę,  jak  i  za  utracone  przez  wierzyciela  korzyści.  Na  straty  składa  się  przede  wszystkim  wartość 
utraconego  przez  wierzyciela  świadczenia  (najczęściej  pomniejszona  w  umowach  wzajemnych  o  niewykonanie 
własnego świadczenia wierzyciela) lub zmniejszona wartość świadczenia, wynikająca z nienależytego jego spełnienia. 
Ponadto mogą tu wchodzić w rachubę wydatki poniesione dla zrekompensowania szkody oraz tzw. szkody następcze, 
stanowiące  rezultat  niewłaściwego  wykonania  zobowiązania  —  zwłaszcza  złej  jakości  przedmiotu  świadczenia.  Przy 
uwzględnianiu  utraconych  korzyści  trzeba  mieć  na  uwadze,  czy  istnieje  dostatecznie  wysoki  stopień 
prawdopodobieństwa uzyskania spodziewanych korzyści. Sama szansa osiągnięcia zysku nie wystarczy do wykazania 
zasadności  roszczenia  odszkodowawczego.  Typowy  przykład  stanowi  utrata  korzyści  z  dalszej  umowy,  jaką 
zrealizowałby  wierzyciel,  gdyby  dłużnik  należycie  wykonał  swoje  zobowiązanie.  Utracone  korzyści  mogą  także  być 
rezultatem pozbawienia wierzyciela pożytków z rzeczy lub tzw. szkody następczej. 

 
117. Okoliczności, za które odpowiada dłużnik ex contractu 
Dłużnik  odpowiada  z  reguły  za  każdą  winę.  Mimo  to  dla  pewnych  szczególnych  przypadków,  także  na  obszarze 
odpowiedzialności  kontraktowej,  dokonuje  się  gradacji  winy.  Najwyższym  stopniem  winy  jest  wina  umyślna.  Wina 
umyślna  polega  na  tym,  że  albo  dłużnik  chce  naruszyć  ciążące  na  nim  obowiązki  powinnego  zachowania  (dolus 
directus), albo przewidując możliwość takiego naruszenia na to się godzi (dolus eventualis). Wszystkie postacie winy 
nieumyślnej określa się w prawie cywilnym mianem niedbalstwa. Niedbalstwo można zarzucić temu, kto nie dochował 
należytej staranności w sytuacji, gdy powinien i zarazem mógł zachować się prawidłowo. Samo już  jednak  podjęcie 
się  przez  dłużnika  działań  przerastających  jego  kwalifikacje  lub  siły  nosi  zawsze  znamiona  winy.  W  obrębie 
niedbalstwa wyróżnia się z kolei rażące niedbalstwo. Jest to znaczne odchylenie się od wzorca należnego zachowania 
się dłużnika. Szereg przepisów prawnych regulujących szczególne stosunki zobowiązaniowe łagodzą odpowiedzialność 
dłużnika wiążąc ją tylko z winą umyślną lub rażącym niedbalstwem, najczęściej wymieniając łącznie obie te postacie 
winy. Niekiedy zaostrzają tę odpowiedzialność rozszerzając ją na tzw. przypadek (casus mixtus). Same strony mogą w 
umowie rozszerzyć zakres okoliczności, za które dłużnik nie będzie odpowiadał. W szczególności dłużnik może przejąć 
odpowiedzialność  za  zwykłe  niedbalstwo  w  przypadkach,  gdy  ustawa  ogranicza  jego  odpowiedzialność  do  winy 
umyślnej  lub  rażącego  niedbalstwa,  albo  w  ogóle  może  wyjść  poza  zasadę  winy.  Strony  mogą  złagodzić 
odpowiedzialność  dłużnika,  postanawiając  np.  że  dłużnik  będzie  odpowiadał  jedynie  za  winę  umyślną  lub  za  rażące 
niedbalstwo  w  przypadkach,  gdy  zgodnie  z  regułą  ogólną,  odpowiada  on  za  każdą  winę.  Jednakże  niedopuszczalne 
jest  uchylenie  odpowiedzialności  dłużnika  za  winę  umyślną.  Przesłankę  odpowiedzialności  kontraktowej  stanowi 
poczytalność dłużnika, jeżeli jego odpowiedzialność opiera się na winie.  
 
118. Opóźnienie a zwłoka 
Niedotrzymanie  terminu  spełnienia  świadczenia,  czyli  opóźnienie,  może  nastąpić  wskutek  okoliczności:  1) 

za  które 

dłużnik ponosi odpowiedzialność

  — w szczególności więc za winę własną lub osób wskazanych w KC; sytuację taką 

Kodeks cywilny określa mianem zwłoki dłużnika (art. 476); 2) 

za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności

, kiedy to 

nazwa  „opóźnienie”  opatrywana  jest  często  dodatkowymi  omówieniami,  takimi  jak  „zwykłe”,  „proste”,  sensu  stricto, 
ponieważ Kodeks używa wyrazu „opóźnienie” na oznaczenie wszelkich postaci niewykonania świadczenia w terminie. 
Następstwa zwykłego opóźnienia Wierzyciel może zgodnie z ogólnymi zasadami domagać się ich wykonania, lecz nie 
ma  z  tego  tytułu  roszczeń  odszkodowawczych.  Natomiast,  jeżeli  dłużnik  opóźnia  się  ze  spełnieniem  świadczenia 
pieniężnego,  obowiązany  jest  zapłacić  wierzycielowi  odsetki  za  czas  opóźnienia,  chociażby  wierzyciel  nie  poniósł 
żadnej  z  tego  powodu  szkody.  Wierzyciel  może  domagać  się  odsetek  ustawowych,  a  wyższych  wtedy  tylko,  gdy 
zostały one przez strony ustalone. Następstwa zwłoki a) Zgodnie z regułami ogólnymi, wierzyciel może domagać się 
od  dłużnika  spełnienia  świadczenia,  tak  jak  zostało  ono  określone  w  treści  zobowiązania.  b)    Natomiast  swoiste 
następstwa  prawne  zwłoki  —  jako  naruszenia  zobowiązania  wskutek  okoliczności,  za  które  dłużnik  odpowiada  — 
polegają przede wszystkim na zastosowaniu zasady, według której wierzyciel może domagać się naprawienia wynikłej 
dla niego stąd szkody. Jeżeli domaga się on spełnienia świadczenia, to odszkodowanie należy mu się tylko za szkodę 
wynikłą z nieterminowego wykonania zobowiązania. Jeżeli jednak wskutek zwłoki świadczenie utraciło dla wierzyciela 
całkowicie  lub  w  przeważającym  stopniu  znaczenie,  to  może  go  nie  przyjąć  i  żądać  wówczas  naprawienia  szkody 
wynikłej  z  niewykonania  zobowiązania.  Nieprzyjęcie  świadczenia  należy  uznać  za  oświadczenie  woli  wierzyciela  o 
charakterze  prawo  kształtującym,  na  mocy  którego  następuje  zmiana  przedmiotu  świadczenia  z  pierwotnego  na 
odszkodowanie. c) Konsekwencja zwłoki wyraża się w tym, że wierzycielowi przysługuje uprawnienie do  wykonania 
zastępczego w razie niewykonania w trzech wskazanych niżej sytuacjach: 1) gdy przedmiotem świadczenia są rzeczy 
oznaczone co do gatunku, wierzyciel może nabyć na koszt dłużnika taką samą ilość rzeczy tego samego rodzaju albo 
może żądać od dłużnika ich wartości. Dla realizacji tego uprawnienia wierzyciel nie musi uzyskać decyzji sądowej; 2) 
gdy świadczenie polega na czynieniu tego rodzaju, że nie wymaga ono osobistego działania dłużnika, wierzyciel może 
żądać w takim przypadku upoważnienia przez sąd do wykonania należnej czynności na koszt dłużnika. Zastrzeżona tu 
kontrola  sądu  ma  na  względzie  ochronę  interesu  dłużnika.  SN  uznał  niedopuszczalność  zastosowania  wykonania 
zastępczego,  jeżeli  przyjmujący  zamówienie  nie  usunął  skutecznie  wad  dzieła  w  wyznaczonym  terminie.  3)  gdy 
świadczenie  polega  na  zaniechaniu,  wierzyciel  może  żądać  upoważnienia  sądu  do  usunięcia  na  koszt  dłużnika 
wszystkiego, co dłużnik wbrew zobowiązaniu uczynił, przy czym w przypadkach nagłych uprawniony jest do takiego 
działania nawet bez upoważnienia sądu. 
 
119. Skutki prawne zwłoki dłużnika 
a) Zgodnie z regułami ogólnymi, wierzyciel może domagać się od dłużnika spełnienia świadczenia, tak jak zostało ono 
określone w treści zobowiązania. b)  Natomiast swoiste następstwa prawne zwłoki — jako naruszenia zobowiązania 
wskutek  okoliczności,  za  które  dłużnik  odpowiada  —  polegają  przede  wszystkim  na  zastosowaniu  zasady,  według 
której  wierzyciel  może  domagać  się  naprawienia  wynikłej  dla  niego  stąd  szkody.  Jeżeli  domaga  się  on  spełnienia 
świadczenia,  to  odszkodowanie  należy  mu  się  tylko  za  szkodę  wynikłą  z  nieterminowego  wykonania  zobowiązania. 
Jeżeli jednak wskutek zwłoki świadczenie utraciło dla wierzyciela całkowicie lub w przeważającym stopniu znaczenie, 
to  może  go  nie  przyjąć  i  żądać  wówczas  naprawienia  szkody  wynikłej  z  niewykonania  zobowiązania.  Nieprzyjęcie 
świadczenia  należy  uznać  za  oświadczenie  woli  wierzyciela  o  charakterze  prawo  kształtującym,  na  mocy  którego 
następuje  zmiana  przedmiotu  świadczenia  z  pierwotnego  na  odszkodowanie.  c)  Konsekwencja  zwłoki  wyraża  się  w 
tym, że wierzycielowi przysługuje uprawnienie do wykonania zastępczego w razie niewykonania w trzech wskazanych 

niżej  sytuacjach:  1)  gdy  przedmiotem  świadczenia  są  rzeczy  oznaczone  co  do  gatunku,  wierzyciel  może  nabyć  na 
koszt dłużnika taką samą ilość rzeczy tego samego rodzaju albo może żądać od  dłużnika ich wartości. Dla realizacji 
tego uprawnienia wierzyciel nie musi uzyskać decyzji sądowej; 2) gdy świadczenie polega na czynieniu tego rodzaju, 
że nie wymaga ono osobistego działania dłużnika, wierzyciel może żądać w takim przypadku upoważnienia przez sąd 
do wykonania należnej czynności na koszt dłużnika. Zastrzeżona tu kontrola sądu ma na względzie ochronę interesu 
dłużnika. SN uznał niedopuszczalność zastosowania wykonania zastępczego, jeżeli przyjmujący zamówienie nie usunął 
skutecznie  wad  dzieła  w  wyznaczonym  terminie.  3)  gdy  świadczenie  polega  na  zaniechaniu,  wierzyciel  może  żądać 
upoważnienia sądu do usunięcia na koszt dłużnika wszystkiego, co dłużnik wbrew zobowiązaniu uczynił, przy czym w 
przypadkach nagłych uprawniony jest do takiego działania nawet bez upoważnienia sądu. 
 
120. Ius retentionis – prawo zatrzymania 
 
Prawo zatrzymania jest jedną z form zabezpieczenia roszczeń wierzyciela, a dotyczy ono roszczeń o zwrot nakładów 
poniesionych przez wierzyciela na cudą ( dłużnika ) rzecz oraz o naprawienie szkody wyrządzonej przez cudzą rzecz. 
Prawo zatrzymania ma charakter zabezpieczenia subsydiarnego polegającego na tym, że jeśli wierzyciel posiada inne, 
równie 

"dobre" 

( 

należyte 

) 

zabezpieczenie 

to 

nie 

może 

skorzystać 

z 

prawa 

zatrzymania. 

Aby  zatrzymć  rzecz  należy  złożyć  właścicielowi  stosowne  oświadczenie  woli  (  w  dowolnej  formie  )  i  co  oczywiste 
faktycznie  zatrzymać  jego  rzecz.  Wierzyciel,  który  skorzystał  z  prawa  zatrzymania,  ma  obowiązek  czuwać  nad 
bezpieczeństwem  rzeczy,  jednakże  ryzyko  przypadkowej  utraty  lub  pogorszenia  zatrzymanej  rzeczy  obciąża 
właściciela. Wierzycielowi nie wolno wykorzystywać zatrzymanej rzeczy w innym celu niż zabezpieczenie roszczenia o 
zwrot nakładów na rzecz oraz o naprawienie szkody przez rzecz wyrządzonej. Nie jest on także uprawniony do tego, 
aby  nieodpłatnie  korzystać  z  zatrzymanej  rzeczy,  a  gdy  zatrzymana  rzecz  przynosi  dochody,  wierzyciel  powinien  je 
pobierać  i  zaliczyć  na  poczet  swej  należności.  Gdy  dłużnik  zaspokoi  roszczenia  wierzyciela,  prawo  zatrzymania 
wygasa,  a  wierzyciel  ma  obowiązek  niezwłocznie  wydać  zatrzymaną  rzecz  właścicielowi.  Prawo  zatrzymania  zostaje 
także  uchylone  gdy  dłużnik  da  wierzycielowi  inne  zabezpieczenie  ale  musi  być  to  takie  które  nie  pogorszy  sytuacji 
wierzyciela. Jeżeli wskutek odstąpienia od umowy strony mają dokonać zwrotu świadczeń wzajemnych, każdej z nich 
przysługuje  prawo  zatrzymania,  dopóki  druga  strona  nie  zaofiaruje  zwrotu  otrzymanego  świadczenia  albo  nie 
zabezpieczy roszczenia o zwrot.  
 
121. Zwłoka wierzyciela – pojęcie i skutki prawne 
Wierzyciel  dopuszcza  się  zwłoki,  gdy  bez  uzasadnionego  powodu:  1)  albo  uchyla  się  od  przyjęcia  zaofiarowanego 
faktycznie, a nie tylko słownie, świadczenia, 2) albo odmawia dokonania czynności, bez której świadczenie nie może 
być  spełnione,  3)  albo  oświadcza  dłużnikowi,  że  świadczenia  nie  przyjmie.  Skutki  Zwłoka  wierzyciela  nie  zwalnia 
dłużnika z obowiązku spełnienia świadczenia i nie powoduje tym samym zgaśnięcia zobowiązania. Natomiast interes 
dłużnika doznaje ochrony w trojaki sposób. 1) Może on złożyć przedmiot świadczenia do depozytu sądowego, co jest 
dogodne  dla  niego  z  tego  względu,  że  zwalnia  go  z  obowiązku  pieczy  nad  tym  przedmiotem.  2)  Może  żądać  od 
wierzyciela naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki. Np. kosztów transportu rzeczy nieodebranych. 3) Niespełnienie w 
terminie  świadczenia  wskutek  zwłoki  wierzyciela  powoduje  uchylenie  ujemnych  dla  dłużnika  konsekwencji  nie  tylko 
związanych  ze  zwłoką,  ale  nawet  z  opóźnieniem  dłużnika.  W  szczególności  więc  dłużnik  nie  jest  odpowiedzialny  za 
wynikłą  stąd  dla  wierzyciela  szkodę  oraz  nie  obciąża  go  obowiązek  płacenia  odsetek  za  opóźnienie.  Nie  dotyczy  to 
jednak  odsetek  za  korzystanie  z  pieniędzy  wierzyciela.  Dla  zwolnienia  się  z  tego  obowiązku  dłużnik  musiałby  złożyć 
pieniądze  do  depozytu  sądowego.  Natomiast  nadal  ciąży  na  nim  odpowiedzialność  za  przypadkową  utratę  lub 
uszkodzenie rzeczy, chyba że złoży przedmiot świadczenia do depozytu sądowego. 
   
122. Zadatek 
Przez zadatek rozumie się pewną sumę pieniężną lub rzecz daną przy zawarciu umowy. Strony mogą postanowić, że 
jest  to  zaliczka  na  poczet  przyszłego  świadczenia  albo  kaucja  zabezpieczająca  wierzytelność.  Zadatek  może  być 
również  na  mocy  zwyczaju  uznany  za  znak  zawarcia  umowy.  Zadatek  to  swoisty  element  czynności  prawnej,  o 
charakterze  realnym,  który  wywołuje  zespół  określonych  następstw  prawnych.  Wysokość  zadatku  nie  jest  obojętna 
dla  kwalifikowania  czynności  prawnej.  Suma  wręczana  tytułem  zadatku  stanowi  zazwyczaj  niewielki  ułamek 
świadczenia pieniężnego, należnego z umowy. Trzeba jednak przychylić się do poglądu o dopuszczalności zastrzeżenia 
w  umowie  zadatku  o  wartości  znaczącej,  w  stosunku  do  wielkości  umówionego  świadczenia.  Wysokie  zadatki  mogą 
być treścią oświadczeń woli stron. Ich dopuszczalną wielkość wyznaczą granice swobody kontraktowej. Zastrzeżenie 
zadatku  przewyższającego  wartość  należnego  świadczenia  można  uznać  za  sprzeczne  z  naturą  tego  zobowiązania 
(właściwościami  stosunku)  i  tym  samym  niedopuszczalne  na  podstawie  art.  58  KC.  Natomiast  zadatek  w  wysokości 
niższej  lub  równej  wartości  świadczenia  nie  narusza  granic,  wyznaczonych  jego  funkcją.  Możliwe  jest  podniesienie 
zarzutu  nadużycia  prawa,  zwłaszcza  w  przypadku  rażącej  dysproporcji  między  wysokością  zadatku  a  poniesioną 
szkodą.  Skutki  Szczególna  rola  zadatku  ujawnia  się  w  razie  niewykonania  umowy  z  powodu  okoliczności,  za  które 
dłużnik  ponosi  wyłączną  odpowiedzialność.  W  przypadku  takim  wierzyciel  może  bez  wyznaczania  terminu 
dodatkowego od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeżeli go sam dał, może żądać sumy dwukrotnie 
wyższej  i  to  bez  względu  na  to,  czy  poniósł  szkodę  i  w  jakiej  wysokości.  Roszczenie  to  ulega  10-letniemu 
przedawnieniu  .  Wierzyciel  nie  musi  jednak  korzystać  z  przysługującego  mu  prawa  do  odstąpienia  od  umowy  i 
zachowania  lub  zapłaty  zadatku,  lecz  może  obstawać  przy  umowie,  domagając  się  jej  wykonania  według  reguł 

ogólnych. Stosownie do tego, dłużnikowi nie przysługuje prawo do zwolnienia się z zobowiązania przez rezygnację z 
przedmiotów  danych  tytułem  zadatku.  Zastrzeżenie  zadatku  pozwala  więc  łatwiej  i  skuteczniej  stosować  represję 
wobec  dłużnika,  który  bezpodstawnie  nie  wykonuje  zobowiązania.  Zastrzeżenie  to  umacnia  sytuację  prawną 
wierzyciela, stanowiąc dla dłużnika silny bodziec do wykonania umowy. 
 
123. Umowne prawo odstąpienia 
Umowa prawidłowo zawarta w zasadzie nie może być z mocy decyzji jednej strony rozwiązana — poza przypadkami 
wyraźnie  przez  ustawę  przewidzianymi.  Celem  złagodzenia  tego  rygoru,  ustawa  zezwala  im  na  zastrzeżenie  prawa 
odstąpienia. Prawo to polega na tym, że — stosownie do treści dokonanego zastrzeżenia — jedna albo każda ze stron 
umowy może od niej odstąpić bez konieczności uzasadniania tej decyzji. Tego rodzaju zastrzeżenie w istotny sposób 
osłabia łączący strony węzeł umowny, stwarzając zarazem stan niepewności co do tego, czy umowa utrzyma się. KC 
wymaga, aby w zastrzeżeniu o umownym prawie odstąpienia podany był termin, w ciągu którego uprawniony może 
odstąpić  od  umowy.  Niespełnienie  tego  wymagania  ustawy  powoduje  nieważność  zastrzeżenia  umownego.  Strony 
mogą jednak zastrzec także, że prawo do odstąpienia przysługiwać będzie stronie lub obu stronom, jeżeli spełni się 
określone w umowie zdarzenie przyszłe i niepewne (warunek).  
Prawo  do  odstąpienia  ma  charakter  kształtujący.  Uprawniony  wykonuje  je  w  ten  sposób,  że  składa  odpowiednie 
oświadczenie woli drugiej stronie. Skutki W razie wykonania prawa do odstąpienia umowę uważa się za niezawartą. 
Następuje  więc  zniesienie  skutków  prawnych  z  mocą  wsteczną  (ex  tunc).  Ponieważ  uprawniony  może  od  umowy 
odstąpić  również  po  całkowitym  lub  częściowym  jej  wykonaniu,  jeżeli  oczywiście  nie  minął  jeszcze  zastrzeżony  do 
odstąpienia termin, KC nakazuje stronom zwrócić to wszystko, co sobie świadczyły i to w stanie niezmienionym, chyba 
że  zmiana  była  konieczna  w  granicach  zwykłego  zarządu.  Ponadto  za  korzystanie  z  rzeczy  należy  się  odpowiednie 
wynagrodzenie,  podobnie  jak  i  za  świadczone  usługi,  które,  nie  mogą  być  zwrócone  w  naturze.  Odstępne 
Szczególnym  rodzajem  umownego  prawa  odstąpienia  jest  odstępne  (art.  396  KC).  W  zastrzeżeniu  tym  strony 
uzależniają prawo do odstąpienia od zapłaty określonej sumy pieniężnej, co łagodzi osłabienie umowy wynikające z 
zastrzeżenia prawa odstąpienia. Gwoli ochrony interesów strony przeciwnej oświadczenie o odstąpieniu jest skuteczne 
tylko wtedy, gdy zostało złożone jednocześnie z zapłatą odstępnego. 
 
124. Odstępne 
Szczególnym  rodzajem  umownego  prawa  odstąpienia  jest  odstępne  (art.  396  KC).  W  zastrzeżeniu  tym  strony 
uzależniają prawo do odstąpienia od zapłaty określonej sumy pieniężnej, co łagodzi osłabienie umowy wynikające z 
zastrzeżenia prawa odstąpienia. Gwoli ochrony interesów strony przeciwnej oświadczenie o odstąpieniu jest skuteczne 
tylko  wtedy,  gdy  zostało  złożone  jednocześnie  z  zapłatą  odstępnego.  Ze  względu  na  to,  że  odstępne  stanowi 
szczególny rodzaj umownego prawa odstąpienia, stosuje się do niego wszystkie postanowienia art. 395 KC. Dotyczy 
to zwłaszcza konieczności zastrzeżenia terminu do wykonania prawa odstąpienia, sposobu odstąpienia i wynikających 
stąd  skutków  prawnych.  Odstępne  jest 

kwalifikowana  postacią  umownego  prawa  odstąpienia

.  Jego  istota 

polega  na  tym,  że  strony  podpisując  umowę  mogą  zastrzec  prawo  odstąpienia  od  niej  za  zapłatą  znaczonej  sumy 
pieniężnej.

1

  Zastrzeżenie  tego  typu  może  powstać  na  skutek  samego  uzgodnienia  stron,  występować  w    każdej 

umowie- na rzecz albo jednej, albo drugiej strony. Odstępne staje się realną czynnością prawna w chwili wykonania 
zastrzeżenia. 
 
 
125. Kara umowna 
Kara umowna zastępuje odszkodowanie przewidziane w razie niedopełnienia zobowiązania i dlatego dłużnik nie może 
bez zgody wierzyciela zwolnić się z zobowiązania przez zapłatę kary umownej. Jako surogat odszkodowania należy się 
ona tylko wtedy, gdy dłużnik ponosi odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania. Nie 
jest  więc  zobowiązany  do  zapłaty  kary  umownej,  gdy  szkoda  powstała  z  przypadku  (zdarzenia  losowego),  a  tym 
bardziej  z  siły  wyższe.  Zastrzeżenie  kary  umownej  jest  dla  wierzyciela  korzystne  z  tego  względu,  że  zwalnia  go  z 
konieczności wykazywania  istnienia i wysokości szkody, który to dowód  ciąży  na nim w myśl ogólnych  zasad prawa 
odszkodowawczego. Dzięki temu zastrzeżenie kary umownej umacnia pozycję wierzyciela i przyczynia się do realnego 
wykonania zobowiązania przez dłużnika, ułatwiając zastosowanie wobec niego sankcji odszkodowawczej. Zastrzeżenie 
kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nie zwalnia dłużnika z obowiązku 
jej  zapłaty  w  razie  wykazania,  że  wierzyciel  nie  poniósł  szkody.  Dowód  braku  szkody  zwalnia  dłużnika  z  obowiązku 
zapłaty kary umownej. SN wyraził pogląd, że w żądaniu dłużnika nieuwzględnienia roszczenia o zapłatę kary umownej 
mieści się również żądanie zmniejszenia tej kary. Uznanie kary umownej za rażąco wygórowaną i w konsekwencji jej 
miarkowanie może nastąpić z uwzględnieniem przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody.  
 
126. Datio In solutum – świadczenie w miejsce wykonania 
Zobowiązanie  wygasa,  gdy  dłużnik  w  celu  zwolnienia  się  z  niego  spełnia  za  zgodą  wierzyciela  inne  świadczenie  od 
pierwotnie ustalonego (tzw. datio in solutum; art. 453 KC). Zdarzenie to obejmuje dwa elementy: 1)  umowę między 
dłużnikiem  a  wierzycielem  co  do  zmiany  przedmiotu  świadczenia,  2)    faktyczne  spełnienie  nowego  świadczenia. 

                                                             

 

 

 

 

 

 

 

Wydanie  weksla  nie  jest  wykonaniem  świadczenia,  lecz  zobowiązaniem  się  do  jego  spełnienia.  Jeżeli  przedmiotem 
nowego świadczenia jest rzecz, która ma wady, dłużnik odpowiada za nie według przepisów o rękojmi przy sprzedaży. 
W  przypadku  takim  wierzyciel  nie  może  więc  żądać  pierwotnego  świadczenia,  które  w  rezultacie  datio  in  solutum 
definitywnie wygasło. 
 
127. Novatio – odnowienie 
Odnowienie  jest  to    umowa  zawarta  między  wierzycielem  a  dłużnikiem,  w  której  strony  postanawiają,  że 
dotychczasowe  zobowiązanie  zostaje  umorzone  w  związku  z  powstaniem  nowego  stosunku  zobowiązaniowego.  Ten 
nowy stosunek zobowiązaniowy powinien różnić się od dawnego: 1)  innym świadczeniem, lecz już nie samym tylko 
zmienionym  sposobem  jego  wykonania  (np.  miejscem),  2)    inną  podstawą  prawną  nawet  przy  niezmienionym 
świadczeniu  dawnym.  Umowa  nowacji  prowadzi  do  umorzenia  dotychczasowego  zobowiązania,  lecz  skutek  ten  nie 
następuje  przez  spełnienie  świadczenia,  lecz  przez  zaciągnięcie  nowego  zobowiązania.    Związek  nowego  z  dawnym 
zobowiązaniem  Związek  między  dawnym  a  nowym  zobowiązaniem  stanowi  cechę  konstytutywną  nowacji.  Przy 
zawieraniu  umowy  nowacyjnej  strony  powinny  jasno  wyrazić,  że  nowe  zobowiązanie  powstało  w  celu  umorzenia 
dawnego  (tzw.  animus  novandi,  to  znaczy  zamiar  umorzenia  dotychczasowego  zobowiązania  przez  zaciągnięcie 
nowego  zobowiązania).  Nowacja  nie  wymaga  zachowania  formy  szczególnej,  chyba  że  właściwe  przepisy  ją 
przewidują  dla  tego  zobowiązania,  które  ma  powstać  w  wyniku  nowacji  (np.  dla  zobowiązania  o  przeniesienie 
własności  nieruchomości).  Przesłanką  powstania  nowego  zobowiązania  jest  ważne  istnienie  dawnego  zobowiązania. 
Może  to  być  nawet  zobowiązanie  niezupełne,  w  szczególności  obejmujące  roszczenie  już  przedawnione.  Skutki 
Wskutek odnowienia nie tylko wygasa dotychczasowe zobowiązanie, ale również związane z nim prawa akcesoryjne, 
jak  zwłaszcza  poręczenie,  zastaw  lub  hipoteka.  Jednakże  mogą  one  być  utrzymane  w  celu  zabezpieczenia  nowego 
zobowiązania,  jeżeli  poręczyciel  lub  osoba  trzecia  zgodzą  się  na  to.  Odnowienie  dokonane  między  wierzycielem  a 
jednym  z  dłużników  solidarnych  zwalnia  pozostałych  współdłużników,  chyba  że  wierzyciel  zastrzegł,  iż  zachowuje 
przeciwko nim swe prawa. Z reguły nie ma powodu, aby odpowiadali oni za nowe zobowiązanie. Skutki nowacji może 
także  wywołać  umowa  zawarta  między  wierzycielem  a  osobą  trzecią,  która  zaciąga  nowe  zobowiązanie  na  miejsce 
dawnego. W przypadku takim nowacja jest więc połączona ze zmianą dłużnika. Pogląd ten opiera się na założeniu, że 
skoro osoba trzecia może zwolnić dłużnika przez spełnienie świadczenia, to może również zwolnić go przez nowację. 
Dłużnik powinien na taką nowację wyrazić zgodę, ponieważ osoba trzecia nie może sama decydować o zwolnieniu go 
z długu. 
 
128. Compensatio – potrącenie 
Potrącenie  —  zwane  także  kompensacją  —  polega  na  umorzeniu  dwóch  przeciwstawnych  sobie  wierzytelności  w 
następstwie złożenia oświadczenia woli przez jednego wierzyciela drugiemu wierzycielowi. Terminów „potrącenia” lub 
„kompensacji” używa się także na określenie różnych postaci pomniejszenia wysokości świadczenia — niepolegających 
na  przeciwstawianiu  sobie  dwóch  wierzytelności.  Uchyla  ona  konieczność  realnego  wykonania  świadczeń  przez  obie 
strony;  zostają  one  zaspokojone  przez  zwolnienie  każdej  z  nich  z  obowiązku  świadczenia  na  rzecz  drugiej  strony. 
Ponadto  potrącenie  pełni  funkcję  egzekucji  świadczenia,  i  to  bez  udziału  sądu  i  organów  egzekucyjnych.  Przesłanki 
Potrącenie  jest  dopuszczalne  tylko  wtedy,  gdy  spełnione  zostają  następujące  cztery  przesłanki:  a)  Dwie  osoby  są 
jednocześnie  względem  siebie  wierzycielami  i  dłużnikami.  b)  Przedmiotem  świadczeń  obu  stron  są  pieniądze  lub 
rzeczy  tej  samej  jakości  oznaczone  co  do  gatunku.  Wierzyciel  powinien  otrzymać  takie  świadczenie,  jakie  mu  się 
należało,  a  nie  innego  rodzaju.  Przesłanka  ta  z  reguły  eliminuje  z  kręgu  dopuszczalnych  potrąceń  wierzytelności 
wynikające  z  umów  wzajemnych,  ponieważ  ich  sens  społeczny  polega  właśnie  na  wymianie  dóbr  niejednorodnych. 
Również wierzytelności opiewające na różne waluty mogą być potrącane, ponieważ mają one charakter pieniądza. c) 
Obie wierzytelności są wymagalne, a więc musiały już upłynąć terminy ich spełnienia. Jednakże odroczenie wykonania 
zobowiązania  udzielone  przez  sąd  albo  bezpłatnie  przez  wierzyciela  nie  wyłącza  dopuszczalności  potrącenia.  d) 
Wierzytelność osoby, która dokonuje potrącenia, jest zaskarżalna. Ktoś, komu przysługuje zaskarżalna wierzytelność, 
może potrącić ją ze skierowaną przeciwko niemu wierzytelnością niezaskarżalną, ponieważ działanie takie nie tylko nie 
narusza  interesu  drugiej  strony,  ale  jest  wręcz  dla  niej  korzystne,  jeśli  się  weźmie  pod  uwagę  fakt,  że  nie  ma  ona 
szans realizacji swojego prawa za pomocą przymusu państwowego. Wyjątek od tej reguły przewiduje art. 502 KC dla 
wierzytelności  przedawnionej,  którą  można  przedstawić  do  potrącenia,  jeżeli  w  chwili,  gdy  potrącenie  stało  się 
możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło. 
 
129. Złożenie co depozytu sądowego 
Tryb  Postępowanie  w  tych  sprawach  toczy  się  w  drodze  postępowania  nieprocesowego.  Do  depozytu  dłużnik  może 
złożyć  pieniądze,  kosztowności,  książeczki  oszczędnościowe,  dokumenty,  a  także  inne  rzeczy.  Jeżeli  jednak 
przechowywanie  tych  innych  rzeczy  pociągnęłoby  za  sobą  znaczne  trudności  lub  koszty  albo  powodowało  obniżenie 
ich wartości, sąd na wniosek dłużnika postanowi sprzedać je, a sumę stąd uzyskaną złożyć do depozytu sądowego. 
Przedmioty  przechowywane  są  we  właściwym  sądzie,  banku  albo  w  innym  miejscu  wyznaczonym  przez  sąd  i  pod 
opieką  ustanowionego  dozorcy.  Skutki  Złożenie  do  depozytu  sądowego  ma  takie  same  skutki  jak  spełnienie 
świadczenia. W szczególności więc dłużnik pozwany o spełnienie świadczenia może odesłać wierzyciela do depozytu 
sądowego po odbiór złożonego tam przedmiotu świadczenia, a przy zobowiązaniach wzajemnych sam może domagać 
się  należnego  mu  świadczenia.  Ustaje  jego  obowiązek  troski  o  rzeczy,  obowiązek  zapłaty  odsetek  za  opóźnienie 

świadczenia  pieniężnego  oraz  przechodzi  na  wierzyciela  ryzyko  przypadkowej  utraty  rzeczy.  Nie  mogą  być  również 
realizowane prawa akcesoryjne, zabezpieczające wierzytelność (poręczenie, zastaw). 
 
130 Zwolnienie z długu 
Oświadczenie  wierzyciela  w  tym  względzie  wymaga  przyjęcia  przez  dłużnika.  Dzięki  takiej  konstrukcji  ustawa 
zapewnia  dłużnikowi  udział  również  w  takich  czynnościach  prawnych,  które  prowadzą  do  korzystnych  dla  niego 
skutków prawnych. Jest nim niewątpliwie wygaśnięcie zobowiązania, bez konieczności spełnienia świadczenia lub jego 
surogatu. Umowa o zwolnienie z długu niekoniecznie ma nieodpłatny charakter. Strony mogą się również umówić, że 
zwolnienie z długu nastąpi odpłatnie. Umowa ta nie wymaga zachowania formy szczególnej. Jako nieformalna może 
być zawarta także per facta conciudentia. Ma ona charakter rozporządzający, w wyniku czego wraz z jej zawarciem, 
ze  skutkiem  na  przyszłość  ex  nunc,  gaśnie  dług.  Jednakże  może  przybrać  również  charakter  tylko  zobowiązaniowy, 
wymagający dopiero wykonania przez czynność rozporządzającą. W takim przypadku, gdy jest to umowa nieodpłatna, 
wierzyciel powinien złożyć swoje oświadczenie woli w formie aktu notarialnego. Dominujący pogląd uznaje umowę o 
zwolnienie z długu za czynność kauzalną. 
 
131. Cesja – pojęcie, skutki prawne 
Przelew  wierzytelności  (cesja)  jest  umową  zawieraną  przez  dotychczasowego  wierzyciela  (cedenta)  z  osoba  trzecią 
(cesjonariuszem),  na  mocy  której  cesjonariusz  nabywa  od  cedenta  przysługującą  mu  wierzytelność.  Ze  względu  na 
skutek  prawny  cesja  należy  do  czynności  prawnych  rozporządzających,  albowiem  przenosi  prawo  podmiotowe 
(wierzytelność)  z  jednego  podmiotu  na  inny  podmiot.  Skutek  wobec  wierzyciela.  Przelew  powoduje  ten  skutek,  że 
cedent  przestaje  być  wierzycielem,  a  staje  się  nim  cesjonariusz.  Nabywa  on  wierzytelność  w  takim  stanie,  w  jakim 
znajdowała się ona w chwili dokonania przelewu. Wraz z wierzytelnością 
przechodzą  na  cesjonariusza  wszelkie  związane  z  nią  prawa.  Na  cesjonariusza  przechodzą  także  wszelkie 
zabezpieczenia  wierzytelności.  Służą  mu  również  roszczenia  o  zaległe  odsetki.  Brak  wierzytelności  czyni  umowę  o 
przelew  prawnie  nieskuteczną.  Natomiast  cesjonariusz  może  korzystać  z  ochrony  dobrej  wiary  na  podstawie  art.  
regulującego skutki pozornej czynności prawnej wobec osób trzecich. Jeżeli cedent przelał wierzytelność, która mu nie 
przysługuje lub przysługuje w mniejszym zakresie, ponosi za to odpowiedzialność wobec cesjonariusza. Chodzi tu o 
odpowiedzialność  za  wady  prawne  cedowanej  wierzytelności.  Cedent  nie  ponosi  odpowiedzialności  za  wypłacalność 
dłużnika,  chyba  że  ją  na  siebie  przyjął.  Skutek  wobec  dłużnika  Sytuacja  prawna  dłużnika  nie  ulega  zmianie  w 
następstwie cesji, z tym tylko zastrzeżeniem, że powinien on świadczyć cesjonariuszowi —jako swojemu aktualnemu 
wierzycielowi.  Ustawa chroni dobrą wiarę dłużnika, stanowiąc, że dopóki zbywca (cedent) nie zawiadomi dłużnika o 
przelewie,  dopóty  spełnienie  świadczenia  do  jego  rąk  ma  skutek  względem  nabywcy  (cesjonariusza),  chyba  że  do 
chwili  spełnienia  świadczenia  dłużni  uzyskał  w  inny  sposób  wiarygodną  wiadomość  o  przelewie.  Najbardziej 
zainteresowany w przekazaniu takich informacji będzie cesjonariusz, a więc aktualny wierzyciel dłużnika. Dobra wiara 
dłużnika  jest  również  chroniona  w  przypadku,  gdy  dłużnik  świadczył  cesjonariuszowi,  który  jednak  nie  stał  się 
wierzycielem, ponieważ przelew okazał się nieważny. Dłużnik może wówczas skutecznie bronić się przed roszczeniem 
cedenta, jeżeli otrzymał od niego zawiadomienie na piśmie o dokonanym przelewie. Natomiast będzie zobowiązany do 
świadczenia  do  rąk  cedenta,  jeżeli  ten  udowodni,  że  dłużnik  wiedział  o  nieważności  przelewu  lub  o  zarzutach 
wynikających z podstawy prawnej przelewu.  
 
132. Wierzytelności nie podlegające cesji 
Wierzycielowi  przysługuje  prawo  (kompetencja)  do  przeniesienia  w  drodze  przelewu  każdej  wierzytelności  z 
następującymi jednak wyjątkami: 1) gdy przelewu zakazują szczególne normy prawne; 2) gdy przelew sprzeciwia się 
właściwości  zobowiązania,  chociaż  nie  był  zakazany  wyraźnym  przepisem  prawnym.  W  szczególności  charakter  taki 
mają  wierzytelności  typu  akcesoryjnego,  wynikające  np.  z  umowy  poręczenia;  z  uwagi  na  to,  iż  pełnią  one  funkcję 
pomocniczą  wobec  innej  wierzytelności  lub  innego  jakiegoś  prawa,  a  także  wierzytelności  osobiste.  3)  gdy  przelew 
sprzeczny  jest  z  odpowiednim  zastrzeżeniem,  zawartym  w  umowie  między  wierzycielem  a  dłużnikiem;  w  drodze 
wyjątku  od  ogólnej  reguły  art.  57  KC  strony  stosunku  zobowiązaniowego  mogą  wykluczyć  cesję  wierzytelności  lub 
uzależnić ją od zgody dłużnika, i to ze skutkiem wobec osób trzecich  — a więc wobec ewentualnego cesjonariusza. 
Jeżeli jednak wierzytelność została stwierdzona pismem, zastrzeżenie jej  niezbywalności  jest tylko wtedy skuteczne, 
gdy pismo zawiera o nim wzmiankę, chyba że nabywca (cesjonariusz) o zastrzeżeniu tym wiedział w chwili przelewu. 
Strony mogą na podstawie art. 509 KC nie tylko wyłączyć dopuszczalność przelewu, ale tym bardziej — ją ograniczyć, 
uzależniając  skuteczność  cesji  od  spełnienia  określonych  przesłanek.  Ograniczenia  takie  często  ustanawiane  są  w 
umowach  ubezpieczenia  raz  umowach  zawieranych  przez  banki;  4)  przeniesienia  wierzytelności  związanej  z 
dokumentem na okaziciela lub z dokumentem zbywalnym przez indos dokonuje się w odmienny sposób. 
 
133. Przeniesienie wierzytelności z dokumentu na okaziciela  

Przeniesienie praw z dokumentu na  okaziciela  (tj.  niewskazującego  podmiotu  uprawnionego  do  wykonywania 
wynikającego  z  nich  prawa  majątkowego)  wymaga  wydania  tego  dokumentu.  Przeniesienie  wierzytelności  z 
dokumentu  na  okaziciela  następuje  przez  przeniesienie  własności  dokumentu,  natomiast  do  przeniesienia 
własności dokumentu potrzebne jest jego wydanie  Wynika z tego, że niezdematerializowane papiery wartościowe na 
okaziciela są na gruncie polskiego prawa cywilnego traktowane jako swego rodzaju rzeczy ruchome oznaczone co do 

gatunku,  tworzące  wierzytelności,  do  których  przeniesienia  konieczne  jest  zawarcie  umowy.  Umowa  sprzedaży, 
zamiany, darowizny lub inna umowa zobowiązująca do przeniesienia własności dokumentów samoistnie nie prowadzi 
do  przejścia  własności  na  nabywcę,  potrzebne  jest  jeszcze  przeniesienie  posiadania  dokumentu,  co  ma  zasadniczo 
związek z wydaniem dokumentu nabywcy. Z ogółu regulacji kodeksu cywilnego wynika zatem realny charakter umów 
przenoszących  wierzytelności  z  papierów  wartościowych  na  okaziciela.  Indos  jest  instrumentem  prawnym 
obrotu  wierzytelnościami  z  papierów  wartościowych  na  zlecenie,  tj.  wierzytelnościami  wekslowymi  i 
czekowymi.  Indos  związany  przede  wszystkim  z  prawem  wekslowym  a  w  KC  r.  został  normatywnie  określony.  jako 
pisemne oświadczenie, zamieszczone na papierze wartościowym na zlecenie zawierające co najmniej podpis zbywcy, 
tj. indosanta, oznaczający przeniesienie praw na inną osobę, tj. indosatariusza. Poza indosem do przeniesienia praw z 
papieru wartościowego na zlecenie wymagane jest również wydanie samego dokumentu.  ). 
 
134. Wierzytelności zbywalne, do których nie stosuje się przepisów KC o przelewie   
 
Wierzycielowi przysługuje prawo (kompetencja) do przeniesienia w drodze przelewu każdej wierzytelności z wyjątkami 
(509§1): 
1) gdy przelewu zakazują szczególne normy prawne  
2)  gdy  przelew  sprzeciwia  się  właściwości  zobowiązania,  chociaż  nie  był  zakazany  przepisem.  Charakter  taki  maja 
wierzytelności typu akcesoryjnego a także wierzytelności osobiste. 
3)  gdy  przelew  sprzeczny  jest  z  odpowiednim  zastrzeżeniem  (tzn.  pactum  de  non  cedendo)  zawartym  w  umowie 
miedzy  wierzycielem  a  dłużnikiem.  Strony  mogą  na  podst.  art.  509  KC  wyłączyć  dopuszczalność  przelewu  lub  ja 
ograniczyć uzależniając skuteczność cesji od spełnienia określonych przesłanek. 
4)  przeniesienia  wierzytelności  związanej  z  dokumentem  na  okaziciela  lub  z  dokumentem  zbywalnym  przez  indos 
dokonuje się w odmienny sposób (517) 
Można  dokonywać  cesji  nie  tylko  wierzytelności  juz  istniejących  ale  i  przyszłych,  byleby  treść  ich  została  w  umowie 
przelewu określona. 
 
135. Problem odpowiedzialności cedenta za wypłacalność dłużnika    

Odpowiedzialność  cedenta  względem  cesjonariusza  powstaje  z  chwilą  zawarcia  rozporządzającej  umowy  przelewu 
bądź  też  spełnienia  się  warunku  zawieszającego  lub  terminu  początkowego  (jeżeli  umowa  została  zawarta  pod 
warunkiem  lub  z  zastrzeżeniem  terminu).  Zbywca  odpowiada  zatem  wobec  nabywcy  wierzytelności  za  zdarzenia, 
które nastąpiły w okresie między powstaniem zobowiązania do przelewu a chwilą przelewu, a których skutkiem było 
wygaśnięcie wierzytelności (w wyniku np. ważnego spełnienia zbywcy świadczenia przez dłużnika) albo też "wyjście" 
wierzytelności  z  majątku  zbywcy  (w  związku  z  przelewem  wierzytelności  na  inną  osobę  niż  nabywca).  Zbywca 
wierzytelności  nie  ponosi  odpowiedzialności  na  podstawie  jeżeli  wierzytelność  przestaje  istnieć  po  dokonaniu 
przelewu,  a  więc  w  majątku  cesjonariusza.    Wątpliwe  jest  twierdzenie,  że  cedent  ponosi  względem  cesjonariusza 
odpowiedzialność  w  razie  skutecznego  potrącenia  przez  dłużnika,  już  po  dokonaniu  przelewu,  wzajemnej 
wierzytelności przysługującej mu względem zbywcy albo w razie spełnienia świadczenia przez dłużnika działającego w 
dobrej  wierze  do  rąk  zbywcy  Cesjonariusz  w  tych  wypadkach  może  jedynie  domagać  się  zwrotu  zapłaconej  zbywcy 
ceny za cedowaną wierzytelność na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu albo dochodzić swoich praw 
na podstawie przepisów  o  czynach  niedozwolonych (w sytuacji podstępnego wymuszenia przez zbywcę  świadczenia 
od  dłużnika,  już  po  dokonaniu  przelewu,  kiedy  zbywca  nie  jest  już  wierzycielem,  a  dłużnik  nie  ma  wiedzy  o  cesji). 
Rozszerzenie  zakresu  odpowiedzialności  cedenta,  (za  istnienie  i  przysługiwanie  mu  wierzytelności),  o 
odpowiedzialność za wypłacalność dłużnika w chwili przelewu następuje na podstawie wyraźnego oświadczenia woli 
cedenta  w  tym  zakresie    Przyjęcie  przez  cedenta  dodatkowej  odpowiedzialności  zapewnia  lepszą  ochronę  interesów 
cesjonariusza, ponieważ faktyczny cel gospodarczy przelewu realizuje się w momencie, gdy dłużnik spełni świadczenie 
na  rzecz  nabywcy  wierzytelności  lub  też  nabywca  uzyska  od  dłużnika  odszkodowanie  z  tytułu  niewykonania  lub 
nienależytego  wykonania  zobowiązania    Przelew  osiąga  zamierzony  skutek  gospodarczy,  kiedy  cesjonariusz  z 
istniejącej  w  chwili  przelewu  wierzytelności  może  się  skutecznie  zaspokoić  (ewentualnie  przymusowo  dochodzić 
zaspokojenia), ponieważ dłużnik cedowanej wierzytelności jest wypłacalny.  
 
 
136.  Problem  przelewu  samej  wierzytelności  przysługującej  względem  poręczyciela  bez  przelewu 
wierzytelności przysługującej względem dłużnika.  
 
137. Cechy umowy przelewu wierzytelności 
 
Umowa  cesji  wierzytelności  uregulowana  została  w  art.  509  §  1  ustawy  z  dnia  23  kwietnia  1964  r.  Kodeks  cywilny 
(Dz.  U.  Nr  16,  poz.  93  ze  zm.).  Zgodnie  z  treścią  tego  przepisu  wierzyciel  może  bez  zgody  dłużnika  przenieść 
wierzytelność  na  osobę  trzecią  (przelew),  chyba  że  sprzeciwiałoby  się  to  ustawie,  zastrzeżeniu  umownemu  albo 
właściwości  zobowiązania.  W  myśl  art.  510  §  1  Kodeksu  cywilnego  przelew  wierzytelności  może  odbywać  się  na 
podstawie umowy sprzedaży, zamiany, darowizny lub innej umowy zobowiązującej do przeniesienia wierzytelności, a 
zatem umowa taka może należeć do kategorii umów, które podlegają podatkowi od czynności cywilnoprawnych. Na 

skutek  cesji  wierzytelności  zmienia  się  podmiot  po  stronie  wierzyciela,  natomiast  przedmiot  zobowiązania  pozostaje 
ten  sam.  Jeżeli  więc  umowa  cesji  przyjęłaby  postać  którejkolwiek  z  umów  wskazanych  w  ustawie  o  podatku  od 
czynności cywilnoprawnych to spowoduje obowiązek zapłaty tego podatku. Stosownie do art. 535 Kodeksu cywilnego 
przez umowę sprzedaży  sprzedawca zobowiązuje się  przenieść  na kupującego własność rzeczy i wydać mu rzecz, a 
kupujący  zobowiązuje  się  rzecz  odebrać  i  zapłacić  sprzedawcy  cenę,  czyli  oznaczoną  sumę  pieniędzy.  Natomiast 
zgodnie  z  art.  603  Kodeksu  cywilnego  przez  umowę  zamiany  każda  ze  stron  zobowiązuje  się  przenieść  na  drugą 
stronę własność rzeczy w zamian za zobowiązanie się do przeniesienia własności innej rzeczy. 
 
