Pytanie 1: Definicja biblioteki w różnych ujęciach, historycznie i współcześnie

Pytanie 1: Definicja biblioteki w różnych ujęciach,
historycznie i współcześnie

BIBLIOTEKA:



gr. Biblion albo biblios (książka) + theke (składnica)



pomieszczenie dla książek (budynek, lokal, szafa)



seria wydawnicza (np. Biblioteka Narodowa wyd. przez Ossolineum)



instytucja, która gromadzi i udostępnia księgozbiór

Kiedyś:  Starożytni  Egipcjanie  nazywali  miejsce  przechowywania  zbioru  zwojów  papirusowych
domem  papirusów.  Grecy  natomiast  pomieszczenie  to  określali  jako  składnicę  książek,  czyli
bibliotekę  (nazwa  ta  przeszła  do  wielu  języków  współczesnych-  niem.  Die  Bibliothek,  fran.
Bibliothéque).  Niektóre  narody,  będące  pod  wpływem  języka  łacińskiego,  na  określenie  biblioteki
przyjęły „librarium” (np. ang library).



Biblioteka jako Biblia (wczesne średniowiecze)



Biblioteka jako spis, zestawienie bibliograficzne (XVI w.)

Teraz:

1. Instytucja usługowa, która upowszechnia dotychczasowy dorobek myśli ludzkiej, współdziała

w rozwoju nauki, gospodarki, kultury i oświaty.

2. System społeczny o określonych celach działania w systemie komunikacji społecznej.
3. Instytucja społeczna (inaczej kultury) gromadząca, opracowująca, przechowująca i

udostępniająca materiały w bibliotece oraz informująca o nich i ich treści.

4. Zorganizowany wg. Określonych zasad magazyn pamięci społecznej.
5. Określony środek informacji i komunikacji społecznej.
6. Określony zakład pracy.
7. Przedsiębiorstwo usługowe świadczące pewne usługi (bezpłatnie lub za opłatą).

8. „Zespoły biblioteczne” obsługujące wspólnoty.

Pytanie 4. Rola jednostek w historii bibliotek

O powstawaniu i rozwoju książnic często decydują wybitne jednostki. Od zarania dziejów

poważne role odgrywali ci, którzy biblioteki zakładali i prowadzili. Szczątki najdawniejszych
odnalezionych bibliotek określa się imionami władców, którzy byli ich właścicielami (np. biblioteka
faraona

Anenhopisa III

istniejąca ok. 1400 roku p.n.e. lub biblioteka króla

Assurbanipala

z VII

wieku p.n.e.) Bardzo istotni byli również uczeni i bibliotekarze. (np.

Arystotelesa

tworzącego z

dużym nakładem sił jedną z pierwszych bibliotek służących wyłącznie potrzebom nauki, która
przetrwała kilka wieków oraz

Kallimacha z Syreny

jednego z najwybitniejszych bibliotekarzy

aleksandryjskich).

Lecz to nie wszystko. Ważni byli również architekci i projektanci wyposażenia

bibliotecznego, osoby, których osiągnięciem było skonstruowanie zasad katalogowania, tworzenie
różnego typu katalogów w konkretnych bibliotekach. Wśród takich osób znajduje się

Martin

Schrettinger

, twórca jednego z pierwszych katalogów przedmiotowych.

Dużo w funkcjonowaniu bibliotek zmieniły pomysły regulujące działanie ich

magazynów, czytelń oraz ich samych, np:



Humbert z Romans

już w XIII wieku ujął w konstytucjach Zakonu Kaznodziejskiego jak

ma działać klasztorna biblioteka, stworzył wzorce, wg których biblioteki dominikanów
działały przez stulecia;



w 1816 roku

Leopoldo della Santa

wydał we Florencji książkę o budowie i prowadzeniu

uniwersalnej  biblioteki  publicznej.  Wprowadził  on  zasadę  trójdzielności,  czyli
wyodrębnienia  pomieszczeń  na  książki  (magazyn),  miejsce  dla  czytelników  (czytelnia,
wypożyczalnia) oraz bibliotekarzy (pracowni);



Paul Schwenke

w 1908 roku;



Johann Wilhelm Ridler

w 1829 roku wprowadził do czytelni zbiór książek

najpotrzebniejszych, stał się więc twórcą księgozbioru podręcznego;



Antonio Panizzi

zorganizował wielką okrągłą czytelnię w British Museum, dzięki czemu

czytelnia biblioteczna stała się jednym z ważniejszych elementów biblioteki;



w 1933 roku

MacDonald

przy pomocy Metcalfa i Ellswortha sformułował myśl, że

giętkość, elastyczność, najlepsze wykorzystanie powierzchni, winny być zaleceniami w
nowym budownictwie bibliotecznym.

Pytanie 5. Związek bibliotek z życiem społecznym na
przestrzeni wieków

Pierwsze wiadomości o bibliotekach lub ich szczątki zostały odnalezione w wykopaliskach  Egiptu i
Mezopotamii.  Te  pierwsze  biblioteki  były  zakładane  w  świątyniach  i  służyły  kapłanom  dla  potrzeb
kultów  religijnych,  tworząc  w  tych  ośrodkach  zaczątki  wiedzy.  Równolegle  powstają  książnice
władców, mające zaspakajać potrzeby rozwijających się organizmów państwowych.