138. Sytuacja prawna dłużnika po przelewie wierzytelności 
 
Sytuacja prawna dłużnika nie ulega zmianie w następstwie cesji, z tym tylko zastrzeżeniem, że powinien on świadczyć 
cesjonariuszowi —jako swojemu aktualnemu wierzycielowi. Ustawa chroni dobrą wiarę dłużnika, stanowiąc, że dopóki 
zbywca (cedent) nie zawiadomi dłużnika o przelewie, dopóty spełnienie świadczenia do jego rąk ma skutek względem 
nabywcy  (cesjonariusza),  chyba  że  do  chwili  spełnienia  świadczenia  dłużni  uzyskał  w  inny  sposób  wiarygodną 
wiadomość  o  przelewie.  Najbardziej  zainteresowany  w  przekazaniu  takich  informacji  będzie  cesjonariusz,  a  więc 
aktualny  wierzyciel  dłużnika.  Dobra  wiara  dłużnika  jest  również  chroniona  w  przypadku,  gdy  dłużnik  świadczył 
cesjonariuszowi, który jednak nie stał się wierzycielem, ponieważ przelew okazał się nieważny. Dłużnik może wówczas 
skutecznie  bronić  się  przed  roszczeniem  cedenta,  jeżeli  otrzymał  od  niego  zawiadomienie  na  piśmie  o  dokonanym 
przelewie. Natomiast będzie zobowiązany do świadczenia do rąk cedenta, jeżeli ten udowodni, że dłużnik wiedział o 
nieważności przelewu lub o zarzutach wynikających z podstawy prawnej przelewu. Ustawodawca realizując zasadę, że 
sytuacja prawna dłużnika nie ulega pogorszeniu w następstwie cesji oraz chroniąc dobrą wiarę dłużnika, postanowił, 
iż  dłużnikowi  przysługują  wobec  cesjonariusza  wszelkie  zarzuty,  które  miał  dłużnik  przeciwko  cedentowi  w  chwili 
powzięcia  wiadomości  o  przelewie.  Dłużnik  może  podnieść  przeciwko  cesjonariuszowi  zarzut  potrącenia,  który  mu 
przysługiwał  wobec  cedenta.  Dłużnik  może  potrącić  także  wierzytelność,  która  stała  się  wymagalna  dopiero  po 
otrzymaniu  przez  dłużnika  zawiadomienia  o  przelewie.  Nie  dotyczy  to  jednak  sytuacji,  gdy  wierzytelność  dłużnika 
względem cedenta stała się wymagalna później, niż wierzytelność będąca przedmiotem przelewu. Ograniczenie to ma 
zapobiec  powstrzymywaniu  się  przez  dłużnika  cedowanej  wierzytelności  ze  spełnieniem  świadczenia  do  chwili,  gdy 
jego  wierzytelność  stanie  się  wymagalna.  Dopuszczalny  jest  przelew  wierzytelności  na  zabezpieczenie.  Powszechnie 
czynności takie zawierane są zwłaszcza dla zabezpieczenia kredytu bankowego. Instytucja ta może być realizowana w 
dwojaki  sposób:  1)  przez  zastrzeżenie  w  umowie  cesji  warunku  rozwiązującego.  W  przypadku  takim,  bez 
dokonywania  późniejszej  czynności  prawnej  —  cedowana  wierzytelność  wraca  do  cedenta;  2)    przez  zastrzeżenie 
zobowiązania  do  zwrotu  cedowanej  wierzytelności.  Zastrzeżenie  takie  bezpośrednio  nie  wywołuje  skutku 
rozporządzającego  w  postaci  ponownego  nabycia  wierzytelności  przez  pierwotnego  cedenta.  Skutek  ten  może  być 
osiągnięty dopiero przez dokonanie czynności rozporządzającej, to jest zwrotnej cesji wierzytelności. 
 
139. Skutki prawne zawarcia umowy przelewu wierzytelności przez osobę nieuprawnioną 
 
140. Wstąpienie osoby trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela 
Przesłanki i skutki Jeżeli osoba trzecia spłaca cudzy dług, a nie czyni tego na podstawie zawartej z dłużnikiem umowy, 
to  w  zasadzie  przysługują  jej  wobec  dłużnika  tylko  niepewne  i  ograniczone  roszczenia  z  tytułu  bezpodstawnego 
wzbogacenia  dla  zrekompensowania  poniesionego  wydatku.  Jest  to  ochrona  niedostateczna.  Kodeks  cywilny 
wzmacnia  ja,  przyznając  wspomnianej  osobie  trzeciej  pozycję  prawną  zaspokojonego  wierzyciela.  Stosunek 
zobowiązaniowy nie ulega więc, mimo zaspokojenia wierzyciela, wygaśnięciu, lecz trwa nadal ze zmienionym jednak 
podmiotem po stronie wierzyciela (tzw. 

subrogacja

). Skutek ten realizuje się jednak nie w każdym przypadku spłaty 

cudzego długu. Ustawa wymaga aby: 1) zachowana była tożsamość zobowiązania mimo zmiany wierzyciela; Brak jest 
tej  cechy,  gdy  ktoś  płaci  cudzy  podatek;  ze  względu  na  publicznoprawny  charakter  tego  zobowiązania 
niedopuszczalne  jest  bowiem  wstąpienie  na  miejsce  Państwa;2)  osoba  trzecia  spłacająca  cudzy  dług  odpowiada  za 
niego  osobiście  (np.  poręczyciel)  lub  pewnymi  przedmiotami  (zastaw,  hipoteka).  3)  osobie  trzeciej  przysługiwało 
prawo,  przed  którym  spłacana  wierzytelność  ma  pierwszeństwo  zaspokojenia  (np.  hipoteka  z  wyższym 
pierwszeństwem  wpisu  w  księdze  wieczystej);  4)    zapłata  cudzego  długu  nastąpiła  za  zgodą  dłużnika  i  w  celu 
wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela. Zgoda dłużnika, pod sankcją nieważności, powinna być wyrażona na 
piśmie. Zwykle udziela jej dłużnik dlatego, aby uzyskać od osoby trzeciej — to znaczy swojego przyszłego wierzyciela 
korzystniejszą sytuację prawną. Jest to tzw

. konwersja

. Wstąpienie osoby trzeciej wprawa zaspokojonego wierzyciela 

dokonuje się tylko w zakresie rzeczywistego zaspokojenia wierzyciela. W razie częściowego zaspokojenia wierzyciela 
nie tylko zachowuje on wierzytelność co do pozostałej części, ale nawet przysługuje mu pierwszeństwo zaspokojenia 
przed  wierzytelnością,  która  przeszła  na  osobę  trzecią  wskutek  częściowej  zapłaty.  Wstąpienie  w  prawa 
zaspokojonego wierzyciela realizuje się ex lege. Osoba trzecia może wstąpić w prawa zaspokojonego wierzyciela także 
na mocy umowy zawartej z wierzycielem, przy spełnieniu wymagań określonych dla cesji.  
 
141. Sposoby przejęcia długu 
Przejęcie  długu  KC  konstruuje  jako  umowę  dwustronną,  która  może  przybrać  dwojaką  postać:  a)    umowy  miedzy 
wierzycielem a przejemcą  długu – za zgodą dłużnika; b)  umowy między przejemcą długu a dłużnikiem  –  za zgodą 
wierzyciela.  W  obu  postaciach  umowy  o  przejęcie  długu  jej  stroną  jest  przejemca  długu.  Jego  bowiem  sytuacja 

prawna  ulega  bezpośrednio  niekorzystnej  zmianie,  powiększając  długi  przejemcy.  Konieczne  jest  zatem  wyraźne 
oświadczenie woli przejemcy, aby skutek ten mógł nastąpić. Umowa ta może także zagrażać interesom wierzyciela, w 
przypadku  gdy  przejemca  jest  niewypłacalny.  Gdy  wierzyciel  występuje  w  roli  strony  tej  umowy,  jego  oświadczenie 
woli  współkonstytuujące  dojście  jej  do  skutku,  z  natury  rzeczy,  pozwala  mu  uwzględnić  ryzyko  związane  ze  zmianą 
dłużnika  i  stosownie  do  tego  zawrzeć  albo  nie  zawrzeć  umowę  o  przejęcie  długu.  Interesy  wierzyciela  chroni  także 
wymaganie  udzielenia  zgody  przez  wierzyciela  na  umowę  przelewu  zawartą  między  dłużnikiem  a  przejemcą  długu. 
Zgoda taka jest bezskuteczna, gdy wierzyciel nie wiedział, iż przejemca jest niewypłacalny. Oświadczenia woli stron 
umowy  o  przejęcie  długu  powinny  być  pod  sankcją  nieważności  złożone  na  piśmie.  Przemawia  za  tym  troska  o 
pewność  obrotu  prawnego.  W  umowie  o  przejęcie  długu  jako  strona  zawsze  występuje  przejemca  długu  i  dlatego 
jego  oświadczenie  woli  w  każdym  przypadku  wymaga  zachowania  wspomnianej  formy.  Natomiast,  gdy  zawiera  on 
umowę  z  wierzycielem,  wówczas,  także  oświadczenie  woli  wierzyciela  musi  być  złożone  w  tej  samej  formie;  a  gdy 
zawiera  tę  umowę  z  dłużnikiem,  to  samo  odnosi  się  do  oświadczenia  dłużnika.  KC  zastrzega  formę  pisemną  pod 
sankcją  nieważności  dla  zgody  wierzyciela.  U  podstaw  odmiennego  uregulowania  formy  oświadczenia  woli  przez 
wierzyciela  albo  dłużnika  —  w  postaci  zgody  na  umowę  o  przejęcie  długu  —  leży  wzgląd  na  potrzebę  silniejszego 
uwzględnienia interesu wierzyciela, który ponosi ekonomiczne ryzyko przejęcia długu.  
 
142. Skutki prawne braku zgody dłużnika przy przejęciu długu 
Osoba,  której  zgoda  jest  potrzebna  do  przejęcia  długu,  może  ją  wyrazić  składając  odpowiednie  oświadczenie  woli 
którejkolwiek  ze  stron  umowy.  Po  zawarciu  umowy  każda  ze  stron  może  wyznaczyć  osobie,  której  zgoda  jest 
potrzebna,  odpowiedni  termin  do  wyrażenia  zgody,  przy  czym  bezskuteczny  jego  upływ  jest  jednoznaczny  z 
odmówieniem  zgody.  Skutki  odmowy  zgody  są  różne  w  zależności  od  tego,  kto  tej  zgody  powinien  udzielić.  Jeżeli 
przejęcie  długu  następuje  na  podstawie  umowy  wierzyciela  z  przejemcą,  wówczas  brak  zgody  dłużnika  powoduje 
nieważność umowy.  
 
143 Skutki prawne braku zgody wierzyciela przy przejęciu długu.  
Osoba,  której  zgoda  jest  potrzebna  do  przejęcia  długu,  może  ją  wyrazić  składając  odpowiednie  oświadczenie  woli 
którejkolwiek  ze  stron  umowy.  Po  zawarciu  umowy  każda  ze  stron  może  wyznaczyć  osobie,  której  zgoda  jest 
potrzebna,  odpowiedni  termin  do  wyrażenia  zgody,  przy  czym  bezskuteczny  jego  upływ  jest  jednoznaczny  z 
odmówieniem  zgody.  Skutki  odmowy  zgody  są  różne  w  zależności  od  tego,  kto  tej  zgody  powinien  udzielić.  Jeżeli 
przejęcie  długu  przyjmuje  postać  umowy  między  przejemcą  długu  a  dłużnikiem,  wówczas  brak  zgody  wierzyciela 
prowadzi do tego, że umowa stron wywiera tylko ograniczone skutki między nimi samymi. Polegają 
one na tym, że osoba, która miała przejąć dług, odpowiada względem dłużnika za to, że wierzyciel nie będzie żądał 
od  niej  spełnienia  świadczenia.  Chodzi  tu  więc  o  tzw.  ustawową  konwersję  przejęcia  długu  w  umowę  o  zwolnienie 
dłużnika przez osobę trzecią od obowiązku świadczenia. Cechy konstytutywne umowy o przejęcie długu powinny być 
wyrażone  w  jej  treści.  Jednakże  reguła  interpretacyjna  każe  przyjąć,  że  jeżeli  w  umowie  o  przeniesienie  własności 
nieruchomości  nabywca zobowiązał się zwolnić zbywcę od związanych z własnością długów, to  uważa się, iż strony 
zawarły umowę o przejęcie tych długów przez nabywcę, do jej skuteczności konieczna jest jeszcze zgoda wierzyciela. 
Gdyby  wierzyciel  odmówił  swojej  zgody,  nabywca  nieruchomości  jest  odpowiedzialny  względem  zbywcy  za  to,  że 
wierzyciel nie będzie od niego żądał spełnienia świadczenia, do czego wierzyciel pozostaje nadal uprawniony. 
 
144. Przejęcie długu z prawa uboczne zabezpieczające wierzytelność 
Singularna  sukcesja  w  dług  oznacza,  że  przejemca  wstępuje  w  całą  sytuację  prawną  dotychczasowego  dłużnika. 
Umowa  może  wszakże  sukcesję  tę  ograniczyć  w  szczególności  do  długów  przyszłych  (zwłaszcza  warunkowych  lub 
terminowych),  lub  do  niektórych  tylko  obowiązków  składających  się  na  dług  (np.  wykonywanie  świadczeń 
naprawczych  rzeczy  sprzedanej).  Ogólna  reguła,  w  myśl  której  przejemca  wstępuje  w  sytuację  prawną 
dotychczasowego dłużnika, nie obejmuje praw ubocznych zabezpieczających wierzytelność, chyba że zabezpieczyciel 
wyrazi zgodę na dalsze trwanie zabezpieczenia. Przepis ten ma na względzie ochronę interesów zabezpieczycieli. Od 
sytuacji  majątkowej  dłużnika  zależy  bowiem,  czy  zabezpieczyciele  będą  odpowiadać  za  dług  zabezpieczony  i  czy  w 
takim przypadku zaspokojone zastaną ich roszczenia regresowe do dłużnika. Przepis art. 525 KC stanowi wprawdzie 
tylko  o  zabezpieczeniach  w  postaci  poręczenia  lub  ograniczonych  praw  rzeczowych  (hipoteka,  zastaw),  to  jednak 
należy  rozumieć  go  szerzej  przyjmując,  że  odnosi  się  on  także  do  innych  postaci  zabezpieczeń  obligacyjnych  (np. 
gwarancji bankowych) i rzeczowych (np. przewłaszczenia na zabezpieczenie).  
 
145. Zarzuty przysługujące przejemcy długu 
Przejemca  długu,  wstępując  w  istniejący  już  stosunek  zobowiązaniowy  może  w  konsekwencji  przedstawić  zarzuty 
wynikające z treści tego stosunku według stanu istniejącego w chwili przejęcia. Zarzutem tego rodzaju nie jest jednak 
zarzut potrącenia, jaki miał wobec wierzyciela dotychczasowy dłużnik ponieważ stanowi on emanację jego własnego 
prawa  nieobjętego  treścią  stosunku  zobowiązaniowego,  w  obrębie  którego  nastąpiła  zmiana  dłużnika.  Ponadto 
przejemca  może  podnieść  zarzuty  wynikające  z  umowy  zawartej  między  nim  a  wierzycielem  o  przejęcie  długu,  jak 
również  osobiste  zarzuty  przysługujące  mu  wobec  wierzyciela  z  innego  tytułu  prawnego  —  w  szczególności  zarzut 
potrącenia.  Przejemca  nie  może  powoływać  się  względem  wierzyciela  na  zarzuty  wynikające  z  istniejącego  między 
przejmującym dług a dotychczasowym dłużnikiem stosunku prawnego, będącego podstawą prawną przejęcia długu. 
Czyni jednak od tej reguły poważny wyjątek, zastrzegając, że przejemcy przysługują z tego stosunku zarzuty, jeżeli 

wierzyciel  o  nich  wiedział  i  to  najpóźniej  w  chwili  udzielenia  zgody  na  przejęcie  długu.  Rozwiązanie  to  ma  na 
względzie ochronę interesu wierzyciela. Gwarantuje, że bez jego wiedzy i woli nie ulegnie pogorszeniu jego sytuacja 
prawna w następstwie dokonanego przejęcia długu. W tych granicach chronione są interesy przejemcy długu. 
 
146. Zarzuty nie przysługujące przejemcy długu 
 
Przejemca  nie  może  korzystać  z  zarzutu  potrącenia  wierzytelności  przysługującej  poprzedniemu  dłużnikowi.  Z 
przejmowanego stosunku prawnego mogą powstać dla przejemcy zarzuty, których dawny dłużnik nie miał. Dzieje się 
tak  wtedy,  gdy  zarzuty  powstają  dopiero  po  przejęciu  długu,  np.  zarzut  zapłaty,  zwolnienia  z  długu.  Przy  przyjęciu 
długu  konsekwencje  uchylenia  się  od  swego  oświadczenia  woli  uzależnione  są  od  tego,  kto  uchyla  się  od  skutków 
oświadczenia  woli  oraz  jaką  rolę  odgrywa  w  czynności  przejęcia  długu.  W  wypadku  gdy  uchylającym  się  jest 
kontrahent  umowy,  uchylenie  się  powoduje  nieważność  czynności  przejęcia  długu,  jeżeli  zaś  uchylającym  się  jest 
podmiot  wyrażający  zgodę  na  przejęcie,  to  jego  uchylenie  powoduje  nieważność  takiego  oświadczenia  woli. 
Nieważność  zgody,  spowodowana  uchyleniem  się  od  skutków  oświadczenia  woli,  jest  równoznaczna  odmówieniu 
zgody na przejęcie długu. Jeżeli nieważna jest zgoda dotychczasowego dłużnika, umowę przejęcia długu uważa się za 
niezawartą, podobnie gdy nieważność dotyczy zgody wierzyciela na przejęcie. Powstaje jednak problem, czy zarzuty 
ze  stosunków  prawnych,  będących  podstawą  przejęcia  długu,  przysługują  przejemcy  wobec  wierzyciela.  Zarzuty  ze 
stosunku:  wierzyciel  -  dłużnik,  przejemcy  nie  przysługują,  albowiem  chodzi  tu  o  stosunki,  nie  dotyczące  treści 
przejmowanego  długu.  W  relacji  natomiast  między  wierzycielem  a  przejemcą  zarzuty  przeciw  wierzycielowi  są 
dopuszczalne  ze  względu  na  możliwość  zgłoszenia  zarzutów  osobistych  przejemcy,  niezwiązanych  ściśle  z  treścią 
przejmowanego długu. 
 
  
 
147. Kumulatywne przystąpienie do długu 
W razie kumulatywnego przystąpienia do długu dotychczasowy dłużnik nie zostaje zwolniony z długu; pozostaje 
więc nadal dłużnikiem, przy czym obok niego pojawia się przystępujący do długu jako drugi dłużnik. W rezultacie więc 
następuje tu pomnożenie podmiotów po stronie długu w stosunku zobowiązaniowym o niezmienionej treści.Umowa o 
wspomnianej  treści  jest  dopuszczalna  na  zasadzie  swobody  umów.  Może  ona  być  zawarta  między  dłużnikiem  a 
przystępującym  do  długu;  przyjmuje  wówczas  postać  umowy  o  świadczenie  na  rzecz  osoby  trzeciej  albo  między 
przystępującym a wierzycielem. W tym ostatnim przypadku zgoda dłużnika nie jest potrzebna, albowiem jego pozycja 
nie tylko nie ulega pogorszeniu, lecz z reguły poprawia się. Umowa ta nie wymaga formy szczególnej. Przystępujący 
do  długu  staje  się  dłużnikiem  solidarnym  wraz  z  dłużnikiem  dotychczasowym,  a  to  na  podstawie  dorozumianego 
wyrażenia woli w tym względzie w umowie kumulatywnego przystąpienia do długu. Jeżeli więc dotychczasowy dłużnik 
spełni świadczenia, służy mu wobec przystępującego roszczenie regresowe. Ustawowe kumulatywne przystąpienie do 
długu Nabywca przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego staje się dłużnikiem solidarnym; obok zbywcy; w zakresie 
zobowiązań związanych z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa lub gospodarstwa, i to bez względu na to, z jakiego 
zdarzenia  zobowiązania  te  powstały  (umowy,  bezpodstawnego  wzbogacenia  itp.).  Przez  nabywcę  rozumie  się  tego, 
kto  nabył  przedsiębiorstwo  lub  grunt  rolny  stanowiący  substrat  gospodarstwa  rolnego,  w  drodze  umowy.  Chodzi  tu 
zatem  o  pochodne  i  translatywne  nabycie.  Dzięki  tej  instytucji  wierzyciel  uzyskuje  silne  zabezpieczenie  wykonania 
swojej  wierzytelności.  Chroniąc  jednak  zarazem  interesy  nabywcy  ustawa:  1)  wyłącza  przystąpienie  do  długu,  o 
którego istnieniu nabywca nie wiedział mimo zachowania należytej staranności. Ustawa chroni więc w tym przypadku 
dobrą  wiarę  nabywcy;  2)  ogranicza  odpowiedzialność  nabywcy  do  wartości  nabytego  gospodarstwa  lub 
przedsiębiorstwa. 
 
148. Skarga paulińska 
Występują w przypadku nielojalnego zachowania się dłużnika przez doprowadzenie się do stanu niewypłacalności w 
następstwie czynności dokonanych na korzyść osoby trzeciej. Zastosowanie skargi paulińskiej prowadzi do orzeczenia 
względnej bezskuteczności  czynności prawnej, dokonywanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela, podobnie 
jak  w  przypadku  art.  59  który  reguluje  m.in.  przypadki  gdy  wierzytelność  opiewa  na  realne  wykonanie  jakiegoś 
zindywidualizowanego  świadczenia,  w  szczególności  polegającego  na  wydaniu  określonej  rzeczy.  Pokrzywdzony 
wierzyciel  może  w  obydwu  przypadkach  żądać  zaspokojenia  bezpośrednio  od  osoby  trzeciej. 

Przesłanki  ochrony 

paulińskiej 

-Wierzytelność  musi  być  zaskarżalna,  acz  nie  musi  być  już  wymagalna,  mówiąc  krócej  nie  podlegają 

skardze  pauliańskiej  zobowiązania  niezupełne.  -Ochronie  podlegają  tylko  wierzytelności  pieniężne  w  szerokim  tego 
słowa  znaczeniu,  a  także  wierzytelności  publicznoprawne.  Skarga  pauliańska  chroni  wierzyciela  wyłącznie  przed 
skutkami  czynności  prawnej  dłużnika,  którą  może  być  umowa  oraz  jednostronna  czynność  prawna  np.  zrzeczenie. 
Osobą dokonującą czynności prawnej powinien być dłużnik, jeden z dłużników solidarnych, lub poręczyciel. Czynność 
prawna  dłużnika  musi  być  dokonana  z  pokrzywdzeniem  dla  wierzyciela.  Czynność  prawna  dłużnika  jest  dokonana  z 
pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w 
wyższym  stopniu,  niż  był  przed  dokonaniem  czynności. 

Niewypłacalność

-  wystarczy  że  egzekucja  okazała  się 

nieskuteczna  do  części  majątku  dłużnika  (SN).  Istotna  jest  także  świadomość  pokrzywdzenia  wierzyciela.  Jednak  
Art. 529. Jeżeli  w  chwili  darowizny  dłużnik  był  niewypłacalny, 

domniemywa

 

się

,  iż  działał  ze  świadomością 

pokrzywdzenia  wierzycieli.  To  samo  dotyczy  wypadku,  gdy  dłużnik  stał  się  niewypłacalny  wskutek  dokonania 

darowizny.  Konieczna  jest  korzyść  osoby  trzeciej  i  w  przypadku  odpłatnej  korzyści  majątkowej    jej  wiedza  lub  co 
najmniej  przy  zachowaniu  należytej  staranności    to  iż  mogła  się  dowiedzieć  że  dłużnik  działał  ze  świadomością 
pokrzywdzenia  wierzyciela.  Chodzi  tu  o  połączenie  kategorii  złej  lub  dobrej  wiary  z  powinnym  zachowaniem  jakie 
oczekuje  się  od  osoby  działającej  (SN).  Domniemanie-domniemywa  się  że  osoba  będąca  w  bliskim  stosunku  z 
dłużnikiem (oraz przedsiębiorca pozostający z dłużnikiem w stałych stosunkach  gospodarczych) wiedziała, iż dłużnik 
działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. 
 
149. Przesłanki ochrony wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika 
 
Przesłanki ochrony pauliańskiej 
-Wierzytelność  musi  być  zaskarżalna,  acz  nie  musi  być  już  wymagalna,  mówiąc  krócej  nie  podlegają  skardze 
pauliańskiej zobowiązania niezupełne. 
-Ochronie  podlegają  tylko  wierzytelności  pieniężne  w  szerokim  tego  słowa  znaczeniu,  a  także  wierzytelności 
publicznoprawne. 
Skarga  pauliańska  chroni  wierzyciela  wyłącznie  przed  skutkami  czynności  prawnej  dłużnika,  którą  może  być  umowa 
oraz jednostronna czynność prawna np. zrzeczenie. Osobą dokonującą czynności prawnej powinien być dłużnik, jeden 
z  dłużników  solidarnych,  lub  poręczyciel.  Czynność  prawna  dłużnika  musi  być  dokonana  z  pokrzywdzeniem  dla 
wierzyciela.  Czynność  prawna  dłużnika  jest  dokonana  z  pokrzywdzeniem  wierzycieli,  jeżeli  wskutek  tej  czynności 
dłużnik  stał  się  niewypłacalny  albo  stał  się  niewypłacalny  w  wyższym  stopniu,  niż  był  przed  dokonaniem  czynności. 
Niewypłacalność- wystarczy że egzekucja okazała się nieskuteczna do części majątku dłużnika (SN). Istotna jest także 
świadomość  pokrzywdzenia  wierzyciela.  Jednak    Art.  529.  Jeżeli  w  chwili  darowizny  dłużnik  był  niewypłacalny, 
domniemywa się, iż działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.  To samo dotyczy wypadku, gdy dłużnik stał 
się  niewypłacalny  wskutek  dokonania  darowizny.  Konieczna  jest  korzyść  osoby  trzeciej  i  w  przypadku  odpłatnej 
korzyści majątkowej  jej wiedza lub co najmniej przy zachowaniu należytej staranności  to iż mogła się dowiedzieć że 
dłużnik  działał  ze  świadomością  pokrzywdzenia  wierzyciela.  Chodzi  tu  o  połączenie  kategorii  złej  lub  dobrej  wiary  z 
powinnym  zachowaniem  jakie  oczekuje  się  od  osoby  działającej  (SN).  Domniemanie-domniemywa  się  że  osoba 
będąca  w  bliskim  stosunku  z  dłużnikiem  (oraz  przedsiębiorca  pozostający  z  dłużnikiem  w  stałych  stosunkach 
gospodarczych) wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. 
 
150. zaskarżenie czynności dłużnika zdziałanej z pokrzywdzeniem wierzyciela  
 
 
152. Pojęcie niewypłacalności dłużnika 
Stan  niewypłacalności  nie  został  bliżej  określony  w  ustawie.  Mając  na  względzie  tryb  dochodzenia  roszczeń 
pieniężnych,  należy  przyjąć,  że  oznacza  on  stan  majątku  dłużnika,  w  którym  egzekucja  prowadzona  zgodnie  z 
przepisami  KPC  nie  może  przynieść  zaspokojenia  wierzyciela.  W  szczególności  nie  jest  konieczne  wykazanie,  że 
nastąpiło  ogłoszenie  upadłości  dłużnika.  Wystarczy,  że  egzekucja  okazała  się  nieskuteczna  do  części  majątku. 
Chwilowy brak gotówki nie jest więc równoznaczny ze stanem niewypłacalności. Natomiast za niewypłacalnego można 
uznać  dłużnika,  którego  aktywa  majątkowe  wprawdzie  równoważą  zobowiązania,  ale  są  one  niedostępne  dla 
wierzyciela prowadzącego egzekucję roszczeń pieniężnych. Chodzi o przedmioty wyjęte spod egzekucji lub obciążone 
z  pierwszeństwem  dla  innych  osób.  Pogłębienie  niewypłacalności  może  polegać  na  wyzbyciu  się  aktywów,  które 
potencjalnie  tylko  stwarzają  możliwość  otrzymania  świadczeń  pieniężnych  od  dłużnika.  Ciężar  udowodnienia  tych 
okoliczności  oraz  związku  przyczynowego  między  niewypłacalnością  dłużnika  a  dokonaną  przez  niego  czynnością 
prawną spoczywa na wierzycielu. 
 
153. wierzytelność podatkowa a skarga paulińska 
 

Kwestią, która budzi wiele wątpliwości jest pytanie o to, czy instytucja skargi pauliańskiej może zostać wykorzystana 
przez instytucje, dla których przewidziane jest postępowanie administracyjne, w szczególności przez urzędy skarbowe. 
W  przedmiocie  tym  pojawiło  się  wiele  orzeczeń.  W  1999  r.  Sąd  Apelacyjny  w  Katowicach  orzekł,  iż  nie  jest 
dopuszczalna  droga  sądowa  dla  dochodzenia  przez  organ  podatkowy  ochrony  wierzytelności  podatkowej  w  trybie 
zaskarżenia  czynności  dłużnika  zdziałanych  ze  szkodą  dla  wierzyciela  na  podstawie  art.  527  i  następnych  k.c. 
Podobnie  orzekł  SN  w  postanowieniu  z  dnia  24.6.1999  r.  Przeciwny  pogląd,  dopuszczający  wykorzystanie  skargi 
pauliańskiej dla ochrony roszczeń o charakterze publicznoprawnym, wyrażony został w dwóch nowszych orzeczeniach 
SN (w postanowieniu z 13.55.2003 r. oraz w uchwale z 12.3.2003 r. w których  sąd ten orzekł, iż dopuszczalna jest 
droga sądowa w sprawie, w której Zakład Ubezpieczeń Społecznych domaga się na podstawie art. 527 k.c. ochrony 
należności  z  tytułu  składki  na  ubezpieczenie  społeczne.  Istnieją  zatem  w  tej  kwestii  dwa  przeciwstawne  poglądy: 
Według  pierwszego  z  nich  nie  jest  dopuszczalne  dochodzenie  roszczeń  z  tytułu  skargi  pauliańskiej  przez  instytucje 
państwowe ze względu na to, iż dawałoby to dodatkową ochronę dla wierzytelności tych organów, nie przewidzianą 
przez  regulujące  ich  działanie  prawo  administracyjne.  Ponadto,  w  szczególności  w  odniesieniu  do  prawa 
podatkowego,  które  w  najbardziej  wyraźny  sposób  reguluje  powinności  obywateli,  zarówno  krąg  osób,  zakres 
odpowiedzialności  jak  i  okoliczności  określające  możliwości  egzekwowania  tego  typu  wierzytelności,  powinny  być 
wyraźnie określone przez ustawę.  Natomiast według poglądu dopuszczającego zastosowanie skargi pauliańskiej przez 

wierzycieli będących organami państwowymi, jest to możliwe ze względu na to, iż instytucja ta nie tyle koncentruje 
się  na  stosunku  między  wierzycielem  a  dłużnikiem,  co  na  zachowaniu  dłużnika  i  osoby  trzeciej,  w  wyniku  którego 
zawiązany zostaje stosunek o charakterze cywilnoprawnym. 

 
154.  zobowiązania publicznoprawne a skarga paulińska 
 

Kwestią, która budzi wiele wątpliwości jest pytanie o to, czy instytucja skargi pauliańskiej może zostać wykorzystana 
przez instytucje, dla których przewidziane jest postępowanie administracyjne, w szczególności przez urzędy skarbowe. 
W  przedmiocie  tym  pojawiło  się  wiele  orzeczeń.  W  1999  r.  Sąd  Apelacyjny  w  Katowicach  orzekł,  iż  nie  jest 
dopuszczalna  droga  sądowa  dla  dochodzenia  przez  organ  podatkowy  ochrony  wierzytelności  podatkowej  w  trybie 
zaskarżenia  czynności  dłużnika  zdziałanych  ze  szkodą  dla  wierzyciela  na  podstawie  art.  527  i  następnych  k.c. 
Podobnie  orzekł  SN  w  postanowieniu  z  dnia  24.6.1999  r.  Przeciwny  pogląd,  dopuszczający  wykorzystanie  skargi 
pauliańskiej dla ochrony roszczeń o charakterze publicznoprawnym, wyrażony został w dwóch nowszych orzeczeniach 
SN (w postanowieniu z 13.55.2003 r. oraz w uchwale z 12.3.2003 r. w których  sąd ten orzekł, iż dopuszczalna jest 
droga sądowa w sprawie, w której Zakład Ubezpieczeń Społecznych domaga się na podstawie art. 527 k.c. ochrony 
należności  z  tytułu  składki  na  ubezpieczenie  społeczne.  Istnieją  zatem  w  tej  kwestii  dwa  przeciwstawne  poglądy: 
Według  pierwszego  z  nich  nie  jest  dopuszczalne  dochodzenie  roszczeń  z  tytułu  skargi  pauliańskiej  przez  instytucje 
państwowe ze względu na to, iż dawałoby to dodatkową ochronę dla wierzytelności tych organów, nie przewidzianą 
przez  regulujące  ich  działanie  prawo  administracyjne.  Ponadto,  w  szczególności  w  odniesieniu  do  prawa 
podatkowego,  które  w  najbardziej  wyraźny  sposób  reguluje  powinności  obywateli,  zarówno  krąg  osób,  zakres 
odpowiedzialności  jak  i  okoliczności  określające  możliwości  egzekwowania  tego  typu  wierzytelności,  powinny  być 
wyraźnie określone przez ustawę.  Natomiast według poglądu dopuszczającego zastosowanie skargi pauliańskiej przez 
wierzycieli będących organami państwowymi, jest to możliwe ze względu na to, iż instytucja ta nie tyle koncentruje 
się  na  stosunku  między  wierzycielem  a  dłużnikiem,  co  na  zachowaniu  dłużnika  i  osoby  trzeciej,  w  wyniku  którego 
zawiązany zostaje stosunek o charakterze cywilnoprawnym. 

 
155. ugoda sądowa a skarga paulińska  
Przedmiotem  zaskarżenia  mogą  być  także  niektóre  czynności  procesowe  podjęte  przez  dłużnika  ze  skutkiem 
materialnoprawnym,  takie  jak  uznanie  długu    cofnięcie  powództwa  ze  zrzeczeniem  się  roszczenia  czy  ugoda 
Zaskarżeniu  na  podstawie  art.  527  k.c.  podlegają  wyłącznie  czynności  prawne  dłużnika,  nie  zaś  inne  zdarzenia 
(orzeczenia sądowe, akty administracyjne, czyny dłużnika), które mogłyby powodować lub pogłębiać niewypłacalność. 
Jednakże  w  wyrok  z  19  października  1995  r.  uznał,  że  czynności  procesowe  w  postaci  uznania  przez  dłużnika 
(pozwanego)  powództwa  o  zniesienie  wspólności  ustawowej  majątkowej  oraz  złożenia  przez  niego  jako 
współuczestnika  postępowania  zgodnego  wniosku  co  do  sposobu  podziału  majątku  dorobkowego  nie  podlegają 
zaskarżeniu przez jego wierzyciela w drodze skargi pauliańskiej. Orzeczenie to spotkało się raczej z krytyczną oceną 
doktryny  Również  niektóre  czynności  procesowe,  uznane  moga  być  jako  przedmiot  skargi  pauliańskiej.  Szczególną 
taką czynnością, może być zawarcie ugody, a zaskarżeniu czynności procesowej nie stoi na przeszkodzie prawomocne 
orzeczenie sądu w sprawie takiej czynności. 
 
 
156. upadłość dłużnika a skarga paulińska  

Pojęcie  „pokrzywdzenia  wierzyciela”  zostało  zdefiniowane  w  art.  527  §  2,  który  mówi,  że  z  pokrzywdzeniem 
wierzyciela mamy do czynienia wtedy, gdy na skutek dokonanej czynności „dłużnik stał się niewypłacalny, albo 
stał się niewypłacalny w wyższym stopniu niż przed dokonaniem czynności”. Istotne jest, że dla przyjęcia 
niewypłacalności nie jest wymagane formalne potwierdzenie tego stanu np. poprzez fakt ogłoszenia upadłości

20

, czy 

bezskuteczność  egzekucji.  Dla  stwierdzenia  niewypłacalności  dłużnika  nie  jest  konieczne  wszczęcie  postępowania 
egzekucyjnego  i  wykazanie  jego  nieskuteczności.  Wierzyciel  może  wykazywać  niewypłacalność  dłużnika  za  pomocą 
wszelkich dowodów, a nie tylko poprzez przeprowadzenie nieskutecznej egzekucji.

”21

 W praktyce jednak kolejność 

jest  następująca:  najpierw  wytacza  się  powództwo  o  świadczenie,  następnie  podejmuje  próbę  egzekucji,  a  po  jej 
bezskuteczności, korzysta się ze skargi pauliańskiej. Warto zauważyć, że przy ustalaniu stanu majątkowego dłużnika 
korzysta  się  także  z  nieformalnych  metod,  np.  wywiadu  gospodarczego.  Na  etapie  formalnym  orzecznictwo  sądowe 
przychodzi z pomocą wierzycielowi, interpretując przesłankę „pokrzywdzenia wierzyciela w interesie wierzyciela

 

 
157. nieskuteczność egzekucji a skarga paulińska  
Przepis  art.  532  k.c.  kładzie  akcent  na  możliwość  dochodzenia  zaspokojenia  wierzytelności  pauliańskich  z 
przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do 
niego  nie  weszły.  Ich  identyfikacja  w  postępowaniu  egzekucyjnym  nie  stwarza  większych  problemów,  jeżeli 
przedmiotem  zaskarżonej  czynności  prawnej  dłużnika  były  rzeczy  indywidualnie  oznaczone.  Trudności  takie  mogą 
natomiast  pojawić  się  wówczas,  gdy  przedmiotem  zaskarżonej  czynności  były  pieniądze  lub  rzeczy  zamienne,  które 
uległy zmieszaniu z takimi samymi składnikami majątkowymi osoby trzeciej. Potrzeba zapewnienia skutecznej ochrony 
prawnej wierzycielowi pauliańskiemu wymaga, aby w takim przypadku egzekucja była skierowana do całego majątku 
osoby trzeciej. Wierzyciel, względem którego sąd uznał czynność prawną dłużnika za bezskuteczną, może realizować 

swoje uprawnienie z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej. Oznacza to, że wierzyciel pauliański 
ma prawo zaspokoić się z przedmiotu nabytego przez osobę trzecią przed jej wierzycielami, którzy mogą wziąć udział 
w  podziale  sumy  uzyskanej  z  licytacyjnej  sprzedaży  przedmiotu  egzekucji  dopiero  w  dalszej  kolejności,  o  ile 
pozostanie  jakaś  reszta  po  zaspokojeniu  wierzyciela  pauliańskiego  Aby  wszcząć  egzekucję,  wierzyciel  musi 
dysponować  nie  tylko  prawomocnym  orzeczeniem  o  bezskuteczności  czynności  prawnej  dokonanej  przez  dłużnika  z 
pokrzywdzeniem wierzycieli, ale także  tytułem wykonawczym  przeciwko  dłużnikowi o zapłatę wierzytelności. 
Jeżeli  więc  z  powództwem  pauliańskim  występuje  wierzyciel,  który  nie  posiada  jeszcze  takiego  tytułu  to  przed 
przystąpieniem do egzekucji z majątku osoby trzeciej będzie on musiał wytoczyć powództwo przeciwko dłużnikowi i 
uzyskać  przeciwko  niemu  tytuł  wykonawczy.  Uprawnienie  do  zaspokojenia  wierzytelności,  ,  wierzyciel  pauliański 
realizuje  bowiem  w  ten  sposób,  że  wszczyna  egzekucję  formalnie  przeciwko  dłużnikowi,  natomiast  kieruje  ją  do 
przedmiotów majątkowych, które wskutek zaskarżonej czynności prawnej wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie 
weszły  i  znajdują  się  u  osoby  trzeciej.  Zajęcie  tych  przedmiotów  u  osoby  trzeciej  jest  możliwe,  ponieważ  w  świetle 
wyroku  wydanego  w  sprawie  ze  skargi  pauliańskiej  traktuje  się  je  tak,  jakby  pozostawały  one  ciągle  własnością 
dłużnika 
 
 
158. Cechy umowy sprzedaży jako czynności prawnej. Umowa sprzedaży jest to zobowiązanie jednej strony, a 
mianowicie  sprzedawcy,  do  przeniesienia  na  drugą  stronę  (  kupującego)  własności  rzeczy  oraz  wydania  rzeczy  art. 
535  KC.  Uznaje  się  za  sprzedaż  umowy  mające  na  względzie  przeniesienie  innych  niż  własność,  zbywalnych  praw 
podmiotowych  (np.  ograniczonych  praw  rzeczowych,  praw  na  dobrach  niematerialnych,  wierzytelności,  prawa  od 
spadku).  Zobowiązanie  sprzedawcy  dotyczy  przeniesienia  na  kupującego  określonego  prawa  podmiotowego  oraz 
wydania rzeczy lub innego przedmiotu objętego umowa. Zobowiązanie drugiej strony jest t zobowiązanie kupującego 
do zapłaty ceny, tj. oznaczonej sumy pieniężnej. Art. 535 KC stanowi o obowiązku odebrania rzeczy od sprzedawcy. 
Zawarcie umowy – konsensualność. Umowa sprzedaży ma charakter konsensualny i czynności prawnej. Wydanie 
rzeczy nie jest więc konieczną przesłanką jej zawarcia lecz elementem wykonania zawartej umowy. Także wówczas, 
gdy wydanie następuje równocześnie z zawarciem  umowy (tzw. sprzedaż odręczna), traktuje  się je jako  wykonanie 
zaciągniętego zobowiązania. Forma Kodeksowa przepisy o  umowie sprzedaży  nie zastrzegają dla niej żadnej formy 
szczególnej.  Natomiast  na  mocy  innych  przepisów  wymagana  jest  forma  aktu  notarialnego  dla  sprzedaży 
nieruchomości,  użytkowania  wieczystego  oraz  spadku.  Tryb  Do  zawarcia  umowy  sprzedaży  może  dość  w  wyniku 
zastosowania różnych technik. Najczęściej zawiera się ją w sposób określony ogólnymi przepisami prawa cywilnego – 
przez przyjęcie oferty, w drodze rokowań lub przetargu. Szczególne znaczenie w obrocie konsumenckim ma przepis w 
myśl,  którego wystawienie  rzeczy w miejscu sprzedaży na widok publiczny z  oznaczeniem ceny  uważa się za ofertę 
sprzedaży. Do zawarcia umowy sprzedaży niezbędne jest porozumienie stron w zakresie elementów konstytucyjnych 
jej treści, do których należą: określenie przedmiotu sprzedaży oraz ceny. Elementy te muszą być wyznaczone przez 
same strony; sąd nie ma kompetencji do ich ustalenia. Ograniczenia Zawieranie umów sprzedaży podlega z różnych 
przyczyn  pewnym  ograniczeniom.  Przejawiają  się  one  w  wyłączeniu  niektórych  dóbr  z  obrotu  cywilnoprawnego, 
reglamentacji  towarów  w  obrocie  krajowym  (zezwolenia,  koncesje)  i  zagranicznym  (kontyngenty),  w  szczególnych 
przesłankach  sprzedaży  odnoszący  się  do  niektórych  przedmiotów  i  dóbr  materialnych.  Do  obowiązków  sprzedawcy 
należy wydanie rzeczy kupującemu: a) rzecz musi być oznaczona w umowie sprzedaży, a sprzedawca powinien wydać 
rzecz zgodnie z treścią umowy. Kupujący może  jednak zastrzec, że dopiero po zawarciu umowy określi bliżej cechy 
rzeczy kupionej (np. kształt, kolor, wymiar oraz inne właściwości); b) termin i miejsce wydania rzeczy z reguły określa 
umowa  stron.  Dopuszczalne  jest  jednak  zastrzeżenia  kupującego,  że  elementy  te  zostaną  przez  niego  wskazane  po 
zawarciu  umowy  sprzedaży;  c)  wydanie  rzeczy  powinno  nastąpić  wraz  z  odpowiednimi  dokumentami  związanymi  z 
rzeczą,  a  także  z  potrzebną  do  prawidłowego  korzystania  z  rzeczy  instrukcją,  jak  i  z  wszelkimi  innymi  niezbędnymi 
informacjami; d) z wydaniem rzeczy wiąże się obowiązek sprzedawcy należytego opakowania i zabezpieczenia rzeczy 
oraz zapewnienie odpowiedniego przewozu, stosownie do właściwości rzeczy; e) koszty wydania rzeczy (do których w 
szczególności  należą  koszty  zmierzenia,  zważenia,  opakowania,  ubezpieczenia  na  przewozu  ,  koszty  przesłania) 
obciążają sprzedawcę chybże co innego wynika z umowy albo z odrębnych przepisów; f) z momentem wydania rzeczy 
na  kupującego  przechodzą:  1.  korzyści  i  ciężary  związane  z  rzeczą,  2.  niebezpieczeństwo  przypadkowej  utraty  lub 
uszkodzenia rzeczy.  
 
159. Wady fizyczne rzeczy sprzedanej-pojęcie, rodzaje.  Wada fizyczna polega na tym, że: 1) rzecz ma cechy 
zmniejszające jej wartość lub użyteczność ze względu na cel w umowie oznaczony albo wynikający z okoliczności lub 
z przeznaczenia rzeczy, 2) rzecz nie ma właściwości o których istnieniu sprzedawca zapewnił kupującego,  np. przez 
deklarowanie jakości w postaci oznaczania gatunku, dołączenie certyfikatu, zamieszczenia znaku bezpieczeństwa, 3) 
rzecz  została  kupującemu  wydana  w  stanie  niezupełnym,  w  tym  także  bez  niezbędnej  instrukcji  obsługi  lub  innej 
informacji potrzebnej do prawidłowego korzystania z rzeczy.  
 
Za rzecz wadliwą będzie zatem uznana rzecz, która nie posiada wartości lub użyteczności zgodnych z celem umowy, 
przeznaczeniem rzeczy wynikającym z okoliczności lub przeznaczenia tej rzeczy. 
Wada  fizyczna  wystąpi  również  wtedy,  gdy  rzecz  nie  ma  właściwości,  o  których  istnieniu  sprzedawca  zapewniał 
kupującego (np. co do nieprzemakalności  kupowanych butów). Nie chodzi w tym wypadku jedynie o ustne złożenie 
zapewnienia  przez  sprzedawcę.  Skutek  analogiczny  do  złożenia  przez  sprzedawcę  takiego  zapewnienia   wywierają 

informacje, oznaczenia, objaśnienia, czy też np. różnego rodzaju symbole umieszczone na sprzedawanej rzeczy, czy 
też jego opakowaniu. 
Wadą  fizyczną  jest  także  wydanie  rzeczy  kupującemu  w  stanie  niepełnym,  tj.  niekompletnym.  Może  to  dotyczyć 
chociażby  części  składowych  kupionej  rzeczy  lub  np.  braku  części  zapasowych,  które  zgodnie  z  zapewnieniem 
sprzedawcy winny być do kupionej rzeczy dołączone. Pewne wątpliwości mogą się pojawić, gdy w rzeczy sprzedanej 
są  braki  ilościowe.  Jeśli  braki  takie  dotyczą  przedmiotu  zapakowanego  i zawierającego  oznaczenie  ilości  jednostką 
miary,  to  braki  ilościowe  postrzega  się  jako  brak  zgodności  przedmiotu  sprzedaży  z  zapewnieniem  sprzedawcy  i 
traktuje się jako wadę fizyczną. We wszystkich innych przypadkach braki ilościowe traktowane są jako brak spełnienia 
świadczenia w całości o skutkach opóźnienia lub zwłoki. 
 
 
160.  Wady  prawne  rzeczy  sprzedanej  –  pojecie,  rodzaje.  Wada  prawna  sprzedanej  rzeczy  istnieje  wówczas, 
gdy  gdy  sprzedana  rzecz  jest  własnością  osoby  trzeciej,  a  sprzedawca  nie  mógł  przenieść  własności  sprzedawanej 
rzeczy na kupującego. 1) stanowi własność osoby trzeciej, 2) jest obciążona prawem osoby trzeciej. Wada prawna nie 
występuje tylko wtedy, gdy sprzedawca nie jest właścicielem rzeczy, ale także gdy jest jedynie współwłaścicielem.  
 
161. Rękojmia za wady rzeczy sprzedanej – przesłanki i zasada odpowiedzialności. 

Odpowiedzialność

: 

a) sprzedaż wadliwej rzeczy lub prawa zawsze należy ocenić jako nienależyte wykonanie zobowiązania, które naraża 
sprzedawcę  na  odpowiedzialność  odszkodowawczą,  jeżeli  można  sprzedawcy  lub  osobie,  za  którą  on  odpowiada 
przypisać  winę.  Odpowiedzialność  sprzedawcy  w  razie  sprzedaży  przedmiotu  wadliwego  nazywamy 

rękojmią

  za 

wady, która opiera się na zasadzie ryzyka; sprzedawca nie może się zwolnić od niej wykazując, że ani on ani osoba za 
którą odpowiada nie ponosi winy spowodowania wady przedmiotu sprzedanego. Sprzedawca odpowiada więc nawet 
wtedy,  gdy  o  wadzie  nie  mógł  wiedzieć;  b)  rękojmią  objęte  są  wady  fizyczne,  które  powstały  przed  przejściem  na 
kupującego  niebezpieczeństwa  utraty  lub  uszkodzenia  rzeczy,  a  więc  z  reguły  decydujące  znaczenia  ma  chwila 
wydania rzeczy. Za wady powstałe później sprzedawca odpowiada wówczas, gdy wynikły one z przyczyny tkwiącej już 
poprzednio  rzeczy  sprzedanej.  Wykazanie  istnienia  wad  obciąża  kupującego  natomiast  nie  wymaga  się  od  niego 
udowodnienia,  że  wada  powstała  z  przyczyny  tkwiącej  już  poprzednio  rzeczy  sprzedanej;  c)  odpowiedzialność 
sprzedawcy uzasadniona jest ochroną zaufania kupującego i dlatego sprzedawca nie odpowiada za wady, o których 
kupujący  wiedział.  Decyduje  w  tym  względzie  chwila  zawarcia  umowy  chybże  przedmiotem  sprzedaży  są  rzeczy 
przyszłe  lub  oznaczone  co  do  gatunku,  których  indywidualizacja  następuje  dopiero  w  momencie  wydania  ich 
kupującemu;  d)  odpowiedzialność  z  tytułu  rękojmi  nie  powstaje  w  razie  sprzedaży  licytacyjnej  w  postępowaniu 
egzekucyjnym a także w postępowaniu upadłościowym.  
 
162.  Uprawnienia  z  tytułu  rękojmi  za  wady  fizyczne  rzeczy  sprzedanej.  Za  wady  fizyczne  kupującemu 
przysługują uprawnienia: a) odstąpieniu od umowy, chybże sprzedawca niezwłocznie wymieni rzecz wadliwą na rzecz 
wolną  od  wad  albo  niezwłocznie  wady  usunie,  jest  to  uprawnienie  typu  prawokształtującego,  b)  żądaniu  obniżenia 
ceny,  należy  podzielić  pogląd,  że  uprawnienie  to  ma  postać  roszczenia,  c)dostarczeniu  rzeczy  wolnych  od  wad  oraz 
naprawieniu  szkody    wynikłej  z  opóźnienia,  roszczenie  to  ma  zastosowanie  wyłącznie  do  sprzedaży  rzeczy 
oznaczonych tylko co do gatunku, d) usunięciu wady rzeczy, jeżeli przedmiotem sprzedaży jest rzecz oznaczona co do 
tożsamości, a sprzedawca jest jej wytwórcą.  
 
Uprawnienia z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy sprzedanej 
 
Jeżeli rzecz sprzedana ma wady, to kupujący może: 
•od umowy odstąpić (Odstąpienie od umowy polega na zwrocie tego co strony sobie nawzajem świadczyły – kupujący 
zwraca rzecz, a sprzedawca zwraca kwotę z tytułu zapłaconej przez kupującego ceny. Wtedy umowę uważa się za nie 
zawartą) albo  
•żądać obniżenia ceny.  
Jednakże  kupujący  nie  może  od  umowy  odstąpić,  jeżeli  sprzedawca  niezwłocznie  wymieni  rzecz  wadliwą  na  rzecz 
wolną od wad albo niezwłocznie wady usunie. Co ważne, ograniczenie to nie ma zastosowania, jeśli rzecz już była raz 
wymieniona  przez  sprzedawcę  lub  naprawiana  (np.  gdy  raz  już  naprawiane  przez  sprzedawcę  buty  znowu  się 
rozkleiły), chyba że wady są nieistotne. 
Wybór  tego  jakie  uprawnienie  zostanie  zrealizowane  (odstąpienie  od  umowy  albo  żądanie  obniżenia  ceny)  należy 
wyłącznie do kupującego. Dopiero jeśli kupujący postanowi odstąpić od umowy, to sprzedający może zaproponować 
niezwłoczną  wymianę  rzeczy  na  nową  lub  jej  naprawę  czemu  kupujący  nie  będzie  mógł  się  sprzeciwić  (pod 
warunkiem, że już wcześniej rzecz nie była przez sprzedającego naprawiona lub wymieniona). 
Istotnym warunkiem skorzystania z ww. uprawnień przez kupującego jest to, że nie wiedział on o istnieniu wady w 
chwili zawarcia umowy (art. 557 § 1 kc). Ustawodawca wyszedł z założenia, że wiedza o wadach kupowanej rzeczy 
oznacza  akceptację  kupującego  nabycia  rzeczy  wadliwej.  Dlatego  też  w  przypadku  zakupu  rzeczy,  która  była  np. 
przeceniona z uwagi na jakieś jej defekty i kupujący o tym wiedział, nie będzie można skorzystać z rękojmi za wady 
fizyczne, przez które to rzecz została przeceniona. 
W  stosunkach  z  udziałem  konsumentów  zastosowanie  mają  przepisy  ustawy  o  szczególnych  warunkach  sprzedaży 
konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2002 r., Nr 141, poz. 1176 ze zm.). Zgodnie z jej art. 7 

sprzedawca nie odpowiada za niezgodność towaru konsumpcyjnego z umową, gdy kupujący w chwili zawarcia umowy 
o  tej  niezgodności  wiedział  lub,  oceniając  rozsądnie,  powinien  był  wiedzieć.  To  samo  odnosi  się  do  niezgodności, 
która wynikła z przyczyny tkwiącej w materiale dostarczonym przez kupującego. 
Dla  zwolnienia  sprzedawcy  od  odpowiedzialności  z  tytułu  rękojmi  za  wady  nie  wystarczy,  że  kupujący  mógł  –  przy 
dołożeniu należytej staranności – wadę zauważyć. Sprzedawca odpowiada bowiem również za wady jawne, jeśli nie 
były kupującemu znane. 
 
163. Uprawnienia z tytułu rękojmi za wady prawne rzeczy sprzedanej

.

 Jeżeli rzecz sprzedana ma wady, to 

kupujący może: 
•od umowy odstąpić (Odstąpienie od umowy polega na zwrocie tego co strony sobie nawzajem świadczyły – kupujący 
zwraca rzecz, a sprzedawca zwraca kwotę z tytułu zapłaconej przez kupującego ceny. Wtedy umowę uważa się za nie 
zawartą) albo  
•żądać obniżenia ceny.  
Jednakże  kupujący  nie  może  od  umowy  odstąpić,  jeżeli  sprzedawca  niezwłocznie  wymieni  rzecz  wadliwą  na  rzecz 
wolną od wad albo niezwłocznie wady usunie. Co ważne, ograniczenie to nie ma zastosowania, jeśli rzecz już była raz 
wymieniona  przez  sprzedawcę  lub  naprawiana  (np.  gdy  raz  już  naprawiane  przez  sprzedawcę  buty  znowu  się 
rozkleiły), chyba że wady są nieistotne. 
Wybór  tego  jakie  uprawnienie  zostanie  zrealizowane  (odstąpienie  od  umowy  albo  żądanie  obniżenia  ceny)  należy 
wyłącznie do kupującego. Dopiero jeśli kupujący postanowi odstąpić od umowy, to sprzedający może zaproponować 
niezwłoczną  wymianę  rzeczy  na  nową  lub  jej  naprawę  czemu  kupujący  nie  będzie  mógł  się  sprzeciwić  (pod 
warunkiem, że już wcześniej rzecz nie była przez sprzedającego naprawiona lub wymieniona). 
Istotnym warunkiem skorzystania z ww. uprawnień przez kupującego jest to, że nie wiedział on o istnieniu wady w 
chwili zawarcia umowy (art. 557 § 1 kc). Ustawodawca wyszedł z założenia, że wiedza o wadach kupowanej rzeczy 
oznacza  akceptację  kupującego  nabycia  rzeczy  wadliwej.  Dlatego  też  w  przypadku  zakupu  rzeczy,  która  była  np. 
przeceniona z uwagi na jakieś jej defekty i kupujący o tym wiedział, nie będzie można skorzystać z rękojmi za wady 
fizyczne, przez które to rzecz została przeceniona. 
W  stosunkach  z  udziałem  konsumentów  zastosowanie  mają  przepisy  ustawy  o  szczególnych  warunkach  sprzedaży 
konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2002 r., Nr 141, poz. 1176 ze zm.). Zgodnie z jej art. 7 
sprzedawca nie odpowiada za niezgodność towaru konsumpcyjnego z umową, gdy kupujący w chwili zawarcia umowy 
o  tej  niezgodności  wiedział  lub,  oceniając  rozsądnie,  powinien  był  wiedzieć.  To  samo  odnosi  się  do  niezgodności, 
która wynikła z przyczyny tkwiącej w materiale dostarczonym przez kupującego. 
Dla  zwolnienia  sprzedawcy  od  odpowiedzialności  z  tytułu  rękojmi  za  wady  nie  wystarczy,  że  kupujący  mógł  –  przy 
dołożeniu należytej staranności – wadę zauważyć. Sprzedawca odpowiada bowiem również za wady jawne, jeśli nie 
były kupującemu znane. 
 Kupujący  może  ich  dochodzić  choćby  osoba  trzecia  nie  wystąpiła  przeciw  niemu  z  tytułu  przysługujących  jej  praw 
(art. 572

1

KC). Odpowiedzialność sprzedawcy powstaje więc przez sam fakt istnienia wady prawnej. 

 
164. Akty staranności i ich znaczenie prawne. 
 
Zdarza  się,  że  kupujący  traci  uprawnienia  z  tytułu  rękojmi  przez  pewne  niedopatrzenie.  Chodzi  mianowicie  o  zbyt 
późne zawiadomienie sprzedawcy o wadzie fizycznej.  Kupujący ma, wydawałoby się, dość dużo czasu na dokonanie 
aktu staranności, jakim jest zawiadomienie sprzedawcy o wadzie. Powinien to uczynić w ciągu miesiąca od wykrycia 
wady,  a  w wypadku,  gdy  zbadanie  rzeczy  jest  w  danych  stosunkach  przyjęte  -  od  dnia,  w  którym  przy  zachowaniu 
należytej  staranności  mógł  ją  wykryć.  Niestety,  czasami  zdarza  się,  że  kupujący  zgłasza  wadę  dopiero  po  kilku 
miesiącach od jej wykrycia, co oczywiście stanowi dobrą wiadomość dla sprzedawcy.  Inne, nieporównywalnie krótsze 
terminy  obowiązują  w  obrocie  gospodarczym.  Jeżeli  bowiem  sprzedaż  następuje  między  przedsiębiorcami,  kupujący 
powinien zbadać rzecz w czasie i sposób przyjęty przy rzeczach danego rodzaj, a o dostrzeżonej wadzie niezwłocznie 
zawiadomić sprzedawcę. W sytuacji gdy wada wyjdzie na jaw później, również wtedy należy działać niezwłocznie i jak 
najszybciej poinformować o tym fakcie sprzedawcę. Zawiadomienia można dokonać w formie dowolnej. Nie powinno 
się jednak zgłaszać omawianego aktu staranności w formie ustnej czy telefonicznej, chyba że w ślad za tym wysyłamy 
pismo. W razie ewentualnego sporu ze sprzedawcą potrzebne nam będą dowody na fakt poinformowania sprzedawcy 
o  wykrytej  wadzie.  Najlepiej  więc  zrobić  to  listem  poleconym  lub  za  potwierdzeniem  odbioru.  Ponadto  już  samo 
wysłanie  takiego  listu  (a  nie  jego  doręczenie)  wystarczy  do  zachowania  terminu  przewidzianego  za  zawiadomienie 
sprzedawcy  o  wadzie  (art.  563  §  3  K.c.).    W  przypadku  wad  prawnych  (np.  gdy  okaże  się,  że  rzecz  jest  obciążona 
zastawem  rejestrowym)  zawiadomienie  sprzedawcy  o  wadzie  nie  jest  niezbędne  dla  zachowania  uprawnień  z  tytułu 
rękojmi.  
 
165. Terminy przy rękojmia wady rzeczy sprzedanej.

  Zawiadomienie o wadzie

: a) w odniesieniu do wady 

fizycznej rzeczy jest to przesłanka bezwzględna dochodzenia uprawnień z tyt. rękojmi. Kupujący traci te uprawnienia, 
jeżeli  nie  zawiadomi  sprzedawcy  o  wadzie  w  ciągu  miesiąca  od  jej  wykrycia,  a  gdy  zbadanie  rzeczy  jest  w  danych 
stosunkach przyjęte – w ciągu miesiąca po upływie czasu, w którym przy zachowaniu należytej staranności mógł ją 
wykryć.  Terminy  te,  zwane  terminami  reklamacyjnymi,  mogą  być  krótsze  w  odniesieniu  do  art.  żywnościowych.  W 
sprzedaży  między  osobami  prowadzącymi  działalność  gospodarczą  stawia  się  bardziej  rygorystyczne  wymagania; 

kupujący  traci  uprawnienia  z  tytułu  rękojmi,  jeżeli  nie  zbadał  rzeczy  w  czasie  i  w  sposób  przyjęty  przy  rzeczach 
danego  rodzaju  i  niezwłocznie  nie  zawiadomił  sprzedawcę  o  dostrzeżonych  wadach.  Do  zachowania  terminów 
zawiadomień wystarczy wysłanie przed upływem termin listu poleconego. b) do dochodzenia uprawnień z tytułu wad 
prawnych nie jest konieczny akt staranności w postaci zawiadomienia o nich sprzedawcy. Jedynie gdy osoba trzecia 
dochodzi  od  kupującego  roszczeń  dotyczących  rzeczy  sprzedanych,  powinien  on  niezwłocznie  zawiadomić 
sprzedawcę,  aby  umożliwić  mu  wzięcie  udziału  w  sprawie  i  wykazanie,  że  roszczenie  osoby  trzeciej  nie  jest 
uzasadnione. Jeżeli kupujący nie zawiadomił w tym przypadku sprzedawcy, to wprawdzie nie traci uprawnień z tytułu 
rękojmi, ale naraża się na zarzut ze strony sprzedawcy, że jego udział w postępowaniu doprowadziłby do wykazania, 
iż roszczenie osoby trzeciej było bezzasadne. 

Terminy

 Uprawnienia kupującego z tytułu wad fizycznych wygasają z 

upływem  rocznego  terminu,  a  przy  wadach  budynku  po  trzech  latach;  bieg  tych  terminów  od  dnia  wydania  rzeczy. 
Może się więc zdarzyć, że kupujący utraci uprawnienie, zanim dowie się o wadzie. Natomiast przy wadach prawnych 
przewidziany  jest  termin  roczny,  którego  bieg  liczy  się  od  dowiedzenia  się  o  wadzie.  Jeżeli  jednak  wiadomość  o 
istnieniu wady kupujący powziął na skutek powództwa osoby trzeciej termin ten biegnie od daty uprawomocnienia się 
orzeczenia w sprawie. Wymienione terminy są terminami zawitymi.  
 
166. Odpowiedzialność z tytułu gwarancji. Gwarancja odnosi się tylko do wad fizycznych, jeżeli w umowie nie 
zastrzeżono inaczej, gwarant odpowiada tylko wtedy, gdy wada powstała z przyczyny tkwiącej w rzeczy sprzedanej. 
Odpowiedzialność wynikająca z gwarancji oparta jest  na zasadzie ryzyk. Przesłankę  odpowiedzialności gwarancyjnej 
stanowi ujawnienie się wady w ciągu terminu określonego w gwarancji jeżeli innego terminu nie zastrzeżono, w czasie 
jednego  roku  od  dnia  wydania  rzeczy.  Realizacji  swych  uprawnień  kupujący  może  domagać  się  także  po  upływie 
terminu gwarancji, byleby udowodnił, że w okresie gwarancji wada się ujawniła. Należy jednak pamiętać że konieczne 
jest  wykazanie  winy  sprzedawcy.  gwarancja  przewiduje  przeważnie  więcej  możliwość  naprawy  rzeczy  przed  jej 
wymianą na nową. 
 
167.  Uprawnienia  z  tytułu  gwarancji.  Uprawnienia:  a)  z  tyt.  gwarancji  przysługują  kupującemu  skromniejsze 
uprawnienia niż z tyt. rękojmi; nie może on bowiem odstąpić od umowy ani żądać obniżenia ceny. Gwarancja ma na 
celu zapewnienie niezakłóconego korzystania z rzeczy sprzedanej i obejmuje odpowiednie – ze względu na ten cel – 
uprawnienia na wypadek, gdyby okazała się wadliwa. Wg art. 577 § 1 KC wystawca dokumentu gwarancyjnego jest 
zobowiązany: do usunięcia wad fizycznych lub do dostarczenia rzeczy wolnej od wad. Obowiązku gwaranta mogą być 
inaczej określone w dokumencie gwarancyjnym. Kodeksowa regulacja tych kwestii nie zakłada minimalnego zakresu 
ochrony  uprawnionego  z  gwarancji.  W  ujęcie  KC  o  wyborze  świadczeń  z  tyt.  gwarancji  nie  decyduje  kupujący,  lecz 
gwarant.  Niektóre  umowy  gwarancyjne  precyzują,  w  jakich  przypadkach,  bądź  po  ilu  naprawach  gwarant 
zobowiązany jest wymienić rzecz wadliwą na wolną od wad. Proponowane przez sprzedawcę albo wytwórcę warunki 
gwarancji  stanowią  zresztą  istotny  element  marketingu  i  reklamy.  b)  w  wypadku  dostarczenia  kupującemu  rzeczy 
wolnych od wad zamiast wadliwej, wymiany części rzeczy albo dokonania istotnych naprawa rzeczy termin gwarancji 
biegnie na nowo od chwili dostarczenia rzeczy (jej części) wolnej od wad albo od chwili zwrócenia rzeczy naprawionej. 
Przy  drobniejszych  naprawach  termin  gwarancji  ulega  przedłużeniu  o  okres,  w  ciągu  którego  kupujący  nie  mógł  z 
rzeczy korzystać.  
 
168. Rękojmia za wady rzeczy sprzedanej a gwarancja jakości. 

Rękojmia za wady rzeczy sprzedanej to 

pyt. Nr 160. 

Gwarancja Udzielona kupującemu gwarancja co do jakości rzeczy sprzedanej polega na zobowiązaniu 

się  gwaranta  (sprzedawcy  albo  wytwórcy  rzeczy)  do  spełnienia  odpowiednich  świadczeń  na  wypadek,  gdyby  w 
oznaczonym terminie (okres gwarancyjny) ujawniły się wady fizyczne rzeczy sprzedanej. W wypadku, gdy  kupujący 
otrzymał od sprzedawcy dokument gwarancyjny co do jakości rzeczy sprzedanej, poczytuje się w razie wątpliwości, że 
wystawca  dokumentu  (gwarant)  jest  obowiązany  do  usunięcia  wady  fizycznej  rzeczy  lub  do  dostarczenia  rzeczy 
wolnej  od  wad,  jeżeli  wady  te  ujawnią  się  w  ciągu  terminu  określonego  w  gwarancji.  Jeżeli  w  gwarancji  nie 
zastrzeżono innego terminu, termin wynosi jeden rok od dnia, kiedy rzecz została kupującemu wydana.  
 
169.  Sprzedaż  na  raty  zawiera  ją  prowadzący  przedsiębiorstwo  (sprzedawca)  i  osoba  fizyczna  (kupujący),  a 
przedmiot  umowy  stanowi  rzecz  ruchoma,  nabyta  na  własne  potrzeby  kupującego.  Cena  płatna  jest  w  ratach  (w 
umowie  występuje  więc  element  kredytowania),  przy  czym  rzecz  sprzedana  ma  być  wydana  kupującemu  przed 
całkowitym zapłaceniem ceny. Dopuszczalne jest zastrzeżenie natychmiastowej wymagalności całej ceny na wypadek 
uchybienia  terminom  płatności  rat,  ale  jego  skuteczność  zależy  od  jej  zachowania  formy  pisemnej,  a  ponadto 
kupujący musi być w zwłoce z zapłatą co najmniej dwóch rat na łączną sumę przewyższającą jedną piątą część ceny. 
Oprócz  sprzedaży  na  raty  zawierane  są  umowy  sprzedaży,  przy  których  kredytowanie  kupującego  odbywa  się  na 
innych  zasadach.  Kredytu  na  zakupy  ratalne  udziela  bank  na  podstawie  umowy  kredytu,  a  kupujący  zawiera  ze 
sprzedawcą zwykłą umowę sprzedaży, płacą oddanymi mu do dyspozycji – jako kredytobiorcy środkami pieniężnymi. 
Przepisów  o  sprzedaży  na  raty  nie  stosuje  się,  gdy  kupujący  nabywa  rzecz  w  zakresie  działalności  swego 
przedsiębiorstwa, a cena ma być płacona w ustalonych umową ratach.  
 
170.  Sprzedaż  z  zastrzeżeniem  prawa  własności  rzeczy  sprzedanej.  Ta  postać  sprzedaży  może  znaleźć 
zastosowanie  w  razie  sprzedaży  rzeczy  ruchomej,  gdy  zapłata  ceny  ma  nastąpić  w  przyszłości.  Sprzedawca  może 
wówczas  zastrzec  sobie  własność  rzeczy  aż  do  uiszczenia  ceny.  Przy  zastrzeżeniu  własności  rzeczy  sprzedanej 

kupujący uzyskuje własność nie w chwili zawarcia umowy, lecz dopiero z momentem zapłaty całej ceny. Jeżeli rzecz 
zostaje kupującemu wydana, zastrzeżenie własności powinno być stwierdzone pismem. Jest ono skuteczne względem 
wierzycieli  kupującego,  jeżeli  pismo  ma  datę  pewną.  W  razie  zastrzeżenia  prawa  własności  sprzedawca  odbierając 
rzecz może żądać odpowiedniego wynagrodzenia za zużycie lub uszkodzenie rzeczy. 
 
171.  Sprzedaż  na  próbę  w  ujęcie  KC  jest  umową  warunkową.  Sprzedaż  na  próbę  albo  z  zastrzeżeniem  zbadania 
rzeczy  przez  kupującego  poczytuje  się  w  razie  wątpliwości  za  zawartą  pod  warunkiem  zawieszającym,  że  kupujący 
uzna przedmiot sprzedaży  za dobry. W braku  oznaczenia w umowie terminu próby lub zbadania rzeczy sprzedawca 
może  wyznaczyć  kupującemu  odpowiedni  termin.  Jeżeli  kupujący  rzecz  odebrał  i  nie  złożył  oświadczenia  przed 
upływem  umówionego  przez  strony  lub  wyznaczonego  przez  sprzedawcę  terminu,  uważa  się,  że  uznał  przedmiot 
sprzedaży za dobry.  
 
172. Sprzedaż z zastrzeżeniem prawa odkupu. Prawo odkupu może być zastrzeżone na czas nie przenoszący lat 
pięciu; termin dłuższy ulega skróceniu do lat pięciu. Wykonanie prawa odkupu polega na złożeniu przez sprzedawcę 
odpowiedniego  świadczenia  woli  osobie,  która  od  niego  uprzednio  rzecz  kupiła.  Przez  wykonanie  prawa  odkupu 
dochodzi  do  skutki  tzw.  sprzedaż  powrotna.  Po  stronie  kupującego  (z  pierwotnej  umowy  sprzedaży)  powstaje 
obowiązek  przeniesienia  własności  rzeczy  z  powrotem  na  sprzedawcę.  Ten  zaś  obowiązany  jest  do  zwrotu  ceny  i 
kosztów  sprzedaży  oraz  poczynionych  przez  kupującego  nakładów.  W  umowie  sprzedaży  strony  mogą  ceną  odkupu 
ustalić inaczej, przy czym w razie ceny zbyt wygórowanej uprawniony do odkupu może żądać jej obniżenia. 
 
173. Prawo pierwokupu polega na tym, że określonemu podmiotowi przysługuje pierwszeństwo kupna oznaczonej 
rzeczy, w razie gdyby jej właściciel zawarł umowę sprzedaży z innym podmiotem. Źródłem prawa pierwokupu może 
być: 1) czynność prawna w szczególności umowa, 2) przepis ustawy. Rzecz, której dotyczy prawo pierwokupu, może 
być sprzedana osobie trzeciej tylko pod warunkiem, że uprawniony do pierwokupu swego prawa nie wykona. Jeżeli 
nie  zastrzeżono  innego  terminu,  uprawniony  może  skorzystać  z  prawa  pierwokupu  w  ciągu  jednego  miesiąca  –  w 
razie  sprzedaży  nieruchomości,  a  jednego  tygodnia,  w  razie  sprzedaży  rzeczy  ruchomych,  od  zawiadomienia  o 
sprzedaży.  Podobnie  jak  prawo  odkupu,  również  prawo  pierwokupu  jest  niezbywalne  i  w  zasadzie  niepodzielne,  ale 
jest  ono  dziedziczne.  Jeżeli  przysługuje  kilku  osobą,  a  niektóre  z  nich  prawa  tego  nie  wykonywają,  inni  uprawnieni 
mogą wykonać je w całości. 
 
174.  Cechy  darowizny  jako  czynności  prawnej  Darowizna  została  w  kodeksie  cywilnym  skonstruowana  jako 
umowa,  a  nie  jako  jednostronne  oświadczenie  woli  darczyńcy.  W  ten  sposób  wyłączona  została  możliwość 
obdarowania kogokolwiek wbrew jego woli. Do 

essentialia negotii

 umowy darowizny należy zobowiązanie darczyńcy 

do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku (888§1). Darowizna jest umową 
konsensualną  i  zobowiązującą;  może  wywierać  jednocześnie  skutki  rzeczowe.  Świadczenie  na  rzecz  obdarowanego 
może  w  szczególności  polegać  na  przeniesieniu  określonych  praw  z  majątku  darczyńcy  do  majątku  obdarowanego, 
zwolnienia obdarowanego z długu, zniesieniu prawa obciążającego rzecz należącą do obdarowanego (np hipoteki). 
 
175.  Zawarcie  umowy  darowizny.    1.  Stronami  umowy  darowizny  są  darczyńca  i  obdarowany.  Po  stronie 
darczyńcy i obdarowanego mogą występować os fizyczne i prawne. Ma także zastosowanie art 33

1

KC. Zgodnie z SN i 

poglądem doktryny, nie jest wyłączona możliwość rozporządzenia przez małżonka przedmiotem wchodzącym w skład 
majątku wspólnego na rzecz majątku osobistego drugiego małżonka, co w praktyce polega na dokonaniu darowizny. 
2.  Forma  Z  uwagi  na  nieodpłatny  charakter  umowy,  ustawa  zastrzega  w  interesie  darczyńcy,  ze  jego 
oświadczenie  woli  powinno  być  złożone  w  formie  aktu  notarialnego.  Oświadczenie  woli  drugiej  strony, 
wyrażające przyjęcie darowizny może przybrać formę w zasadzie dowolna. Art 890§1zd2 KC w myśl, którego 
mimo nie złożenia przez darczyńcę oświadczenia woli w wymaganej formie umowa darowizny staje się ważna, jeżeli 
przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Z reguły skutek rzeczowy następuje, gdy zobowiązanie do przeniesienia 
własności  odnosi  się  do  rzeczy  oznaczonej,  co  do  tożsamości  (155§1).  W  takich  sytuacjach  nieformalna  umowa 
darowizny jest ważna, chociażby nawet rzecz ruchoma stanowiąca przedmiot darowizny nie została obdarowanemu 
wydana. Gdy umowa darowizny wywołuje wyłącznie  skutki zobowiązujące spełnienie świadczenia następuje dopiero 
przez przeniesienie posiadania rzeczy lub zapłatę darowanej sumy pieniężnej. Przedstawione zasady dotyczące formy 
umowy  darowizny  nie  są  jednak  wystarczające,  jeżeli  inne  przepisy  ze  względu  na  przedmiot  darowizny  wymagają 
zachowania  szczególnej  formy  dla  oświadczeń  obu  stron  (890§2).  Umowa  darowizny  nieruchomości  zawsze 
wymaga zlodzenia oświadczenia woli przez obie strony w formie aktu notarialnego (158). 
 
176.  Odwołanie  darowizny.    1.  Niewdzięczność  obdarowanego  Dopuszczalne  jest  odwołanie  darowizny  w  razie 
rażącej  niewdzięczności  obdarowanego  w  stosunku  do  darczyńcy  (898).  Uprawnienie  to  przysługuje:  1) 
darczyńcy,  (który  jednak  nie  może  odwołać  darowizny,  jeżeli  obdarowanemu  przebaczył)  898§1  i  899§1;  2) 
spadkobiercom darczyńcy - po jego śmierci (899§2) z powołaniem na: - przyczyny, które mógł podnieść, darczyńca, 
jeżeli  w  chwili  śmierci  był  on  uprawniony  do  odwołania  darowizny,  -  umyślne  spowodowanie  przez  obdarowanego 
śmierci darczyńcy (pozbawienie życia albo wywołanie rozstroju zdrowia, wskutek czego darczyńca zmarł); oznacza to 
również  rażąca  niewdzięczność,  na  którą  darczyńca  nie  mógł  się  powołać  Uprawnienie  do  odwołania  darowizny 
wygasa: 1) w razie przebaczenia obdarowanemu; 2) z upływem 1 roku od dnia, w którym uprawniony dowiedział się 

o  niewdzięczności  obdarowanego.  Wskazany  roczny  termin  dotyczy  również  spadkobierców  i  biegnie  od  dnia,  w 
którym  powzięli  oni  wiadomość  o  niewdzięczności  obdarowanego.  Jest  to  termin  zawity  (899§3).  Odwołanie 
darowizny  z  powody  rażącej  niewdzięczności  obdarowanego  może  nastąpić  przed  wykonaniem  jak  i  po 
wykonaniu darowizny (898§1). Zwrot przedmiotu wykonanej juz darowizny następuje stosownie do przepisów o 
bezpodstawnym  wzbogaceniu  (898§2  w  związku  z,  405)  przy  czym  obdarowany  traktowany  jest  jak  bezpodstawnie 
wzbogacony,  który  powinien  liczyć  się  z  obowiązkiem  zwrotu  -  od  chwili  zdarzenia  uzasadniającego  odwołanie 
darowizny. 2. Niedostatek darczyńcy. Z tej przyczyny darczyńca może odwołać darowiznę wówczas, gdy pogorszenie 
się  jego  sytuacji  majątkowej  nastąpiło  po  zawarciu  umowy  darowizny,  a  umowa  nie  została  jeszcze 
wykonana (896).  Jeżeli  pozwala  na  to  przedmiot  darowizny  odwołanie  może  dotyczyć  części  darowizny  w  zakresie 
potrzebnym do usunięcia stanu niedostatku. 
3.  Tryb  odwołania  i  skutki  Odwołanie  darowizny  następuje  przez  złożenie  oświadczenia  woli  obdarowanemu  na 
piśmie (900). Ma ono charakter prawno kształtujący. 
 
177. Polecenie przy darowiźnie. 1. Pojecie W  umowie darowizny można zamieścić postanowienie  nakładające 
na obdarowanego obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania (polecenie 893KC). Mogą one prowadzić 
do  uszczuplenia  nieodpłatnie  uzyskanej  korzyści,  ale  polecenie  może  tez  wyznaczyć  obowiązki  o  charakterze 
niemajątkowym. Wyrażone w oświadczeniu woli darczyńcy polecenie stanowi element umowy darowizny (

accidentalia 

negotii

).  Obdarowany  przyjmuje  wtedy  darowiznę  obciążoną  poleceniem  (darowizna 

cum  modo

).  Jego  obowiązek 

wykonania polecenia wynika wiec z umowy. Polecenie charakteryzuje się tym ze nie czyni nikogo wierzycielem. 
Uprawnienie zadania wypełnienia polecenia (894) przysługuje darczyńcy z wyłączeniem przypadku, gdy polecenie ma 
na celu wyłącznie korzyść obdarowanego. Po śmierci zaś darczyńcy z zadaniem wypełnienia polecenia mogą wystąpić 
jego  spadkobiercy  a  także  właściwy  organ  państwowy,  jeżeli  wymaga  tego  interes  społeczny.  Przytoczone 
sformułowanie art 893 należy, zatem rozumieć, że: 1) odnosi się ono w pełni do takich jedynie poleceń, które maja 
wyłącznie na celu interes obdarowanego; 2) w pozostałych przypadkach wierzycielem nie staje się osoba trzecia - 
inna  niż  osoby  wskazane  w  art  894,  a  odnosząca  korzyść  z  polecenia.  2.  Wypełnienie  wypełnienia  polecenia  przez 
obdarowanego można domagać się dopiero po wykonaniu darowizny (894§1). Obdarowany może zwolnic się od 
obowiązku  wypełnienia  polecenia  przez  wydanie  przedmiotu  darowizny  i  to  w  takim  stanie,  w  jakim  przedmiot 
znajduje  się  w  chwili  zadania  (895§2).  Upoważnienie  przemienne  istnieje  jednak  tylko  w  sytuacji,  gdy  wykonania 
polecenia  zada  darczyńca  lub  jego  spadkobiercy.  Obdarowany  zostanie  zwolniony  z  obowiązku  wypełnienia 
polecenia,  jeżeli  jest  to  usprawiedliwione  wskutek  istotnej  zmiany  stosunków  (895§1).  W  takim  wypadku 
obdarowany może odmówić wypełnienia polecenia. W razie sporu o zasadności odmowy orzeka sąd. 
 
178.  Obowiązek  utrzymania  darczyńcy  w  razie  niedostatku.  Popadniecie  darczyńcy  w  niedostatek  po 
wykonaniu darowizny nie daje juz podstawy do jej odwołania. Darczyńca może żądać od obdarowanego środków 
utrzymania potrzebnych dla nie go samego i dla osób, wobec których ciąży wobec darczyńcy ustawowy obowiązek 
alimentacyjny  (897).  Obowiązek  obdarowanego  ograniczony  jest  w  tym  wypadku  do  istniejącego  jeszcze 
wzbogacenia.  Może  on  jednak  zwolnic  się  z  tego  obowiązku  przez  zwrot  darczyńcy  wartości  wzbogacenia 
(upoważnienie przemienne), tzn. przez wydanie przedmiotu darowizny albo sumy pieniężnej.  
 
179  Cechy  najmu  jako  czynności  prawnej.  Najem  został  skonstruowany  jako  umowa  wzajemna,  przez  którą 
wynajmujący  zobowiązuje  się  oddać  rzecz  najemcy  do  używania  na  czas  oznaczony  lub  nieoznaczony,  a  najemca 
zobowiązuje  się  płacić  wynajmującemu  umówiony  czynsz.  Przedmiotem  najmu  mogą  być  wszelkiego  rodzaju  rzeczy 
(ruchome  i  nieruchome),  jak  również  ich  części  składowe.  Z  najmu  wypływa  uprawnienie  najemcy  do  korzystania  z 
rzeczy  tylko  w  ograniczonym  zakresie,  a  mianowicie  do  jej  używania.  Okres  trwania  najmu  może  być  z  góry 
oznaczony w treści umowy najmu, ustawodawca zastrzegł maksymalny czas związania na 10 lat a umowy zawarte na 
czas dłuższy poczytuje się po upływie tego terminu za zawarte na czas nieokreślony. Okres trwania najmu może nie 
być oznaczony w umowie najmu. W przypadku takim najem ulega zakończeniu przez wypowiedzenie przez każdą 
ze  stron.  Najmy  zawarte  na  czas  oznaczony  i  nieoznaczony  stanowią  dwa  wzajemnie  wyłączające  się  sposoby 
zakończania  stosunku  prawnego.  W  przypadku  najmu  na  czas  oznaczony  nie  odnosi  się  możliwość  swobodnego 
decydowania przez strony o wypowiedzeniu stosunku prawnego, znamienna dla najmu, którego czas trwania nie jest 
oznaczony. Według art., 673  $3 KC, jeżeli  czas trwania najmu jest  oznaczony,  zarówno wynajmujący jak i najemca 
mogą wypowiedzieć najem w wypadkach określonych w umowie. Mogą to być nie tylko ściśle, precyzyjnie opisane w 
umowie zdarzenia, ale również przyczyny wskazane w sposób ogólniejszy w tym za pomocą formuły "ważne powody". 
Ponadto w umowie można zdecydować, czy wypowiedzenie wymaga zachowania wyprzedzających terminów. 
 
180 Obowiązki wynajmującego a) Wynajmujący jest obowiązany przede wszystkim wydać najemcy rzecz najętą, 
w stanie przydatnym do umówionego użytku; b) Następnie powinien tę rzecz utrzymywać w takim stanie przez cały 
czas  trwania  najmu  z  dwoma  jednak  ograniczeniami:  1)  drobne  nakłady  połączone  ze  zwykłym  używaniem  rzeczy 
obciążają najemcę, a nie wynajmującego, 2) wynajmujący zwolniony jest od obowiązku przywrócenia rzeczy do stanu 
poprzedniego,  jeżeli  uległa  ona  zniszczeniu  z  powodu  okoliczności,  za  które  wynajmujący  odpowiedzialności  nie 
ponosi,  c)  Na  wynajmującym  ciąży  obowiązek  zapewnienia  najemcy  spokojnego  używania  rzeczy.  d) 
Odpowiedzialność wynajmującego została uzupełniona szeregiem przepisów szczególnych, które wzmacniają pozycję 
prawną  najemcy.  -  najemca  może  dokonywać  napraw  koniecznych  na  koszt  wynajmującego.  -  wynajmujący  ponosi 

także  opartą  na  zasadzie  ryzyka  odpowiedzialność  za  wady  rzeczy  najętej.Skutki  prawne  z  tytułu  rękojmi  zależą  od 
wielkości i rodzaju wady, jeżeli jest ona tak znaczna, że czyni przewidziany w umowie użytek z rzeczy niemożliwym 
najemca  może  wypowiedzieć  najem  bez  zachowania  terminu  wypowiedzenia,  a  gdy  da  się  ona  usunąć  prawo 
wypowiedzenia przysługuje po bezskutecznym upływie czasu potrzebnego do naprawienia wady 
 
181. Obowiązki najemcy. a) Najemca obowiązany jest do świadczenia wzajemnego w postaci czynszu 
Jeżeli termin płatności czynszu nie został określony w umowie, czynsz powinien być płacony z góry 
Płatność czynszu najem <1 rok to - za cały czas najmu; najem >1 rok lub umowa na czas nieokreślony to miesięcznie 
do 10tego dnia miesiąca, -  wynajmujący może wypowiedzieć najem, gdy najemca zalega z czynszem za dwa pełne 
okresy płatności; b)  Dla zabezpieczenia czynszu,  oraz świadczeń dodatkowych, z którymi najemca zalega nie dłużej 
niż  rok  przysługuje  wynajmującemu  ustawowe  prawo  zastawu  na  rzeczach  ruchomych  najemcy  wniesionych  do 
przedmiotu  najmu.  c)  Najemca  powinien  używać  rzeczy  w  sposób  w  umowie  określony  a  jeżeli  umowa  o  tym  nie 
stanowi- w sposób odpowiadający właściwościom i przeznaczeniu rzeczy. - na najemcy ciąży obowiązek dokonywania 
drobnych nakładów, a o potrzebie innych napraw powinien zawiadomić wynajmującego; d), Jeżeli umowa najmu tego 
nie zabrania najemca może bez pytania  o zgodę wynajmującego do oddania przedmiotu najętego osobie trzeciej w 
podnajem albo do bezpłatnego używania 
-  oprócz  najemcy  bezpośrednio  przed  wynajmującym  odpowiada  również  osoba  trzecia,  za  to,  że  rzecz  będzie 
używana  zgodnie  z  obowiązkami  wynikającymi  z  umowy  najmu.  -  stosunek  najemcy  z  osobą  trzecią  rozwiązuje  się 
najpóźniej w chwili zakończenia najmu. Zbycie rzeczy najętej 
 
182. Zbycie rzeczy najętej. W razie zbycia rzeczy  najętej w  czasie trwania najmu nabywca wstępuje w stosunek 
najmu na miejsce zbywcy, może jednak wypowiedzieć najem z zachowaniem ustawowych terminów wypowiedzenia. 
Uprawnienie do wypowiedzenia najmu nie przysługuje nabywcy, jeżeli umowa najmu była zawarta a czas oznaczony z 
zachowaniem formy pisemnej i z data pewną, a rzecz została najemcy wydana. Jeżeli wskutek wypowiedzenia najmu 
przez  nabywcę  rzeczy  najętej  nabywca  jest  zmuszony  zwrócić  rzecz  wcześniej,    niż  byłby  zobowiązany  wg  umowy 
najmu  może  on  żądać  od  zbywcy  naprawienia  szkody.  Najemca  powinien  niezwłocznie  powiadomić  zbywcę  o 
przedwczesnym wypowiedzeniu przez nabywcę, w przeciwnym razie przysługują zbywcy przeciwko najemcy zarzuty, 
których najemca nie podniósł, a których podniesienie pociągnęłoby za sobą bezskuteczność wypowiedzenia ze strony 
nabywcy.  
 
183.  Zakończenie  najmu.  a)  Zgodnie  z  ogólną  zasadą,  każdy  najem  może  być  rozwiązany  na  podstawie  umowy 
stron.  Ponadto  zakończenie  stosunku  najmu  następuje;  1)  jeżeli  najem  został  zawarty  na  czas  oznaczony  -  z 
nadejściem terminu końcowego; 2) jeżeli najem został zawarty na czas nieoznaczony - w skutek wypowiedzenia przez 
każdą ze stron z zachowaniem terminów umownych, a w ich braku z zachowaniem terminów ustawowych. 3) w razie 
kwalifikowanego  naruszenia  przez  najemcę  lub  wynajmującego  obowiązków  wynikających  z  najmu  -  w  skutek 
wypowiedzenia bez zachowania ustawowych terminów wypowiedzenia, ze skutkiem natychmiastowym występującym 
w  chwili,  gdy  wypowiedzenie  doszło  do  adresata.  b)  Upływ  czasu  lub  wypowiedzenie  nie  spowoduje  zakończenia 
najmu, jeżeli strony przedłużą go w drodze umowy. W razie wątpliwości należy uznać ze najem został przedłużony na 
czas nieokreślony. c) Po zakończaniu najmu najemca i inne osoby, które na podstawie umowy z nim zawartej władają 
rzeczą  obowiązane  są  zwrócić  rzecz  wynajmującemu  (art.  675  KC).  (w  stanie  niepogorszonym).  Jeżeli  wynajmujący 
rzecz  ulepszy  to  o  wynikających  z  tego  faktu  skutkach  decyduje  umowa  najmu,  w  przypadku  nieuregulowania  tej 
kwestii  od  decyzji  wynajmującego  zależy  czy  zatrzyma  ulepszenia  za  zapłatą  sumy  odpowiadającej  ich  wartości  czy 
zażąda przywrócenia rzeczy do stanu pierwotnego. 
 
184. Ochrona najemcy. 
Jedną  z  przesłanek  ochrony  najemcy  przed  wypowiedzeniem  najmu  w  ustawowych  terminach  wypowiedzenia  przez 
nabywcę  rzeczy  najętej,  który  wstępuje  w  stosunek  najmu  na  miejsce  dotychczasowego  wynajmującego  stanowi 
zachowanie formy pisemnej kwalifikowanej z datą pewną. 
 
185.  Cechy  dzierżawy  jako  czynności  prawnej.

  Dzierżawa

  to  umowa  wzajemna,  w  której 

wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz lub prawo do używania i pobierania pożytków 
przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a dzierżawca zobowiązuje się płacić wydzierżawiającemu czynsz.694.1; 709; 
Ten typ umowy jest bardzo podobny do najmu i generalnie ustawodawca odsyła do przepisów o najmie. Różni się od 
najmu  tym,  iż  dzierżawca  ma  nie  tylko  uprawnienie  do  używania  przedmiotu  dzierżawy,  ale  także  do  pobierania  z 
niego pożytków, zarówno naturalnych jak i cywilnych. Przedmiotem dzierżawy mogą być tylko takie przedmioty, 
które  dają  pożytki  Np.  grunty  rolne,  przedsiębiorstwo,  zwierzęta  rolne  itd. 

Czas-

tak  jak  przy  najmie,  z  jednym 

wyjątkiem  maksymalny

 

czas  dzierżawy  to  30  lat,  przy  najmie  było  to  10  lat.  Dzierżawę  zawartą  na  czas  dłuższy, 

poczytuje się po upływie tego terminu za zawartą na czas nieoznaczony.  
 
186. Prawa i obowiązki stron w umowie dzierżawy.  
Dzierżawca  powinien  wykonywać  swoje  prawo  zgodnie  z  wymaganiami  prawidłowej  gospodarki  i  nie  może 
zmieniać  przeznaczenia  przedmiotu  dzierżawy  bez  zgody  wydzierżawiającego.  Dzierżawca  ma  obowiązek 
dokonywania napraw niezbędnych do zachowania przedmiotu dzierżawy w stanie niepogorszonym. Jeżeli 

dzierżawca używa rzeczy w sposób sprzeczny z umową lub z przeznaczeniem rzeczy i mimo upomnienia nie 
przestaje jej używać w taki sposób albo, gdy rzecz zaniedbuje do tego stopnia, że zostaje ona narażona na utratę 
lub uszkodzenie, wydzierżawiający może wypowiedzieć dzierżawę bez zachowania terminów wypowiedzenia. Inaczej 
niż  w  najmie  bez  zgody  wydzierżawiającego  dzierżawca  nie  może  oddawać  przedmiotu  dzierżawy  osobie 
trzeciej  do  bezpłatnego  używania  ani  go  poddzierżawiać.  W  razie  naruszenia  powyższego  obowiązku 
wydzierżawiający  może  dzierżawę  wypowiedzieć  bez  zachowania  terminów  wypowiedzenia.  Może,  ale  nie  musi, 
jeżeliby  doszło  do  poddzierżawy  to  nie  stosuje  się  do  niej  przepisu  668.2  o  rozwiązaniu  podnajmu  najpóźniej  z 
chwilą  ustania  stosunku  podstawowego-  najmu.  W  razie  wygaśnięcia  dzierżawy,  umowa  poddzierżawy  utrzymuje 
się  i  podlega  ogólnemu  reżimowi  prawnemu  dzierżawy  (SN)-sporne.  Ze  względu  na  uprawnienie  dzierżawcy 
do  pobierania  pożytków,  czynsz  dzierżawny  może  być  ustalony  także  do  ułamkowej  części  pożytków.    Jeżeli  w 
umowie  zastrzeżono,  że  oprócz  czynszu  dzierżawca  będzie  obowiązany  uiszczać  podatki  i  inne  ciężary  związane  z 
własnością  lub  z  posiadaniem  przedmiotu  dzierżawy  oraz  ponosić  koszty  jego  ubezpieczenia,  ustawowe  prawo 
zastawu przysługujące wydzierżawiającemu zabezpiecza również roszczenie wydzierżawiającego względem dzierżawcy 
o  zwrot  sum,  które  z  powyższych  tytułów  zapłacił.  Terminy  wypowiedzenia  określa  umowa  a  w  braku 
odmiennej  umowy  dzierżawę  gruntu  rolnego  można  wypowiedzieć  na  jeden  rok  naprzód  na  koniec  roku 
dzierżawnego,  inną  zaś  dzierżawę  na  sześć  miesięcy  naprzód  przed  upływem  roku  dzierżawnego.  Po  zakończeniu 
dzierżawy  dzierżawca  obowiązany  jest,  w  braku  odmiennej  umowy,  zwrócić  przedmiot  dzierżawy  w  takim  stanie,  w 
jakim  powinien  się  znajdować  przy  prowadzeniu  prawidłowej  gospodarki.  Jeżeli  dzierżawa  kończy  się  przed 
upływem  roku  dzierżawnego,  dzierżawca  obowiązany  jest  zapłacić  czynsz  w  takim  stosunku,  w  jakim  pożytki, 
które w tym roku pobrał lub mógł pobrać, pozostają do pożytków z całego roku dzierżawnego. W razie zbycia rzeczy 
wydzierżawionej  w  czasie  trwania  dzierżawy  w  stosunek  ten  wstępuje  nabywca  według  reguł  właściwych  dla 
najmu. 
 
187. Ustanie dzierżawy. Dzierżawa zawarta jest na czas oznaczony gaśnie –  podobnie jak  najem – z nadejściem 
terminu  końcowego,  chybże  nastąpiło  tzw.  milczące  jej  przedłużenie  wg  tych  samych  co  przy    najmie  reguł.  Jeżeli 
dzierżawę  zawarto  na  czas  dłuższy  niż  30  lat,  poczytuje  się  ją  po  upływie  tego  terminu  na  czas  ni  oznaczony. 
Dzierżawa  zawarta  na  czas  nie  oznaczony  kończy  się  na  skutek  wypowiedzenia  przez  każdą  ze  stron.  Terminy 
wypowiedzenia  określa  umowa,,  a  w  braku  odpowiednich  postanowień  umowy,  można  ją  wypowiedzieć  na  6 
miesięcy. Po ustaniu dzierżawy dzierżawca obowiązany jest zwrócić wydzierżawiającemu przedmiot w takim stanie, w 
jakim powinien się on znajdować przy prowadzeniu odpowiedniej gospodarki.  
 
188. Różnice między najmem a dzierżawą. 
Podstawowa różnica między najmem a dzierżawą polega na tym, że przedmiotem najmu mogą być wyłącznie rzeczy 
(ruchome  i  nieruchomości),  natomiast  dzierżawione mogą  być  zarówno  rzeczy, jak i prawa (np. prawo użytkowania 
wieczystego). Co więcej, najemca ma prawo tylko do używania rzeczy, natomiast dzierżawca jest uprawniony również 
do pobierania z niej pożytków. Umowy najmu i dzierżawy różnią się zakresem przedmiotu umów oraz zakresem praw 
wynajmującego i wydzierżawiającego, a także funkcją umowy. Umowa dzierżawy ma wyłącznie funkcję gospodarczą. 
Zgodnie z art. 693 kc „wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz do używania i pobierania pożytków 
przez czas oznaczony lub nie oznaczony, a dzierżawca zobowiązuje się płacić wydzierżawiającemu umówiony czynsz.” 
Zaś  w  przypadku  najmu  przedmiotem  umowy  mogą  być  zgodnie  z  art.  659  kc  „przez  umowę  najmu  wynajmujący 
zobowiązuje się oddać najemcy rzecz do używania przez czas oznaczony lub nie oznaczony, a najemca zobowiązuje 
się  płacić  wynajmującemu  umówiony  czynsz”.  Przedmiotem  dzierżawy  mogą  być  tylko  rzeczy  przynoszące  pożytki. 
Ponadto zgodnie z art. 709 kc przedmiotem dzierżawy mogą być również prawa. 
 
189.  Cechy  użyczenia  jako  czynności  prawnej. 

Użyczenie 

to  umowa

,  przez  którą

  użyczający  zobowiązuje  się 

zezwolić biorącemu na czas oznaczony albo nieoznaczony na bezpłatne używanie oddanej mu w tym celu rzeczy-710. 
Świadczenie  użyczającego  polegającego  na  znoszeniu  tego,  że  biorący  używa  rzeczy,  zbliża  użyczenie  do  najmu.  W 
odróżnieniu  od  najmu  użyczenie  jest  umową  nieodpłatną,  ale  inną  niż  darowizna.  Użyczający  nie  dokonuje 
bezpłatnego  świadczenia  kosztem  swojego  majątku,  ponieważ  rzecz  użyczona  nadal  pozostaje  w  jego  majątku. 
Użyczenie skonstruowane zostało jako umowa realna, w związku z tym dochodzi ona do skutku dopiero po wydaniu 
rzeczy użyczonej.  
 
190. Prawa i obowiązki stron w umowie użyczenia. 

Użyczający

- zobowiązuje się jedynie do znoszenia tego, 

że  biorący  używa  rzeczy  już  mu  wydanej.  Odpowiada  on  tylko  za  takie  wady  rzeczy,  które  wyrządziły  biorącemu, 
szkodę  przez  to,  że  wiedząc  o  wadach  nie  zawiadomił  go  o  nich,  chyba,  że  biorący  rzecz  sam  mógł  je  z  łatwością 
zauważyć. Odpowiedzialność na zasadzie winy. 

Biorący w używanie

 -Jeżeli umowa nie określa sposobu używania 

rzeczy,  biorący  może  rzeczy  używać  w  sposób  odpowiadający  jej  właściwościom  i  przeznaczeniu.  Bez  zgody 
użyczającego biorący nie może oddać rzeczy użyczonej osobie trzeciej do używania. Stosunek użyczenia ma charakter 
osobisty.  Jeżeli  biorący  używa  rzeczy  w  sposób  sprzeczny  z  umową  albo  z  właściwościami  lub  z  przeznaczeniem 
rzeczy,  jeżeli  powierza  rzecz  innej  osobie  nie  będąc  do  tego  upoważniony  przez  umowę  ani  zmuszony  przez 
okoliczności(wyjątek),  albo,  jeżeli  rzecz  stanie  się  potrzebna  użyczającemu  z  powodów  nieprzewidzianych  w  chwili 
zawarcia  umowy,  użyczający  może  żądać  zwrotu  rzeczy,  chociażby  umowa  była  zawarta  na  czas  oznaczony. 
Art. 713. Biorący  do  używania  ponosi  zwykłe  koszty  utrzymania  rzeczy  użyczonej.  Jeżeli  poczynił  inne  wydatki  lub 

nakłady na rzecz, stosuje się odpowiednio przepisy o  prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia.-752-757. Natomiast 
nie może żądać od użyczającego dokonania żadnych nakładów na rzecz użyczoną. Art. 714. Biorący do używania jest 
odpowiedzialny za przypadkową utratę lub uszkodzenie rzeczy, jeżeli jej używa w sposób sprzeczny z umową albo z 
właściwościami lub z przeznaczeniem rzeczy, albo, gdy nie będąc do tego upoważniony przez umowę ani zmuszony 
przez okoliczności powierza rzecz innej osobie, a rzecz nie byłaby uległa utracie lub uszkodzeniu, gdyby jej używał w 
sposób  właściwy  albo  gdyby  ją  zachował  u  siebie. Roszczenie  użyczającego  przeciwko  biorącemu  do  używania  o 
naprawienie szkody za uszkodzenie lub pogorszenie rzeczy, jak również roszczenia biorącego do używania przeciwko 
użyczającemu  o  zwrot  nakładów  na  rzecz  oraz  o  naprawienie  szkody  poniesionej  wskutek  wad  rzeczy  przedawniają 
się z upływem roku od dnia zwrotu rzeczy. 
 
191.  Ustanie  użyczenia.  Użyczenie  kończy  się  z  upływem  terminu  określonego  w  umowie.  Użyczenie  zawarte  na 
czas  nie  oznaczony  wygasa,  gdy  biorący  uczynił  z  rzeczy  użytek  odpowiadający  umowie  albo  gdy  upłynął  czas,  w 
ciągu którego ten użytek uczynił. Umowa może wskazywać także inne zdarzenia powodujące zakończenie użyczenia. 
Niezwłocznego wydania rzeczy użyczający może w każdym czasie żądać, jeżeli: a) rzecz jest niewłaściwie używanie, 
b)  została  bezpodstawnie  powierzona  osobie  trzeciej,  c)  stała  się  użyczającemu  potrzebna  z  powodów  nie 
przewidzianych  w chwili zawarcia umowy. Biorący w używanie obowiązany jest zwrócić rzecz użyczającemu w stanie 
nie pogorszonym, przy czym nie ponosi odpowiedzialności za normalne jej zużycie. Obowiązek powyższy ciąży także 
na osobie, której biorący w użyczenie rzecz powierzył.  
 
192. Cechy pożyczki jako czynności prawnej. Pożyczka jest umową, przez którą dający pożyczkę zobowiązuje 
się  przenieść  na  własność  biorącego  pożyczkę  określoną  ilość  pieniędzy,  albo  rzeczy  oznaczonych  tylko,  co  do 
gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tej samej jakości. Biorący 
pożyczkę uzyskuje możliwość korzystania przez pewien czas z wartości majątkowych przekazanych mu przez dającego 
pożyczkę.  Umowa  pożyczki  jest 

umową  konsensualną

  (nie  realną-ważne).  Jej  zawarcie,  gdy  przekracza  500  zł 

powinno  być  stwierdzone  pismem-  ad  probationem  (wyjątek-  między  przedsiębiorcami).  Jest  czynnością  prawną 

dwustronnie zobowiązującą

, lecz 

nie wzajemną

, ponieważ obowiązek zwrotu pożyczki nie stanowi ekwiwalentu 

jej dania. Może być daremna lub odpłatna. Z odsetkami lub bez. Zawsze polega na przeniesieniu własności (różnica 
od najmu i użyczenia).  
 
193.  Prawa  i  obowiązki  stron  w  umowie  pożyczki.  Obowiązek  wydania  przedmiotu  pożyczki  ustaje  w  2 
przypadkach:1)  Dający  pożyczkę  może  odstąpić  od  umowy  i  odmówić  wydania  przedmiotu  pożyczki,  jeżeli  zwrot 
pożyczki  jest  wątpliwy  z  powodu  złego  stanu  majątkowego  drugiej  strony.  Uprawnienie  to  nie  przysługuje 
dającemu pożyczkę, jeżeli w chwili zawarcia umowy o złym stanie majątkowym drugiej strony wiedział lub z łatwością 
mógł się dowiedzieć. (Pogorszenie się stanu majątkowego dającego pożyczkę po zawarciu umowy, co powoduje jego 
odstąpienie  i  nie  wydanie  przedmiotu  pożyczki);2)Przedawnienie-  Roszczenie  biorącego  pożyczkę  o  wydanie 
przedmiotu  pożyczki  przedawnia  się  z  upływem  sześciu  miesięcy  od  chwili,  gdy  przedmiot  miał  być  wydany.  Dający 
pożyczkę ponosi odpowiedzialność za wady fizyczne i prawne wydanej rzeczy 724. Biorący pożyczkę jest zobowiązany 
do  odebrania  przedmiotu  pożyczki,  przysługuje  mu  natomiast  roszczenie  o  wydanie.  Powinien  on  wrócić  przedmiot 
pożyczki w terminie  umówionym. Jeżeli termin zwrotu pożyczki nie jest  oznaczony, dłużnik obowiązany jest zwrócić 
pożyczkę w ciągu sześciu tygodni po wypowiedzeniu przez dającego pożyczkę. 
 
194.  Odpowiedzialność  za  wady  rzeczy  pożyczonych.  Art.  724  KC  jeżeli  rzeczy  otrzymane  przez  biorącego 
pożyczkę mają wady, dający pożyczkę obowiązany jest do naprawienia szkody, którą wyrządził biorącemu przez to, że 
wiedząc  o  wadach  nie  zawiadomił  go  o  nich.  Przepisu  powyższego  nie  stosuje  się  w  wypadku,  gdy  biorący  mógł  z 
łatwością wadę zauważyć.  
 
195. Pożyczka a użyczenie. 
Pożyczka  jest  umową  na  mocy  której  dający  pożyczkę  zobowiązuje  się  przenieść  na  własność  biorącego  określoną 
ilość  pieniędzy  albo  rzeczy  oznaczonych  tylko  co  do  gatunku,  a  biorący  zobowiązuje  się  zwrócić  tę  samą  ilość 
pieniędzy 

albo 

tę 

samą 

ilość 

rzeczy 

tego 

samego 

gatunku 

i 

tej 

samej 

jakości. 

Umowa pożyczki może zostać zawarta ustnie, ale gdy wartość przedmiotu pożyczki przekracza 500 zł, powinna ona 
zostać zawarta na piśmie. Mimo podpisania umowy dający pożyczkę może od niej odstąpić /nie wydawać przedmioty 
pożyczki/, 

gdy 

jej 

zwrot 

jest 

wątpliwy 

z 

powodu 

złego 

stanu 

majątkowego 

drugiej 

strony. 

W przypadku pożyczania rzeczy, jeśli okaże się, że otrzymana przez biorącego pożyczkę rzecz posiada wady, dający 
pożyczkę  jest  zobowiązany  do  naprawienia  szkody  jaką  wyrządził  biorącemu  przez  to,  że  wiedząc  o  wadach  nie 
zawiadomił  go  o  nich.  Termin  zwrotu  pożyczki  może  być  oznaczony  lub  też  nieoznaczony.  Jeśli  termin  został 
nieoznaczony, biorący jest zobowiązany do wydania przedmiotu pożyczki z upływem sześciu miesięcy od chwili, gdy 
przedmiot  miał  być  wydany.  Roszczenie  biorącego  pożyczkę  o  wydanie  przedmiotu  pożyczki  przedawnia  się  z 
upływem 

sześciu 

miesięcy 

od 

chwili, 

gdy 

przedmiot 

miał 

być 

wydany. 

Użyczenie  jest  umową  na  mocy  której  użyczający  zezwala  biorącemu,  przez  oznaczony  lub  nie  oznaczony  czas,  na 
bezpłatne  używanie  oddanej  mu  w  tym  celu  rzeczy.  Biorący  do  używania  ponosi  zwykłe  koszty  utrzymania  rzeczy 
użyczonej.  W  przypadku  utraty,  uszkodzenia,  lub  używania  rzeczy  niezgodnie  z  umową  /jej  właściwościami  lub 
przeznaczeniem/  biorący  może  ponieść  odpowiedzialność,  którą  można  określić  w  umowie  użyczenia.  Również 

wówczas użyczający może żądać zwrotu rzeczy, chociażby umowa była zawarta na czas oznaczony. Użyczający może 
także zażądać zwrotu rzeczy jeśli okaże się mu potrzebna z powodów nie przewidzianych w chwili zawarcia umowy. 
Gdy  umowa o użyczenie jednej rzeczy została podpisana z kilkoma osobami ich odpowiedzialność jest solidarna. Po 
zakończeniu użyczenia biorący do używania obowiązany jest zwrócić użyczającemu rzecz w stanie nie pogorszonym. 
Jednakże  biorący  nie  ponosi  odpowiedzialności  za  zużycie  rzeczy  będące  następstwem  prawidłowego  używania. 
Roszczenie użyczającego w stosunku do biorącego do używania o naprawienie szkody za uszkodzenie lub pogorszenie 
rzeczy,  jak  również  roszczenia  biorącego  do  używania  przeciwko  użyczającemu  o  zwrot  nakładów  na  rzecz  oraz  o 
naprawienie szkody poniesionej wskutek wad rzeczy przedawniają się z upływem roku od dnia zwrotu rzeczy. Umowa 
użyczenia może dotyczyć tylko rzeczy. Jeśli umowa będzie dotyczyć pieniędzy, to gdy nawet strony podpiszą umowę 
użyczenia, będzie to umowa pożyczki. 
 
196.  Cechy  umowy  zlecenie  jako  czynności  prawnej.  W  umowie  zlecenia  występują  dwie  strony:  dający 
zlecenie  i  przyjmujący  zlecenie.  Do  essentialia  negotii  tej  umowy  należy  zobowiązanie  przyjmującego  zlecenie  do 
dokonania  określonej  czynności  prawnej  dla  dającego  zlecenie  734.1.  Np.  Zawarcie  umowy,  złożenie  oferty, 
prowadzenie przez adwokata sprawy przed sądem. Zlecenie w ujęciu KC nie obejmuje umów, w których przedmiotem 
świadczenia  jest  spełnienie  usługi  polegającej  na  czynności  faktycznej.  Jednakże  na  mocy  art.750  do  umów  takich 
stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu, gdy nie podlegają one przepisom innej umowy nazwanej. Umowy takie 
to  Np.  umowy  o  leczenie,  pielęgnowanie,  o  wychowywanie,  o  naukę.  Zobowiązanie  biorącego  zlecenie  polega  na 
świadczeniu  określonych,  a  więc  zindywidualizowanych  czynności  prawnych  i  to  w  sposób  pozwalający  mu  na 
samodzielne organizowanie odpowiednich działań. Cecha ta. M.in. odróżnia ten typ stosunku prawnego od stosunku 
pracy. Przyjmujący zlecenie zobowiązuje się jedynie do dokonania umówionych czynności, nie odpowiada  natomiast 
za  to,  że  pożądany  przez  dającego  zlecenie  rezultat  zostanie  osiągnięty.  Np.  adwokat  za  wygranie  sprawy. 
Przyjmujący  zlecenie  powinien  dokonać  należytej  staranności,  aby  cel  ten  osiągnąć.  Z  uwagi  na  to,  że  miarą 
wykonania  zobowiązania  nie  jest  osiągnięcie  ściśle  oznaczonego  rezultatu,  lecz  samodzielne  staranne  działanie, 
będące zawsze przedmiotem nieostrych  ocen, zatem  stosunek zlecenia znamionuje w silnym  stopniu zaufanie, jakie 
powinien dający do przyjmującego zlecenie. Umowa zlecenia Może być czynnością 

odpłatną jak i nieodpłatną

. Wśród 

umów o świadczenie usług zasadą jest nieodpłatność. Jeżeli nieodpłatność nie została zastrzeżona w umowie ani nie 
wynika  z  okoliczności,  za  wykonanie  zlecenia  należy  się  wynagrodzenie.  W  odniesieniu  do  zlecenia  odpłatnego  jest 
kwestią  sporną  czy  należy  ono  do  umów  wzajemnych.  Zlecenie  jest  umową 

konsensualną  i  dwustronnie 

zobowiązującą

, także wtedy, gdy nie ma charakteru odpłatnego. Forma  umowy zlecenia może być dowolna, chyba, 

że zlecenie łączy się z pełnomocnictwem, dla którego wymagana jest forma szczególna. 
 
197.  Zlecenie  a  pełnomocnictwo.  Spełnienie  określonej  czynności  prawnej  dla  dającego  zlecenie  oznacza 
dokonanie  czynności  dotyczącej  jego  sfery  prawnej.  Może  ono  przybrać  różną  postać.  1)  Działanie  przyjmującego 
zlecenie może polegać na dokonaniu czynności w imieniu dającego zlecenie, a więc z tym skutkiem, że odpowiednie 
prawa  lub  obowiązki  nabywa  bezpośrednio  dający  zlecenie.  W  takim  przypadku  dokonujący  czynności  działa  jako 
pełnomocnik dającego zlecenie. Odrębne tzn. obok zlecenia, udzielenie pełnomocnictwa 95 nie jest jednak potrzebne, 
ponieważ  art.  734.2  W  braku  odmiennej  umowy  zlecenie  obejmuje  umocowanie  do  wykonania  czynności  w  imieniu 
dającego  zlecenie.  Przyjmujący  zlecenie  występuje  wówczas  w  roli  pełnomocnika,  a  dający  zlecenie  w  roli 
mocodawcy.  Dopiero  innego  rodzaju  postanowienie  zawarte  w  umowie  zlecenie  uchyla  domniemanie 
pełnomocnictwa. Połączenie zlecenia z pełnomocnictwem stwarza taką sytuację prawną, że przyjmujący zlecenie jest 
nie tylko upoważniony, ale i zobowiązany do działania w imieniu dającego zlecenie. Zlecenie w tym wypadku oznacza 
stosunek  będący  podstawą  pełnomocnictwa  w  rozumieniu  101  i  106.  2)Zgodnie  z  treścią  zlecenia,  działanie  dla 
dającego zlecenie może polegać na dokonaniu przez przyjmującego zlecenie czynności prawnej w imieniu  własnym, 
lecz na rachunek dającego zlecenie. Nabywa on wtedy określone prawo na swoje nazwisko z tym, że ma obowiązek 
przenieść to prawo na dającego zlecenie. Przyjmujący zlecenie występuje wówczas w roli tzw. zastępcy pośredniego. 
 
198.  Prawa  i  obowiązki  zleceniodawcy.  Po  stronie  dającego  istnieje  obowiązek  pokrycia  wydatków 
przyjmującego zlecenie związanych z należytym wykonaniem zlecenia oraz zwolnienia go z zaciągniętych w tym celu 
zobowiązań,  np.  przez  zapłatę,  przejęcie  długu.  Jeżeli  zlecenie  jest  odpłatne  najważniejszym  obowiązkiem  dającego 
zlecenie  jest  zapłata  wynagrodzenia.  Należy  się  ono  przyjmującemu  zlecenie  dopiero  po  jego  wykonaniu,  a  więc  z 
dołu,  ale  terminy  zapłaty  mogą  być  w  umowie  inaczej  ustalone.  W  razie  wspólnego  udzielenia  zlecenia  przez  kilka 
osób, odpowiadają one solidarnie względem przyjmującego zlecenia.  
 
  199.  Prawa  i  obowiązki  zleceniobiorcy.    Podstawowym  obowiązkiem  przyjmującego  zlecenie  jest 
dokonanie przewidzianej w umowie czynności z należytą starannością. Bez względu czy umowa będzie płatna czy 
nieodpłatna  to  on  odpowiada  nawet  za  szkodę  wyrządzoną  nieumyślnie.  Przyjmujący  zlecenie  powinien  wykonać  je 
osobiście,  chyba,  że  umowa  lub  zwyczaj  stanowią  inaczej  lub  zmuszają  go  ku  temu  okoliczności,  jednak  wtedy 
zawiadamia o tym dającego zlecenie i odpowiada za niewłaściwe działania, substytuta tylko w razie winy w wyborze. 
W  pozostałych  przypadkach  odpowiada  na  zasadzie  ryzyka.  Przyjmujący  zlecenie  powinien  udzielać  dającemu 
zlecenie  potrzebnych  wiadomości  o  przebiegu  sprawy,  a  po  wykonaniu  zlecenia  lub  po  wcześniejszym  rozwiązaniu 
umowy  złożyć  mu  sprawozdanie.  Powinien  mu  wydać  wszystko,  co  przy  wykonaniu  zlecenia  dla  niego  uzyskał, 
chociażby  w  imieniu  własnym.  Przyjmującemu  zlecenie  nie  wolno  używać  we  własnym  interesie  rzeczy  i  pieniędzy 

dającego zlecenie. Jeżeli kilka osób dało lub przyjęło zlecenie wspólnie, ich odpowiedzialność względem drugiej strony 
jest solidarna. 
 
200. Ochrona zaufania w stosunku zlecenia.  
zlecenie  opiera  się  na  wzajemnym  zaufaniu  stron,  art.  746    k.c.  pozwala,  wypowiedzieć  umowę  zlecenia  każdej  ze 
stron w każdym  czasie, nawet bez ważnych powodów. Uregulowanie to dotyczy także umów  zlecenia zawartych na 
czas oznaczony. Jego ratio, tj. ochrona wzajemnego   zaufania stron  umowy zlecenia, jest w pełni aktualna także w 
odniesieniu do umów  zlecenia zawartych na czas oznaczony. Uprawnienie do wypowiedzenia   zlecenia ma charakter 
uprawnienia  prawokształtującego,  a  złożone  oświadczenie  o  wypowiedzeniu  wywiera  skutek  ex  nunc,  tj.  od  chwili  
złożenia  Zgodnie z art. 746 § 1 zdanie drugie k.c., dający zlecenie, w razie dokonania  wypowiedzenia, obowiązany 
jest  zwrócić  przyjmującemu  zlecenie  wydatki    poczynione  przez  niego  w  celu  należytego  wykonania  zlecenia;  w 
przypadku    odpłatnego  zlecenia  powinien  mu  także  uiścić  część  wynagrodzenia    odpowiadającego  jego 
dotychczasowym czynnościom, a jeżeli wypowiedzenie  nastąpiło bez ważnego  powodu - ponadto  naprawić szkodę.  
Wynikająca z art.  746 k.c.  norma pozwalająca wypowiedzieć zlecenie każdej  ze stron w każdym  czasie,  nawet bez 
ważnych powodów, ma charakter względnie  
obowiązujący. W umowie zlecenia można więc wyłączyć tę możliwość w  odniesieniu do jednej lub obu stron. Wobec 
brzmienia art. 746 § 3 k.c., zgodnie z  którym nie można zrzec się z góry uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z  
ważnych powodów, nieważna byłaby tylko  klauzula  wyłączająca w odniesieniu do którejkolwiek ze stron  możliwość  
wypowiedzenia zlecenia z ważnych powodów 
 
201. Zlecenie a substytucja. 
Art.  738  §1  KC  wyraża  obowiązek  osobistego  wykonania  zobowiązania  przez  przyjmującego  zlecenie.  Nie  jest  to 
generalny  zakaz  korzystania  z  pomocy  innych  osób,  ale  zakaz  powierzenia  wykonania  zlecenia  osobie  trzeciej,  czyli 
przekazania  wszystkich  lub  niektórych  działań  składających  się  na  świadczenie  do  samodzielnego  wykonania  innej 
osobie.  Zakaz  zastępstwa  (substytucji)  może  być  uchylony  w  umowie,  a  ponadto  nie  obowiązuje  wówczas,  gdy 
korzystanie  z  zastępstwa  jest  powszechną  i  ustaloną  praktyką  w  danym  środowisku  przy  wykonywaniu  czynności 
danego  rodzaju.  Mimo  obowiązku  osobistego  wykonania  zlecenia  przyjmujący  zlecenie  może  powierzyć  je  osobie 
trzeciej,  jeżeli  osobiste  dokonanie  zleconej  czynności  uniemożliwiają  mu  okoliczności.    Zakres  odpowiedzialności 
przyjmującego  zlecenie  za  działania  i  zaniechania  zastępcy  zależy  od  tego  czy  substytucja  była  dozwolona  i  czy 
przyjmujący zlecenie zawiadomił niezwłocznie dającego zlecenie o osobie i miejscu zamieszkania zastępcy. Jeżeli oba 
warunki  są  spełnione,  a  zastępca  nie  wykonuje  lub  nienależycie  wykonuje  zleconą  czynność,  przyjmujący  zlecenie 
odpowiada wyłącznie wówczas, gdy swojego zastępcę wybrał bez dołożenia należytej staranności. Jeżeli przyjmujący 
zlecenie  nie  mógł  korzystać  z  zastępstwa  lub  nie  dokonał  wymaganego  zawiadomienia,  za  działania  i  zaniechania 
zastępcy odpowiada na zasadzie ryzyka według art. 474 KC. Za wykonanie zlecenia wobec dającego zlecenie zawsze 
odpowiada  również  zastępca.  W  przypadku  odpowiedzialność  z  art.  474  KC  przyjmujący  zlecenie  i  zastępca 
odpowiadają  solidarnie.  Ponadto  w  razie  niedozwolonej  substytucji  art.  739  KC  przewiduje  odpowiedzialność 
przyjmującego  zlecenie  za  utratę  lub  uszkodzenie  rzeczy  należącej  do  dającego  zlecenie  niezależnie  od  przyczyny 
szkody (odpowiedzialność za przypadek). Sens tej odpowiedzialności polega na tym, że nie istotna jest bezpośrednia 
przyczyna utraty lub uszkodzenia rzeczy i to czy przyjmujący zlecenie ponosi za nią odpowiedzialność według art. 472 
KC i następnych. 
Przesłankami odpowiedzialności są: 
1) 

niedozwolona substytucja (jako nienależyte wykonanie zobowiązania) 

2) 

szkoda w postaci utraty lub uszkodzenia rzeczy oraz  

3) 

jakikolwiek (niekoniecznie normalny) związek przyczynowy między zastępstwem a szkodą. 

Ciężar dowodu braku związku przyczynowego spoczywa na przyjmującym zlecenie, który musi wykazać, że utrata lub 
uszkodzenie rzeczy nastąpiłoby także wówczas, gdyby sam zlecenie wykonywał. 
 
202. Ustanie zlecenia.  Z reguły stosunek zlecenia ustaje przez jego wykonanie. Każda ze stron może stosunek ten 
w  dowolnym  czasie  wypowiedzieć  ze  skutkiem  natychmiastowym.  Nie  można  zrzec  się  z  góry  uprawnienia 
do  wypowiedzenia  zlecenia  z  ważnych  powodów.  Śmierć  dającego  zlecenie  albo  utrata  przez  niego  zdolności  do 
czynności  prawnych  nie  powoduje  w  braku  odmiennej  umowy  wygaśnięcia  zlecenia.  Na  odwrót  jest  w  przypadku 
śmierci  przyjmującego  zlecenie.  W  razie  wypowiedzenia  przez  dającego  zlecenie  jest  on  obowiązany  do  zwrotu 
wydatków, a jeśli zlecenie miało charakter odpłatny do zapłaty części wynagrodzenia. Ponadto z wypowiedzeniem bez 
ważnego powodu, przez którąkolwiek ze stron łączy się obowiązek naprawienia szkody. Roszczenia z umowy zlecenia 
przedawniają  się  w  zasadzie  według  przepisów  ogólnych,  117  ale:  Art. 751. Z  upływem  lat  dwóch  przedawniają 
się: 1)   roszczenia  o  wynagrodzenie  za  spełnione  czynności  i  o  zwrot  poniesionych  wydatków  przysługujące 
osobom,  które  stale  lub  w  zakresie  działalności  przedsiębiorstwa  trudnią  się  czynnościami  danego  rodzaju;  to  samo 
dotyczy roszczeń z tytułu zaliczek udzielonych tym osobom; 
2)roszczenia  z  tytułu  utrzymania,  pielęgnowania,  wychowania  lub  nauki,  jeżeli  przysługują  osobom 
trudniącym się zawodowo takimi czynnościami albo osobom utrzymującym zakłady na ten cel przeznaczone. 
 
203.  Cechy  umowy  o  dzieło  jako  czynności  prawnej.  W  umowie  o  dzieło  występują  dwie  strony  przyjmujący 
zamówienie i zamawiający. Do essentialia negotii tej  umowy  należy zobowiązanie się przyjmującego zamówienie do 

wykonania oznaczonego dzieła a zamawiającego do zapłaty wynagrodzenia. Świadczenia te są ze sobą powiązane w 
ten  sposób,  że  umowa  przybiera  postać  umowy  wzajemnej.  W  odróżnieniu  od  umowy  zlecenia  i  umowy  o  pracę 
wykonanie  dzieła  polega  nie  na  samym  tylko  prowadzeniu  działalności,  ale  i  na  doprowadzeniu  do  oznaczonego 
rezultatu.  A  zatem  rezultat  ten  powinien  być  z  góry  to  znaczy  w  umowie  dokładnie  i  według  obiektywnie 
sprawdzalnych  cech  określony,  zaś  jego  osiągnięcie  musi  być 

przez  strony

 

uważane

 

za  pewne

-ważne,  nie  jedynie 

prawdopodobne.  Nie  może  być  przedmiotem  takiej  umowy  dzieło  literackie.  Rezultat  w  postaci  dzieła  jest  zawsze 
wytworem  przyszłej  indywidualnej  działalności  człowieka,  co  odróżnia  umowę  o  dzieło  od  sprzedaży.  Działalność  w 
umowie  o  dzieło  na  podobieństwo  umowy  zlecenia  a  w  przeciwieństwie  do  umowy  o  pracę-samodzielnie  realizuje 
przyjmujący  zamówienie.  Charakteru  dzieła  nie  mają  takie  dokonania  jak  Np.  nauczanie  kogoś  języka  obcego, 
wygłoszenie  wykładu,  wykonanie  określonej  produkcji  artystycznej-  koncertu,  przedstawienia  teatralnego,  (Choć  SN 
orzekał  różnie).  W  umowie  o  dzieło  zamawiający  zobowiązuje  się  do  zapłaty  wynagrodzenia,  ale  do  zawarcia  tej 
umowy  nie  jest  konieczne,  aby  strony  określiły  w  niej  wysokość  należnego  wynagrodzenia-  nawet  przez  wskazanie 
tylko  podstaw  do  jego  ustalenia.  Art. 628. § 1. Wysokość  wynagrodzenia  za  wykonanie  dzieła  można  określić  przez 
wskazanie podstaw do jego ustalenia. Jeżeli strony nie określiły wysokości wynagrodzenia ani nie wskazały podstaw 
do jego ustalenia, poczytuje się w razie wątpliwości, że strony miały  na myśli zwykłe wynagrodzenie za dzieło tego 
rodzaju.  Jeżeli  także  w  ten  sposób  nie  da  się  ustalić  wysokości  wynagrodzenia,  należy  się  wynagrodzenie 
odpowiadające  uzasadnionemu  nakładowi  pracy  oraz  innym  nakładom  przyjmującego  zamówienie.  Umowa  o  dzieło 
jest 

umową  dwustronnie  zobowiązującą

  interes  zamawiającego  polega  na  uzyskaniu  odpowiadającego  jego 

indywidualnym  potrzebom  rezultatu,  w  związku,  z  czym  konieczna  jest  rozbudowana  regulacja  dotycząc  fazy 
wykonawstwa  a  także  odpowiednia  ochrona  na  wypadek  niewłaściwej  jakości  dzieła.  Przepisy  KC  nie  przewidują 
obowiązku osobistego wykonania dzieła przez przyjmującego zamówienie. Sposób wykonania dzieła określa umowa, a 
przyjmujący zamówienie  nie jest pyzatym  obowiązany stosować się do wskazówek dawanych przez zamawiającego. 
Natomiast zamawiającemu służy uprawnienie do kontrolowania wykonania dzieła, a mianowicie, co do terminowości 
prowadzonych prac oraz prawidłowości wykonawstwa art. 635 i 636 KC. W pierwszym przypadku stwierdziwszy takie 
opóźnienie  z  rozpoczęciem  lub  wykończeniem  dzieła,  że  nie  jest  prawdopodobne  ukończenie  dzieła  w  czasie 
umówionym  może  on  od  umowy  natychmiast  odstąpić.  Również  wadliwe  albo  sprzeczne  z  umową  wykonywanie 
dzieła upoważnia zamawiającego do odstąpienia od umowy albo do powierzenia dalszych prac innej osobie na koszt i 
niebezpieczeństwo przyjmującego zamówienie, ale dopiero po jego wezwaniu do zmiany sposobu wykonywania działa 
we wskazanym odpowiednim terminie 
 
 
204. Ustalanie wynagrodzenia w umowie o dzieło. 
Zamawiający obowiązany jest uiścić należne wynagrodzenie w chwili oddania dzieła ,jeżeli w umowie nie zastrzeżono 
innego  terminu.  W  praktyce  są  dwa  rodzaje  ustalania  wynagrodzenia:  ryczałtowe  –  polega  na  określeniu  z  góry 
wysokości  wynagrodzenia  w  oznaczonej  kwocie,  Wynagrodzenie  to  należy  się  przyjmującemu  zamówienie  bez 
względu  na  rzeczywiste  koszty.  Kosztorysowe  –  obejmuje  jedynie  zestawienie  potrzebnych  do  wykonania  dzieła 
materiałów  i  planowanych  prac  z  podaniem  cen  jednostkowych.  Na  tej  podstawie  po  wykonaniu  dzieła  określa  się 
należne wynagrodzenie.  Ustalenie wynagrodzenia kosztorysowego ma charakter elastyczny : - zmiana cen lub stawek 
dokonana  w  toku  wykonywania  dzieła  jest  uwzględniona  przy  ustaleniu  wynagrodzenia,  -  plan  zamierzonych  prac 
może ulec modyfikacji w toku wykonywania dzieła. Wyjątek-Jeżeli wskutek zmiany stosunków, której nie można było 
przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu zamówienie rażącą stratą, sąd może podwyższyć ryczałt lub 
rozwiązać umowę. Przyjmujący zamówienie nie może jednak żądać rozwiązania umowy w skutek zmiany stosunków, 
jeżeli  zmiana  nastąpiła  w  okresie,  gdy  był  on  w  zwłoce  z  wykonaniem  dzieła.  Mimo  niewykonania  dzieła  ciąży  na 
zamawiającym  obowiązek  zapłacenia  wynagrodzenia  także  w  następujących  przypadkach:1)Jeżeli  wykonanie  dzieła 
doznało  przeszkody  z  przyczyn  dotyczących  zmawiającego  639  nawet  przez  niego  niezawinionych.  2)Jeżeli  dzieło 
uległo zniszczeniu lub uszkodzeniu wskutek wadliwości materiału dostarczonego przez zamawiającego lub następstwie 
wykonania  dzieła  wg  jego  wskazówek.  3)jeżeli  zamawiający  bez  uzasadnionej  przyczyny  odstępuje  od  umowy.  W 
przypadkach  1  i  3  zamawiający  może  jednak  odliczyć  to,  co  przyjmujący  zamówienie  oszczędził  z  powodu 
niewykonania dzieła.(Wartość materialna, koszt robocizny) 
 
205. Prawa i obowiązki wykonawcy dzieła 
Zasadniczym  obowiązkiem  przyjmującego  zamówienie  jest  wykonanie  dzieła  w  sposób  prawidłowy  i  w  oznaczonym 
terminie  ,  a  zamawiającego-  zapłata  wynagrodzenia.  Jeżeli  termin  nie  został  wskazany  w  umowie  ,  świadczenie 
powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania.  Nie ma osobistego obowiązku wykonania  
dzieła  przez  przyjmującego  zamówienie.  Sposób  wykonania  określa  umowa  ,a  przyjmujący  zamówienie  nie  jest 
obowiązany  stosować  się  do  wskazówek  zamawiającego.  Może  się  do  nich  zastosować  na  ryzyko  zamawiającego. 
Natomiast zamawiającemu służy uprawnienie do kontrolowania wykonania dzieła a mianowicie do terminowości  oraz 
prawidłowości  wykonawstwa.  Gdy  stwierdzi  on  opóźnienie  może  od  umowy  natychmiast  odstąpić.  Wadliwe  albo 
sprzeczne z umową wykonanie uprawnia zamawiającego do odstąpienia od umowy. 
Przyjmujący  obowiązany  jest  z  reguły  dostarczyć  odpowiednie  materiały  do  wykonania    dzieła.    Obowiązek  może 
jednak przyjąć zamawiający. Przyjmujący obowiązany jest użyć dostarczony materiał ,przedstawić rachunek i zwrócić 
nie zużytą część.  

Do  wykonania  dzieła  potrzebne  jest  często  współdziałanie  stron.  Jeżeli  zamawiający  mimo  wezwania  i  wyznaczenia 
terminu odmawia współdziałania ,przyjmujący zamówienie może odstąpić od umowy. 
Gotowe dzieło przyjmujący ma obowiązek wydać a zamawiający odebrać ale tylko wtedy gdy przyjmujący zamówienie 
wydaje je zgodnie ze swoim zobowiązaniem. 
 
206. Prawa i obowiązki zamawiającego 
W umowie o dzieło występują dwie strony przyjmujący zamówienie i zamawiający. Do essentialia negotii tej umowy 
należy  zobowiązanie  się  przyjmującego  zamówienie  do  wykonania  oznaczonego  dzieła  a  zamawiającego  do  zapłaty 
wynagrodzenia.  W  umowie  o  dzieło  zamawiający  zobowiązuje  się  do  zapłaty  wynagrodzenia,  ale  do  zawarcia  tej 
umowy  nie  jest  konieczne,  aby  strony  określiły  w  niej  wysokość  należnego  wynagrodzenia-  nawet  przez  wskazanie 
tylko  podstaw  do  jego  ustalenia.  Zamawiającemu  służy  uprawnienie  do  kontrolowania  wykonania  dzieła,  a 
mianowicie,  co  do  terminowości  prowadzonych  prac  oraz  prawidłowości  wykonawstwa  art.  635  i  636  KC.  Z  reguły 
przyjmujący  zamówienie  obowiązany  jest  dostarczyć  odpowiednie  materiały  potrzebne  do  wykonania  dzieła. 
Obowiązek taki może przyjąć zamawiający w przypadku takim przyjmujący zamówienie powinien zbadać przydatność 
dostarczonego materiału i niezwłocznie zawiadomić zamawiającego, jeżeli materiał jest nieodpowiedni, gdy mimo to 
zamawiający  obstaje  przy  wykorzystaniu  dostarczonego  materiału  ponosi  ryzyko  z  wynikających  stąd  skutków. 
Zamawiający nie może odmówić zapłaty wynagrodzenia mimo niewykonania dzieła, jeżeli przyjmujący zamówienie był 
gotów  je  wykonać,  lecz  doznał  przeszkody  z  przyczyn  dotyczących  zamawiającego.  Jednakże  w  wypadku  takim 
zamawiający może odliczyć to, co przyjmujący zamówienie oszczędził z powodu niewykonania dzieła. Art. 634. Jeżeli 
materiał dostarczony przez zamawiającego nie nadaje się do prawidłowego wykonania dzieła albo,  jeżeli zajdą inne 
okoliczności,  które  mogą  przeszkodzić  prawidłowemu  wykonaniu,  przyjmujący  zamówienie  powinien  niezwłocznie 
zawiadomić  o  tym  zamawiającego.  Przyjmujący  zamówienie  nie  może  żądać  podwyższenia  wynagrodzenia,  jeżeli 
wykonał prace dodatkowe bez uzyskania zgody zamawiającego. Zamawiający obowiązany jest odebrać dzieło, które 
przyjmujący  zamówienie  wydaje  mu  zgodnie  ze  swym  zobowiązaniem.  Jeżeli  zamawiający  nie  odebrał  gotowego 
działa  z  powodu  wady  może  także  powierzyć  poprawieni  go  innej  osobie  na  koszt  przyjmującego  zamówienie.  Gdy 
wady usunąć się nie dadzą albo, gdy z okoliczności wynika, że przyjmujący zamówienie nie zdoła ich usunąć w czasie 
odpowiednim, zamawiający może od umowy odstąpić, jeżeli wady są istotne; jeżeli wady nie są istotne, zamawiający 
może  żądać  obniżenia  wynagrodzenia  w  odpowiednim  stosunku.  To  samo  dotyczy  wypadku,  gdy  przyjmujący 
zamówienie nie usunął wad w terminie wyznaczonym przez zamawiającego. 
 
207. Rękojmia za wady dzieła. Za wady dzieła zarówno fizyczne jak i prawne, przyjmujący zamówienie odpowiada 
wg zasad określonych w przepisach o rękojmi przy sprzedaży. Przyjmujący zamówienie odpowiada za wady prawne 
Np.  za  zużycie  cudzego  materiału,  przy  wadach  fizycznych  odpowiedzialność  ta  obejmuje  także  wadliwości  użytych 
materiałów lub części zamiennych wyprodukowanych przez osoby trzecie. W odróżnieniu od rękojmi przy sprzedaży, 
należy mieć na względzie czy wady dadzą się, czy nie dadzą usunąć. Jeżeli zamawiający nie odebrał gotowego działa 
z  powodu  wady  może  także  powierzyć  poprawieni  go  innej  osobie  na  koszt  przyjmującego  zamówienie.  Gdy  wady 
usunąć  się  nie  dadzą  albo,  gdy  z  okoliczności  wynika,  że  przyjmujący  zamówienie  nie  zdoła  ich  usunąć  w  czasie 
odpowiednim, zamawiający może od umowy odstąpić, jeżeli wady są istotne; jeżeli wady nie są istotne, zamawiający 
może  żądać  obniżenia  wynagrodzenia  w  odpowiednim  stosunku.  To  samo  dotyczy  wypadku,  gdy  przyjmujący 
zamówienie  nie  usunął  wad  w  terminie  wyznaczonym  przez  zamawiającego.   W  braku  odmiennej  umowy 
przyjmującemu zamówienie należy się wynagrodzenie w chwili oddania dzieła. 
 
208. Cechy pożyczki jako czynności prawnej 
Pożyczka  jest  umową,  przez  którą  dający  pożyczkę  zobowiązuje  się  przenieść  na  własność  biorącego  pożyczkę 
określoną  ilość  pieniędzy  albo  rzeczy  oznaczonych  tylko  co  do  gatunku,  a  biorący  zobowiązuje  się  zwrócić  tę  samą 
ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości (art. 720 KC). W wyniku spełnienia 
świadczenia  przez  dającego  pożyczkę  określone  przedmioty  majątkowe  stają  się  własnością  biorącego  pożyczkę. 
Zasilają  one  jednak  tylko  czasowo  majątek  biorącego  pożyczkę,  który  zobowiązany  jest  do  zwrotu,  tzn.  do 
przeniesienia  na  drugą  stronę  własności  tej  samej  ilości  pieniędzy  albo  rzeczy  tego  samego  rodzaju.  W  ramach  tej 
konstrukcji pieniądze traktowane są jak rzeczy ruchome oznaczone tylko co do gatunku. Umowa pożyczki to umowa 
konsensualna,  a  nie  realna.  Jej  zawarcie,  gdy  wartość  przedmiotu  pożyczki  przekracza  500  zł,  powinno  być 
stwierdzone pismem (forma 

ad probationem

, art. 720 § 2 KC), co  jednak nie ma zastosowania do umowy zawartej 

między  przedsiębiorcami  (art.  74  §  3  KC).  Pożyczka  jest  czynnością  prawną  dwustronnie  zobowiązującą,  ale  nie 
wzajemną,  ponieważ  obowiązek  zwrotu  przedmiotu  pożyczki  nie  stanowi  ekwiwalentu  jego  dania.  Pożyczka  może 
przybrać  postać  bądź  to  umowy  darmej,  bądź  odpłatnej,  co  zależy  od  woli  stron.  W  tym  ostatnim  przypadku 
świadczenie  biorącego  pożyczkę  polega  zwykle  na  zapłacie  odsetek.  Również  wtedy  umowa  pożyczki  nie  ma 
charakteru  wzajemnego;  odsetki  nie  stanowią  świadczenia  wzajemnego  za  przeniesienie  własności  przedmiotu 
pożyczki,  który w myśl  umowy podlega zwrotowi. Pożyczka polega zawsze na przeniesieniu własności pieniędzy lub 
innych rzeczy ruchomych z równoczesnym obowiązkiem zwrotu nie tych samych, lecz takich samych przedmiotów, w 
tej  samej  ilości.  Do  pożyczek,  których  przedmiotem  są  pieniądze,  znajdują  zastosowanie  przepisy  o  zobowiązaniach 
pieniężnych. Zgodnie z zasadą walutowości, pożyczki pieniężne mogą być na obszarze RP zaciągane tylko w pieniądzu 
polskim (art. 358 KC), z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie (zwłaszcza PrDew). Zwrot ich, stosownie 

do  zasady  nominalizmu  (art.  358'  §  l  KC),  powinien  nastąpić  przez  zapłatę  sumy  nominalnej,  chyba  że  umownie 
zastrzeżono waloryzację (art. 358

1

 § 2 KC) albo doszło do waloryzacji sądowej (art. 358

1

 § 3 KC). 

 
209. Prawa i obowiązki dającego pożyczkę 
Dający  pożyczkę  zobowiązany  jest  do  dokonania  wszelkich  czynności  niezbędnych  do  przeniesienia  na  własność 
biorącego  przedmiotu  pożyczki,  w  szczególności  do  wydania  znaków  pieniężnych  (gotówki)  lub  rzeczy  zamiennych 
(por.  art.  155  §  2  KC).  Jako  wydanie  przedmiotu  pożyczki  pieniężnej  należy  też  traktować  zapłatę  bezgotówkową. 
Jeżeli termin wydania przedmiotu pożyczki nie został inaczej określony (w szczególności przez umowę stron), znajdzie 
zastosowanie ogólna zasada spełnienia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania (art. 455 KC). 
Obowiązek  wydania  przedmiotu  pożyczki  ustaje  w  dwóch  przypadkach:  1)  jeżeli  dający  pożyczkę  odstępuje  od 
umowy,  co  może  uczynić,  gdy  zwrot  pożyczki  jest  wątpliwy  z  powodu  złego  stanu  majątkowego  z  drugiej  strony; 
uprawnienie  do  odstąpienia  nie  przysługuje  mu  jednak,  jeżeli  w  chwili  zawarcia  umowy  o  złym  stanie  majątkowym 
drugiej strony wiedział lub z łatwością mógł się dowiedzieć (art. 721 KC); Pogorszenie stanu majątkowego biorącego 
pożyczkę  po  zawarciu  umowy  pożyczki  zawsze  więc  uzasadnia  odstąpienie  od  umowy  i  nie  wydanie  przedmiotu 
pożyczki. 2) jeżeli roszczenie biorącego pożyczkę o wydanie przedmiotu pożyczki uległo przedawnieniu, co następuje 
z  upływem  sześciu  miesięcy  od  chwili,  kiedy  przedmiot  pożyczki  miał  być  wydany  (art.  722  KC),  a  dający  pożyczkę 
powołał się na upływ terminu przedawnienia. Przepis ten chroni interesy dającego pożyczkę, który nie powinien zbyt 
długo  pozostawać  w  niepewności  co  do  tego,  czy  biorący  pożyczkę  skorzysta  ze  swego  uprawnienia  i  weźmie 
przedmiot  pożyczki.  Dający  pożyczkę  ponosi  odpowiedzialność  za  wady  fizyczne  i  prawne  wydanej  rzeczy  (art.  724 
KC).  Odpowiedzialność  ta  ukształtowana  została  według  łagodnych  zasad  przyjętych  także  przy  użyczeniu  (art.  711 
KC) i darowiźnie (art. 892 KC). Dający pożyczkę odpowiada więc tylko za szkodę, którą wyrządził biorącemu przez to, 
że  wiedząc  o  wadach  nie  zawiadomił  go  o  nich,  przy  czym  zwolniony  jest  i  z  tej  odpowiedzialności,  gdy  biorący 
pożyczkę mógł z łatwością wadę zauważyć. 
 
210. Prawa i obowiązki pożyczkobiorcy 
Biorący  pożyczkę  nie  jest  zobowiązany  do  odebrania  przedmiotu  pożyczki;  przysługuje  mu  natomiast  roszczenie  o 
jego wydanie (art. 722 KC). Jeżeli przedmiot pożyczki został przez niego odebrany, powinien go zwrócić w terminie 
umówionym.  W  razie  nieoznaczenia  terminu  zwrotu,  znajduje  zastosowanie  art.  723  KC,  który  przewiduje  zwrot  w 
ciągu sześciu tygodni po wypowiedzeniu przez dającego pożyczkę. Nie stosuje się więc do obowiązku zwrotu pożyczki 
art.  455  KC  o  niezwłocznym  spełnieniu  świadczenia  po  wezwaniu  dłużnika  do  wykonania.  Termin  oznaczony  przez 
czynność prawną (umowa stron, wypowiedzenie przez dającego pożyczkę) poczytuje się w zasadzie za zastrzeżony na 
korzyść  biorącego  pożyczkę  (por.  art.  457  KC);  może  on  zatem  zwrócić  pożyczkę  przed  czasem.  Obowiązek 
wcześniejszego  zwrotu  przedmiotu  pożyczki  powstaje  wówczas,  gdy  dający  pożyczkę  stosownie  do  zasad  ogólnych 
(art.  458  KC)  może  żądać  spełnienia  świadczenia  bez  względu  na  zastrzeżony  termin.  Przypadki  natychmiastowej 
wymagalności  roszczenia  o  zwrot  pożyczki  wiążą  się  z  niewypłacalnością  biorącego  pożyczkę  oraz  znacznym 
zmniejszeniem  zabezpieczenia  wierzytelności  wskutek  okoliczności,  za  które  biorący  pożyczkę  ponosi 
odpowiedzialność.  Obowiązek  płacenia  odsetek  (albo  odpłaty  w  innej  postaci)  ciąży  na  biorącym  pożyczkę  tylko 
wtedy,  gdy  zastrzeżony  został  w  umowie  albo  w  przepisach  pozakodeksowych.  Jeżeli  w  treści  umowy  pożyczki  nie 
została  zamieszczona  wyraźna  klauzula  o  jej  odpłatności,  nie  przesądza  to  jeszcze  o  darmym  charakterze  pożyczki. 
Przypomnieć bowiem należy, że treść czynności prawnej  ustala się  biorąc pod  uwagę cały  kontekst sytuacyjny  oraz 
reguły wykładni wskazane w art. 65 KC. 
 
211. Cechy poręczenia jako czynności prawnej 
Poręczenie  stanowi  klasyczną  postać  zabezpieczenia  osobistego  wierzytelności.  Zostało  ono  skonstruowane  jako 
umowa nazwana. Poręczyciel zobowiązuje się w niej względem wierzyciela wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby 
dłużnik zobowiązania nie wykonał (art. 876 § l KC). Poręczenie ma charakter akcesoryjny i subsydiarny. Najogólniej 
rzecz  ujmując  oznacza  to,  że  dług  poręczyciela  staje  się  wymagalny  dopiero  po  bezskutecznym  podjęciu  wobec 
dłużnika  głównego  określonych,  szczególnych  działań  zmierzających  do  uzyskania  od  niego  świadczenia.  Poręczenie 
ma  charakter  kauzalnej  czynności  prawnej.  Przysporzenie  uzyskuje  tu  wierzyciel  w  postaci  umocnienia  swojej 
wierzytelności  przez  zobowiązanie  poręczyciela,  który  zaciąga  je  w  celu  zabezpieczenia  wierzytelności  (szczególna 
kauza  zabezpieczająca,  tzw. 

causa  cavendf

).  Poręczenie  zostało  skonstruowane  jako  umowa  dwustronna  między 

wierzycielem  a  poręczycielem.  Może  ona  być  zawarta  nie  tylko  bez  zgody,  ale  nawet  wiedzy  dłużnika.  Po  stronie 
wierzyciela,  jak  i  poręczyciela  może  występować  każda  osoba  -  zarówno  fizyczna,  jak  i  prawna.  Z  art.  876  §  l  KC 
wynika,  że  umowa  poręczenia  ma  charakter  umowy  konsensualnej,  która  dochodzi  do  skutku  przez  samo  zgodne 
oświadczenie woli stron, to znaczy wierzyciela i poręczyciela. 
 
212. Akcesoryjność poręczenia 
Poręczenie  sprzężone  jest  zawsze  z  jakimś  innym  stosunkiem  zobowiązaniowym.  W  tym  związku  dwóch  stosunków 
prawnych poręczenie ma charakter akcesoryjny (zawisły), co w szczególności znajduje wyraz w tym, że istnienie i 
rozmiar  długu  głównego  rozstrzyga  o  istnieniu  i  rozmiarze  długu  akcesoryjnego.  Z  punktu  widzenia  podmiotowego 
elementem wiążącym oba stosunki zobowiązaniowe jest wspólna osoba wierzyciela, który w żadnym razie nie może 
występować  zarazem  w  roli  poręczyciela.  Akcesoryjność  należy  do 

essentialia  negotii

  umowy  poręczenia.  dkreślić 

należy,  że  poręczenie  powoduje  nie  tylko  powstanie  odpowiedzialności  osobistej,  ale  i  długu,  a  więc  obowiązku 

świadczenia po stronie poręczyciela. Poręczyciel świadcząc wierzycielowi spełnia zatem własne zobowiązanie, chociaż 
zależne  od  głównego.  Świadczenie  to,  zaspokajając  interes  wierzyciela,  pozbawia  go  prawa  dochodzenia 
wierzytelności nie tylko wobec poręczyciela, ale i dłużnika głównego. 
 
213. Charakter odpowiedzialności poręczyciela  
Poręczyciel  odpowiada  wobec  wierzyciela  jak  współdłużnik  solidarny  (art.  881  KC),  co  uzasadnia  pogląd,  że  jego 
odpowiedzialność  ma  charakter  nie  subsydiarny,  lecz  równorzędny.  Norma  art.  881  KC  kreująca  surową,  solidarną 
odpowiedzialność poręczyciela ma charakter względnie obowiązujący. Strony mogą więc w umowie poręczenia (lub w 
odpowiednich  ogólnych  warunkach  umów)  inaczej  określić  przesłanki  odpowiedzialności  poręczyciela  -  w 
szczególności wprowadzając do niej postanowienia swoiste dla subsydiarnego modelu poręki. 
O  zakresie  zobowiązania  poręczyciela  rozstrzyga  każdoczesny  rozmiar  zobowiązania  głównego  (art.  879  §  l  KC). 
Poręczyciel odpowiada więc nie tylko w zakresie długu pierwotnego (np. za sumę udzielonej pożyczki), ale także za 
wszelkie skutki niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika głównego, które przewidziane 
zostały w ustawie (np. odsetki, odszkodowanie) albo w umowie (np. kary umowne). Jednakże umowa zawarta przez 
dłużnika głównego z wierzycielem po udzieleniu poręczenia nie może zwiększyć zobowiązania poręczyciela (art. 879 § 
2  KC),  ponieważ  nie  wolno  nakładać  na  nikogo  dodatkowych  obowiązków  bez  jego  woli.  Natomiast  jeżeli  w 
późniejszej umowie wierzyciela z dłużnikiem nastąpi zmniejszenie zobowiązania głównego, odpowiednio zmniejszy się 
także zobowiązanie poręczyciela. Jeżeli strony w umowie poręczenia ograniczyły zakres odpowiedzialności, poręczyciel 
odpowiada  tylko  do  tej  wysokości.  Zmniejszenie  zobowiązania  dłużnika  głównego  może  być  wynikiem  układu 
zawartego z wierzycielami w postępowaniu upadłościowym. Na przyznane dłużnikowi w tym trybie ulgi poręczyciel nie 
mógłby  się  jednak  powołać.  Układ  między  dłużnikiem  a  wierzycielami  nie  narusza  uprawnień  wierzyciela  wobec 
poręczyciela, z jego zawarciem nie łączy się więc ograniczenie odpowiedzialności poręczyciela. Poręczyciel odpowiada 
w  myśl  art.  881  KC  jak  współdłużnik  solidarny.  Znaczy  to,  że  jego  dług  staje  się  wymagalny  z  chwilą,  gdy  dłużnik 
główny opóźni się ze spełnieniem swego świadczenia (art. 876 § l KC). Od tego momentu poręczyciel może być od 
razu pozwany sam lub razem z dłużnikiem głównym o wykonanie całości lub części zobowiązania (art 881 w zw. z art. 
366 § l KC). Ta sama zasada odnosi się do kilku poręczycieli. Jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia, 
wierzyciel  powinien  niezwłocznie  zawiadomić  o  tym  poręczyciela  (art.  880  KC).  Trudno  bowiem  wymagać  od  niego, 
aby dowiadywał się, czy dłużnik główny spełnił świadczenie. Poza tym normalnie strony zawierając umowę poręczenia 
wychodzą z założenia, że dłużnik wykona zobowiązanie. 
 
214. Podporęczenie 
Dopuszczalne  jest,  chociaż  Kodeks  tego  nie  reguluje,  udzielenie  poręczenia  za  zobowiązanie  poręczyciela  (tzw. 
podporęczenie).  Podporęczyciel  poręcza  wówczas  za  dług  poręczyciela,  a  w  konsekwencji  w  granicach  wskazanych 
zobowiązaniem  poręczyciela.  Odpowiada  on  -  wraz  z  poręczycielem  -  bezpośrednio  wobec  wierzyciela,  a  jedynie 
roszczenie regresowe przysługuje mu wyłącznie wobec poręczyciela. 
 
215. Zarzuty przysługujące poręczycielowi 
a) W odróżnieniu od długu solidarnego zobowiązanie poręczyciela pozostaje do końca zobowiązaniem akcesoryjnym. 
Z tego względu poręczycielowi służą wszelkie zarzuty - zarówno peremptoryjne, jak i dylatoryjne -jakie podnieść może 
dłużnik główny przeciwko wierzycielowi (art. 883 § l KC). Zasada ta miałaby ograniczoną tylko doniosłość praktyczną, 
gdyby  poręczyciel  nie  dysponował  środkiem  skłaniającym  dłużnika  do  ujawnienia  przysługujących  mu  zarzutów. 
Instrument  taki  konstruuje  art.  884  KC  w  postaci  wezwania  dłużnika  do  sprawy  przez  poręczyciela  -  opatrując 
bierność  dłużnika  niekorzystnymi  dla  niego  konsekwencjami.  Dla  ochrony  interesów  poręczyciela  przed  nielojalnym 
działaniem dłużnika głównego art. 883 § 2 KC zastrzega, że poręczyciel nie traci wspomnianych zarzutów, chociażby 
dłużnik główny zrzekł się ich albo uznał roszczenie wierzyciela - po udzieleniu poręczenia. b) W razie śmierci dłużnika 
głównego dług przechodzi na jego spadkobierców, a poręczenie utrzymuje się nadal. Prawo spadkowe przewiduje w 
pewnych  sytuacjach  ograniczenie  odpowiedzialności  spadkobierców,  zapisobierców  i  nabywców  spadku  (art.  998-
1000,  1030-1034,  1055  KC).  Otóż  poręczyciel  nie  może  powołać  się  wobec  wierzyciela  na  ograniczenia 
odpowiedzialności  wynikające  z  tych  przepisów  (art.  883  §  3  KC).  Zakres  jego  zobowiązania  -  z  korzyścią  dla 
wierzyciela - nie ulega więc zmniejszeniu. c) Oprócz zarzutów, jakie może podnieść dłużnik główny, poręczycielowi - 
zgodnie z ogólnymi zasadami prawa zobowiązań - przysługują zarzuty wywodzące się z jego własnego prawa (

ex iure 

proprio

).  Określa  się  je  także  mianem  „zarzutów  osobistych"  dla  podkreślenia,  że  przysługują  one  wyłącznie 

poręczycielowi, a nie także dłużnikowi głównemu. Wśród nich dadzą się wyodrębnić różnego rodzaju zarzuty związane 
z umową poręczenia. W szczególności poręczycielowi przysługuje zarzut przedawnienia, jeżeli wierzyciel nie dochodzi 
wobec  niego  roszczenia  z  tytułu  umowy  poręczenia  w  terminach  przewidzianych  ogólnymi  przepisami  prawa 
cywilnego  (art.  118  KC).  Do  osobistych  zarzutów  poręczyciela  należą  ponadto  zarzuty  oparte  na  innym  stosunku 
prawnym łączącym poręczyciela z wierzycielem. Poręczyciel może więc podnieść zarzut potrącenia, ze względu na to, 
że przysługuje mu wobec  wierzyciela jakaś wierzytelność odpowiadająca  cechom wskazanym w art. 498 i n. KC. d) 
Natomiast nieskuteczne są wobec wierzyciela zarzuty poręczyciela wynikające z umowy zawartej przez poręczyciela z 
dłużnikiem  głównym  lub  osobą  trzecią.  Ów  „stosunek  wewnętrzny"  jest  obojętny  dla  stosunku  poręczyciela  i 
wierzyciela. 
 
216. Cechy spółki cywilnej jako czynności parwnej 

Spółka  cywilna  powstaje  w  drodze  umowy  co  najmniej  dwóch  osób,  fizycznych  lub  prawnych.  Przez  umowę  spółki 
wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, 
w szczególności przez wniesienie wkładów (art. 860 § l KC). Do elementów przedmiotowo istotnych tej umowy należy 
określenie wspólnego celu gospodarczego, a także zobowiązanie się każdego ze wspólników do oznaczonych działań, 
funkcjonalnie związanych z realizacją celu ustalonego w umowie spółki. Zamierzony wspólny cel (

affectio societatis

) 

stanowi  najbardziej  znamienną  jej  cechę,  odróżniającą  umowę  spółki  od  innych  umów  zobowiązaniowych.  Umowa 
spółki  jest  czynnością  prawną  konsensualną,  a  do  jej  zawarcia  została  przewidziana  forma  pisemna  dla  celów 
dowodowych  (art.  860  §  2  KC  w  zw.  z  art.  74  KC).  Umowa  spółki  ma  cechy  umowy  odpłatnej,  jako  że  każdy  ze 
wspólników  powinien  przyczyniać  się  do  osiągnięcia  wspólnego  celu  w  sposób  oznaczony  w  umowie,  a  w 
szczególności  przez  wniesienie  wkładu.  Uczestniczącymi  w  umowie  spółki  podmiotami  mogą  być  osoby  fizyczne  lub 
prawne,  przy  czym  wspólników  może  być  więcej  niż  dwóch.  Umowa  spółki  zawsze  tworzy  między  stronami  trwałe 
stosunki zobowiązaniowe, nie kreuje natomiast osoby prawnej, którą można by przeciwstawić podmiotowości prawnej 
wspólników.  Zgodnie  z  konstrukcją  spółki  cywilnej  jako  stosunku  zobowiązaniowego,  wykonywanie  na  podstawie 
umowy spółki działalności  gospodarczej nie oznacza,  że spółka  cywilna  uzyskuje status przedsiębiorcy. .Z racji tego 
rodzaju działalności przedsiębiorcami są wspólnicy - osoby fizyczne, prawne, jednostki organizacyjne, o których mowa 
w art. 33' KC - te kategorie podmiotów obejmuje bowiem definicja przedsiębiorcy z art. 43' KC. 
 
217. Stosunki majątkowe miedzy wspólnikami 
Każdy  ze  wspólników  powinien  przyczyniać  się  do  osiągnięcia  wspólnego  celu  w  sposób  oznaczony  w  umowie,  w 
szczególności przez wniesienie wkładu. Obowiązek wniesienia wkładu nie musi obciążać wszystkich wspólników; jedni 
mogą zobowiązać się do wniesienia wkładu, a pozostali do innych określonych  w umowie świadczeń.  Zgodnie z art. 
861 § l KC, wkład może polegać na wniesieniu do spółki własności lub innych praw albo świadczeniu usług. Spółka 
cywilna,  niebędąca  odrębnym  podmiotem  prawnym,  nie  ma  wydzielonego,  do  niej  należącego  majątku.  Z  wkładów 
wspólników oraz z dalszej ich działalności tworzy się natomiast majątek, który - jak trafnie formułuje to art. 863 KC - 
jest  wspólnym  majątkiem  wspólników.  Stanowi  on  pewną  całość,  wyodrębnioną  od  pozostałych  elementów 
składających się na majątki indywidualne poszczególnych wspólników. W majątku wspólnym każdy ze wspólników ma 
udział, który jednak w przeciwieństwie do wspólności (współwłasności) w częściach ułamkowych - nie jest oznaczony 
ułamkiem.  Wspólny  majątek  wspólników  tworzy  wspólność  typu  łącznego  (por.  art.  196  KC).  Konsekwencją 
nieoznaczenia  udziałów  jest  to,  że  wspólnik  nie  może  rozporządzać  udziałem  we  wspólnym  majątku  ani  w 
poszczególnych  jego  składnikach,  a  także  nie  może  domagać  się  podziału  wspólnego  majątku  wspólników  w  czasie 
trwania  spółki.  Przejawem  wyodrębnienia  majątku  wspólnego  wspólników  oraz  łącznego  charakteru  wspólności  jest 
również  niedopuszczalność  żądania  zaspokojenia  z  udziału  wspólnika  przez  jego  wierzycieli  (art.  863  §  3  KC). 
Wierzyciel  (osobisty)  wspólnika  może  jedynie  uzyskać  zajęcie  praw  przysługujących  wspólnikowi  na  wypadek 
wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania (art. 870 KC). 
 
218. Odpowiedzialność za zobowiązania spółki cywilnej 
Zobowiązania  spółki  -  wspólne  zobowiązania  wspólników,  tzn.  pozostające  w  związku  z  działalnością  spółki,  a 
odrębne  od  ich  indywidualnych  zobowiązań  powstających  poza  tą  sferą.  Zobowiązania  spółki  mogą  wynikać  z 
różnych zdarzeń prawnych, w szczególności z umów, z czynów niedozwolonych (np. na podstawie art. 435, 436 
KC), z bezpodstawnego wzbogacenia. Za zobowiązania te wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie (art. 864 KC), to 
znaczy  nie  tylko  wyodrębnionym  majątkiem  wspólnym,  ale  i  każdy  z  nich  swym  indywidualnym  majątkiem 
nienależącym  do  wspólności.  Wybór  należy  do  wierzyciela,  przy  czym  do  egzekucji  ze  wspólnego  majątku 
wspólników  konieczny  jest  tytuł  egzekucyjny  wydany  przeciwko  wszystkim  wspólnikom  (art.  778  KPC). 
Odpowiedzialność solidarna dotyczy zobowiązań powstałych w okresie istnienia spółki, a rozwiązanie spółki albo 
wystąpienie wspólnika ze spółki odpowiedzialności tej nie uchyla. Natomiast majątkiem osobistym nie odpowiada 
wspólnik za zobowiązania powstałe przed jego przystąpieniem do spółki. Umowa wspólników nie może wyłączyć 
przewidzianej  w  art.  864  KC  odpowiedzialności  solidarnej  za  zobowiązania  spółki;  wyznaczona  tym  przepisem 
norma ma charakter bezwzględnie obowiązujący. 
 
219. Prowadzenie spraw spółki cywilnej i zasady reprezentacji 
Stanowiąc  o  uprawnieniu  i  zobowiązaniu  każdego  ze  wspólników  do  prowadzenia  spraw  spółki,  art.  865  KC 
wyraża  zasadę  łącznego  dokonywania  tych  działań.  Formalnym  tego  przejawem  będą  uchwały  wspólników 
wymagające ich jednomyślności. W umowie spółki lub późniejszej uchwale wspólnicy mogą jednak przyjąć inny 
sposób  prowadzenia  spraw  spółki,  np.  powierzyć  ich  prowadzenie  jednemu  albo  kilku  wspólnikom,  a  nawet 
osobie  trzeciej.  Wspólnicy  prowadzący  sprawy  spółki  nie  mogą  żądać  z  tego  tytułu  wynagrodzenia,  ponieważ 
działania takie objęte są ich obowiązkiem wynikającym z uczestnictwa w spółce. Należną wspólnikom korzyścią 
jest  udział  w  zyskach  spółki  lub  inna  korzyść  gospodarcza.  Prowadzenie  spraw  spółki  oznacza  dokonywanie 
czynności  faktycznych  i  prawnych  potrzebnych  do  zrealizowania  celu  spółki.  Każdy  wspólnik  bez  uprzedniej 
uchwały wspólników może prowadzić sprawy nieprzekraczające zakresu zwykłych czynności spółki (art. 865 § 2 
KC, np. zawieranie  standardowych umów). W razie sprzeciwu innego wspólnika potrzebna jest  jednak uchwała 
wspólników. Uprzednia uchwała wspólników nie jest wymagana do podjęcia przez któregokolwiek ze wspólników 
czynności  nagłej,  której  zaniechanie  mogłoby  narazić  spółkę  na  niepowetowane  straty  (art.  865  §  3  KC).  Z 
prowadzeniem  spraw  spółki  łączy  się  jej  reprezentowanie  na  zewnątrz,  a  więc  dokonywanie  w  imieniu 

wspólników czynności prawnych z osobami trzecimi. Umocowany do działania w charakterze przedstawiciela jest 

ex legę

 każdy wspólnik w takich granicach, w jakich jest on uprawniony do prowadzenia spraw spółki (art. 866 

KC).  Umowa  spółki  albo  uchwała  wspólników  może  jednak  inaczej  określić  zakres  reprezentacji,  wyłączyć  lub 
ograniczyć  uprawnienie  wspólnika  do  reprezentowania  spółki,  powierzyć  reprezentację  osobie  trzeciej 
prowadzącej  sprawy  spółki.  Poza  tym  -  na  zasadach  ogólnych  -  umocowanie  do  reprezentacji  spółki  może 
opierać się na udzieleniu wspornikowi albo osobie trzeciej pełnomocnictwa. 
 
220. Rozwiązanie umowy spółki 
Rozwiązanie  spółki,  a  tym  samym  zakończenie  jej  działalności,  następuje  przede  wszystkim  z  przyczyn 
określonych  w  umowie  spółki.  Jeżeli  mimo  to  spółka  za  zgodą  wspólników  trwa  nadal,  poczytuje  się  ją  za 
przedłużoną  na czas nieoznaczony (art.  873 KC); w  pozostałym zakresie opiera się ona na  uprzedniej umowie. 
Spółka ulega także rozwiązaniu przez zgodną uchwałę wspólników; gdy pozostał w niej tylko jeden wspólnik; gdy 
osiągnięcie zamierzonego celu stało się niemożliwe. Ponadto każdy wspólnik może żądać rozwiązania spółki przez 
sąd,  z  powołaniem  się  na  ważne  powody  (art.  874  KC).  Żądanie  rozwiązania  spółki  jest  dalej  idące,  niż 
wystąpienie  wspólnika  ze  spółki  z  ważnych  powodów.  Dlatego  też,  gdyby  wypowiedzenie  udziału  zaspokajało 
uzasadnione  interesy  wspólnika,  żądanie  rozwiązania  spółki  mogłoby  być  uznane  za  nadużycie  (art.  5  KC). 
Rozwiązanie spółki jest także konsekwencją ogłoszenia upadłości wspólnika (art. 874 § 2 KC). 
 
 
221. Prawa i obowiązki wchodzące w skład spadku 
 
KC nie określa pojęcia „spadek”, a jedynie wskazuje, jakie prawa i obowiązki wchodzą, a jakie nie wchodzą w skład 
spadku.  Zgodnie  z  art.  922  do  spadku  wchodzą  prawa  i  obowiązki:  -  mające  charakter  cywilnoprawny,  -  mające 
charakter  majątkowy,  -  niezwiązane  z  osobą  zmarłego  w  sposób  ścisły,  -  nieprzechodzące  na  określone  osoby 
niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami. Prawa i obowiązki mające charakter cywilnoprawny: 
Prawa  i  obowiązki  o  charakterze  cywilnoprawnym  to  przede  wszystkim  te  prawa  i  obowiązki,  które  uregulowane 
zostały  w  KC  lub  w  innych  ustawach  z  tej  dziedziny  prawa.  Zatem  w  skład  spadku  mogą  wchodzić  Np.  prawa  i 
obowiązki pracownicze, wynikające z takich stosunków, w których pracownik nie jest podporządkowany pracodawcy. 
Chodzi  może  Np.  o  roszczenie  o  wypłatę  zaległego  wynagrodzenia.  Prawa  i  obowiązki  mające  charakter 
majątkowy:  PRAWA  I  Prawa  rzeczowe  –  w  skład  spadku  wchodzą  prawa  rzeczowe,  czyli  własność  ruchomości  i 
nieruchomości;  użytkowanie  wieczyste  i  związaną  z  tym  prawem  własność  budynków  i  innych  urządzeń  oraz 
większość praw rzeczowych ograniczonych, a przede wszystkim spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. W skład 
spadku  wchodzi  także  zastaw  i  hipoteka,  ale  tylko  łącznie  z  wierzytelnością,  którą  zabezpieczają.  W  skład  spadku 
wchodzi  również  posiadanie.  II  Prawa  z  zakresu  zobowiązań  –  Stosunki  zobowiązaniowe,  których  podmiotem  był 
spadkodawca,  nie  wygasają  w  chwili  jego  śmierci.  Wynikające  z  nich  prawa  wchodzą  w  skład  spadku.  Ta  zasada 
odnosi  się,  zatem  do  roszczeń  odszkodowawczych,  jak  i  do  wierzytelności  wynikających  z  umów,  a  także  z 
bezpodstawnego  wzbogacenia.  Roszczenia  odszkodowawcze  –  w  skład  spadku  wchodzi  roszczenie  o  naprawienie 
szkody,  także  szkody  spowodowanej  uszkodzeniem  ciała  lub  wywołaniem  rozstroju  zdrowia.  Prawa  wynikające  z 
umów  –  na  spadkobierców  przechodzą  roszczenia  wynikających  z  umów  zawartych  przez  spadkodawcę.  Np.,  Jeżeli 
spadkodawca  zawarł  umowę  sprzedaży,  która  nie  została  przed  jego  śmiercią  wykonana,  spadkobierca  ma  prawo 
domagać  się  wydania  rzeczy  i  spełnienia  innych  świadczeń  wynikających  z  umowy.  W  skład  spadku  wchodzi 
uprawnienie darczyńcy do odwołania wykonanej już darowizny. Prawo takie wchodzi w skład spadku pod warunkiem, 
iż zdarzenia powodujące powstanie takiego uprawnienia miały miejsce przed śmiercią darczyńcy. III Ekspektatywa, – 
czyli  oczekiwanie  prawne  –  jest  prawem  podmiotowym,  którego  zasadnicza  funkcja  polega  na  przygotowaniu  i 
zabezpieczeniu  nabycia  prawa,  umożliwiającego  pełne  i  ostateczne  zaspokojenie  określonych  potrzeb.  Oczekiwanie 
takie, co do zasady wchodzi w skład spadku. OBOWIĄZKI Inaczej długi spadkowe czy pasywa spadku. Obowiązki te 
można  podzielić  na  trzy  grupy:  Obowiązki,  których  podmiotem  był  spadkodawca;  Obowiązki,  które  nie  ciążyły  na 
spadkodawcy;  Obowiązki  związane  z  otwarciem  spadku.  I  Obowiązki,  których  podmiotem  był  spadkodawca  – 
obowiązki  majątkowe,  których  podmiotem  był  spadkodawca  z  reguły  przechodzą  na  spadkobierców.  Obowiązki  te 
muszą  mieć  charakter  majątkowy,  nie  mogą  pozostawać  w  ścisłym  związku  z  osobą  spadkodawcy  i  nie  mogą 
przechodzić na określone osoby, niezależnie od tego czy są one spadkobiercami. Np. obowiązki wynikające z działania 
spadkodawcy  jako  rzekomego  pełnomocnika.  Obowiązki  prawonorzeczowe  –  Np.  obowiązki  współwłaścicieli, 
obowiązki wynikające z prawa sąsiedzkiego.  
 
222. Prawa i obowiązki wyłączone ze spadku 
I  Prawa  i  obowiązki  mniemające  charakteru  cywilnoprawnego  –  nie  mają  charakteru  cywilnoprawnego  prawa  i 
obowiązki wynikające ze stosunków prawnoadministracyjnych, prawnofinansowych, prawnokarnych. W skład majątku 
nie wchodzą także Np. orzeczone w postępowaniu karnym i nieziszczone przez spadkodawcę grzywny. W razie śmierci 
skazanego  sąd  umarza  postępowanie  wykonawcze.  Nie  wchodzą  również  w  skład  spadku  m.in.  pewne  uprawnienia 
niemające charakteru cywilnoprawnego Np. prawo nabycia nieruchomości położonej za granicą. II Prawa i obowiązki 
o charakterze niemajątkowym – prawa i obowiązki o charakterze niemajątkowym nie przechodzą na spadkobierców. 
Prawami  niemajątkowymi  są  prawa  niezwiązane  w  sposób  bezpośredni  ze  sferą  ekonomicznych  interesów 
uprawnionego.  Do  takich  praw  oraz  odpowiadających  im  obowiązków  należą  dobra  osobiste  oraz  niektóre  prawa 

rodzinne. W skład spadku nie wchodzą, zatem prawa osoby fizycznej takie jak m.in. prawo do ochrony zdrowia, czci, 
wolności, tajemnicy korespondencji, autorskie prawa osobiste. Część praw i obowiązków wynikających ze stosunków 
prawnorodzinnych  pozostaje  w  bezpośrednim  związku  ze  sferą  ekonomicznych  interesów  uprawnionego  lub 
zobowiązanego (Np.  obowiązek alimentacyjny).  Z reguły nie wchodzą one jednak w skład spadku z uwagi  na ścisły 
związek z osobą uprawnionego lub zobowiązanego. III Prawa i obowiązki ściśle związane z osobą spadkodawcy.   
 
223. Prawa i obowiązki ściśle związane z osobą spadkodawcy  
Prawa  i  obowiązki  ściśle  związane  z  osobą  spadkodawcy  nie  wchodzą  w  skład  spadku.  Ścisły  związek  z  osobą 
zmarłego  może  mieć  przede  wszystkim  charakter  ekonomiczny,  gdy  cywilnoprawne  prawo  majątkowe  ma  na  celu 
zaspokojenie indywidualnego interesu samego spadkodawcy. Cel ten odpada z chwilą śmierci spadkodawcy i dlatego 
te prawa i obowiązki nie przechodzą na spadkobierców. Ścisły związek praw czy obowiązków z osobą zmarłego może 
również wynikać z faktu, iż stosunek cywilnoprawny, którego treścią są określone prawa i obowiązki majątkowe opiera 
się na osobistym zaufaniu stron tego stosunku. Prawami i obowiązkami ściśle związanymi z osobą spadkodawcy są: - 
prawo  do  alimentacji  i  obowiązek  alimentacyjny;  -  prawa  majątkowe,  mające  na  celu  zaspokojenie  indywidualnego 
interesu ekonomicznego uprawnionego w szczególności: a) użytkowanie; b) służebność osobista; c) prawo do renty; 
d)  prawo  do  żądania  wyłożenia  z  góry  określonej  sumy  na  koszty  leczenia  lub  koszty  przygotowania  do  innego 
zawodu  (na  żądanie  pokrzywdzonego);  e)  prawo  dożywocia  –  dożywotnie  utrzymanie;  powstaje  wówczas,  jeżeli  w 
zamian za przeniesienie własności nieruchomości  nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie; 
Nie  przechodzi  na  spadkobierców  prawo  do  zadośćuczynienia  pieniężnego  za  doznaną  krzywdę.  Roszczenie  o 
zadośćuczynienie  wygasa  z  chwilą  śmierci  uprawnionego,  chyba,  że  roszczenie  to  zostało  uznane  przez  dłużnika  na 
piśmie  oraz  powództwo  o  to  roszczenie  zostało  wytoczone  za  życia  poszkodowanego.  Ścisły  związek  praw  czy 
obowiązków  z  osobą  zmarłego  może  również  wynikać  z  faktu,  iż  stosunek  cywilnoprawny,  którego  treścią  są 
określone prawa i obowiązki majątkowe opiera się na osobistym zaufaniu stron tego stosunku Np.: - umowa o dzieło; 
- umowa zlecenia – zlecenie wygasa wskutek śmierci przyjmującego zlecenie zaś śmierć zleceniodawcy nie powoduje 
wygaśnięcia zlecenia; - umowa agencyjna; - umowa spółki cywilnej – ulega ona rozwiązaniu w stosunku do zmarłego 
wspólnika, pod warunkiem, że wspólników było tylko dwóch; 
- stosunek pełnomocnictwa. 
 
224.  Prawa  i  obowiązki  przechodzące  na  określone  osoby  niezależnie  od  tego  czy  są  one 
spadkobiercami.  
Prawa  te  przechodzą  na  określone  osoby  poza  porządkiem  dziedziczenia  oraz  braku  ścisłego  związku  z  osobą 
spadkodawcy.  Jest  to  następstwo  pod  tytułem  szczególnym  (sukcesja  syngularna).  Do  takich  praw  należą:  -  prawo 
najmu  lokalu  mieszkalnego  –  w  razie  śmierci  najemcy  lokalu  mieszkalnego  w  stosunek  najmu  wstępują,  o  ile  stale 
zamieszkiwały z najemcą w tym lokalu do chwili jego śmierci ściśle określone podmioty: małżonek, dzieci najemcy i 
jego współmałżonka, osoby, wobec których najemca był zobowiązany do świadczeń alimentacyjnych a także osoba, 
która  pozostała  faktycznie  we  wspólnym  pożyciu  z  najemcą.  -  służebność  mieszkania  –  w  umowie  o  ustanowienie 
tego  ograniczonego  prawa  rzeczowego  można  zastrzec,  że  po  śmierci  uprawnionego  służebność  mieszkania 
przysługiwać  będzie  jego  dzieciom,  rodzicom  i  małżonkowi.  -  uprawnienie  do  otrzymania  sumy  ubezpieczenia  – 
ubezpieczony  może  wskazać  w  umowie  jedną  lub  więcej  osób  uprawnionych  do  otrzymania  sumy  ubezpieczenia  na 
wypadek  jego  śmierci.  -  tzw.  zapis  bankowy  –  posiadacz  rachunku  oszczędnościowego,  oszczędnościowo  – 
rozliczeniowego lub lokaty  oszczędnościowej może polecić pisemnie bankowi dokonanie po swojej śmierci wypłaty z 
rachunku  określonej  kwoty  pieniężnej  wskazanym  przez  siebie  osobom:  małżonkowi,  wstępnym,  zstępnym  lub 
rodzeństwu. Dyspozycja taka może być w każdym czasie zmieniona lub odwołana na piśmie. - prawa majątkowe ze 
stosunku  pracy  –  przechodzą  one  po  śmierci  pracownika  w  równych  częściach  na  małżonka  oraz  inne  osoby 
spełniające  warunki  wymagane  do  uzyskania  renty  rodzinnej.  -  prawo  do  uzyskania  środków  zgromadzonych  na 
rachunku  zmarłego  członka  otwartego  funduszu  emerytalnego.  Członek  takiego  funduszu  może  wskazać  imiennie 
jedną  lub  klika  osób  fizycznych,  którym  po  jego  śmierci  zostaną  wypłacone  środki  zgromadzone  na  rachunku  w 
otwartym funduszu emerytalnym. - roszczenie o naprawienie szkody i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę. - prawo 
do odszkodowania za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie – w razie śmierci oskarżonego 
prawo to przysługuje temu, kto wskutek wykonania kary lub niesłusznego tymczasowego aresztowania utracił należne 
mu od uprawnionego utrzymanie oraz stale dostarczane mu przez zmarłego utrzymanie.   
 
225 Powołanie do spadku 
Określenie  powołanie  do  spadku  oznacza  źródło,  z  którego  wynika  prawna  możliwość  wejścia  w  ogół  praw  i 
obowiązków zmarłej osoby fizycznej. Prawo polskie przewiduje dwa źródła powołania do spadku: ustawę i testament. 
Pierwszeństwo ma testament. Dziedziczenie ustawowe, co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie 
powołał spadkobiercy albo, gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą. Prawo polskie 
przewiduje  możliwość  powołania  do  tego  samego  spadku  częściowo  na  podstawie  ustawy  częściowo  na  podstawie 
testamentu. Odnosi się to jednak wyłącznie do ułamkowych części spadku, co, do których spadkodawca nie powołał 
spadkobiercy  lub  też  spadkobiercy  powołanie  do  tych  części  nie  chcą  lub  nie  mogą  dziedziczyć.  Np.  spadkodawca 
sporządził testament, w których powołuje spadkobiercę, „ co do połowy mojego majątku”. Co do drugiej połowy nie 
nastąpiło  powołanie  spadkobiercy  w  testamencie  i  podlega  ona  dziedziczeniu  ustawowemu.  Jeżeli  natomiast 
spadkodawca  powołał  dwóch  współspadkobierców  w  częściach  równych,  a  jedne  z  nich  odrzucił  spadek,  połowa 

spadku  podlega  dziedziczeniu  ustawowemu,  a  połowa  –  testamentowemu.  Ta  reguła  działa,  o  ile  ustawa  nie 
przewiduje wyjątków. Przewidziane ustawą wyjątki to podstawienie zwykł oraz przyrost.    
 
226. Otwarcie spadku. 
I Śmierć spadkodawcy Pojęcia „otwarcie spadku” używa się dla określenia zdarzenia, z którym ustawa łączy skutek w 
postaci  przejścia  ogółu  praw  i  obowiązków  majątkowych  zmarłego  na  jego  następcę  prawnego.  Chwilą  otwarcia 
spadku  jest  chwila  śmierci  spadkodawcy.  Otwarcie  spadku  określa  się  nie  tylko  datą  dzienną,  ale  także  godziną,  w 
której nastąpiła śmierć spadkodawcy. Można także oznaczyć minuty. Spadkobiercą może być osoba fizyczna żyjąca w 
chwili otwarcia spadku. Do aktu zgonu wpisuje się datę i godzinę zgonu. Jeżeli godziny zgonu nie da się oznaczyć w 
sposób  precyzyjny  Np.  w  razie  znalezienia  zwłok,  należy  wpisać  moment  najbardziej  prawdopodobny  lub  granice 
czasowe chwili gonu Np. między godziną… Osoby, które zmarły w tej samej chwili, nie mogą po sobie dziedziczyć. II 
Uznanie za zmarłego W przypadku uznania osoby  fizycznej za zmarłą chwilę jej śmierci oznacza się w orzeczeniu  o 
uznaniu  za  zmarłego.  Jako  chwilę  domniemanej  śmierci,  oznacza  się  chwilę  najbardziej  prawdopodobną,  a  w  braku 
wszelkich  danych  –  pierwszy  dzień  terminu,  z  którego  upływem  uznanie  stało  się  możliwe,.  W  orzeczeniu  sąd 
powinien oznaczyć także godzinę domniemanej śmierci. Jeżeli jednak chwila ta w orzeczeniu została oznaczona tylko 
datą  dnia,  za  chwilę  domniemanej  śmierci  uważa  się  koniec  tego  dnia.  Ta  chwila  jest  chwilą  otwarcia  spadku  po 
osobie uznanej za zmarłą. III Sądowe stwierdzenie zgonu, akt zgonu Akt zgonu wystawiany jest na podstawie karty 
zgonu,  bądź  też  na  podstawie  pisemnego  zgłoszenia  dokonanego  przez  organ  prowadzący  postępowanie,  co  do 
okoliczności  zgonu.  Jeżeli  mimo  braku  takiego  aktu  śmierć  osoby  fizycznej  jest  niewątpliwa,  możliwe  jest 
przeprowadzenie  postępowania  o  stwierdzenie  zgonu.  W  postanowieniu  stwierdzającym  zgon  sąd  ściśle  oznacza 
chwilę śmierci. Chwila oznaczona w postanowieniu stwierdzającym zgon jest chwilą otwarcia spadku.  
 
227. Nabycie spadku.  
I Nabycie ex lege Spadkobierca nabywa spadek z chwilą jego otwarcia. Nabycie to następuje z mocy prawa i nie jest 
uzależnione od złożenia oświadczenia woli przez spadkobiercę, ani nawet od jego wiedzy o fakcie i tytule powołania. 
Nabycie spadku ex lege w chwili jego otwarcia nie ma jednak charakteru definitywnego. Spadkobierca może, bowiem 
odrzucić spadek i jest wówczas traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jeżeli jednak w terminie 6 miesięcy 
od  chwili,  w  której  dowiedział  się  o  tytule  swego  powołania,  spadkobierca  nie  złoży  żadnego  oświadczenia,  co  do 
spadku  jest  traktowany  tak,  jakby  przyjął  spadek  wprost,  chyba,  że  jest  osobą  niemającą  zdolności  do  czynności 
prawnych  lub  jest  osobą  ubezwłasnowolnioną  lub  osobą  prawną.  Taki  spadkobierca  traktowany  jest  jakby  złożył 
oświadczenie  o  przyjęciu  spadku  z  dobrodziejstwem  inwentarza.  II  Sukcesja  generalna  Ogół  praw  i  obowiązków 
majątkowych  zmarłego  przechodzi  bezpośrednio  na  spadkobiercę.  Jest  to  przypadek  sukcesji  generalnej. 
Spadkobierca  nabywa,  zatem,  w  drodze  jednego  zdarzenia  prawnego,  jakim  jest  śmierć  spadkodawcy,  ogół  praw  i 
obowiązków majątkowych należących do spadku. Na spadkobiercę przechodzi całość praw i obowiązków należących 
do  spadku.  Konsekwencje  takiego  nabycia:  -  spadkobierca  nabywa  wszystkie  przedmioty  majątkowe  należące  do 
spadku,  niezależnie  od  ich  charakteru;  -  jeżeli  do  dziedziczenia  dochodzi  kilku  współspadkobierców,  nabywają  oni 
wspólnie cały spadek. Udział każdego z nich, określany ułamkiem, jest udziałem zarówno w całości spadku,  jak i w 
poszczególnych  przedmiotach  należących  do  spadku;  -  nabycie  w  drodze  sukcesji  jest  nabyciem  pochodnym;  -  na 
spadkobiercę przechodzą także te przedmioty majątkowe, które stanowią przedmiot zapisu.   
 
228 Zdolność do dziedziczenia.  
Możliwość wejścia w  ogół  praw i obowiązków majątkowych zmarłego określana jest jako zdolność do dziedziczenia, 
inaczej  jako  zdolność  do  bycia  spadkobiercą.  Podmioty,  które  mogą  posiadać  zdolność  do  dziedziczenia:  dziecko 
poczęte, osoba prawna. Dziecko poczęte – zdolność do dziedziczenia ma nasciturus, a więc dziecko poczęte w chwili 
otwarcia spadku. Jest to jednak zdolność warunkowa, ponieważ dziecko poczęte w chwili otwarcia spadku może być 
spadkobiercą, jeżeli urodzi się żywe. Spełnienie tego warunku, powoduje, że nasciturus dziedziczy tak, jak pozostali 
spadkobiercy.  Spełnienie  wymaganego  ustawą  warunku  rodzi  skutki  ex  tunc.    Osoba  prawna  –  zdolność  do 
dziedziczenia  mają  także  osoby  prawne  istniejące  w  chwili  otwarcia  spadku.  Jednak  osoba  prawna  nie  może  nabyć 
spadku  na  podstawie  ustawy.  Nie  może,  zatem  należeć  do  kręgu  spadkobierców  ustawowych,  z  wyjątkiem  Skarbu 
Państwa i gminy. Prawo polskie przyznaje w pewnych sytuacjach zdolność dziedziczenia przyszłym osobom prawnym. 
Chodzi  o  fundacje,  które  w  chwili  otwarcia  spadku  jeszcze  nie  istnieją  z  uwagi  no  to,  że  ustanowione  zostały  w 
testamencie.  Fundacja  ustanowiona  przez  spadkodawcę  w  testamencie  może  być  spadkobiercą,  jeżeli  zostanie 
wpisana  do  rejestru  w  ciągu  2  lat  od  ogłoszenia  testamentu.  Jej  zdolność  do  nabycia  spadku  zależy  od  spełnienia 
powyższego warunku. Zdolność do dziedziczenia musi istnieć w chwili otwarcia spadku. Tylko ten moment decyduje o 
kręgu  spadkobierców.  Osoba  fizyczna  dochodząca  do  spadku  musi,  zatem  być  przynajmniej  poczęta  i  musi  przeżyć 
spadkodawcę. Jeżeli tylko śmierć osoby fizycznej nastąpiła później niż śmierć spadkodawcy, osoba taka dochodzi do 
dziedziczenia. Osoba prawna musi zaś istnieć w chwili otwarcia spadku. Chodzi o to, że w chwili śmierci spadkodawcy 
osoba prawna została już wpisana do rejestru, a nie została z niego wykreślona. Jedyny wyjątek stanowi fundacja.  
 
229. Niezdolność do dziedziczenia bezwzględna i względna.  
Zdolność do dziedziczenia nie podlega ograniczeniom zarówno w odniesieniu do osób fizycznych jak i osób prawnych. 
Nie może być spadkobiercą jedynie osoba fizyczna, która nie żyje w chwili otwarcia spadku oraz osoba prawna, która 
w tym czasie nie istnieje. Podmioty te określane są jako osoby niezdolne do dziedziczenia. W doktrynie wyróżnia się 

przy  tym  niezdolność  bezwzględną,  czyli  niemożliwość  dziedziczenia  w  ogóle  oraz  niezdolność  względną,  tzn. 
niemożliwość dziedziczenia po określonej osobie, jak w przypadku spadkobiercy niegodnego, osoby, która zrzekła się 
dziedziczenia.  Zdolność  dziedziczenia  o  charakterze  względnym  oznacza  jedynie,  że  dana  osoba  nie  może  stać  się 
podmiotem praw i obowiązków należących do spadku ze względu na osobę spadkodawcy, precyzyjniej ze względu na 
relacje  występujące  w  konkretnych  okolicznościach  pomiędzy  spadkodawcą  a  potencjalnym  spadkobiercą.  Nie  jest 
równoznaczna z ograniczeniem zdolności do dziedziczenia.   
 
230. Niegodność dziedziczenia. 
Instytucja niegodności dziedziczenia ma na celu niedopuszczenie do sytuacji, w której podmiot działający przeciwko 
osobie  spadkodawcy  lub  działający  przeciwko  sporządzonemu  już  testamentowi,  dochodziłby  do  dziedziczenia  po 
spadkodawcy.  Np.  dziedziczenie  przez  zabójcę  po  swojej  ofierze.  Niegodność  powoduje  powstanie  względnej 
niezdolności  do  dziedziczenia.  Niegodność  dziedziczenia  może  zostać  ukształtowana  w  dwojaki  sposób:  po  pierwsze 
osoba należąca do kręgu spadkobierców, która dokonała czynu pociągającego za sobą niegodność, jest wyłączona od 
dziedziczenia  z  mocy  samego  prawa  bez  konieczności  wydania  przez  sąd  stosownego  orzeczenia.  Po  drugie  dla 
uznania  spadkobiercy  za  niegodnego  ustawa  może  wymagać,  aby  sąd  wydał  orzeczenie  o  charakterze 
konstytutywnym. Za niegodnego może być uznany zarówno spadkobierca ustawowy jak i testamentowy. Ponadto za 
niegodnego może być uznany także zapisobierca. Stwierdzenie niegodności następuje w trybie procesowym. Oznacza 
to,  że  dla  osiągnięcia  skutku  w  postaci  wyłączenia  spadkobiercy  od  dziedziczenia  niezbędne  jest  wytoczenie 
powództwa zawierającego stosowne żądanie. Legitymację czynną do wystąpienia z powództwem ma każdy, kto ma w 
tym interes, zarówno prawny jak i majątkowy. Legitymowany czynnie jest również prokurator. Sąd Najwyższy uznał, 
że  legitymacja  czynna  służy  osobie  należącej  do  kręgu  spadkobierców  ustawowych,  która  w  konkretnym  stanie 
faktycznym nie zostałaby powołana do dziedziczenia. Możliwość wystąpienia z powództwem o uznanie za niegodnego 
ograniczone  zostało  terminem  zawitym.  Z  żądaniem  można  wystąpić  w  ciągu  roku  od  powzięcia  wiadomości  o 
przyczynie  niegodności,  jednak  nie  później  niż  przed  upływem  3  lat  od  otwarcia  spadku.  Upływ  terminu  pociąga  za 
sobą  niemożliwość  wytoczenia  powództwa  o  uznanie  za  niegodnego.  Uznanie  spadkobiercy  za  niegodnego  oznacza 
wyłączenie go od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. W jego miejsce wejdą, zatem, przy dziedziczeniu 
ustawowym,  spadkobiercy  powołani  w  dalszej  kolejności.  Przy  dziedziczeniu  testamentowym  do  dziedziczenia  może 
dojść  spadkobierca  podstawiony,  zaś,  jeżeli  jest  kliku  spadkobierców  udział  niegodnego  może  przypaść  pozostałym 
spadkobiercom w drodze przyrostu.  
 
231. Przyczyny niegodności.  
Przyczyny  niegodności  dziedziczenia  zostały  wyliczone  wyczerpująco  a  art.  928  KC.  Nie  jest  możliwe  stosownie 
instytucji  niegodności  w  odniesieniu  do  stanów  faktycznych  niebieszczących  się  w  dyspozycji  art.  928.  I  Umyślne, 
ciężkie  przestępstwo  przeciwko  spadkodawcy  Nie  ma  wątpliwości,  co  do  określenia  pojęcia  umyślne  oraz  pojęcia 
przestępstwo.  Wątpliwości  pojawiają  się  przy  określeniu  pojęcia  „ciężkie”.  KK  pojęcia  takiego  nie  używa,  dokonując 
jedynie  podziału  przestępstw  na  zbrodnie  i  występki.  Zarówno  zbrodnia  jak  i  występek,  w  konkretnym  stanie 
faktycznym  może  stanowić  podstawę  niegodności.  Przestępstwo  musi  być  skierowane  przeciwko  spadkodawcy. 
Przyczynę niegodności może także stanowić usiłowanie popełnienia przestępstwa oraz podżeganie i pomocnictwo, o 
ile chodzi o przestępstwo ciężkie. II Naruszenie swobody testowania Spadkobierca może być uznany za niegodnego, 
gdy podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób 
przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności. Z podstępem będziemy mieli do czynienia, gdy u spadkodawcy 
zostanie w sposób zamierzony wywołane mylne wyobrażenie o rzeczywistym stanie rzeczy lub spraw. Np. nakłonienie 
spadkodawcy  do  sporządzenia  testamentu  w  taki  sposób,  że  będzie  on  nieważny.  Groźba  musi  mieć  charakter 
poważny  i  bezprawny.  Możliwość  uznania  za  niegodnego  uzależniona  jest  od  wystąpienia  skutku  w  postaci 
sporządzenia  lub  odwołania  testamentu  wbrew  woli  spadkodawcy.  Koniecznym  warunkiem  jest  także  to,  aby 
spadkodawca  do  ostatnich  chwil  życia  pozostawał  w  błędzie  lub  w  stanie  zagrożenia  i  nie  dokonał  rozrządzeń 
zgodnych  ze  swą  rzeczywistą  wolą.  III  Działania  przeciwko  testamentowi    Dzielimy  je  na  3  grupy:  -  ukrycie  lub 
zniszczenie  testamentu  spadkodawcy;  (podjęte  przed  i  po  otwarciu  spadku),  -  jego  podrobienie  lub  przerobienie; 
(podjęte  przed  i  po  otwarciu  spadku),  -  świadome  korzystanie  z  testamentu  podrobionego  lub  przerobionego  przez 
inną osobę. (Po otwarciu spadku). Ukrycie lub zniszczenie testamentu, a także jego podrobienie lub przerobienie musi 
zostać  dokonane  w  zamiarze  dokonania  zmian  w  porządku  dziedziczenia  ukształtowanym  przez  spadkodawcę. 
Działania  spadkobiercy  muszą  być  podejmowane  tyko  i  wyłącznie  w  przekonaniu,  że  chodzi  o  ważny  testament. 
Skorzystanie  z  testamentu  podrobionego  lub  przerobionego  przez  osobę  trzecią  musi  być  świadome.  Spadkobierca 
musi  mieć  świadomość,  że  rozrządzenia,  z  których  wynikają  dla  niego  określone  korzyści,  nie  pochodzą  od 
spadkodawcy, nie odzwierciedlają jego rzeczywistej woli 
 
232. Zrzeczenie się dziedziczenia.  
Prawo  polskie  zawiera  zakaz  zawierania  umów  o  spadek  po  osobie  żyjącej.  Jedynym  wyjątkiem  od  tej  zasady  jest 
umowa  o  zrzeczenie  się  dziedziczenia  ustawowego  zawierana  pomiędzy  przyszłym  spadkodawcą  i  spadkobiercą 
ustawowym. Dla ważności tej umowy niezbędne jest zachowanie formy aktu notarialnego. Podmiotami umowy mogą 
być  przyszły  spadkodawca  oraz  spadkobierca  ustawowy.  Podmiotem  takiej  umowy  może  być,  zatem  małżonek 
spadkodawcy,  jego  zstępni,  rodzice  rodzeństwo  i  zstępni  rodzeństwa.  Stroną  umowy  nie  może  być  natomiast  Skarb 
Państwa ani gmina. Podmioty te nie mogą zrzec się dziedziczenia, podobnie jak nie mogą odrzucić spadku, ponieważ 

z  założenia  spadek  nie  może  pozostać  bez  spadkobiercy.  Przedmiotem  takiej  umowy  jest  „  podmiotowe  prawo 
dziedziczenia”. Zrzeczenie się dziedziczenia powoduje, że zrzekający się i w zasadzie jego zstępni, zostają wyłączeni 
od  dziedziczenia  tak  jakby  nie  dożyli  otwarcia  spadku.  Umowa  może  jednak  stanowić,  że  skutki  zrzeczenia  się 
obejmują  jedynie  zrzekającego  się.  Z  uwagi  na  to,  że  zrzekający  się  jest  traktowany  tak  jakby  nie  dożył  otwarcia 
spadku  traci  on  także  prawo  do  zachowku,  gdyż  uprawnionym  do  zachowku  jest  ten,  kto  w  braku  testamentu 
dziedziczyłby z ustawy. Osoba, która zrzekła się dziedziczenia może dziedziczyć na podstawie testamentu, niezależnie 
od  tego  czy  testament  sporządzany  został  przed  czy  po  zawarciu  umowy.  Skutki  zrzeczenia  się  dziedziczenia  mogą 
zostać zniweczone w drodze ich umownego uchylenia. Tak umowa musi również być zawarta w formie aktu notarialne 
 
233. Krąg spadkobierców ustawowych  
 
Dziedziczenie ustawowe ma miejsce wówczas, gdy spadkodawca nie pozostawił ważnego testamentu wyłączającego 
lub  modyfikującego  reguły  ustawowe  albo  też,  gdy  osoby  powołane  do  dziedziczenia  nie  chcą  lub  nie  mogą  być 
spadkobiercami. Dziedziczenie ustawowe, co do części spadku ma miejsce wówczas, gdy spadkodawca nie powołał do 
tej części spadkobiercy albo, gdy którakolwiek z kilku osób, które  powołał do  całości spadku  nie  chce lub  nie może 
być  spadkobiercą.  Ustawowy  porządek  dziedziczenia  może  być  uważany  za  oparty  na  dorozumianej  woli 
spadkodawcy,  ponieważ  wie  on  jak  kształtuje  się  ustawowy  porządek  dziedziczenia  i  świadomie  rezygnuje  ze 
sporządzenia testamentu. Krąg spadkobierców ustawowych wyznaczany jest przez związki rodzinne tzn. wynikające z 
więzów  krwi,  małżeństwa  lub  przysposobienia.  KC  przewiduje  ustawowe  dziedziczenie  następujących  bliskich 
spadkodawcy:  małżonka,  zstępnych,  rodziców,  rodzeństwa,  zstępnych  rodzeństwa,  dziadkowie  spadkodawcy  i  (na 
zasadzie ograniczonej reprezentacji) ich zstępni, nadto  pasierbowie spadkodawcy. Pojęcie „dziadków spadkodawcy” 
obejmuje zarówno dziadka, jak i babkę spadkodawcy (w obu liniach, tak ojcowskiej, jak i macierzyńskiej). 
 
 
234. Dziedziczenie spadkobierców ustawowych pierwszej grupy 

Spadkobiercami ustawowymi w pierwszej kolejności są dzieci zmarłego i jego małżonek 
Małżonek  i  dzieci  –  dziedziczą  oni  w  częściach  równych,  jednak  część  przypadająca  małżonkowi  nie  może  być 
mniejsza  niż  ¼.  Oznacza  to,  że  w  sytuacji,  gdy  spadkodawca  pozostawił  małżonka  i  czworo  dzieci  ich  udziały  w 
spadku będą wynosić: małżonek – ¼, każde z dzieci po 3/16 całości spadku. W chwili śmierci jednego z małżonków 
wspólność  majątkowa  ustaje  a  do  majątku  nią  objętego  stosuje  się  przepisy  o  współwłasności  w  częściach 
ułamkowych.  Udziały  małżonków  są  równe,  co  oznacza,  że  w  skład  spadku  wchodzi  z  reguły  połowa 
dotychczasowego majątku wspólnego. Małżonek pozostaje jedynym uprawnionym, co do drugiej połowy stanowiącej 
jego  udział  w  dotychczasowym  majątku  wspólnym,  a  ponadto  uzyskuje,  co  najmniej  ¼  ze  spadku,  czyli  drugiej 
połowy  dotychczasowego  majątku  wspólnego.  Dzieci  i  dalsi  wstępni  -  Jeżeli  spadkodawca  w  chwili  śmierci  nie 
pozostawał  w  związku  małżeńskim  lub  orzeczono  prawomocnie  separację,  jeżeli  jego  małżeństwo  zostało 
unieważnione  po  jego  śmierci,  a  także,  gdy  małżonek  został  wyłączony  od  dziedziczenia  dsziedziczenia  powołani  są 
tylko jego dzieci. Dziedziczą one w częściach równych. Jeżeli jedno z dzieci nie dożyło otwarcia spadku,  jego udział 
przypada  jego  dzieciom  (wnukom  spadkodawcy)  w  częściach  równych.  Osoby  przysposobione,  zarówno  w 
przysposobieniu pełnym jak i niepełnym dziedziczą w taki sam sposób po przysposabiającym jak dzieci i dalsi zstępni. 
 
235. Dziedziczenie spadkobierców drugiej grupy 
 

W braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku z ustawy jego małżonek i rodzice. Udział spadkowy każdego 
z  rodziców,  które  dziedziczy  w  zbiegu  z  małżonkiem  spadkodawcy,  wynosi  jedną  czwartą  całości  spadku.  Jeżeli 
ojcostwo  rodzica  nie  zostało  ustalone,  udział  spadkowy  matki  spadkodawcy,  dziedziczącej  w  zbiegu  z  jego 
małżonkiem,  wynosi  połowę  spadku.   W  braku  zstępnych  i  małżonka  spadkodawcy  cały  spadek  przypada  jego 
rodzicom w  częściach równych  Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy  nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, 
który  by  mu  przypadał,  przypada  rodzeństwu  spadkodawcy  w  częściach  równych.   Jeżeli  którekolwiek  z  rodzeństwa 
spadkodawcy  nie  dożyło  otwarcia  spadku  pozostawiając  zstępnych,  udział  spadkowy,  który  by  mu  przypadał, 
przypada  jego  zstępnym.  Podział  tego  udziału  następuje  według  zasad,  które  dotyczą  podziału  między  dalszych 
zstępnych spadkodawcy. Udział spadkowy małżonka, który dziedziczy w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi 
rodzeństwa spadkodawcy, wynosi połowę spadku. W braku zstępnych spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich 
zstępnych, cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy. 
 
 
Jeżeli  jedno  z  rodziców  nie  dożyło  otwarcia  spadku,  jego  miejsce  zajmują  bracia  i  siostry  spadkodawcy  (jego 
rodzeństwo). Dziedziczą oni część spadku, która przypadałaby zmarłemu (wcześniej) rodzicowi, w częściach równych. 
W sytuacji gdy brak jest zstępnych spadkodawcy i rodziców, jego rodzeństwo – to jego najbliżsi krewni.  Jeżeli któreś 
z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku, jego miejsce zajmują jego dzieci. Dziedziczą oni w częściach równych udział 
w spadku, który przypadałby ich rodzicowi, będącemu zarazem bratem lub siostrą spadkodawcy. Jeżeli z kolei któreś z 
powołanych do dziedziczenia dzieci brata lub siostry spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego miejsce zajmują 

jego  dzieci  (wnuki  brata  lub  siostry  spadkodawcy).  Zasada  wstępowania  zstępnego  w  miejsce  przodka,  który  nie 
przeżył spadkodawcy  rozciąga się także na dalszych zstępnych braci i sióstr spadkodawcy. Dziadkowie i ich zstępni 
dziedziczą  z  mocy  ustawy  w  dalszej  kolejności,  gdy  brak  jest  małżonka,    zstępnych  spadkodawcy,  jego  rodziców, 
rodzeństwa  i  zstępnych  rodzeństwa,  Udziały  dziadków  są  jednakowe.  Nie  ma  przy  tym  znaczenia  to  czy  osoby 
należące  do  tej  grupy  spadkobierców  ustawowych  pozostawały  w  związkach  małżeńskich.  Jeżeli  któreś    z  dziadków 
nie  dożyło  otwarcia  spadku,  udział,  który  miałby  mu  (jej)  przypaść,  dziedziczą    w  równych  częściach  dzieci  tego  z 
dziadków, a gdy i któreś z jego (jej) dzieci nie dożyło otwarcia spadku, powołani są z kolei jego (jej) dzieci (i dalej, na 
podobnej zasadzie, dalsi ich zstępni). W ten oto sposób wśród spadkobierców ustawowych danej osoby może znaleźć 
się rodzeństwo rodziców spadkodawcy (wujkowie, stryjkowie, ciocie, stryjenki spadkodawcy),  a w braku któregoś z 
rodzeństwa  –  ich  zstępni.  W  sytuacji  gdy  brak  jest  małżonka  spadkodawcy  i  kogokolwiek  spośród  krewnych 
należących  do  przedstawionej  wyżej  grup  spadkobierców  ustawowych,  chcących  i  mogących  dziedziczyć,  spadek 
przypada dzieciom małżonka spadkodawcy (czyli pasierbom) w częściach równych. 
 
236. Dziedziczenie dziadków spadkodawcy.  
 

Dziadkowie  dziedziczą  z  mocy  ustawy  w  dalszej  kolejności,  gdy  brak  jest  małżonka,  zstępnych  spadkodawcy,  jego 
rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa, chcących i mogących dziedziczyć. Udziały dziadków są jednakowe. Nie 
ma  przy  tym  znaczenia  to  czy  osoby  należące  do  tej  grupy  spadkobierców  ustawowych  pozostawały  w  związkach 
małżeńskich.  Jeżeli  któreś  z  dziadków  nie  dożyło  otwarcia  spadku,  udział,  który  miałby  mu    przypaść,  dziedziczą  w 
równych  częściach  dzieci  tego  z  dziadków,  a  gdy  i  któreś  z  jego    dzieci  nie  dożyło  otwarcia  spadku,  powołani  są  z 
kolei  jego    dzieci  (i  dalej,  na  podobnej  zasadzie,  dalsi  ich  zstępni).  W  ten  oto  sposób  wśród  spadkobierców 
ustawowych danej osoby może znaleźć się rodzeństwo rodziców spadkodawcy (wujkowie, stryjkowie, ciocie, stryjenki 
spadkodawcy), a w braku któregoś z rodzeństwa - ich zstępni. dziadkowie dziedziczący po spadkodawcy mają równe 
udziały.  Teoretycznie  więc  dziedziczyć  mogą  po  1/4,  w  sytuacji  gdy  spadkodawcę  przeżyją  zarówno  dziadkowie  ze 
strony matki, jak i ojca. Jak wskazano, zasada przyjęta w kodeksie, by dziadkowie dziedziczyli w częściach równych 
jest  prosta  i  sprawiedliwa  W  sytuacji,  gdy  ojcostwo  rodzica  spadkodawcy  nie  zostało  ustalone,  a  spadkodawca  nie 
pozostawił  zstępnych,  małżonka  i  rodzeństwa,  rodziców,  dziedziczyć  po  spadkodawcy  będą  zatem  dziadkowie  od 
strony  matki  oraz  babka  -  matka  ojca  spadkodawcy  po  1/3,  a  więc  zastosowanie  znajdzie  art.  934  §  3  k.c. 
Dziedziczenie w tej sytuacji pozostałych dziadków w częściach równych będzie zatem przebiegało tak samo, jak gdyby 
dziadek  ten  nie  dożył  otwarcia  spadku  i  nie  pozostawił  zstępnych.  W  razie  gdy  dziadek  nie  dożył  otwarcia  spadku, 
pozostawiając  zstępnych,  jego  udział  dziedziczą  zstępni  dziadka,  a  więc  ciotki  i  wujowie  spadkodawcy  w  częściach 
równych, a gdyby i któreś z nich nie dożyło otwarcia spadku po spadkodawcy, pozostawiając zstępnych, w ich miejsce 
wstępują ich zstępni.  
 
237. Dziedziczenie dzieci  małżonka  spadkodawcy.  
 
W sytuacji gdy brak jest małżonka spadkodawcy i kogokolwiek spośród krewnych należących do przedstawionej wyżej 
grup  spadkobierców  ustawowych,  chcących  i  mogących  dziedziczyć,  spadek  przypada  dzieciom  małżonka 
spadkodawcy  (czyli  pasierbom)  w  częściach  równych.  (powinowactwo  w  linii  prostej  pierwszego  stopnia).„W  życiu 
zdarza się, że dziecko będące pasierbem jednego z małżonków traci wpierw swojego rodzica naturalnego (będącego 
współmałżonkiem  ojczyma  lub  macochy),  następnie  zaś  traci  również  ojczyma  lub  macochę.  Względy  słuszności 
przemawiają  za  tym,  aby  zaliczyć  je  do  kręgu  spadkobierców  ustawowych.  Bywa  przecież  i  tak,  że  do  powstania  i 
pomnożenia  majątku  ojczyma  lub  macochy  przyczynił  się  za  życia  (jego  lub  jej)  współmałżonek,  będący  rodzicem 
naturalnym  pasierba.  Zapewne  też  majątek  ojczyma  lub  macochy  został  w  jakiejś  części  uzyskany  w  drodze 
dziedziczenia po zmarłym wcześniej współmałżonku. Sytuacja przedstawia się zgoła inaczej, gdy pasierb ma swojego 
naturalnego rodzica, którego małżeństwo ze spadkodawcą zostało już wcześniej rozwiązane przez rozwód. Brak jest 
uzasadnienia  do  zaliczenia  takiego  pasierba  do  kręgu  spadkobierców  ustawowych  spadkodawcy  (będącego  byłym 
mężem lub żoną rodzica).  W każdym razie by pasierb nie mógł dziedziczyć, wystarczające jest wykazanie, że jeden z 
jego  rodziców  naturalnych  żyje.  Nie  wyłącza  pasierba  od  dziedziczenia  po  macosze  czy  ojczymie  jednak  to,  że  jest 
dzieckiem  jednego  z  wcześniejszych  małżonków  spadkodawcy.  Jeżeli  do  dziedziczenia  powołanych  jest  więcej 
pasierbów, wówczas udziały ich powinny być równe. 
 
 
238. Dziedziczenie gminy 
W  braku  małżonka  spadkodawcy  i  krewnych  powołanych  do  dziedziczenia  z  ustawy,  spadek  przypada  gminie 
ostatniego  miejsca  zamieszkania  spadkodawcy  jako  spadkobiercy  ustawowemu.  Gmina  stała  się  spadkobiercą 
ustawowym dopiero z dniem wejścia w życie ustawy z 14.2.2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych 
innych  ustaw    tj.  z  dniem  25.9.2003  r.  Jeżeli  spadkobiercą  ustawowym  jest  gmina  ostatniego  miejsca  zamieszkania 
spadkodawcy,  to  spadek  przypada  jej  w  całości,  nawet  jeżeli  w  skład  spadku  wchodzą prawa do nieruchomości 
położonych  na  obszarze  innej  gminy.  Ostatnie  miejsce  zamieszkania  spadkodawcy  określa  się  na  podstawie  przepisów 
Kodeksu  cywilnego.  Gmina  spadku  nie  może  odrzucić,  a  spadek  przez  nich  przyjęty  uważa  się  za  przyjęty  z 
dobrodziejstwem inwentarza. Jak wskazuje się doktrynie, nie mogą być ci spadkobiercy ustawowi wyłączeni w drodze 

testamentu negatywnego. Wydaje się, że można uznać za dopuszczalny testament, w którym spadkodawca wyłącza 
gminę  ostatniego  miejsca  zamieszkania  i  nie  powołuje  w  to  miejsce  innego  spadkobiercy.  Spadek  wówczas,  jak  się 
wydaje, przypadnie Skarbowi Państwa. Istnieje jednak też stanowisko, zgodnie z którym nie dojdzie w tej sytuacji do 
zastąpienia  dziedziczenia  gminy  dziedziczeniem  Skarbu  Państwa,  a  testament  będzie  nieważny,  głównie  dlatego,  że 
kodeks  cywilny przewiduje szczegółowo sytuacje, w których Skarb Państwa dochodzi do dziedziczenia i nic tego nie 
powinno  zmieniać.    Dopuszczalne  wydaje  się  także  wyznaczenie  w  testamencie  innej  gminy  w  miejsce  gminy 
ostatniego miejsca zamieszkania czy inny podmiot  
 
 
 
239. Dziedziczenie Skarbu Państwa 
Jeżeli miejsca ostatniego zamieszkania w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić lub ostatnie miejsce zamieszkania 
spadkodawcy  znajdowało  się  za  granicą,  spadek  przypada  Skarbowi  Państwa  jako  spadkobiercy  ustawowemu.  Ani 
gmina, ani Skarb Państwa nie mogą odrzucić spadku, który dziedziczą z ustawy. Nie składają również oświadczenia o 
przyjęciu spadku, a spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza. Artykuł 935 § 3 KC ma zastosowanie 
tylko  wtedy,  gdy  prawem  właściwym  dla  dziedziczenia  ustawowego  jest  prawo  polskie.  Prawo  polskie  będzie 
właściwe,  jeżeli  spadkodawca  w  chwili  śmierci  był  obywatelem  polskim.  Jeżeli  nie  miał  żadnego  obywatelstwa  albo 
obywatelstwa nie można ustalić, a zamieszkiwał na terytorium Polski, właściwe będzie również prawo polskie.  
 
240. Wyłączenie małżonka od dziedziczenia  
Jeżeli  w  trakcie  postępowania  o  rozwód  lub  separację  umrze  jedna  ze  stron  postępowania,  to  postępowanie  ulega 
umorzeniu.  Co  do  zasady,  małżonek  pozostający  przy  życiu  dojdzie  do  dziedziczenia  z  ustawy.  Gdyby  jednak 
małżonek pozostający przy życiu ponosił winę rozkładu pożycia, to można go wyłączyć od dziedziczenia na podstawie 
art.  940  KC.  Małżonek  jest  wyłączony  od  dziedziczenia,  jeżeli  spadkodawca  wystąpił  o  orzeczenie  rozwodu  lub 
separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione. Wyłączenie od dziedziczenia w takim przypadku nie następuje z 
mocy  ustawy,  tylko  w  drodze  orzeczenia  sądu.  Zwykle  z  powództwem  o  wyłączenie  od  dziedziczenia  występuje  się 
przeciwko małżonkowi, który był wyłącznie winny rozkładu pożycia małżeńskiego. Powództwo takie jest uzasadnione 
również  wtedy,  jeżeli  winę  rozkładu  pożycia  ponoszą  obydwoje  małżonkowie.  Legitymacja  czynna  w  procesie  o 
wyłączenie małżonka od dziedziczenia ustawowego przysługuje każdemu ze spadkobierców ustawowych dziedziczących w 
zbiegu z małżonkiem. Z roszczeniem o wyłączenie małżonka od dziedziczenia można wystąpić w terminie 6 miesięcy od dnia, 
w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż rok od otwarcia spadku. Sądem wyłącznie 
właściwym  miejscowo  w  postępowaniu  o  wyłączenie  małżonka  od  dziedziczenia  jest  sąd  ostatniego  miejsca  zamieszkania 
spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca zamieszkania w Polsce nie da się ustalić, to sąd miejsca, w którym znajduje się majątek 
spadkowy  lub  jego  część.  Natomiast  właściwość  rzeczowa  sądu  zależy  od  wartości  przedmiotu  sporu,  tzn.  wartości  udziału 
pozwanego  małżonka  w  spadku.  Można  przyjąć,  że  proces  o  wyłączenie  małżonka  od  dziedziczenia  stanowi  kontynuacje 
procesu rozwodowego, ale w ograniczonym zakresie. Sąd w procesie o wyłączenie małżonka od dziedziczenia ustawowego 
bada przesłanki rozwodu lub separacji. Wydanie wyroku zgodnego z żądaniem pozwu będzie możliwe jedynie wtedy, kiedy 
sąd uzna, że żądanie rozwodu lub separacji było uzasadnione, a jedyną przeszkodą do wydania wyroku rozwodowego lub 
orzekającego separację była śmierć jednego z małżonków. Małżonek wyłączony od dziedziczenia jest traktowany tak, jakby 
nie dożył otwarcia spadku.  
 
 
241. Dziedziczenie w przypadku przysposobienia 
Reguły dziedziczenia ustawowego między przysposobionym a przysposabiającym uzależnione są od tego czy mamy do 
czynienia  z  przysposobieniem  pełnym,  czy  też  z  przysposobieniem  niepełnym.  Przy  przysposobieniu  pełnym 
przysposobiony i przysposabiający dziedziczą tak, jakby przysposobiony był dzieckiem przysposabiającego, ponieważ 
przysposobiony  nie  dziedziczy  po  swoich  wstępnych  naturalnych  i  ich  krewnych,  a  osoby  te  nie  dziedziczą  po  nim. 
Jeżeli  skutki  przysposobienia  polegają  wyłącznie  na  powstaniu  stosunku  między  przysposabiającym  a 
przysposobionym,  reguły  dziedziczenia  ukształtowane  zostały  następująco:1)  przysposobiony  dziedziczy  po 
przysposabiającym na równi z jego dziećmi, a zstępni przysposobionego dziedziczą po przysposabiającym na tych sa-
mych  zasadach,  co  dalsi  zstępni  spadkodawcy.  2)  przysposobiony  i  jego  zstępni  nie  dziedziczą  po  krewnych 
przysposabiającego,  a  krewni  przysposabiającego  nie  dziedziczą  po  przysposobionym  i  jego  zstępnych.  3)  rodzice 
przysposobionego  nie  dziedziczą  po  przysposobionym,  a  zamiast  nich  dziedziczy  po  przysposobionym 
przysposabiający. Poza tym przysposobienie nie narusza powołania do dziedziczenia wynikającego z pokrewieństwa.  
 
242. Wpływ separacji małżonków na dziedziczenie  
Ustawą  z  21.5.1999  r.  o  zmianie  ustaw  Kodeks  rodzinny  i  opiekuńczy,  Kodeks  Cywilny,  Kodeks  postępowania 
cywilnego  oraz  niektórych  innych  ustaw  została  do  polskiego  porządku  wprowadzona  separacja  małżonków. 
Prawomocne  orzeczenie  separacji  pociąga  za  sobą  m.in.  wyłączenie  stosowania  przepisów  o  powołaniu  do 
dziedziczenia  z  ustawy  pozostającego  w  separacji  małżonka  spadkodawcy.  Małżonek  taki  nie  dochodzi  do 
dziedziczenia  z  ustawy.  Jeżeli  zaś  spadkodawca  wystąpił  o  orzeczenie  separacji  z  winy  małżonka,  a  żądanie  było 
uzasadnione  –  sąd  może  wyłączyć  takiego  małżonka  od  dziedziczenia.  Legitymacja  czynna  w  procesie  o  wyłączenie 
małżonka  od  dziedziczenia  ustawowego  przysługuje  każdemu  ze  spadkobierców  ustawowych  dziedziczących  w  zbiegu  z 

małżonkiem. Z roszczeniem o wyłączenie małżonka od dziedziczenia można wystąpić w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym 
spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż rok od otwarcia spadku. Sądem wyłącznie właściwym 
miejscowo w postępowaniu o wyłączenie małżonka od dziedziczenia jest sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a 
jeżeli jego miejsca zamieszkania w Polsce nie da się ustalić, to sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego 
część. Natomiast właściwość rzeczowa sądu zależy od wartości przedmiotu sporu, tzn. wartości udziału pozwanego małżonka 
w spadku. Sąd w procesie o wyłączenie małżonka od dziedziczenia ustawowego bada przesłanki separacji. Wydanie wyroku 
zgodnego z żądaniem pozwu będzie możliwe jedynie wtedy, kiedy sąd uzna, że żądanie separacji było uzasadnione, a jedyną 
przeszkodą  do  wydania  wyroku  orzekającego  separację  była  śmierć  jednego  z  małżonków.  Małżonek  wyłączony  od 
dziedziczenia jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.  
 
243. Uprawnienia dziadów spadkodawcy znajdujących się w niedostatku  
 

Każdemu  z  dziadków  przysługuje  odrębne  roszczenie  odnośnie  do  żądania  dostarczenia  środków  utrzymania. 
Roszczenia te przysługują  zarówno dziadkom naturalnym, jak i osobom, które  pełnią tę rolę na podstawie stosunku 
przysposobienia łączącego ich i spadkodawcę  Natomiast osobami zobowiązanymi do zaspokojenia roszczeń dziadków 
spadkodawcy  będą  spadkobiercy  ustawowi  i  testamentowi,  którzy  nie  są  obciążeni  obowiązkiem  alimentacyjnym 
względem dziadków spadkodawcy.  Spadkobiercy są zobowiązani do zaspokojenia roszczenia dziadków spadkodawcy 
zarówno  wtedy,  gdy  nie  ma  osób  zobowiązanych  do  alimentowania,  jak  też  wówczas,  gdy  wprawdzie  dziadkowie 
alimenty  takie  otrzymują,  jednakże  w  wysokości  niewystarczającej  do  zaspokojeni  usprawiedliwionych  potrzeb 
Obowiązek  dostarczania  środków  utrzymania  dziadkom  spadkodawcy  powstaje  przy  łącznym  spełnieniu  dwóch 
przesłanek, a mianowicie: dziadkowie muszą znajdować się w niedostatku i nie mogą otrzymać należnych im środków 
utrzymania od osób, na których ciąży względem nich ustawowy obowiązek alimentacyjny. Pozostawanie dziadków 
w  niedostatku  oznacza,  że  nie  mają  oni  możliwości  zaspokojenia  w  całości  lub  w  części  swoich  podstawowych, 
usprawiedliwionych potrzeb własnymi siłami.  Druga przesłanka w postaci niemożności otrzymania należnych im 
środków  utrzymania  zostaje  spełniona,  gdy  brak  jest  w  ogóle  osób  zobowiązanych  z  ustawy  do  dostarczania 
dziadkom środków utrzymania bądź też takie osoby żyją, ale nie można od nich wyegzekwować świadczeń, np. z tego 
powodu,  że  osoby  te  są  niewypłacalne  lub  same  pozostają  w  niedostatku.    Obowiązkiem  dostarczania  środków 
utrzymania dziadkom spadkodawcy obciążony jest spadkobierca, który nie jest obciążony względem nich ustawowym 
obowiązkiem alimentacyjnym. W każdym przypadku ustawowy obowiązek alimentacji krewnych wyprzedza obowiązek 
spadkobiercy określony w art. 938 k.c.   Roszczenie dziadków spadkodawcy powstaje już w chwili otwarcia spadku, 
jednakże  może  być  realizowane  w  terminie  późniejszym.  Uprawnienie  to  nie  podlega  bowiem  przedawnieniu, 
przedawnić się mogą jedynie poszczególne raty świadczenia, jako świadczenia okresowe  Uprawnienie dziadków ma 
charakter  roszczenia 

quasi

-alimentacyjnego    ,  pomiędzy  uprawnionym  i  zobowiązanym  powstaje  stosunek 

zobowiązaniowy. Zakres uprawnień dziadków określają dwa kryteria, a mianowicie: potrzeby uprawnionego i wartość 
udziału  spadkowego  zobowiązanego.  Stąd  też  należy  uznać,  że  współspadkobiercy  odpowiadają  wobec  dziadków 
samodzielnie, każdy w stosunku do wielkości swojego udziału, w żadnym przypadku nie ma tu bowiem zastosowania 
art. 1034 § 1 k.c. wprowadzający solidarną odpowiedzialność współspadkobierców za długi spadkowe.  Świadczenia 
na rzecz dziadków zostają ustalone w formie pieniężnej i są należne od chwili zgłoszenia żądania, a ich dochodzenie 
następuje  przed  sądem  w  trybie  procesowym.    Artykuł  938  zd.  2  k.c.  przyznaje  zobowiązanemu  spadkobiercy 
możliwość zwolnienia się z obowiązku dostarczania dziadkom środków utrzymania. Spadkobierca może uczynić zadość 
temu roszczeniu także w ten sposób, że zapłaci dziadkom spadkodawcy sumę pieniężną odpowiadającą wartości 1/4 
części  swojego  udziału  spadkowego.  Możliwość  zwolnienia  się  z  obowiązku  względem  dziadków  ma 
charakter  upoważnienia  przemiennego  wybór  formy  zaspokojenia  roszczeń  dziadków  przysługuje  wyłącznie 
zobowiązanemu.  Oznacza  to,  że  dziadkowie  nie  mogą  żądać  wartości  udziału  spadkowego,  a  jedynie  świadczeń 
alimentacyjnych.      Zapłata  przez  spadkobiercę  1/4  wartości  udziału  spadkowego  prowadzi  do  definitywnego 
wygaśnięcia  roszczenia  dziadków.  Należy  w  pełni  zgodzić  się  z  poglądem,  że  uprawnienie  do  zwolnienia  się  z 
obowiązku  wobec  dziadków  poprzez  jednorazową  zapłatę  sumy  pieniężnej  przysługuje  zobowiązanemu  także 
wówczas, gdy świadczenia na rzecz dziadków zostały już zasądzone prawomocnym orzeczeniem  Powołanie dziadków 
do  dziedziczenia  w  testamencie  może  rodzić  wątpliwość,  czy  zostają  oni  tym  samym  pozbawieni  uprawnienia  z  art. 
938  i  966  k.c.  Wprawdzie  kodeks  cywilny  kwestii  tej  nie  rozstrzyga  jednoznacznie,  jednakże  przyjęta  konstrukcja 
wydaje się przemawiać za wyłączeniem powyższych uprawnień dziadków będących spadkobiercami testamentowymi 
swojego  wnuka  Wyłączenie  to  można  uzasadnić  tym,  że  po  pierwsze,  z  reguły  nie  zostanie  spełniona  przesłanka 
niedostatku,  a  po  drugie,  trudno  byłoby  obciążać  spadkobierców  ustawowych  lub  testamentowych  wnuka, 
dziedziczących  obok  dziadków,  dodatkowymi  obowiązkami  wobec  nich.  Otrzymanie  korzyści  ze  spadku  wyłącza 
roszczenia dziadków z tytułu dostarczania im środków utrzymania i prowadzi do definitywnego wygaśnięcia obowiązku 
spadkobiercy.  Obowiązek  ten  nie  odżywa  także  wówczas,  gdy  po  pewnym  czasie,  po  otwarciu  spadku,  dziadkowie 
popadną w niedostatek.  
 
 
244 Testament jako czynność prawna  
Określenie  testament  rozumie  się  dwojako:  1)  oznacza  on  czynność,  przez  którą  osoba  fizyczna  określa  losy  swego 
majątku na wypadek śmierci; 2) jest to dokument, w którym zawarte zostaje oświadczenie woli testatora. Testament 

jest czynnością prawną pozwalającą uregulować sytuację  prawną majątku należącego do osoby fizycznej na wypadek 
śmierci. Wskazuje się na trzy cechy charakterystyczne dla testamentu: jest to czynność prawna jednostronna, mortis 
causa,

 

odwołalna. Wystąpienie tych trzech cech jest konieczne, aby dana czynność mogła być uznana za testament. 

Testament  może  ponadto  charakteryzować  się  innymi  cechami,  które  nie  mogą  jednak  zmienić  ani  modyfikować 
trzech  zasadniczych,  wskazanych  wyżej.  Testament  to  czynność  prawną  o  następujących  cechach:  charakter 

mortis 

causa, 

odwołalność, jednostronność i ściśle osobisty charakter oraz poddanie daleko posuniętym rygorom formalnym, 

których niedopełnienie powoduje nieważność testamentu. Z faktu, że testament jest czynnością prawną 

mortis causa 

wynikają dwie podstawowe konsekwencje. Po pierwsze, testament nie wywołuje żadnych skutków prawnych w chwili 
jego  sporządzenia,  w  szczególności  nie  powoduje  powstania  jakichkolwiek  praw  ani  obowiązków  zarówno  dla 
testatora,  jak  i  innych  osób.  Po  drugie,  testator  może  swój  testament  w  dowolnej  chwili  odwołać  w  całości  lub  w 
części. Ściśle osobisty charakter wyraża się w ustawowym zakazie sporządzania oraz odwoływania testamentu przez 
przedstawiciela.  Natomiast  tzw.  formalizm  testamentu  oznacza  niemożliwość  sporządzenia  go  w  innej  formie  niż 
przewidziana ustawą. Dla ważności tej czynności prawnej niezbędne jest także ścisłe przestrzeganie formalnych wy-
magań ustawowych. 
 
245. Zdolność testowania  
Zdolność  testowania  to  możliwość  sporządzenia  przez  osobę  fizyczną  ważnego  testamentu.  W  każdym  systemie 
prawnym  jest  to  uzależnione  od  posiadania  przez  osobę  fizyczną  pewnych  cech  osobistych,  takich  jak  odpowiedni 
wiek, pełna lub przynajmniej ograniczona zdolność do czynności prawnych. Zdolność testowania należy, zatem uznać 
za wycinek zdolności do czynności prawnych. Zdolność do czynności prawnych to możliwość nabywania praw i obo-
wiązków  za  pomocą  czynności  prawnych  dokonywanych  przez  samego  zainteresowanego.  W  ramach  zdolności  do 
czynności prawnych pozostaje możliwość rozporządzania swoim majątkiem zarówno w drodze czynności 

inter vivos, 

jak  i 

mortis  causa

.  Zdolność  testowania  nabywa  się  z  chwilą  uzyskania  pełnej  zdolności  do  czynności  prawnych. 

Zdolność testowania zgodnie z prawem polskim ma, zatem osoba, która ukończyła 18 lat lub przed ukończeniem tego 
wieku  zawarła  związek  małżeński  oraz  nie  została  ubezwłasnowolniona.  Zdolność  dziedziczenia  traci  osoba 
ubezwłasnowolniona  (całkowicie  lub  częściowo),  a  także  osoba,  dla  której  ustanowiono  doradcę  tymczasowego. 
Kodeks cywilny nie przyjął rozwiązania zawartego w art. 75 PrSp pozwalającego  sporządzić testament osobie, która 
ukończyła  16  lat.  Testament  taki  mógł  jednak  zostać  sporządzony  jedynie  w  formie  notarialnej  lub  szczególnej.  Nie 
wymagał  natomiast  zgody  przedstawiciela  ustawowego.  Kodeks  cywilny  unormowania  tego  nie  przejął,  uzależniając 
istnienie zdolności testowania od pełnej zdolności do czynności prawnych. Osoby w wieku pomiędzy 13. a 18. rokiem 
życia i osoby ubezwłasnowolnione częściowo nie mogą, zatem rozrządzić na wypadek śmierci nawet swoim zarobkiem 
ani przedmiotami majątkowymi oddanymi im do swobodnego użytku. Spadkodawca musi mieć zdolność testowania w 
chwili sporządzenia testamentu. Późniejsza utrata lub nabycie zdolności testowania pozostaje bez wpływu na ważność 
testamentu sporządzonego wcześniej.  
 
 
246. Wady oświadczenia woli przy testamencie  
Wola  rozrządzenia  majątkiem  na  wypadek  śmierci  musi  być  powzięta  i  wyrażona  niewadliwie.  Testament  jest 
nieważny,  jeżeli  został  sporządzony:  1)  w  stanie  wyłączającym  świadome  albo  swobodne  powzięcie  decyzji  i  wyra-
żenie woli; 2) pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem 
błędu,  nie  sporządziłby  testamentu  tej  treści;  3)  pod  wpływem  groźby.  Stan  określany  jako  brak  świadomości  lub 
swobody musi występować w chwili sporządzania testamentu. Sama choroba psychiczna spadkodawcy nie pociąga za 
sobą  automatycznie  nieważności  sporządzonego  testamentu,  gdyż  osoba  chora  psychicznie,  pełnoletnia  a 
nieubezwłasnowolniona, nie traci zdolności testowania. Ważny jest testament takiej osoby sporządzony w okresie tzw. 

lucidum  intervallum. 

Samo  stwierdzenie  u  spadkodawcy  choroby  psychicznej  nie  powoduje  automatycznie 

nieważności testamentu. Konieczne jest przeprowadzenie dowodu czy w chwili sporządzania testamentu spadkodawca 
działał z rozeznaniem. Przy błędzie należy brać pod uwagę każdy błąd istotny subiektywnie. Decydujące znaczenie ma 
jedynie okoliczność czy spadkodawca sporządziłby testament określonej treści, gdyby znał rzeczywisty stan rzeczy lub 
spraw.  Nie  ma  także  znaczenia  czy  błąd  dotyczył  treści  testamentu,  czy  innych  okoliczności.  Błąd  spadkodawcy 
pociąga  za  sobą  nieważność  bezwzględną  testamentu.  Groźba  nie  musi  stanowić  jedynej  przyczyny  sporządzenia 
testamentu.  Wystarczy,  aby  miała  poważny  wpływ  na  decyzję  spadkodawcy.  Groźba  nie  musi  być  obiektywnie 
poważna.  Podobnie  jak  błąd  należy  ją  oceniać  z  punktu  widzenia  testatora  –  wg  kryteriów  subiektywnych.  Groźba 
także pociąga za sobą bezwzględną nieważność testamentu.  
 
247. Problem testamentów wspólnych 
Zgodnie  z  art.  942  KC  testament  może  zawierać  rozrządzenia  tylko  jednego  spadkodawcy.  Sformułowanie  ustawy 
oznacza  zakaz  sporządzania  testamentów  wspólnych.  Z  testamentem  wspólnym  mamy  do  czynienia,  gdy  treść 
dokonanej  czynności  prawnej  obejmuje  rozrządzenia  więcej  niż  jednego  spadkodawcy.

 

Zakaz

 

sporządzania  takich 

testamentów obejmuje zarówno testamenty zawierające rozrządzenia powiązane ze sobą, jak i całkowicie niezależne.

 

Zakaz  testamentów  wspólnych  wynikający  z  art.  942  KC  nie  odnosi  się  do  testamentu  ustnego  oraz  do  pisma 
stwierdzającego  treść  takiego  testamentu.

 

Zakaz  zawarty  w  art.  942  KC  używa,  bowiem  pojęcia  „testament"  w 

znaczeniu  dokumentu.  Oznacza  to,  że  nie  jest  dopuszczalne  zawarcie  w  jednym  akcie  notarialnym,  protokóle  przy 
testamencie  allograficznym  czy  też  w  piśmie  przy  testamencie  holograficznym  rozrządzeń  dwóch  lub  więcej  osób.

 

Wprowadzenie do systemu prawnego zakazu sporządzania wspólnych testamentów uzasadniane jest argumentem, że 
testament taki ogranicza swobodę testowania w ten sposób, iż utrudnia lub wręcz uniemożliwia swobodne odwołanie 
raz  sporządzonego  testamentu.  Naruszenie  zakazu  i  sporządzenie  wspólnego  testamentu  pociąga  za  sobą  jego 
bezwzględną nieważność.

 

 
 
248. Sposoby i skutki odwołania testamentu 
Oświadczenie  spadkodawcy  zawarte  w  testamencie  nie  jest  skierowane  do  określonego  adresata  i,  jako  czynność 

mortis causa, 

nie wywiera żadnych skutków prawnych za życia testatora

. 

Stąd  możliwość  odwołania sporządzonego 

już testamentu w każdej chwili. Jedyne ograniczenia w tym zakresie wynikają z istnienia wymogu, aby spadkodawca 
miał  zdolność  testowania,  odwołania  dokonał  osobiście  i  aby  wola  odwołania  powzięta  była  niewadliwie.  Odwołanie 
testamentu  może  dotyczyć  -  wszystkich  lub  tylko  niektórych  rozrządzeń.  Odwołanie  testamentu  może  zostać 
dokonane na kilka sposobów. Spadkodawca może: 1)  sporządzić nowy testament; 2) w zamiarze odwołania zniszczyć 
dokument zawierający jego oświadczenie lub pozbawić go cech, od których zależy jego ważność (podarcie testamentu 
własnoręcznego  lub  oddarcie  podpisu);  3)  dokonać  w  testamencie  zmian,  z  których  wynika  wola  odwołania  jego 
postanowień (Np. przekreślenie testamentu, może temu towarzyszyć napis uchylony odwołany lub nieważny). Pewne 
kontrowersje  budzi  kwestia  czy  w  sytuacji,  gdy  spadkodawca  odwołał  dokonane  już  odwołanie  testamentu,  moc 
prawną odzyskuje najwcześniejszy testament. Większość doktryny wyraża przekonanie, że testament wcześniejszy nie 
odzyskuje mocy prawnej. Natomiast Sąd Najwyższy wskazuje, że ocena powinna zostać dokonana z uwzględnieniem 
okoliczności  konkretnego  wypadku.  Jeżeli  z  treści  testamentu,  w  którym  dokonano  odwołania,  wynika,  że  wolą 
testatora  było  przywrócenie  mocy  odwołanemu  testamentowi,  wolę  tę  należy  uszanować.  Skutki  prawne  odwołania 
testamentu, a także odwołania testamentu, w którym odwołano testament wcześniejszy, następują z chwilą otwarcia 
spadku. Odwołanie dokonane w testamencie szczególnym, który następnie utracił moc, jest bezskuteczne. 

 

 
249. Nieważność testamentu 

W określonych sytuacjach ustawa przewiduje sankcję w postaci nieważności testamentu. Przyczyny nieważności mogą 
być  związane  z  treścią  testamentu.  Testament,  jak  każda  czynność  prawna,  jest  nieważny,  jeżeli  jest  sprzeczny  z 
ustawą,  zasadami  współżycia  społecznego  lub  ma  na  celu  obejście  ustawy.  Sprzeczność  z  ustawą  wystąpi  przede 
wszystkim wtedy, gdy naruszone zostaną przepisy Księgi IV KC. Nieważny jest także testament wspólny. Ponadto nie-
ważność  testamentu  może  stanowić  skutek  naruszenia  przepisów  o  formie.  Wreszcie  nieważny  jest  testament 
sporządzony  przez  osobę  niemającą  zdolności  testowania,  sporządzony  przez  przedstawiciela  oraz  obarczony  wadą 
oświadczenia  woli.  Sporządzenie  testamentu  pod  wpływem  wady  oświadczenia  woli  pociąga  za  sobą  bezwzględną 
jego  nieważność.  Taki  wniosek  wypływa  w  sposób  jedno  znaczny  z  art.  945  §  l  KC,  który  wyraźnie  stanowi  „ 
Testamnet  jest  nieważny,  eżeli  został  sporządzony:    w  stanie  wyłączającym  świadome  albo  swobodne  powzięcie 
decyzji i wyrażenie woli; pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod 
wpływem  błędu,  nie  sporządziłby  testamentu  tej  treści  pod  wpływem  groźby.  Na  nieważność  testamentu 
sporządzonego pod wpływem wady nie można się powoływać po upływie trzech lat od dnia, w którym osoba mająca 
w  tym  interes  dowiedziała  się  o  przyczynie  nieważności,  a  w  każdym  razie  po  upływie  lat  dziesięciu  od  otwarcia 
spadku.  
 
250. Problem konwersji testamentu 
Konwersja  testamentu,  czyli  możliwość  potraktowania  testamentu  nieodpowiadającego  wymogom  określonej  formy 
jako  testamentu  sporządzonego  w  innej  przewidzianej  prawem  formie.  Konwersja  polega  na  tym,  że  w  miejsce 
zamierzonej czynności prawnej zostaje substytuowana inna czynność prawna, o ile zamierzona czynność odpowiada 
wszystkim  wymogom  owej,  innej,  zastępczej  czynności  prawnej.  Zastępcza  czynność  prawna  umożliwia  realizację 
tego  samego  lub  podobnego  celu.  Konwersja  taka  charakteryzuje  się  następującymi  cechami:  dokonuje  się  na 
podstawie  szczególnego  przepisu  ustawy  odnoszącego  się  do  konkretnego  stanu  faktycznego;  następuje  z  mocy 
prawa;  rezultat  jest  ściśle  określony  przez  normę  prawną.  W  odniesieniu  do  testamentu  konwersja  jest  również 
ujmowana jako wynik wykładni prawa. W odniesieniu do testamentu termin „konwersja" nie jest używany w ścisłym 
znaczeniu, gdyż do skutku dochodzi ta sama czynność prawna, tzn. testament, jakkolwiek dokonana w innej formie. 
W odniesieniu do testamentów dopuszcza się możliwość konwersji mimo pewnych zastrzeżeń teoretycznych. Oparte 
jest to na założeniu, że należy - w miarę możliwości 

- 

dążyć do utrzymania w mocy raz dokonanej czynności prawnej, 

zwłaszcza  czynności 

mortis  causa. 

Kwestia  dopuszczalności  konwersji  jest  szczególnie  istotna  przy  testamentach 

allograficznych  gdyż  przy  tej  formie  szczególnie  często  występowało  nieprzestrzeganie  prawa  przez  funkcjonariuszy 
uprawnionych  do  przyjmowania  oświadczeń  spadkodawców.  Sąd  Najwyższy  wielokrotnie  wyrażał  pogląd,  że 
testament  allograficzny  nieważny  z  powodu  braków  formalnych,  może  być  uznany  za  ważny  testament  ustny. 
Nieumiejętność  właściwego  funkcjonariusza  w  zakresie  sporządzenia  testamentu  allograficznego  w  sposób  zgodny  z 
przepisami może stanowić przesłankę uzasadniającą sporządzenie testamentu ustnego. 
 
251. Testamenty zwykłe i szczególne  
Prawo  polskie  wyróżnia  dwie  kategorie  testamentów:  zwykłe  i  szczególne.  Testamenty  zwykłe  (holograficzny, 
notarialny, allograficzny) mogą być sporządzone przez każdą osobę mającą zdolność testowania w dowolnie wybranej 

chwili i - jeżeli nie zostaną odwołane przez testatora - określają porządek dziedziczenia niezależnie od tego, ile czasu 
upłynęło  pomiędzy  sporządzeniem  testamentu  a  otwarciem  spadku.  Testamenty  szczególne  (ustny,  sporządzony  na 
polskim  statku  morskim  lub  powietrznym,  wojskowy)  mogą  być  sporządzone  tylko  wtedy,  gdy  zostały  spełnione 
dodatkowe  przesłanki  przewidziane  ustawą.  Przykładowo  testament  ustny  może  zostać  sporządzony  tylko  wówczas, 
gdy  niemożliwe  lub  znacznie  utrudnione  jest  skorzystanie  ze  zwykłej  formy  lub  występuje  obawa  rychłej  śmierci 
spadkodawcy. Testamenty szczególne charakteryzują się ponadto czasowo ograniczoną mocą. Testament szczególny 
traci  moc  z  upływem  sześciu  miesięcy  do  ustania  okoliczności,  które  uzasadniały  nie  zachowanie  formy  testamentu 
zwykłego, chyba, że spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu. 

 

 
252. Testament holograficzny 
Przesłanki ważności testamentu własnoręcznego (holograficznego): własnoręczne pismo, data i podpis. Dla ważności 
takiego  testamentu  wystarczy  napisanie  go  w  całości  pismem  ręcznym  przez  spadkodawcę,  położenie  podpisu  i 
opatrzenie datą. Testament musi zostać w całości napisany własnoręcznie przez testatora. Sfałszowanie całego pisma 
jest  bardziej  utrudnione  niż  sfałszowanie  samego  podpisu.  Wyłączone  jest  posługiwanie  się  jakimikolwiek 
urządzeniami do pisania (Np. maszyną), gdyż pismo powinno wykazywać indywidualne cechy testatora. Możliwe jest 
natomiast  napisanie  testamentu  protezą  czy  nawet  nogą,  jeżeli  spadkodawca  był  inwalidą.  Takie  pismo  zachowuje, 
bowiem  indywidualne  cechy  piszącego.  Nieistotne  jest,  jakim  narzędziem  piszącym  posługuje  się  spadkodawca  i  na 
jakim  podłożu  utrwala  pismo.  Testament  może  być,  zatem  napisany  ołówkiem  lub  piórem  na  papierze,  kredą  na 
murze.  Spisane  własnoręcznie  przez  spadkodawcę  rozrządzenia  muszą  zostać  podpisane.  Podpis  pod  testamentem 
holograficznym  odgrywa  istotną  rolę.  Ma  na  celu  ułatwić  stwierdzenie,  że  sporządzone  pismo  jest  ukończonym 
testamentem.  Podpis  pod  testamentem  w  zasadzie  powinien  składać  się  z  imienia  i  nazwiska  lub  przynajmniej 
nazwiska.  Nazwisko  nie  musi  być  napisane  w  pełnym  brzmieniu,  Np.  osoba  nosząca  nazwisko  dwuczłonowe  może 
posłużyć się tylko jednym z nich; można także użyć skrótu nazwiska, jeżeli testator stale się tym skrótem posługiwał. 
Równoznaczne z umieszczeniem nazwiska jest podpisanie się pseudonimem. Podpis powinien zostać umieszczony pod 
pismem  zawierającym  rozrządzenia  spadkodawcy.  Umieszczenie  go  w  innym  miejscu  (Np.  na  kopercie,  w  której 
znajduje się testament), pociąga za sobą nieważność testamentu. Umieszczenie w testamencie daty służy osiągnięciu 
dwóch  celów:  ustalenia  czy  testator  w  chwili  sporządzania  testamentu  miał  zdolność  testowania  oraz  ustalenia 
kolejności kilku sporządzonych testamentów.  Data powinna zawierać: dzień, miesiąc i rok  sporządzenia testamentu. 
Brak daty w zasadzie powoduje nieważność testamentu, chyba, że nie ma wątpliwości, co do zdolności spadkodawcy 
do sporządzenia testamentu.  
 
253. Testament allograficzny 
Ta  forma  testamentu  określana  jest  czasami  jako  forma  testamentu  urzędowego  z  uwagi  na  to,  że  przy  jego 
sporządzaniu  wymagana  jest  obecność  osoby  pełniącej  funkcje  publiczne.  Dla  jego  ważności  niezbędne  jest 
dopełnienie  następujących  formalności:  1)  ustne  oświadczenie  woli  przez  spadkodawcę  wobec  odpowiedniej  osoby 
urzędowej  i  dwóch  świadków;  2)  spisanie  woli  testatora  w  protokole  z  podaniem  daty  jego  sporządzenia;  3) 
odczytanie spadkodawcy protokołu w obecności świadków; 4) podpisanie odczytanego protokołu przez spadkodawcę, 
osobę  urzędową  i  świadków  testamentu.  Sporządzając  testament  allograficzny  spadkodawca  ma  obowiązek 
oświadczyć swoją ostatnią wolę ustnie. Taki testament nie może być sporządzony przez osoby nieme i głuche.  Chodzi 
o  to,  aby  wola  ta  była  powzięta  swobodnie  i  świadomie.  W  czasie  ustnego  oświadczania  woli  przez  spadkodawcę 
niezbędna  jest  obecność  osoby  urzędowej  i  świadków.  Spadkodawca  powinien  swoją  wolę  oświadczyć  wobec  wójta 
(burmistrza,  prezydenta  miasta),  starosty,  marszałka  województwa,  sekretarza  powiatu  albo  gminy  lub  kierownika 
urzędu stanu cywilnego. Oświadczenie spadkodawcy zostaje spisane w protokole. Może on zostać sporządzony przez 
osobę  urzędową  lub  przez  inną  osobę,  ręcznie  lub  na  maszynie.  Nie  ma  przeszkód,  aby  protokół  taki  został 
sporządzony przez jednego ze świadków testamentu. W protokole należy podać datę jego sporządzenia. Wymogowi 
temu odpowiada podanie dnia, miesiąca i roku sporządzenia protokołu. Data ta powinna być także zgodna z prawdą. 
Data nieprawdziwa lub brak daty sporządzenia protokołu pociąga za sobą nieważność testamentu. Protokół odczytuje 
się  spadkodawcy  w obecności świadków a następnie zostaje on podpisany przez spadkodawcę, osobę, wobec której 
wola  została  oświadczona,  oraz  przez  świadków.  Jeżeli  spadkodawca  nie  może  się  podpisać,  należy  to  zaznaczyć  w 
protokole ze wskazaniem przyczyny braku podpisu. Oświadczenie spadkodawcy musi być złożone w obecności dwóch 
świadków.  Obecność  większej  ich  liczby  nie  wpływa  na  ważność  testamentu.  Świadkiem  może  być  osoba 
sporządzająca  protokół  zapierający  rozrządzenia  spadkodawcy.  Niedopełnienie  któregokolwiek  wymogu  formalnego 
pociąga  za  sobą  nieważność  testamentu.  Dopuszcza  się  natomiast  możliwość  dokonania  tzw.  konwersji  testamentu 
allograficznego i potraktowanie go jako ważnego testamentu ustnego.  
 
254. Testament ustny 
Testament  ustny  jest  testamentem  szczególnym.  Nie  może  być  sporządzony    w  każdej,  dowolnie  wybranej  przez 
spadkodawcę  chwili  tylko,  gdy  istnieje  obawa  rychłej  śmierci  spadkodawcy;  zachowanie  zwykłej  formy  testamentu 
jest niemożliwe; zachowanie zwykłej formy testamentu jest znacznie utrudnione. Wymóg wystąpienia obawy rychłej 
śmierci  spadkodawcy  powoduje  konieczność  dokonania  oceny  czy  śmierć  rzeczywiście  groziła  spadkodawcy  w 
najbliższym czasie po sporządzeniu testamentu. Ocena ta może być dokonywana z punktu widzenia wiedzy lekarskiej i 
doświadczenia  życiowego  lub  jedynie  pod  kątem  subiektywnych  odczuć  spadkodawcy.  Muszą  wystąpić  takie  stany 
chorobowe  lub  skutki  nagłych  wypadków,  które  w  świetle  wiedzy  lekarskiej  oraz  doświadczenia  życiowego  mogą 

spowodować  rychły  zgon.  Obawa  rychłej  śmierci  musi  istnieć  w  chwili  sporządzenia  testamentu.  Okoliczności 
uniemożliwiające  lub  znacznie  utrudniające  skorzystanie  ze  zwykłej  formy  testamentu  -  należy  przyjąć,  że  chodzi  o 
okoliczności  niecodzienne,  odbiegające  od  normalnego  stanu  rzeczy.  Mogą  to  być  zdarzenia  o  charakterze 
obiektywnym  (powódź,  przerwanie  komunikacji),  ale  mogą  także  leżeć  po  stronie  spadkodawcy  i  pozostawać  w 
związku  Np.  z  jego  stanem  zdrowia.  Okoliczności  szczególne  muszą  prowadzić  do  powstania  niemożliwości 
sporządzenia  testamentu  zwykłego  lub  do  znacznych  utrudnień  w  tym  zakresie.  Taka  sytuacja  wystąpi,  gdy 
spadkodawca  nie  jest  w  stanie  udać  się  do  osoby  urzędowej  uprawnionej  do  odebrania  oświadczenia  przy 
testamencie  allograficznym  lub  do  notariusza  i  nie  jest  możliwe  przywołanie  tych  osób.  Testament  ustny  zostaje 
sporządzony w ten sposób, że spadkodawca oświadcza swoją wolę ustnie przy jednoczesnej obecności, co najmniej 
trzech  świadków.  Spadkodawca  musi  zatem  w  obecności  świadków  wyraźnie  wskazać,  co  i  komu  przeznacza  na 
wypadek  swojej  śmierci.  Może  także  posłużyć  się  innym  systemem  znaków,  (Np.  językiem  migowym).  System 
znaków, jakiego używa spadkodawca musi jednak być znany nie tylko jemu samemu, ale także świadkom testamentu. 
Testament  ustny  zostaje  sporządzony  w  chwili  złożenia  przez  spadkodawcę  oświadczenia  przy  jednoczesnej 
obecności,  co  najmniej  3  świadków.  Dla  jego  skuteczności  niezbędne  jest  jednak  stwierdzenie  treści  dokonanych 
rozrządzeń  w  sposób  określony  prawem:  KC  przewiduje  dwa  sposoby  stwierdzenia  treści  testamentu  ustnego: 
spisanie treści testamentu przed upływem roku od jego sporządzenia lub po przez zgodne zeznania świadków złożone 
przed sądem w terminie 6 miesięcy od otwarcia spadku.   
 
255. Niezdolność bezwzględna pełnienia roli świadka testamentu  
Wyróżniamy  dwa  rodzaje  niezdolności  do  bycia  świadkiem:  bezwzględną,  czyli  niemożliwość  pełnienia  roli  świadka 
przy każdym testamencie oraz względną, polegającą na niemożliwości bycia świadkiem przy sporządzaniu testamentu 
przez określone  osoby lub  przy dokonywaniu pewnych rozrządzeń.  Zgodnie z art. 956 KC,  nie mogą być świadkami 
testamentu: 1) osoby niemające pełnej zdolności do czynności prawnej. Nie mają zdolności do bycia świadkiem osoby 
niepełnoletnie,  ubezwłasnowolnione  oraz  takie,  dla  których  ustanowiono  doradcę  tymczasowego.  Należy  także 
przyjąć, że nie mogą być świadkami testamentu osoby pełnoletnie, które nie zostały ubezwłasnowolnione, ale które z 
uwag  na  stan  zdrowia  nie  są  w  stanie  pojąć  znaczenia  czynności  dokonywanych  w  ich  obecności;  2)  osoby 
niewidome, głuche lub nieme. Ich kalectwo powoduje, że nie są w stanie należycie wypełnić roli świadka; 3) osoby 
niemogące czytać i pisać. Wyłączenie to odnosi się zarówno do osób, które nie są w stanie czytać i pisać z uwagi na 
stan zdrowia, jak i do osób, które nie potrafią czytać i pisać; 4) osoby niewładające językiem, w którym spadkodawca 
sporządza testament. Okoliczność ta została wymieniona wśród powodujących bezwzględną niezdolność do pełnienia 
roli świadka testamentu. Tymczasem jest to przypadek niezdolności jedynie względnej. Osoba niewładająca językiem, 
w  którym  spadkodawca  sporządza  testament  może,  bowiem  pełnić  rolę  świadka  przy  testamentach  sporządzanych 
przez  innych  spadkodawców,  a  nawet  tego  samego  spadkodawcę,  jeżeli  sporządza  testament  w  innym  języku, 
znanym  świadkowi;  5)  osoby  skazane  prawomocnie  wyrokiem  sądowym  za  fałszywe  zeznania.  Świadectwo  osoby 
skazanej za  fałszywe zeznania przestaje być wiarygodne i to zadecydowało o pozbawieniu takich osób zdolności do 
bycia  świadkiem  testamentu.  Niezdolność  spowodowana  skazaniem  za  fałszywe  zeznania  trwa  od  chwili 
uprawomocnienia się wyroku skazującego do zatarcia skazania. 
 
256. Niezdolność względna pełnienia roli świadka testamentu 
Wyróżniamy  dwa  rodzaje  niezdolności  do  bycia  świadkiem:  bezwzględną,  czyli  niemożliwość  pełnienia  roli  świadka 
przy każdym testamencie oraz względną, polegającą na niemożliwości bycia świadkiem przy sporządzaniu testamentu 
przez  określone  osoby  lub  przy  dokonywaniu  pewnych  rozrządzeń.  Nie  może  być  świadkiem  testamentu  osoba,  dla 
której  w  testamencie  przewidziana  została  jakakolwiek  korzyść.  Nie  mogą  być  również  świadkami:  małżonek  takiej 
osoby,  jej  krewni  i  powinowaci  pierwszego  lub  drugiego  stopnia  oraz  osoby  pozostające  z  nią  w  stosunku 
przysposobienia.  Naruszenie  jednak  zakazu  ustawowego  pociąga  za  sobą  jedynie  nieważność  tych  postanowień 
testamentu,  które  przysparzają  korzyść  świadkowi,  jego  małżonkowi,  krewnym  lub  powinowatym  pierwszego  lub 
drugiego stopnia albo osobie pozostającej w stosunku przysposobienia. Obecność świadka wyłączonego może także 
pociągnąć  za  sobą  nieważność  całego  testamentu,  jeżeli  z  treści  testamentu  lub  z  okoliczności  wynika,  że  bez 
nieważnego  postanowienia  spadkodawca  nie  sporządziłby  testamentu  danej  treści.  Przepis  art.  957  §  l  KC  wyłącza 
możliwość pełnienia roli świadka przez osobę fizyczną, będącą organem osoby prawnej, dla której została przewidzia-
na w testamencie jakaś korzyść. Osoba prawna działa zaś przez swoje organy. Działanie organu jest działaniem osoby 
prawnej. Pełnienie roli świadka przez osobę fizyczną będącą organem osoby prawnej oznacza, że w istocie świadkiem 
testamentu  jest  ta  osoba  prawna,  a  więc  podmiot,  dla  którego  w  testamencie  przewidziana  została  korzyść 
majątkowa. 
 
257. Testament negatywny 
W  języku  potocznym  określeniem  „wydziedziczenie"  obejmuje  się  wszystkie  sytuacje,  w  których  spadkodawca 
pozbawia swoich spadkobierców ustawowych udziału w spadku. Kodeks cywilny jednak terminem tym posługuje się 
jedynie w odniesieniu do pozbawienia spadkobiercy ustawowego prawa do zachowku. Można, zatem mówić w takich 
sytuacjach o wydziedziczeniu 

sensu stricto. 

Pozbawienie spadkobiercy ustawowego jego udziału w spadku (wydziedzi-

czenie  w  języku  potocznym)  występuje  przy  dziedziczeniu  testamentowym  stosunkowo  często.  Wyłączenie  od 
dziedziczenia  może  zostać  dokonane  w  sposób  dorozumiany  polegający  na  tym,  że  spadkodawca  powoła  do 
dziedziczenia  całego  majątku  inną  osobę.  Może  także  nastąpić  w  tzw.  testamencie  negatywnym.  Pod  tym  pojęciem 

rozumie się testament, którego treść obejmuje jedynie wyłączenie spadkobiercy ustawowego (lub spadkobierców) od 
dziedziczenia.  Testament  taki  może  przykładowo  brzmieć:  „Moją  wolą  jest,  aby  najstarszy  syn  nie  dziedziczył  po 
mnie". W takiej sytuacji do dziedziczenia dochodzą pozostałe dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, z wyłączeniem 
najstarszego syna.

 

Dopuszczalność sporządzenia testamentu negatywnego nie została wyraźnie przewidziana w prawie polskim. Zarówno 
w orzecznictwie, jak i w doktrynie jego dopuszczalność nie budzi jednak wątpliwości.

 

 
258. Wydziedziczenie – przyczyny i skutki 
Wydziedziczenie 

sensu stricto 

to pozbawienie zstępnych, małżonka i rodziców prawa do zachowku. Wydziedziczenie w 

znaczeniu potocznym takich skutków za sobą nie pociąga - odsunięty od dziedziczenia może realizować roszczenie o 
zachowek. Pozbawienie prawa do zachowku stanowi najsurowszą sankcję w stosunku do spadkobiercy ustawowego, 
który postępuje w sposób naganny. Przyczyny wydziedziczenia to: 1) uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z 
zasadami  współżycia  społecznego  wbrew  woli  spadkodawcy.  2)  dopuszczenie  się  przez  spadkobiercę  względem 
spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo 
rażącej  obrazy  czci.  3)  uporczywe  niedopełnianie  względem  spadkodawcy  obowiązków  rodzinnych.    Niedopełnianie 
względem  spadkodawcy  obowiązków  rodzinnych  musi  mieć  charakter  trwały.  Chodzi  tu  nie  tylko  o  obowiązek 
alimentacyjny,  ale  także  Np.  obowiązek  opieki  i  pomocy  niedołężnemu  rodzicowi.  Jeżeli  przyczynę  wydziedziczenia 
stanowi pewien stan trwały musi on istnieć w chwili sporządzania testamentu. Zdarzenie jednorazowe musi nastąpić 
przed wydziedziczeniem. Wydziedziczenie może być dokonane wyłącznie w testamencie, a przyczyna wydziedziczenia 
musi  być  określona  w  treści  testamentu.  Wydziedziczenie  jest  bezskuteczne,  jeżeli  spadkodawca  przebaczył 
spadkobiercy. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest 
skuteczne,  jeżeli  nastąpiło 

z 

dostatecznym  rozeznaniem.  Przebaczenie  dokonane  po  sporządzeniu  testamentu  może 

nastąpić tylko w drodze sporządzenia nowego testamentu 
 
259. Podstawienie  
 
Podstawienie  polega  na  tym,  że  testator  w  testamencie  powołuje  do  dziedziczenia  określoną  osobę  (tzw. 
spadkobiercę  podstawionego)  na  wypadek,  gdyby  inna  osoba  powołana  jako  spadkobierca  testamentowy  lub 
ustawowy  (tzw.  spadkobierca  ustanowiony)  nie  chciała  lub  nie  mogła  być  spadkobiercą.  W  testamencie  musi  być 
oznaczony  (zindywidualizowany)  i  spadkobierca  ustanowiony,  i  spadkobierca  podstawiony.  .  Spadkobierca 
podstawiony  dojdzie  do  dziedziczenia,  gdy  spadkobierca  ustanowiony  nie  chce  lub  nie  może  być  spadkobiercą. 
Sytuacja  taka  może  być  następstwem  różnych  zdarzeń.  Powołany  nie  chce  być  spadkobiercą,  jeżeli  spadek  odrzuca 
lub zrzeka się dziedziczenia jako spadkobierca ustawowy. Natomiast nie może być spadkobiercą, jeżeli nie żyje lub nie 
istnieje  w  chwili  otwarcia  spadku  lub  został  uznany  za  niegodnego  dziedziczenia  W  przypadku  powołania  do 
dziedziczenia  kilku  spadkobierców  podstawienie  może  dotyczyć  wszystkich  spadkobierców  ustanowionych,  jak  też 
tylko niektórych z nich. Nie ma też przeszkód do powołania kilku spadkobierców podstawionych, np. spadkobiercami 
zostają ustanowieni syn, żona i matka spadkodawcy, gdyby którekolwiek z nich nie chciało lub nie mogło dziedziczyć, 
to  w  miejsce  syna  dziedziczyć  będzie  brat  spadkodawcy,  w  miejsce  żony  jego  siostra,  a  w  miejsce  matki  bratanek. 
Możliwe też jest powołanie dalszego podstawionego na wypadek, gdyby podstawiony w pierwszej kolejności nie chciał 
lub nie mógł dziedziczyć  Nadto podstawienie - tak jak ustanowienie spadkobiercy w testamencie - nie musi dotyczyć 
całego  spadku,  testator  może  podstawić  w  prawa  spadkobiercy  powołanego  do  części  spadku,  jak  też 
może  podstawić  jedynie  do  części  udziału  przypadającego  spadkobiercy  ustanowionemu.   
Niedopuszczalne jest natomiast dokonanie podstawienia powierniczego. Polega ono na zobowiązaniu spadkobiercy do 
zachowania  nabytego  spadku  i  do  pozostawienia  go  innej  osobie.  Takie  postanowienie  testamentu  ma  tylko  ten 
skutek,  że  ta  inna  osoba  jest  powołana  do  spadku  na  wypadek,  gdyby  spadkobierca  nie  chciał  lub  nie  mógł  być 
spadkobiercą. Jeżeli jednak z treści testamentu lub z  okoliczności wynika, że spadkobierca bez takiego ograniczenia 
nie  byłby  powołany,  powołanie  spadkobiercy  jest  nieważne.  Ustawa  nakazuje,  zatem  traktować  podstawienie 
powiernicze  jak  podstawienie  zwykłe.  Rozgraniczenie  rodzajów  podstawienia  dokonywane  jest  przy  uwzględnieniu 
treści  dyspozycji:  czy  w  testamencie  przeznaczono  określonej  osobie  spadek  z  braku  innej  osoby  (podstawienie 
zwykłe), czy też po innej osobie (podstawienie powiernicze). Tym samym nie może on być powołany pod warunkiem 
lub  z  zastrzeżeniem  terminu  dotyczących  powołania  go  do  dziedziczenia  jako  spadkobiercy  podstawionego.  
Spadkobierca  podstawiony  dziedziczy  spadek  tak  jakby  był  powołany  do  dziedziczenia  już  w  chwili 
otwarcia spadku, przy czym musi wykonać zapisy i polecenia obciążające spadkobiercę ustanowionego w pierwszej 
kolejności oraz może przyjąć lub odrzucić udział przypadający mu z tytułu podstawienia niezależnie od przyjęcia lub 
odrzucenia udziału przypadającego mu z innego tytułu  
 
 
260. Przyrost 
 

Przyrost  polega  na  tym,  że  w  przypadku,  gdy  jeden  ze  spadkobierców  testamentowych  nie  chce  lub  nie  może  być 
spadkobiercą  następuje  zwiększenie  udziału  spadkowego  pozostałych  spadkobierców  testamentowych.    Przyrost 
będzie  miał  zastosowanie  nie  tylko  wówczas,  gdy  spadkodawca  rozrządzi  w  testamencie  całym  spadkiem  (ustanowi 

spadkobierców całego majątku spadkowego), ale także wówczas, gdy rozrządzenie takie dotyczy tylko części spadku 
(w  testamencie  zostają  powołani  spadkobiercy  ułamkowej  części  spadku,  pozostała  część  jest  dziedziczona  przez 
spadkobierców  ustawowych).  Udział  przypadający  spadkobiercy,  który  nie  chce  lub  nie  może  dziedziczyć  przypada 
pozostałym spadkobiercom testamentowym w stosunku do wielkości przypadających im udziałów. Jeżeli będzie miała 
miejsce taka sytuacja, że  kilku spadkobierców testamentowych nie chce lub nie  może dziedziczyć, zasada  przyrostu 
będzie  miała  zastosowanie,  o  ile  dziedziczył  będzie  przynajmniej  jeden  spadkobierca  powołany  w  testamencie, 
przypadnie  mu  wówczas  cały  spadek    Zasady  przyrostu  nie  stosuje  się,  jeżeli  spadkodawca  inaczej  w  testamencie 
postanowił.  Wyłączenie  to  może  nastąpić  wprost,  np.  w  testamencie  jest  umieszczony  zapis  o  wyłączeniu  zasady 
przyrostu,  lub  pośrednio,  np.  testator  ustanawia  spadkobiercę  podstawionego  na  wypadek,  gdyby  któryś  z 
powołanych  spadkobierców  nie  chciał  lub  nie  mógł  dziedziczyć  lub  postanawia,  że  zwolniony  udział  przypadnie 
spadkobiercom ustawowym.  Zasada przyrostu ma zastosowanie tylko przy dziedziczeniu testamentowym, 
przy  dziedziczeniu  ustawowym  obowiązują  bowiem  zupełnie  inne  zasady,  z  reguły  w  miejsce  spadkobiercy 
ustawowego,  który  nie  chce  lub  nie  może  dziedziczyć  wstępują  jego  zstępni.  Przyrost  nie  ma  więc  zastosowania, 
chyba  że  spadkodawca  w  testamencie  zmodyfikuje  zasady  dziedziczenia  ustawowego  wprowadzając  w  miejsce 
ustawowego zastępstwa zasadę przyrostu lub też spadkobierca ustawowy nie pozostawił zstępnych.   
 
 
261. Zapis 
Zapisem  określa  się  dyspozycję  spadkodawcy,  którą  nakłada  on  na  spadkobiercę  lub  zapisobiercę  obowiązek 
dokonania pewnego przysporzenia majątkowego na rzecz innej osoby. Osoba ta nie staje się spadkobiercą a jedynie z 
chwilą  otwarcia  spadku  uzyskuje  roszczenie  o  wykonanie  zapisu.  Z  reguły  otrzymuje  ona  pewną  korzyść  z  majątku 
spadkowego.  Z  chwilą  otwarcia  spadku  powstaje  stosunek  zob.,  w  którym  zapisobierca  jest  wierzycielem  a 
spadkobierca lub zapisobiorca – dłużnikiem. Cechy zapisu: 1) może zostać ustanowiony jedynie w testamencie, jego 
źródłem nie może być inna czynność prawna; 2) musi zostać dokonany na rzecz oznaczonej osoby; 3) istota zapisu 
wyraża  się  w  nałożeniu  na  podmiot  obciążony  obowiązku  spełnienia  określonego  świadczenia  majątkowego. 
Zapisobiercą  może  być  zarówno  osoba  fizyczna  jak  i  prawna,  byleby  żyła  lub  istniała  w  chwili  otwarcia  spadku. 
Zapisobiercą  może  być  także  nasciturus,  pod  warunkiem,  że  urodzi  się  żywy.  W  razie  ustanowienia  zapisu  dla  kilku 
osób bez  określenia wielkości ich  udziałów, zapis przypadnie im w  częściach równych.  Zapis może być  ustanowiony 
pod  warunkiem  lub  z  zastrzeżeniem  terminu.  Treść  zapisu  może  być  bardzo  zróżnicowana.  Może  obejmować  zob. 
obciążonego  do  przeniesienia  własności  i  wydania  rzeczy.  Spadkodawca  Może  nałożyć  na  obciążonego  zapisem 
obowiązek  ustanowienia  ograniczonego  prawa  rzeczowego  na  korzyść  zapisobiercy.  Przedmiotem  zapisu  może  być 
także  świadczenie  polegające  na  wypłaceniu  zapisobiorcy  pewnej  sumy  pieniędzy.  Wysokość  sumy  może  zostać 
określona  jako  równowartość  Np.  części  nieruchomości,  może  także  przybrać  postać  renty  miesięcznej  w  wysokości 
określonej w testamencie. Przedmiotem zapisu może być własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu lub inne prawa 
spółdzielcze mające charakter ograniczonych praw rzeczowych. Roszczenie o wykonanie zapisu staje się wymagalne, 
w  braku  odmiennej  woli  spadkodawcy,  niezwłocznie  po  ogłoszeniu  testamentu.  Roszczenie  o  wykonanie  zapisu 
przedawnia się z upływem lat pięciu od dnia wymagalności zapisu. 
 
262. Polecenie  
Rozrządzenie  testamentowe,  które  nakłada  na  spadkobiercę  lub  zapisobiorcę  obowiązek  oznaczonego  działania  lub 
zaniechania bez czynienia kogokolwiek wierzycielem to polecenie. Cechy polecenia: 1) jest rozrządzeniem dokonanym 
przez  spadkodawcę  w  testamencie;  2)  obciążonym  może  być  spadkobierca  lub  zapisobiorca,  który  zostaje  zob.  do 
pewnego  działania  lub  zaniechania;  3)  brak  jest  wierzyciela  w  rozumieniu  prawa  zob.  4)  uprawnienia  i  obowiązki 
wynikające  z  polecenia  nie  są  między  sobą  korelatywne.  W  chwili  otwarcia  spadku  powstaje  stosunek  prawny,  w 
którym  istnieje  obowiązek  określonego  zachowania  się,  ale  zachowania  tego  nie  musi  wynikać  korzyść  dla  innego 
podmiotu;  5)  tylko  określony  krąg  podmiotów  może  żądać  wypełnia  polecenia;  6)  celem  polecenia  jest  dokonanie 
przez  spadkobiercę  lub  zapisobiercę  określonej  czynności;  7)  nie  wykonanie  polecenia  nie  pociąga  za  sobą  żadnych 
sankcji  w  stosunku  do  obciążonego;  8)  polecenie  może  mieć  zarówno  charakter  majątkowy  jak  i  niemajątkowy. 
Polecenie może być nałożone tylko na spadkobiercę lub zapisobiorcę. Nieskuteczne jest obciążenie poleceniem osoby 
niezdolnej  do  dziedziczenia  a  także  niegodnego.  Jeżeli  poleceniem  został  obciążony  zapisobiorca,  może  ona 
wstrzymać  się  z  jego  wykonaniem  aż  do  chwili  wykonania  zapisu  przez  spadkobiercę.  Jeżeli  osoba,  na  której  rzecz 
został  uczyniony  zapis  z  obowiązkiem  wykonania  polecenia,  nie  chce  lub  nie  może  być  zapisobiercą,  spadkobierca 
zostaje  zwolniony  z  obowiązku  wykonania  zapisu,  ale  powinien  w  braku  odmiennej  woli  spadkodawcy,  wykonać 
polecenie. Treść polecenia może być różna. Często treścią polecenia jest nałożenie na obciążonego obowiązku użycia 
w  określony  sposób  uzyskanej  wartości  majątkowej.  Celem  polecenia  może  być  zapewnienie  korzyści  określonej 
osobie, grupie osób lub zbiorowości. Obowiązek może zostać nałożony w interesie samego spadkodawcy. Zachowanie 
się obciążonego może polegać na działaniu lub zaniechaniu. Treść obowiązku musi zostać określona osobiście przez 
spadkodawcę.  Dopuszczalne  jest  natomiast  nałożenie  obowiązku  spełnienia  świadczenia  na  określony  cel,  bez 
wskazywania  jakiegokolwiek  podmiotu.  Wykonania  polecenia  mogą  żądać:  każdy  ze  spadkobierców,  a  także 
wykonawca testamentu, chyba, że polecenia na celu wyłącznie korzyść obciążonego poleceniem. Jeżeli polecenie ma 
na względzie interes społeczny, wykonania polecenia może żądać także właściwy organ państwowy.    
 
263. Różnice pomiędzy zapisem a poleceniem  

Zapis  to  rozrządzenie  testamentowe  w  wyniku  którego  na  spadkobiercę  lub  zapisobiercę  nakładany  jest  obowiązek 
spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz innej oznaczonej osoby (np. przeniesienia własności rzeczy 
oznaczonej co do tożsamości). Osoba ta uzyskuje tym samym pewną korzyść, z reguły kosztem majątku spadkowego 
sama  jednak  nie  staje  się  spadkobiercą.  Polskie  prawo  nie  przewiduje  jednak  powstania  bezpośrednio  skutków 
rzeczowych.  Nawet  gdy  przedmiotem  zapisu  jest  więc  rzecz  oznaczona  co  do  tożsamości,  własność  nie  przechodzi 
automatycznie  na  zapisobiercę.  Nabywa  on  jedynie  roszczenie  o  przeniesienie  własności.  Do  przejścia  własności 
przedmiotu  zapisu  niezbędna  będzie  więc  umowa  przenosząca  własność.  Polecenie  Jest  to  rozrządzenie 
testamentowe, które nakłada na spadkobiercę lub zapisobiercę obowiązek oznaczonego działania (np. wybudowanie 
grobowca)  lub  zaniechania,  bez  czynienia  kogokolwiek  wierzycielem.  Polecenie  nie  prowadzi  do  powstania 
wierzytelności,  jednak  jego  wykonania  może  żądać  każdy  ze  spadkobierców,  jak  również  wykonawca  testamentu, 
chyba że polecenie ma wyłącznie na celu korzyść obciążonego poleceniem. Jeżeli polecenie ma na względzie interes 
społeczny, wykonania polecenia może żądać także właściwy organ państwowy. 
 
 
264. Wykonawca testamentu  
Do  pełnienia  funkcji  wykonawcy  testamentu  można  powołać  każdą  osobę,  która  ma  pełną  zdolność  do  czynności 
prawnych. Spadkodawca musi wyraźnie wskazać, komu powierza pełnienie takiej funkcji. Nie jest możliwe wskazanie 
wykonawcy  przez  inną  osobę.  Nie  ma  natomiast  przeszkód,  aby  wykonawcą  był  jeden  ze  spadkobierców  albo 
zapisobierca. Powołanie wykonawcy testamentu stwarza większy stopień prawdopodobieństwa, że wola spadkodawcy 
zostanie  w  należyty  sposób  wypełniona.  Osobie  powołanej  do  pełnienia  obowiązków  wykonawcy  testamentu  sąd 
wydaje  odpowiednie  zaświadczenie.  Osoba  powołana  do  pełnienia  obowiązków  wykonawcy  testamentu  może  tego 
obowiązku nie przyjąć. Musi jednak złożyć stosowne oświadczenie przed sądem. Ustawa nie określa terminu, w jakim 
osoba powołana do pełnienia obowiązków wykonawcy testamentu powinna złożyć oświadczenie. Powinno ono zostać 
jednak  złożone  przed  podjęciem  obowiązków  przez  wykonawcę.  Zakres  obowiązków  wykonawcy  określa  przede 
wszystkim sam spadkodawca. Jeżeli spadkodawca inaczej nie postanowił, wykonawca testamentu powinien zarządzać 
majątkiem  spadkowym,  spłacić  długi  spadkowe,  w  szczególności  wykonać  zapisy  i  polecenia,  a  następnie  wydać 
spadkobiercom  majątek  spadkowy  zgodnie  z  wolą  spadkodawcy  i  ustawą.  Wykonawca  testamentu  może  pozywać  i 
być pozywanym w sprawach wynikających z zarządu spadkiem. Może także pozywać w sprawach o prawa należące 
do  spadku  i  być  pozywanym  w  sprawach  o  długi  spadkowe.  Wykonawca  testamentu  powinien  przede  wszystkim 
zarządzać  spadkiem.  Wykonawca  ma  obowiązek  płacić  długi  spadkowe,  realizuje  także  wierzytelności  należące  do 
spadku.  Po  wypełnieniu  swoich  obowiązków  wykonawca  testamentu  wydaje  majątek  spadkowy  spadkobiercom, 
zgodnie  z  wolą  spadkodawcy.  Wykonawcy  testamentu  należy  się  wynagrodzenie,  a  także  zwrot  kosztów  zarządu 
majątkiem  spadkowym,  jeżeli  takie  koszty  poniósł.  Koszty  te  oraz  wynagrodzenie  wykonawcy  należą  do  długów 
spadkowych.  Uprawnienia  i  obowiązki  wykonawcy  testamentu  wygasają  z  chwilą  wykonania  przez  niego  zadań 
określonych  przez  spadkodawcę.  Gasną  także  z  chwilą  śmierci  wykonawcy  oraz  po  zwolnieniu  go  przez  sąd  z 
obowiązków. 
 
265. Przyjęcie spadku 
Spadkobierca nabywa spadek z chwilą śmierci spadkodawcy z mocy prawa. Nabycie praw i obowiązków spadkowych 
nie jest uzależnione od uprzedniego złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku. Jednak nabycie to nie ma charakteru 
definitywnego. W określonym terminie może bowiem złożyć oświadczenie, co do spadku. Spadkobierca może przyjąć 
spadek wprost  lub z dobrodziejstwem inwentarza. Może też spadek odrzucić. Oświadczenie o przyjęciu spadku może 
samodzielnie złożyć osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Za osoby niemające pełnej zdolności w tym 
zakresie  działają  ich  przedstawiciele  ustawowi.  Na  przyjęcie  spadku  wprost  w  imieniu  osoby  niemającej  pełnej 
zdolności  do  czynności  prawnych  potrzebna  jest  zgoda  sądu  opiekuńczego.  Brak  takiej  zgody  pociąga  za  sobą 
nieważność  oświadczenia  złożonego  przez  przedstawiciela  ustawowego.  Osoba  fizyczna  mająca  pełną  zdolność  do 
czynności  prawnych  może  złożyć  oświadczenie  osobiście  lub  przez  pełnomocnika.  Pełnomocnictwo  do  złożenia 
oświadczenia o przyjęciu spadku powinno być pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym. Z jego treści powinno 
jednoznacznie wynikać upoważnienie do złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku w określony sposób. Oświadczenie 
o przyjęciu spadku może zostać złożone w terminie sześciu miesięcy od chwili dowiedzenia się przez spadkobiercę o 
tytule  swego  powołania.  Do  chwili  upływu  terminu  i  przed  złożeniem  oświadczenia  nabycie  spadku  ma  charakter 
tymczasowy.  W  okresie  tym  sytuacja  spadkobiercy  charakteryzuje  się  pewnymi  cechami  szczególnymi:  1) 
spadkobierca  ponosi  odpowiedzialność  za  długi  spadkowe  jedynie  ze  spadku.  Jego  majątek  osobisty  pozostaje 
oddzielony  od  majątku  spadkowego;  2)  spadkobierca  nie  może  zbyć  spadku  ani  udziału  w  spadku.  Nie  może  także 
zbyć  przedmiotu  należącego  do  spadku  ani  udziału  w  takim  przedmiocie;  3)  spadkobierca  nie  może  uzyskać 
postanowienia  o  stwierdzeniu  nabycia  spadku,  gdyż  złożenie  oświadczenia  o  przyjęciu  spadku  stanowi  konieczną 
przesłankę takiego stwierdzenia. Oświadczenie o przyjęciu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem. W 
wyniku  złożenia  oświadczenia  o  przyjęciu  spadku  nabycie  praw  i  obowiązków  przez  spadkobiercę  staje  się  de-
finitywne. W szczególności spadkobierca, który złożył oświadczenie o przyjęciu spadku nie może go już odrzucić. Jego 
majątek osobisty ulega połączeniu z majątkiem spadkowym. 
 
266 Odrzucenie spadku  

Oświadczenie o odrzuceniu spadku powoduje, że spadkobierca traci prawa  i obowiązki wchodzące w skład spadku ze 
skutkiem 

ex tunc. 

Jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Oznacza to, że jeżeli Np. syn spadkodawcy 

odrzuci  spadek  przypadający  mu  z  mocy  ustawy,  jego  udział  przechodzi  na  jego  dzieci.  Przepisy  nie  przewidują 
natomiast  możliwości  odrzucenia  spadku  na  korzyść  innej  osoby.  Odrzucenie  spadku  może  prowadzić  m.in.  do:  1) 
zmiany tytułu powołania do spadku. Jeżeli jedyny spadkobierca testamentowy odrzucił spadek, do dziedziczenia dojdą 
spadkobiercy  ustawowi;  2)  zmiany  wielkości  udziałów  poszczególnych  spadkobierców,  Np.  w  drodze  przyrostu;  3) 
zmiany  kręgu  osób  dochodzących  do  dziedziczenia.  Jeżeli  Np.  odrzuci  spadek  jedyny  spadkobierca  dochodzący  do 
dziedziczenia w pierwszej kolejności do dziedziczenia dojdą spadkobiercy powołani w dalszej kolejności. Jeżeli odrzucą 
spadek  małżonek  i  krewni  powołani  z  ustawy,  do  dziedziczenia  dojdzie  gmina  ewentualnie  Skarb  Państwa.  Jeżeli 
istnieje  spadkobierca  podstawiony,  dojdzie  on  do  dziedziczenia,  jeżeli  powołany  w  pierwszej  kolejności  odrzuci 
spadek.  Spadkobierca,  który  objął  w  posiadanie  majątek  spadkowy  i  zaczął  nim  zarządzać,  może  go  następnie 
odrzucić.  Podjęcie  pewnych  czynności  w  stosunku  do  majątku  spadkowego  nie  jest  równoznaczne  z  przyjęciem 
spadku.  Jeżeli  taki  spadkobierca  następnie  spadek  odrzucił,  do  stosunków  między  nim  a  spadkobiercami,  którzy 
zamiast  niego  doszli  do  spadku,  stosuje  się  odpowiednio  przepisy  o  prowadzeniu  cudzych  spraw  bez  zlecenia.  Przy 
dokonywaniu rozliczeń między takimi osobami ma jednak znaczenie fakt, że spadkobierca, dopóki nie odrzuci spadku, 
prowadzi własne sprawy. 
 
267. Transmisja  
Mogą  wystąpić  sytuacje,  kiedy  spadkobierca  umrze  przed  złożeniem  oświadczenia,  co  do  spadku  i  przed  upływem 
terminu  do  złożenia  takiego  oświadczenia.  Jego  spadkobiercy  wstępują  wówczas  w  sytuację  prawną,  w  jakiej 
znajdował  się  ich  poprzednik  i  mogą  złożyć  oświadczenie  o  przyjęciu  lub  odrzuceniu  przypadającego  mu  spadku. 
Sytuacja taka określana jest jako transmisja

. 

Zmarły spadkobierca jest transmitentem, natomiast osoba powołana do 

dziedziczenia po nim - transmitariuszem. Zgodnie z podstawową konstrukcją prawa spadkowego spadkobierca wcho-
dzi w sytuację prawną, w jakiej znajdował się spadkodawca. Uprawnienie transmitariusza do przyjęcia lub odrzucenia 
spadku  po  spadkodawcy  transmitenta  uwarunkowane  jest  definitywnym  nabyciem  spadku  po  transmitencie,  gdyż 
wchodzi  skład  tego  spadku.  Złożenie  oświadczenia,  co  do  spadku  po  spadkodawcy  transmitenta  możliwe  jest  po 
uprzednim  złożeniu  oświadczenia  o  przyjęciu  spadku  po  transmitencie  lub  równocześnie  z  takim  oświadczeniem. 
Niedopuszczalne jest odrzucenie spadku po transmitencie, a przyjęcie spadku po spadkodawcy transmitenta. Możliwa 
jest  natomiast  sytuacja  odwrotna,  tzn.  przyjęcie  spadku  po  transmitencie,  a  odrzucenie  spadku  po  spadkodawcy 
transmitenta. 
 
268. Bezskuteczność oświadczenia o odrzuceniu spadku 
Odrzucenie  spadku  przez  spadkobiercę  może  prowadzić  do  pogorszenia  sytuacji  jego  wierzycieli.  Sytuacja  taka  ma 
miejsce,  kiedy  majątek  osobisty  spadkobiercy  jest  obciążony  długami,  a  majątek  spadkowy  ma  znaczną  wartość. 
Odrzucenie spadku przez spadkobiercę powoduje, że do jego majątku nie wchodzą przedmioty majątkowe, z których 
wierzyciele mogliby egzekwować swoje należności. Dlatego też jeżeli spadkobierca odrzucił spadek z pokrzywdzeniem 
wierzycieli, każdy z wierzycieli, którego wierzytelność istniała w chwili otwarcia spadku, może żądać, ażeby odrzucenie 
spadku  zostało  uznane  za  bezskuteczne  w  stosunku  do  niego  według  przepisów  o  ochronie  wierzycieli  w  razie 
niewypłacalności  dłużnika.  Przesłanki  uzasadniające  wystąpienie  za  stosownym  żądaniem:  l)  z  żądaniem  może 
wystąpić  wierzyciel  tego  spadkobiercy,  który  odrzucił  spadek,  dowodząc,  że  wskutek  tej  czynności  spadkobierca 
dłużnik stał się niewypłacalny w większym stopniu niż był przed dokonaniem czynności; 2) żądanie kierowane jest do 
spadkobiercy,  który  odrzucił  spadek  z  pokrzywdzeniem  wierzycieli;  3)

 

treścią  żądania  wierzyciela  jest  uznanie  za 

bezskuteczne w stosunku do niego oświadczenia spadkobiercy o odrzuceniu spadku; 4) z żądaniem nie może wystąpić 
osoba, która w chwili odrzucenia spadku  nie jest jeszcze wierzycielem spadkobiercy odrzucającego spadek. Uznanie 
oświadczenia  spadkobiercy  o  odrzuceniu  spadku  za  bezskuteczne  w  stosunku  do  wierzyciela  oznacza,  że  wierzyciel 
taki może kierować egzekucję do przedmiotów spadkowych, tak jakby spadek został przyjęty przez dłużnika. Stwarza 
to  dla  spadkobierców  dochodzących  do  dziedziczenia  w  miejsce  odrzucającego  dolegliwość  polegającą  na 
umniejszeniu  realnej  wartości  przypadającego  im  spadku.  Powstaje  także  stan  niepewności,  gdyż  nie  wiadomo  czy 
wierzyciel  skorzysta  z  możliwości  stwarzanych  przez  prawo.  Stąd  możliwość  wystąpienia  z  żądaniem  uznania 
odrzucenia  spadku  za  bezskuteczne  ograniczona  została  terminem.  Wierzyciel  może  wystąpić  z  żądaniem  w  ciągu 
sześciu miesięcy od chwili powzięcia wiadomości o odrzuceniu spadku, lecz nie później niż przed upływem trzech lat 
od odrzucenia spadku 
 
269. Wady oświadczenia woli o przyjęciu lub odrzuceniu spadku 
Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest oświadczeniem woli mają do niego zastosowanie ogólne przepisy 
o  czynnościach  prawnych,  w  tym  o  wadach  oświadczenia  woli.  W  KC  wymieniono  jedynie  błąd  i  groźbę.  Ale 
oświadczenie  o  przyjęciu  lub  odrzuceniu  spadku  nie  może  zostać  złożone  także  w  stanie  wyłączającym  świadome  i 
swobodne  powzięcie  decyzji  i  wyrażenie  woli.  Oświadczenie  o  przyjęciu  lub  odrzuceniu  spadku  nie  może  być 
obarczone  wadą  w  postaci  pozorności.  Błąd  lub  groźba  nie  pociąga  za  sobą  nieważności  bezwzględnej,  a  jedynie 
możliwość  uchylenia  się od  skutków prawnych złożonego  oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Jednak 
uchylenie  się  od  skutków  prawnych  wadliwego  oświadczenia  możliwe  jest  w  drodze  złożenia  stosownego 
oświadczenia  przed  sądem.  Jednocześnie  z  uchyleniem  się  od  skutków  prawnych  złożonego  oświadczenia 
spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Jeżeli spadkobierca 

pod  wpływem  błędu  lub  groźby  nie  złożył  w  terminie  żadnego  oświadczenia,  spadkobierca  może  uchylić  się  od 
skutków  prawnych  niezachowania  terminu.  Ponadto  uchylenie  się  od  skutków  prawnych  wadliwego  oświadczenia  o 
przyjęciu lub odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd. Błąd musi dotyczyć treści oświadczenia (Np. co do 
osoby spadkodawcy, tytułu powołania) i być istotny. Groźba powinna być poważna, a niebezpieczeństwo musi grozić 
osobie  lub  dobrom  majątkowym  składającego  oświadczenie  lub  osobie  trzeciej.  Nie  jest  istotne,  od  kogo  groźba 
pochodzi.  Musi  mieć  ona  charakter  poważny.  Uprawnienie  do  uchylenia  się  od  skutków  prawnych  wadliwego 
oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wygasa po upływie roku od chwili, w której spadkobierca wykrył błąd 
lub, w której ustał stan zagrożenia. 
 
270. Skutki prawne stwierdzenia nabycia spadku i poświadczenia nabycia spadku 

Postanowienie  o  stwierdzeniu  nabycia  spadku  ma  istotne  znaczenie.  W  pewnych  okolicznościach  jest  ono  jedynym 
dowodem, że określona osoba jest spadkobiercą, a także stanowi jeden z elementów, od których uzależniona została 
ochrona  osób  trzecich.  Względem  osoby,  która  nie  rości  sobie  praw  do  spadku  z  tytułu  dziedziczenia,  spadkobierca 
może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku. Zgodnie z art. 677 kpc 
w  postanowieniu  stwierdzającym  nabycie  spadku  sąd  ma  obowiązek  wymienić  wszystkich  spadkobierców,  którzy 
nabyli  spadek,  oraz  określić  wysokość  przypadających  im  udziałów,  przy  czym,  zgodnie  z  orzeczeniem  Sądu 
Najwyższego  z  dnia  23  czerwca  1967  roku,  niedopuszczalne  jest  stwierdzenie  nabycia  spadku  względem  części 
majątku  spadkowego  albo  tylko  w  stosunku  do  niektórych  spadkobierców.  Ustawą  z  24  sierpnia  2007  r.  o  zmianie 
ustawy  -  Prawo  o  notariacie  i  niektórych  innych  ustaw  (Dz.  U.  Nr  181,  poz.  1287)  została  wprowadzona  możliwość 
uzyskania  sporządzanego  przed  notariuszem  aktu  poświadczenia  dziedziczenia.  Po  spisaniu  protokołu  dziedziczenia 
notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli nie ma wątpliwości, co do osób spadkobierców i wysokości 
udziałów spadkowych  Zarejestrowanie aktu poświadczenia dziedziczenia w rejestrze aktów poświadczeń dziedziczenia 
nadaje  temu  aktowi  moc  prawomocnego  postanowienia  o  stwierdzenie  nabycia  spadku.  Posiadając  postanowienie 
sądu  o  stwierdzeniu  nabycia  spadku  lub  akt  poświadczenia  dziedziczenia  sporządzony  przez  notariusza,  można 
dokonywać  rozporządzeń  majątkiem  spadkowym.  W  przypadku  umów  notarialnych  można  wykazać,  że  jest  się 
właścicielem nieruchomości przez aktualny odpis księgi wieczystej, gdzie wpisano jako właściciela spadkodawcę oraz 
za  pomocą  prawomocnego  orzeczenia  sądu  o  stwierdzeniu  nabycia  spadku  lub  notarialnego  aktu  poświadczającego 
dziedziczenie. 

 
271. Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku 

W  celu  nabycia  spadku,  każdy  kto  ma  w  tym  interes  może  złożyć  wniosek  do  sądu  o  stwierdzenie  nabycia  spadku. 
Zgodnie  z  art.  667  kodeksu  postępowania  cywilnego  Postanowienie  stwierdzające  nabycie  spadku  przez 
spadkobierców  sąd  wydaje  tylko  na  wniosek  zgłoszony  przez  osobę  mającą  w  tym  interes.  Doktryna  i  Judykatura 
ujmuje  szeroko  krąg  podmiotów  mających  interes  prawny  w  doprowadzeniu  do  stwierdzenia  nabycia  spadku.  We 
wniosku  należy  wskazać  osoby  spadkobierców,  jednakże  sąd  nie  jest  związany  tym  wskazaniem  co  znajduje 
odzwierciedlenie w brzmieniu art. 670 § 1 zd. 1  kpc  ("

Sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą

").  żądanie 

stwierdzenia nabycia spadku nie ulega przedawnieniu a ponadto może zostać przeprowadzone także w postępowaniu 
o dział spadku. Do wniosku zalącza  dokumenty, które wymagane są do potwierdzenia praw do spadku (odpis aktu 
zgonu,  odpisy  aktów  stanu  cywilnego  osób  powołanych  do  spadku  z  ustawy,  oryginał  testamentu,).Stwierdzenie 
nabycia  spadku  następuje  w  postępowaniu  prowadzonym  w  trybie  nieprocesowym.  Uczestnikami  postępowania 
powinny  być  wszystkie  osoby  mogące  wchodzić  w  rachubę  jako  spadkobiercy  ustawowi  i  testamentowi.  Poza  tym 
osoba,  której  praw  dotyczy  wynik  postępowania,  może  wziąć  udział  w  każdym  stanie  sprawy  -  aż  do  zakończenia 
postępowania  w  II  instancji.  W  toku  postępowania  o  stwierdzenie  nabycia  spadku  sąd  bada  z  urzędu,  kto  jest 
spadkobiercą,  w  szczególności  bada  czy  spadkodawca  pozostawił  testament  oraz  wzywa  do  złożenia  testamentu 
osobę,  co,  do  której  będzie  uprawdopodobnione,  że  testament  się  u  niej  znajduje.  Jeżeli  powstanie  spór,  co  do 
ważności testamentu, sąd rozstrzyga go w toku postępowania. Nie może natomiast orzec o niegodności spadkobiercy. 
W  toku  postępowania  sąd  nie  bada  także,  jakie  składniki  wchodzą  w  skład  spadku.  Jedynie  przy  dziedziczeniu 
ustawowym  ma  obowiązek  badać  czy  w  skład  spadku  wchodzi  gospodarstwo  rolne  lub  wkład  gruntowy  w  rolniczej 
spółdzielni  produkcyjnej  oraz  którzy  spadkobiercy  odpowiadają  warunkom  przewidzianym  dla  dziedziczenia  takiego 
gospodarstwa. Stwierdzenie nabycia spadku powinno określać sytuację prawną danego majątku w sposób całościowy. 
Stąd w postanowieniu stwierdzającym nabycie spadku sąd ma obowiązek wymienić wszystkich spadkobierców, którzy 
nabyli spadek oraz określić wysokość przypadających im udziałów. Niedopuszczalne jest stwierdzenie nabycia spadku 
względem  części  majątku  spadkowego  albo  tylko  w  stosunku  do  niektórych  spadkobierców  Stwierdzenie  nabycia 
spadku nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, chyba, że wszyscy znani spadkobiercy 
złożyli  już  oświadczenie  o  przyjęciu  lub  odrzuceniu  spadku.  Postanowienie  o  stwierdzaniu  nabycia  spadku  ma 
charakter deklaratywny. Nabycie spadku następuje ex lege i orzeczenie sądowe jedynie dokumentuje ten fakt 

 
272. Poświadczenie dziedziczenia 

Poświadczenia dziedziczenia dokonuje notariusz w formie aktu poświadczenia dziedziczenia. Możliwość poświadczenia 
dziedziczenia  w  tej  formie  dotyczy  zarówno  dziedziczenia  ustawowego  (kiedy  spadkodawca  nie  pozostawił 
testamentu),  jak  i  dziedziczenia  testamentowego,  z  wyłączeniem  jednak  dziedziczenia  na  podstawie  testamentów 
szczególnych  (chodzi  tu  w  szczególności  o  testamenty  ustne).Warunkiem  sporządzenia  przez  notariusza  aktu 
poświadczenia dziedziczenia jest udział w czynności  wszystkich osób, powołanych do spadku z ustawy lub na mocy 
testamentu  a  także  pełne  przekonanie  notariusza,  co  do  kręgu  osób  będących  spadkobiercami  oraz  wysokości  ich 
udziałów  w  spadku.  Podobnie  jak  w  przypadku  sądowego  stwierdzenia  nabycia  spadku  inicjatywa  dokonania 
poświadczenia dziedziczenia leży po stronie spadkobierców. To oni muszą uzgodnić między sobą, że decydują się na 
taką  właśnie  formę  potwierdzenia  praw  do  spadku  oraz  zebrać  dokumenty,  które  wymagane  są  do  potwierdzenia 
praw  do  spadku  (odpis  aktu  zgonu,  odpisy  aktów  stanu  cywilnego  osób  powołanych  do  spadku  z  ustawy,  oryginał 
testamentu,  jeśli  nie  znajduje  się  on  u  notariusza  sporządzającego  akt  poświadczenia  dziedziczenia  oraz  inne 
dokumenty  mogące  mieć  wpływ  na  ustalenie  praw  do  spadku).  Istotną  cechą  tej  formy  poświadczenia  praw  do 
spadku jest to, że nie można jej narzucić spadkobiercom. Jeżeli, którykolwiek ze spadkobierców nie wyrazi zgody na 
taką formę potwierdzenia praw do spadku wówczas pozostaje jedynie droga sądowego stwierdzenia nabycia spadku. 
Czynności związane z poświadczeniem dziedziczenia składają się z trzech faz, jakkolwiek wszystkie fazy dokonywane 
są  w  jednym  dniu  przez  tego  samego  notariusza.  Pierwszą  czynnością  poprzedzającą  sporządzenie  aktu 
poświadczenia  dziedziczenia  jest  sporządzenie  protokołu  dziedziczenia,  w  którym  notariusz  poucza  osoby  biorące 
udział  w  spisywaniu  protokołu  o  obowiązku  ujawnienia  wszelkich  okoliczności  objętych  treścią  protokołu  oraz 
odpowiedzialności  karnej  za  złożenie  fałszywych  zeznań.  Do  protokołu  dziedziczenia  załącza  się  odpis  aktu  zgonu, 
odpisy aktów stanu cywilnego osób powołanych do spadku z ustawy, oryginał testamentu, jeśli nie znajduje się on u 
notariusza  sporządzającego  akt  poświadczenia  dziedziczenia  oraz  inne  dokumenty  mogące  mieć  wpływ  na  ustalenie 
praw do spadku. Po spisaniu protokołu dziedziczenia notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia,  jeżeli nie 
ma  wątpliwości,  co  do  osób  spadkobierców  i  wysokości  udziałów  spadkowych.  Akt  poświadczenia  dziedziczenia 
podpisują  wszystkie  osoby  biorące  udział  w  spisywaniu  protokołu  dziedziczenia  oraz  notariusz.  Ostatnią  czynnością 
dokonywaną  przez  notariusza  niezwłocznie  po  sporządzeniu  aktu  poświadczenia  dziedziczenia  jest  jego  wpisanie  do 
rejestru aktów poświadczenia dziedziczenia za pośrednictwem systemu teleinformatycznego. Notariusz opatruje wpis 
bezpiecznym  podpisem  elektronicznym  weryfikowanym  przy  pomocy  ważnego  kwalifikatora  certyfikatu.  
Zarejestrowanie  aktu  poświadczenia  dziedziczenia  wywiera  daleko  idące  skutki  prawne.  Dopiero  bowiem 
zarejestrowanie  aktu  poświadczenia  dziedziczenia  w  rejestrze  aktów  poświadczeń  dziedziczenia  nadaje  temu  aktowi 
moc prawomocnego postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku. 

. 
273. Domniemania związane ze stwierdzeniem nabycia spadku i poświadczeniem dziedziczenia 

Domniemywa  się,  że  osoba,  która  uzyskała  stwierdzenie  nabycia  spadku  albo  poświadczenie  dziedziczenia,  jest 
spadkobiercą.  Domniemanie  to  odnosi  się  nie  tylko  do  osoby  lub  osób  spadkobierców,  lecz  także  do  wielkości 
przypadających im udziałów. W doktrynie istnieje jednakże spór czy mamy tutaj do czynienia z domniemaniem sensu 
stricto.  Niezależnie  od  zajętego  w  tej  kwestii  stanowiska  należy  podkreślić,  że  Kodeks  postępowania  cywilnego 
wyraźnie  wskazuje  szczególny  sposób  obalenia  domniemania  związanego  ze  stwierdzeniem  nabycia  spadku. 
Wystąpienie  z  wnioskiem  o  uchylenie  postanowienia  o  stwierdzeniu  nabycia  spadku  jest  możliwe  jest,  gdy  osoba, 
która  uzyskała  stwierdzenie  nabycia  spadku,  nie  jest  spadkobiercą  albo  przypada  jej  inny  udział  w  spadku  niż 
stwierdzono. Stosowny wniosek może być złożony przez każdego zainteresowanego i w zasadzie jego złożenie nie jest 
ograniczone  terminem.  Jedyne  ograniczenia  dotyczą  uczestników  postępowania  o  stwierdzenie  nabycia  spadku.  W 
razie przeprowadzenia dowodu, że spadek w całości lub w części nabyła inna osoba niż wskazana w prawomocnym 
postanowieniu  o  stwierdzeniu  nabycia  spadku,  sąd  spadku  zmienia  to  postanowienie  i  stwierdza  nabycie  spadku 
zgodnie  z  rzeczywistym  stanem  prawnym.  Do  zmiany  notarialnego  aktu  poświadczenia  dziedziczenia, 
zarejestrowanego  w  systemie  teleinformatycznym,  dochodzi  przed  sądem  spadku  na  takich  samych  zasadach  jak 
zmienia  się  sądowe  postanowienie  o  stwierdzeniu  nabycia  spadku.    Każdy  zainteresowany  może  złożyć 
wniosek  do  sądu  o  zmianę  notarialnego  aktu  poświadczenia  dziedziczenia,  gdy:  będzie  mógł  udowodnić,  że  został 
pominięty w akcie dziedziczenia, bądź gdy jego udział w spadku jest inny niż zapisano w akcie, lub  gd np. istnieje 
testament, zatem osoby wymienione w akcie jako spadkobiercy ustawowi nie mogą być spadkobiercami. Osoba, która 
była wymieniona w akcie poświadczenia dziedziczenia (czyli brała udział w jego tworzeniu), może żądać zmiany aktu, 
gdy  żądanie opiera na podstawie, której nie mogła powołać przed notariuszem,  i gdy wniosek o zmianę składa przed 
upływem roku od dnia, gdy uzyskała możność powołania się na tą podstawę. Natomiast, gdy osoba zainteresowana 
nie była stroną w akcie poświadczenia dziedziczenia i nie była zawiadomiona o zamiarze jego sporządzenia, wniosek 
do sądu o zmianę notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia może złożyć w każdym czasie.  W postępowaniu 
przed  sądem  spadku  osoba  zainteresowana,  która  złożyła  wniosek  o  zmianę  notarialnego  aktu  poświadczenia 
dziedziczenia,  powinna  udowodnić,  że  spadek  w  całości  lub  w  części  nabyła/nabyli  inna/e  osoba/y  niż  wskazane  w 
akcie  dziedziczenia.  Jeśli  taki  dowód  zostanie  skutecznie  przeprowadzony,  sąd  uchyli  notarialny  akt  dziedziczenia  i 
wyda postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wskazując w nim osobę/y, która powinna być spadkobiercą 

 
 

 
274. Ochrona dziedziczenia  
Spadkobiercy służy prawo żądania wydania spadku lub poszczególnych przedmiotów należących do spadku. Żądanie 
to kierowane jest do podmiotu, który włada spadkiem jako spadkobierca, lecz spadkobiercą nie jest. W grę wchodzić 
mogą  dwie  sytuacje.  Pierwsza,  kiedy  osoba  władająca  spadkiem  uzyskała  stwierdzenie  nabycia  spadku,  które 
następnie  zostało  uchylone.  Druga,  kiedy  osoba  władająca  spadkiem  nie  uzyskała  w  ogóle  stwierdzenia  nabycia 
spadku.  Roszczenie  o  wydanie  spadku  stanowi  swoiste  roszczenie  „nieposiadającego  spadkobiercy"  przeciwko 
„posiadającemu rzekomemu spadkobiercy". Przesłankami umożliwiającymi wystąpienie z takim roszczeniem są: tytuł 
spadkobiercy;  pozbawienie  władania  całością  spadku  lub  niektórymi  przedmiotami  należącymi  do  spadku; 
pozostawanie  tych  przedmiotów  we  władaniu  spadkodawcy.  Spadkobierca  występujący  z  żądaniem  wydania  mu 
spadku  nie  ma  natomiast  obowiązku  wykazywania,  że  spadkodawcy  przysługiwał  tytuł  prawny  do  określonego 
przedmiotu.  Żądanie wydania spadku lub  przedmiotów należących do spadku kierowane jest do  osoby,  która włada 
spadkiem  (przedmiotami  spadkowymi)  jako  spadkobierca.  Osoba  taka  musi,  zatem  uważać  się  za  spadkobiercę  i  z 
tego  tytułu  wywodzić  swoje  prawo  do  władania  spadkiem  lub  poszczególnymi  przedmiotami  do  niego  należącymi. 
Roszczenie o wydanie spadku lub przedmiotów należących do spadku przedawnia się, zgodnie z ogólnymi zasadami, z 
upływem  dziesięciu  lat.  Termin  ten  należy  liczyć  od  chwili,  w  której  spadkobierca  został  pozbawiony  władania 
spadkiem, a jeżeli spadkobierca taki nie władał spadkiem, od chwili otwarcia spadku.  
 
275. Rozliczenia między spadkobiercą a władającym spadkiem  
Korzystanie  z  przedmiotów  należących  do  spadku  przez  osobę  nieuprawnioną  pociąga  za  sobą  konieczność 
uregulowania  kwestii  rozliczeń  z  tego  tytułu  pomiędzy  spadkobiercą  a  władającym  spadkiem.  Art.1029  KC  odsyła  w 
tym  względzie  do  przepisów  o  roszczeniach  między  właścicielem  a  samoistnym  posiadaczem  rzeczy,  stosowanych 
odpowiednio,  czyli  przy  uwzględnieniu  faktu,  że  chodzi  nie  tylko  o  rzeczy,  ale  także  inne  przedmioty  majątkowe. 
Spadkobiercy służyć będą roszczenia: o wynagrodzenie za korzystanie z przedmiotów należących do spadku, o zwrot 
pobranych  pożytków  lub  zapłatę  ich  wartości,  o  naprawienie  szkody  powstałej  na  skutek  zużycia,  pogorszenia  lub 
utraty przedmiotów spadkowych. Jednocześnie spadkobierca będzie zobowiązany do zwrotu nakładów poczynionych 
przez  władającego  spadkiem.  Przepis  art.  1029  KC  nie  będzie  miał  zastosowania  w  sytuacji,  gdy  spadkobierca 
posiadał  spadek,  a  następnie  go  odrzucił.  Rozliczenia  między  taką  osobą  a  spadkobiercą  dokonywane  są  zgodnie  z 
przepisami  o  prowadzeniu  cudzych  spraw  bez  zlecenia.  Uprawnienia  określone  w  art.  1029  KC  przysługują  także 
osobie,  w  stosunku,  do  której  uchylono  postanowienie  o  uznaniu  za  zmarłego.  Osoba  taka  może  żądać  zwrotu 
majątku  należącego  do  niej,  a  uważanego  za  spadek.  Te  same  zasady,  choć  nie  wynika  to  wyraźnie  z  brzmienia 
przepisu, należy stosować w przypadku uchylenia orzeczenia stwierdzającego zgon osoby fizycznej 
 
276. Fazy odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe. 
Wejście  w  ogół  praw  i  obowiązków  majątkowych  spadkodawcy  powoduje  min.  że  spadkobierca  ponosi 
odpowiedzialność  za  zobowiązania,  których  podmiotem  był  zmarły.  Ponadto  z  otwarciem  spadku  ustawa  łączy 
powstanie  innych  jeszcze  zobowiązań,  których  podmiotem  staje  się  spadkobierca.  Zobowiązanie  te  nazywamy 
długami spadkowymi. Odpowiedzialność ta kształtuje się w różny sposób. Zależy od złożenia i treści oświadczenia o 
przyjęciu spadku, od tego czy chodzi o okres przez przyjęciem spadku czy po jego przyjęciu a gdy do dziedziczenia 
dochodzi więcej niż jeden spadkobierca także od tego czy nastąpił dział spadku. 
Odpowiedzialność  będzie  rozumiana  jako  normatywna  możliwość  zaspokojenia  się  wierzyciela  z  majątku  dłużnika  w 
drodze  postępowania  egzekucyjnego.  Odpowiedzialność  spadkobiercy  polega  na  tym,  że  wierzyciel  spadkowy  ma 
możliwość skierowania do majątku spadkobiercy egzekucji na wypadek gdyby ten nie spełnił dobrowolnie ciążącego 
na nim obowiązku świadczenia. 
Odpowiedzialność  spadkobiercy  ma  charakter  odp.  osobistej,  polega  na  tym,  że  jeśli  dłużnik  nie  wykona  swojego 
zobowiązania, wierzyciel może poszukiwać zaspokojenia na całym majątku dłużnika, obecnym i przyszłym ale tylko na 
jego majątku.  
Ograniczenia  odpowiedzialności  spadkobiercy  mogą  występować  w  dwóch  postaciach:  może  zostać  ograniczona  do 
masy  majątkowej,  w  przypadku  spadkobrania-  do  majątku  spadkowego.  Może  też  przybrać  postać  ograniczenia 
kwotowego (spadkobierca odpowiada całym swoim majątkiem ale tylko w granicach określonej wartości). 
 
 
277. Odpowiedzialność za długi spadkowe przed przyjęciem spadku  
Spadkobierca  nabywa  spadek  z  chwilą  jego  otwarcia,  jednak  nie  jest  to  nabycie  definitywne  z  uwagi  na  możliwość 
odrzucenia  spadku.  Do  chwili  przyjęcia  spadku  spadkobierca  ponosi  odpowiedzialność  za  długi  spadkowe  tylko  ze 
spadku. Z punktu widzenia odpowiedzialności majątek spadkowy pozostaje zatem oddzielony od osobistego majątku 
spadkobiercy. Spadkobierca ponosi odpowiedzialność jedynie z przedmiotów należących do spadku. Do przedmiotów 
wchodzących  w  skład  jego  majątku  osobistego  egzekucja  nie  może  być  kierowana.  W  praktyce  przypadki 
odpowiedzialności  jedynie  majątkiem  spadkowym  są  raczej  rzadkie.  W  toku  postępowania  wszczętego  przez 
wierzycieli spadkowych przed przyjęciem spadku przez spadkobiercę, pozwany może żądać zawieszenia postępowania 
do czasu złożenia oświadczenia, co do spadku. Wniosek spadkobiercy musi zostać uwzględniony przez sąd. Jeżeli zaś 
wierzyciel  dysponował  już  tytułem  egzekucyjnym  przeciwko  spadkodawcy  musi  uzyskać  klauzulę  wykonalności 
przeciwko  spadkobiercy.  Spadkobierca  zaś  będzie  mógł  żądać  zawieszenia  postępowania  do  czasu  złożenia 

oświadczenia o przyjęciu spadku. Odpowiedzialność spadkobiercy 

cum viribus  hereditatis 

realizowana będzie, zatem 

przede  wszystkim  wówczas,  gdy  spadkodawca  zmarł  w  toku  postępowania  egzekucyjnego,  a  spadkobiercy  nie  są 
znani.  Na  wniosek  wierzyciela  sąd  ustanowi  wówczas  kuratora  dla  nieznanych 

 

spadkobierców,  co  umożliwi 

prowadzenie egzekucji do przedmiotów należących do majątku spadkowego.  
 
278. Odpowiedzialność za długi spadkowe po przyjęciu spadku. 
Przyjęcie  spadku  w  drodze  złożenia  określonego  oświadczenia  lub  w  wyniku  działania  fikcji  prawnej  w  art. 
1015par.2KC,  powoduje,  że  nabycie  spadku  traci  swój  dotychczasowy  charakter.  Od  tej  chwili  spadkobierca  ponosi 
odpowiedzialność  za  długi  spadkowe  całym  swoim  majątkiem.  Spadkobierca  może  ponosić  odpowiedzialność  ze 
względu  na  obciążającą  jego  nieruchomość  hipotekę  lub  zastaw  na  rzeczach  ruchomych.  Zakres  odpowiedzialności 
jest  zależny  od  treści  oświadczenia.  Może  być  to  odpowiedzialność  nieograniczona  (wprost)    i  ograniczona  (  z 
dobrodziejstwem inwentarza ( charakteryzacja szczegółowa pytanie 279 i280) 
 
279. Odpowiedzialność za długi spadkowe w razie prostego przyjęcia spadku. 
Przyjęcie  spadku  wprost  powoduje,  że  spadkobierca  ponosi  odpowiedzialność  za  długi  spadkowe  całym  swoim 
majątkiem – zarówno spadkowym jak i osobistym, bez  ograniczenia. Nieograniczona odpowiedzialność występuje w 
dwóch  sytuacjach:  gdy  spadkobierca  złożył  wyraźne  oświadczenie,  że  przyjmuje  spadek  bez  ograniczenia 
odpowiedzialności  oraz  gdy  nie  złożył  żadnego  oświadczenia  co  do  spadku  w  terminie  6  miesięcy  od  chwili 
dowiedzenia się o tytule swego powołania i jest traktowany jako osoba, która przyjęła spadek wprost. Ustanowienie 
nieograniczonej  odpowiedzialności  spadkobierców  ma  na  celu  ochronę  interesów  wierzycieli  spadkowych,  jednak  w 
wyjątkowych  przypadkach  działanie  wierzyciela  może  zostać  uznane  za  nadużycie  prawa.  Nieograniczona 
odpowiedzialność powoduje, że w konkretnych przypadkach gdy spadek obciążony długami przekraczającymi wartość 
aktywów,  spadkobierca  będzie  zmuszony  spłacić  długi  spadkowe  kosztem  swojego  majątku  osobistego.  Aby 
zminimalizować  to  niebezpieczeństwo  ustawa  wprowadza  możliwość  ograniczenia  odpowiedzialności  spadkobiercy 
(spadkobierca może przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza ograniczając swoją odpowiedzialność do wysokości 
wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku.) 
 
280. Odpowiedzialność za długi spadkowe w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza 
Przyjęcie  spadku  z  dobrodziejstwem  inwentarza,  podobnie  jak  przyjęcie  wprost,  może  nastąpić  w  drodze  złożenia 
wyraźnego oświadczenia przez spadkobiercę lub w wyniku działania fikcji prawnej z art. 1015par. 2 zd. 2 i art. 1016 
KC. Odpowiedzialność za długi spadkowe ograniczona jest kwotowo- do wysokości wartości stanu czynnego spadku. 
„Stan czynny spadku” to wartość należących do majątku spadkowego aktywów. Dla ustalenia, jakie aktywa należą do 
spadku  i  jaka  jest  ich  wartość,  sporządza  się  spis  inwentarza.  Jest  on  sporządzany  na  wniosek  lub  z  urzędu.  Sąd 
postanawia spis inwentarza na wniosek tego, kto uprawdopodobni, że jest spadkobiercą, uprawnionym do zachowku 
lub zapisobiercą, albo na wniosek wykonawcy testamentu, wierzyciela mającego pisemny dowód należności przeciwko 
spadkodawcy  lub  właściwego  urzędu  skarbowego.  Z  urzędu  natomiast  sąd  wydaje  postanowienie  o  sporządzeniu 
spisu  inwentarza,  gdy  złożone  zostało  oświadczenie  o  przyjęciu  spadku  z  dobrodziejstwem  inwentarza,  a  inwentarz 
nie  był  przedtem  sporządzony  lub  gdy  ustanowiono  kuratora  spadku.  Sąd  nie  jest  natomiast  obowiązany  wydać  z 
urzędu  postanowienie  o  sporządzeniu  inwentarza,  gdy  spadkobierca  jest  traktowany  tak,  jakby  przyjął  spadek  z 
dobrodziejstwem  inwentarza.  Wartość  stanu  czynnego  spadku  ustalona  w  spisie  inwentarza  wyznacza  granicę 
odpowiedzialności spadkobiercy. Jeżeli po sporządzeniu spisu powstanie wątpliwość, czy zostały w nim zamieszczone 
wszystkie przedmioty należące do spadku lub czy istnieją długi umieszczone w spisie, sąd na wniosek spadkobiercy, 
wykonawcy testamentu, wierzyciela, który uprawdopodobni ,że ujawniony w spisie stan czynny spadku nie wystarczy 
na  zaspokojenie  długów,  na  wniosek  administracji  finansowej  lub  z  urzędu  może  nakazać  spadkobiercy  złożenie:  -  
oświadczenia,  że  żadnego  przedmiotu  nie  zataił  ani  nie  usunął,  oraz  że  nie  podał  do  spisu  nieistniejących  długów; 
wykazu  przedmiotów  spadkowych  nieujawnionych  w  spisie  inwentarza,  jeżeli  są  mu  wiadome,  z  podaniem  miejsca 
przechowania  ruchomości  i  dokumentów  dotyczących  praw  majątkowych,  z  wyjaśnieniem  ich  podstawy  prawnej, 
zapewnienia , że złożone oświadczenie lub wykaz są prawidłowe i zupełne. 
 
281. Odpowiedzialność za długi spadkowe po dziale spadku  
Po  dokonaniu  działu  spadku  spadkobiercy  ponoszą  odpowiedzialność  w  stosunku  do  wielkości  przypadających  im 
udziałów.  Z  chwilą  dokonania  działu  spadku  ustają  związki  współspadkobierców  z  tytułu  wspólności  majątku 
spadkowego  i  przestaje  istnieć  uzasadnienie  do  solidarnej  odpowiedzialności  za  długi  spadkowe.  Zobowiązania 
podzielne dzielą się między współspadkobierców w stosunku do wielkości przypadających im udziałów (spadkobierca 
dziedziczący  w  2/3  odpowiada  za  2/3  należnego  wierzycielowi  świadczenia  pieniężnego).  Jeżeli  jednak,  świadczenie 
należne wierzycielowi spadkowemu jest niepodzielne, współspadkobiercy także po dziale spadku będą odpowiadać tak 
jak dłużnicy solidarni.    
 
 
282. Odpowiedzialność spadkobiercy cum viribus hereditatis 
Oznacza odpowiedzialność  ograniczoną do masy majątkowej- w przypadku spadkobrania – do majątku spadkowego. 
Odpowiedzialność  ta  będzie  realizowana  przede  wszystkim  wówczas,  gdy  spadkodawca  zmarł  w  toku  postępowania 

egzekucyjnego a spadkobiercy nie są znani.  Na wniosek wierzyciela sąd  ustanowi wówczas kuratora dla nieznanych 
spadkobierców, co umożliwi prowadzenie egzekucji do przedmiotów należących do majątku spadkowego. 
 
283. Odpowiedzialność spadkobiercy pro viribus hereditatis  
To nic innego jak odpowiedzialność spadkobiercy całym swoim majątkiem, ale  tylko w granicach określonej wartości 
(do  wysokości  aktywów  spadku).  Ograniczenie  odpowiedzialności  w  tej  sytuacji  nie  zmienia  charakteru 
odpowiedzialności, która pozostaje odpowiedzialnością majątkowo-osobistą. Odpowiedzialność nadal bowiem ciąży na 
pewnej  masie  majątkowej,  a  nie  na  poszczególnych  przedmiotach.  Ponadto  z  tego  rodzaju  odpowiedzialnością  nie 
łączy  się  powstanie  dla  właściciela  żadnego  prawa  o  charakterze  bezwzględnym.  Odpowiedzialność  spadkobiercy 
ograniczona  pro  viribus  hereditatis  może  rodzić  trudności  przy  jej  realizacji.  W  szczególności  rodzi  się  pytanie  co 
będzie gdy pasywa spadkowe przewyższają aktywa, a spadkobierca spełni niektóre świadczenia w całości. 2 sytuacje: 
gdy spadkobierca spłaca niektóre długi spadkowe nie wiedząc o istnieniu innych długów oraz gdy spadkobierca spłaca 
niektóre  długi  spadkowe  wiedząc  o  istnieniu  innych.  Pierwszą  sytuację  normuje  art.  1032par.  1  KC  –  jeśli 
spadkobierca,  który  przyjął  spadek  z  dobrodziejstwem  inwentarza,  spłacił  niektóre  długi  spadkowe  nie  wiedząc  o 
istnieniu  innych  długów,  ponosi  on  odpowiedzialność  tylko  do  wysokości  różnicy  między  wartością  ustalonego  w 
inwentarzu stanu czynnego spadku, a wartością świadczeń spełnionych na zaspokojenie długów, które spłacił.  Jeżeli 
natomiast  spadkobierca  miał  świadomość  istnienia  innych  długów,  ponosi  on  odpowiedzialność  za  te  długi  ponad 
wartość stanu czynnego spadku, jednakże tylko do takiej wysokości, w jakiej byłby obowiązany je zaspokoić, gdyby 
spłacał  należycie  wszystkie  długi  spadkowe.  Brak  staranności  spadkobiercy  przy  spłacaniu  znanych  mu  długów 
pociąga zatem sankcję w postaci rozszerzenia odpowiedzialności. 
 
 
284. Rezerwa a zachowek  
Przy systemie rezerwy spadek zostaje podzielony  na dwie części: rozrządzaną, którą spadkodawca może swobodnie 
dysponować  oraz  nierozrządzalną  ,  czyli  rezerwę,  do  dziedziczenia,  której  dochodzą  określone  osoby  z  kręgu 
najbliższych  krewnych  (tzw.  spadkobiercy  konieczni).  Rozrządzenia  spadkodawcy  wykraczające  poza  część 
rozrządzalną  ulegają  stosownemu  zmniejszeniu.  System  zachowku  pozwala  na  swobodne  rozrządzanie  całością 
majątku.  Osoby  najbliższe  mogą  w  ogóle  nie  dojść  do  dziedziczenia.  Uzyskują  jedynie  roszczenie  pieniężne 
skierowane  przede  wszystkim  do  powołanego  spadkobiercy.  Rozmiar  tego  roszczenia  uzależniony  jest  od  wielkości 
udziału  spadkowego,  jaki  przypadłby  danej  osobie  przy  dziedziczeniu  ustawowym.  Po  II  wojnie  światowej  prawo 
polskie przyjęło system zachowku. Osobom uprawnionym przysługuje roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej 
nazywanej  zachowkiem.  Obowiązek  taki  powstaje  w  chwili  śmierci  spadkodawcy  i  należy  do  długów  spadkowych. 
Osoby uprawnione nie mogą natomiast domagać się określonej części majątku spadkowego. Obydwa systemy mają 
swoje  wady  i  zalety.  Do  zalet  systemu  rezerwy  należy  silniejsza  ochrona  najbliższych  krewnych  zmarłego,  gdyż 
zapewnia powołanie do określonej części spadku. Może jednak prowadzić do ujemnych skutków praktycznych, m.in. 
do  dzielenia  większych  całości  gospodarczych.  Ale  spadkobiercy  konieczni,  jak  wszyscy  pozostali,  ponoszą 
odpowiedzialność za długi spadkowe. Zachowek nie daje osobie uprawnionej statusu spadkobiercy, ale też nie ponosi 
ona  takiej  odpowiedzialności.  Ponadto  przy  ustalaniu  zachowku  doliczeniu  podlegają  darowizny  uczynione  przez 
spadkodawcę,  a  w  określonych  przypadkach  odpowiedzialność  za  zachowek  ponoszą  także  obdarowani  przez 
spadkodawcę. 
 
 
285. Osoby uprawnione do zachowku 
Uprawnienie do zachowku  wywodzone jest z bliskiej więzi między spadkodawcą a uprawnionym. Ustawa zakreśla w 
związku z tym krąg osób uprawnionych do zachowku stosunkowo wąsko, węziej niż krąg spadkobierców ustawowych. 
Do  zachowku  uprawnieni  są  małżonek  i  rodzice  spadkodawcy,  o  ile  byliby  oni  powołani  do  spadku  z  ustawy. 
Przykładowo  wskazać  można  sytuację,  w  której  spadkodawca  pozostawił  dwoje  dzieci  i  jedno  z  rodziców.  Przy 
dziedziczeniu  ustawowym  do  spadku  doszłyby  jedynie  dzieci  spadkodawcy,  wyłączając  jego  rodziców.  Jeżeli 
spadkodawca pozostawił testament,  w którym powołał do dziedziczenia całości spadku inną osobę, uprawnienie do 
żądania  zachowku  służy  jedynie  dzieciom  spadkodawcy.  Rodzic  uzyskałby  prawo  do  zachowku  jedynie  w  sytuacji, 
gdyby  spadkodawca  nie  pozostawił  dzieci.  Uprawnionymi  do  zachowku  mogą  być  także  w  pewnych  sytuacjach 
spadkobiercy  dochodzący  do  dziedziczenia,  jeżeli  ich  udział  w  spadku  nie  pokrywa  należnego  im  zachowku. 
Przykładowo wskazać można sytuację, w której do dziedziczenia dochodzi zdolny do pracy małżonek spadkodawcy w 
zbiegu z jego rodzeństwem, a do substratu zachowku należy doliczyć znaczne darowizny.  
 
286. Umowny dział spadku 
Jeżeli  spadek  przypadł  więcej  niż  jednej  osobie,  to  od  momentu  śmierci  spadkodawcy  jego  majątek  staje  się 
współwłasnością  wszystkich  dziedziczących  osób.  Z  testamentu  lub  —  w  przypadku  jego  braku  —  z ustawy  wynika, 
kto  jaką  część  majątku  otrzyma.  By  spadkobierca  mógł  skorzystać  przypadającej  mu  części,  musi  nastąpić  podział 
spadku.  Podział  taki  może  być  dokonany  bądź  na  mocy  umowy  między  wszystkimi  spadkobiercami,  bądź  w  formie 
orzeczenia  sądu.  Gdy  spadkobiercy  potrafią  się  porozumieć  w kwestii  spadku  i  nie  występują  z  roszczeniami 
sądowymi, wówczas mówimy o tzw. umownym podziale spadku. W porównaniu z działem sądowym jest on szybszy i 
przede  wszystkim  tańszy.  Umowny  dział  spadku  jest  to  porozumienie  (umowa)  spadkobierców,  co  do  tego,  jakie 

składniki  majątkowe,  wchodzące  w  skład  całości  spadku  (tzw.  masy  spadkowej),  mają  przypaść  poszczególnym 
osobom  w  ramach  przyznanych  im  udziałów.  Dokonanie  podziału  majątku  spadkowego  w  drodze  zawarcia  umowy 
jest możliwe tylko wtedy,  gdy istnieje zgoda wszystkich spadkobierców. Jeśli jeden ze spadkobierców sprzeciwia się 
przeprowadzeniu podziału w sposób ustalony przez pozostałe osoby, wówczas ma miejsce tzw. sądowy dział spadku 
—  sąd  przeprowadza  podział  w  drodze  wydania  stosownego  orzeczenia.    Gdyby  jeden  ze  współspadkobierców  zbył 
(Np.  sprzedał  lub  podarował)  przysługujący  mu  udział  w  masie  spadkowej,  stroną  umowy  o  dział  spadku  będzie 
nabywca udziału. Sposób i warunki dokonania podziału określają same strony. Spadkobiercy nie mogą jednak określić 
w umowie wielkości przysługujących im udziałów w odmienny sposób, niż wynika to z ustawy lub z treści testamentu. 
Próba  zmiany  postanowień  testamentowych  lub  naruszenie  przepisów  wynikających  z  ustawy  sprawią,  że  umowa 
będzie  nieważna.  Nie  ma  natomiast  przeciwwskazań,  by  spadkobiercy  objęli  umownym  działem  spadku  tylko  jego 
część,  a  nie  całość.  Ważne  jest,  by  w  umowie  uregulować  sprawy  związane  z  zaliczeniem  darowizn  oraz  kwestie 
wzajemnych  roszczeń  pomiędzy  współspadkobiercami  z  tytułu  posiadania  przedmiotów  spadkowych,  poczynionych 
nakładów,  pobranych  pożytków.  Wymagania  formalne  samej  umowy  zależą  od  rodzaju  przedmiotów  należących  do 
spadku. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, to umowa powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. W 
innych sytuacjach umowa o dział spadku może być zawarta w formie dowolnej, także ustnej. 
 
287. Sądowy dział spadku 
Sądowy dział spadku może nastąpić tylko na wniosek. Sąd nie może dokonać działu spadku z urzędu. Postępowanie o 
dział  spadku  toczy  się  w  trybie  nieprocesowym.  Sądowy  dział  spadku  powinien  obejmować  cały  spadek  i  tylko  z 
ważnych  powodów  może  być  ograniczony  do  części  spadku.  Wniosek  o  sądowy  dział  spadku  może  złożyć  każdy  ze 
spadkobierców  oraz  nabywca  udziału  w  spadku.  Legitymacji  do  złożenia  wniosku  nie  ma  nabywca  udziału  w 
przedmiocie  należącym  do  spadku.  Sądem  właściwym  w  postępowaniu  o  dział  spadku  jest  rejonowy  -  sąd  spadku, 
czyli sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a jeżeli tego miejsca w Polsce nie da się ustalić, sąd miejsca, 
w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Na żądanie uczestnika działu, zgłoszone nie później niż na 
pierwszej rozprawie, sąd spadku może przekazać sprawę sądowi rejonowemu, w którego okręgu znajduje się spadek 
lub  jego  znaczna  część  albo  sądowi  rejonowemu,  w  którego  okręgu  mieszkają  wszyscy  współspadkobiercy.  We 
wniosku należy określić: 1) skład i wartość majątku spadkowego; 2)  osoby spadkobierców; 3) proponowany sposób 
dokonania działu spadku. Sąd ustala skład majątku spadkowego i jego wartość. Od prawidłowego ustalenia składu i 
wartości ulegającego podziałowi spadku zależy określenie wartości udziałów poszczególnych spadkobierców, mogące 
mieć  wpływ  na  układ  sched  spadkowych  tych  spadkobierców,  a  ponadto  decydujące  o  wysokości  przysługujących 
spadkobiercom spłat lub dopłat. Sąd decyduje również o sposobie podziału tego majątku. Dla ustalenia stanu majątku 
spadkowego decydujące znaczenie ma chwila otwarcia spadku, a dla ustalenia wartości poszczególnych przedmiotów 
–  chwila  dokonywania  działu.  Jeżeli  uczestnicy  postępowania  zgodnie  ustalają  wartość  przedmiotu  podlegającego 
podziałowi, wartość ta jest dla sądu wiążąca. W razie rozbieżności sąd dokonuje ustaleń  samodzielnie lub  opierając 
się na opinii biegłego. W postępowaniu działowym  koniecznym i  jednocześnie wystarczającym rozstrzygnięciem jest 
ustalenie  i  przyznanie  poszczególnym  spadkobiercom  należnych  im  sched  spadkowych.  W  postępowaniu  działowym 
sąd  rozstrzyga  również  o:  1)  istnieniu  zapisów,  których  przedmiotem  są  rzeczy  lub  prawa  należące  do  spadku;  2) 
wzajemnych roszczeniach między współspadkobiercami z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych, 
pobranych pożytków i innych przychodów, poczynionych na spadek nakładów i spłaconych długów spadkowych. 
 
 
288. Sposoby działu spadku 
Po ustaleniu składu i wartości przedmiotów wchodzących w skład majątku spadkowego sąd wybiera sposób podziału 
tego majątku. Podział majątku między współspadkobierców może nastąpić w ten sposób, że poszczególne przedmioty 
zostaną  podzielone  fizycznie  i  przyznane  poszczególnym  spadkobierca  w  stosunku  do  wielkości  ich  udziałów.  W 
ramach tego sposobu podziału możliwe jest ustalenie dopłat, jeżeli wartość przyznanych części nie odpowiada wiel-
kości  udziałów  osób  uprawnionych.  Ponadto  możliwe  jest  przyznanie  pewnych  przedmiotów  w  całości  jednemu  lub 
niektórym spośród spadkobierców. Zostają oni z reguły obciążeni obowiązkiem dokonania spłaty na rzecz pozostałych. 
Ten sposób podziału określany jest jako fizyczny podział majątku spadkowego. W obrębie takiego podziału mieści się 
także  przyznanie  pewnego  przedmiotu  lub  pewnych  przedmiotów  dwóm  lub  więcej  współspadkobiercom  jako  ich 
współwłasności w częściach ułamkowych. Dokonanie takiego podziału uzależnione jest jednak od woli spadkobierców. 
Drugim sposobem dokonania podziału jest tzw. podział cywilny. Przedmioty należące do spadku zostają sprzedane, a 
uzyskana  suma  podzielona  między  współspadkobierców  w  stosunku  do  wielkości  przysługujących  im  udziałów.  W 
przypadku, gdy w skład spadku wchodzi przedmiot z istoty swej niepodzielny, podział cywilny stanowi alternatywę dla 
podziału  polegającego  na  przyznaniu  przedmiotu  w  całości  jednemu  ze  współspadkobierców  z  obowiązkiem  do-
konania spłat. W toku postępowania sąd dokonuje oceny, który ze sposobów podziału należy wybrać w konkretnych 
okolicznościach. Jeżeli jednak uczestnicy postępowania wskazują sposób podziału, sąd jest związany takim zgodnym 
wnioskiem,  chyba,  że  podział  taki  jest  sprzeczny  z  zasadami  współżycia  społecznego  lub  naruszałby  uzasadniony 
interes osób uprawnionych.    
 
289. Skutki prawne działu spadku  
Dział  spadku  rodzi  określone  skutki  materialnoprawne.  Przede  wszystkim  ustaje  wspólność  istniejąca  między 
współspadkobiercami.  Każdy  z  nich  staje  się  wyłącznym  podmiotem  praw,  które  przypadły  mu  w  drodze  działu. 

Własność rzeczy wchodzących w skład spadku przechodzi na tych spadkobierców, którym zostały przyznane. Dlatego 
też przy dokonywaniu działu sądowego plan podziału stanowi integralną część sentencji orzeczenia. W wypadku braku 
planu podziału lub jego niedokładności, uniemożliwiającej wykonanie orzeczenia, jest ono wadliwe. Jeżeli dział został 
dokonany  postanowieniem  sądu  istotne  znaczenie  będzie  miało  późniejsze  uchylenie  lub  zmiana  postanowienia 
stwierdzającego  nabycie  spadku.  Zmiana  kręgu  spadkobierców,  a  także  wielkość  przysługujących  im  udziałów 
spowoduje, że dokonany dział stanie się niezgodny z porządkiem dziedziczenia. Zainteresowany z reguły będzie mógł 
żądać  wznowienia  postępowania  bądź  też  domagać  się  ustalenia,  że  dokonany  dział  jest  bezskuteczny.  Podział 
majątku spadkowego jest podziałem aktywów. Skutkiem takiego działu jest dokonujący się ex lege

 

podział pasywów. 

Kończy się okres solidarnej odpowiedzialności współspadkobierców. Jeżeli w umowie działowej strony zawarły pewne 
postanowienia dotyczące podziału długów są one skuteczne jedynie w stosunkach między spadkobiercami. Może się 
zdarzyć, że przedmioty przypadające poszczególnym spadkobiercom obciążone są wadami. Po dokonaniu działu spad-
kobiercy są wzajemnie obowiązani do rękojmi za wady fizyczne i prawne według przepisów o rękojmi przy sprzedaży. 
Rękojmia,  co  do  wierzytelności  rozciąga  się  także  na  wypłacalność  dłużnika.  Wydaje  się,  że  ujawnienie  wady 
(fizycznej  lub  prawnej)  pociąga  za  sobą  możliwość  domagania  się  przez  spadkobiercę,  któremu  przypadł  wadliwy 
przedmiot, wyrównania pieniężnego od pozostałych spadkobierców. W przypadku dokonania działu umownego, może 
on także żądać uznania umowy za bezskuteczną.  W sytuacji, gdy dokonano działu sądowego może wchodzić w grę 
wznowienie postępowania. 
 
290. Umowa o zbycie spadku lub udziału w spadku  
Umowa  ta  jest  umową  o  podwójnym  skutku  (zobowiązująco  –  rozporządzającym).  Ma  ona  również  charakter 
kazualny. Dla ważności tej umowy ustawa wymaga zachowania formy aktu notarialnego. Niezachowanie takiej formy 
powoduje  nieważność  dokonanego  rozporządzenia.  Umowa  o  zbycie  spadku  lub  udziału  w  spadku  może  zostać 
zawarta zarówno między spadkobiercami jak i między spadkobiercą a osobą trzecią. Zawarcie takiej umowy musi być 
jednak  poprzedzone  złożeniem  przez  spadkobiercę  oświadczenia  o  przyjęciu  spadku  lub  upływem  terminu  złożenia 
oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Przedmiotem umowy może być: 1) cały majątek spadkowy, gdy do 
dziedziczenia  doszła  jedna  osoba;  2)  ułamkowa  część  spadku,  gdy  jedyny  spadkobierca  wyraża  wolę  zbycia  takiej 
jedynie  części;  3)  udział  w  spadku,  gdy  zbywca  jest  jednym  ze  współspadkobierców;  4)  część  ułamkowa  udziału 
spadkowego,  gdy  współspadkobierca  wyraża  wolę  przeniesienia  na  nabywcę  jedynie  części  należnego  mu  udziału. 
Przedmiotem  umowy  są  prawa  majątkowe  wchodzące  w  skład  spadku.  Zbycie  spadku  lub  udziału  w  spadku  może 
nastąpić odpłatnie lub pod tytułem dartym. Umowa może przybrać postać umowy sprzedaży, zamiany lub darowizny. 
Podstawowym skutkiem zawarcia takiej umowy jest wstąpienie nabywcy w prawa i obowiązki spadkobiercy nabywca 
jest uprawniony do podejmowania działań, które mógł podjąć spadkobierca. Może on, zatem wystąpić z wnioskiem o 
stwierdzenie nabycia spadku oraz z wnioskiem o dokonanie działu. Zbycie spadku lub udziału w spadku nie zwalnia 
spadkobiercy od odpowiedzialności za długi spadkowe. Nabywca staje się jednak, obok spadkobiercy współdłużnikiem 
solidarnym z tytułu takich długów.