W Grecji

starożytnej nastąpił rozwój bibliotek, których założycielami byli władcy oraz powstawały

biblioteki gromadzone przez pisarzy i uczonych, którzy również zajmowali się organizacją szkół
filozoficznych. Były to pierwsze

biblioteki naukowe

świata starożytnego. Lecz ich księgozbiór był

dostępny tylko dla uczonych, uczniów i słuchaczy.
Dopiero w

Rzymie

zaczęto myśleć o bibliotekach dostępnych dla większej ilości odbiorców. Pierwszą

biblioteką publiczną

była książnica Caiusa Asiniusa Polio udostępniona w 39 r.p.n.e. W rzymskich

bibliotekach  w  reprezentacyjnych  salach  odbywały  się  wydarzenia  państwowe  (np.  cesarz  August
zwoływał  w  auli  Biblioteki  Palatyńskiej  posiedzenia  Senatu)  a  także  odbywały  się  wykłady  i
ćwiczenia retoryczne.
W  średniowieczu  biblioteki  klasztorne  mające  ograniczony  dostęp,  dzięki  prowadzonej  przez
kaznodziejów  działalności  wśród  społeczeństwa  udostępniały  zwykłym  ludziom  wiedzę  w  nich
gromadzoną. Biblioteki uniwersyteckie kumulując wiedzę służyły szerszemu gronu odbiorców, dzięki
czemu miały większy wpływ na kształcącą się cześć społeczeństwa.
Wraz  z  wynalazkiem  druku  i  ilościowym  wzrostem  wytwarzanych  dzieł  piśmienniczych  nastąpił
rozwój badań naukowych. Dzięki rozwojowi drukarstwa tym łatwiejsze stało się rozpowszechnianie
wiedzy i nowych prądów religijnych i umysłowych. Rozbudzone zostały wśród dotychczas biernych
pod  tym  względem  ludzi  zainteresowania  kulturalne.  Usystematyzowana  dzięki  bibliotekom  wiedza
była  łatwiej  dostępna  coraz  szerszemu  kręgowi  odbiorców.  Rozbudzona  świadomość  narodowa
przyczyniła się do idei kompletowania piśmiennictwa narodów lub krajów na terenie, których pełniły
one

swoją

misję.

Wzmacniało

poczucie

wspólnoty,

więzi

kulturowej

ludzi

czerpiących z zasobów tych bibliotek.

Pytanie 9. Definicja bibliotek - z punktu widzenia teorii
gier

Biblioteka to system, w którym elementami składowymi są:
-użytkownik-uczestnik gry, który może wygrać lub stracić w obcowaniu z systemem
-bibliotekarz-ten, który realizuje lub będzie realizował działanie systemu
-procesy  biblioteczne-procesy  zmian,  tzn.  działania  określające,  jakie  dane  wejściowe  zostaną  lub
będą przekształcone w dane wyjściowe-usługi
-twórca-właściciel systemu „biblioteka”, czyli ten, który może system stworzyć lub zlikwidować
-światopogląd-  poglądy  uczestników  systemu,  czyli  ich  filozofia  życiowa  wobec  gry  w  systemie
„biblioteka’
-organizacje zewnętrzne- np. obowiązujące wszystkie biblioteki w kraju przepisy prawne, standardy
W tej grze wygrana lub przegrana użytkownika (jego zadowolenie lub niezadowolenie) zależy od
wielu czynników.


Biblioteka to system socjobiotechniczny lub techniczno-społeczny
- techniczny- ponieważ zapewnia pośrednictwo utrwalonej fizycznie (zmaterializowanej) wiedzy oraz
zapewnienia akty komunikacji
- społeczny- ponieważ zaspokaja potrzeby społeczeństw

Podstawowa kategoria tego systemu to kategoria działania w określonym miejscu i czasie
Działania związane ze sterowaniem (kierowaniem) systemem:
-określenie zadań biblioteki
-określenie zasad organizacji i funkcjonowania całej biblioteki
-analiza  i  stworzenie  podstawowych  instrukcji  i  programów  (podział  zadań)  na  poszczególnych
etapach
-określenie liczby i poziomu kwalifikacji pracowników oraz ich charakterystyka (specjalności itp.)
-określenie i ustalenie rozmiarów współpracy z innymi instytucjami bibliotecznymi
-analiza efektywności działań biblioteki
-działania nakierowane na środowisko, przede wszystkim na użytkowników systemu „biblioteka”
-gromadzenie i rejestracja, ewidencja, opracowanie, selekcja informacji
-organizacja zbiorów materiałów i ich przechowywanie
-przyjmowanie i opracowanie zapotrzebowań użytkowników biblioteki (skrzynki życzeń, rozmowy)
-wyszukiwanie materiałów i informacji
-przetwarzanie materiałów, np. w formie przeglądów tematycznych i bibliograficznych, abstraktów
-udostępnianie oraz rozpowszechnianie materiałów i informacji
-prowadzenie działalności marketingowej
Rozpatrując  bibliotekę  jako  obiekt  systemowy  i  badając  jego  działalność  możemy  wyróżnić  w  tej
całości  (systemie)  wiele  podsystemów  funkcjonalnych,  komunikacyjnych,  techniczno-
technologicznych.

Badania funkcjonowania systemu biblioteka obejmują:
--relacje biblioteka-otoczenie
--biblioteka w innych systemach
--wymiana dóbr i usług między biblioteką, a innymi systemami
--dynamikę  biblioteki  (stosunki  międzyludzkie,  podział  władzy,  organizacja,  zarządzanie,
komunikacja w bibliotece)
--struktury  biblioteki  (jej  podsystemy  i  elementy-ludzi,  rzeczy,  procesy,  a  w  szczególności
bibliotekarzy,  użytkowników,  zbiory  biblioteczne,  miejsce,  urządzenia  techniczne,  finanse,  rodzaj
własności)
--świadomość  społeczna  ludzi  związanych  z  systemem  „biblioteka”  (składają  się  na  nią:  cele,
motywacje, potrzeby, wiedza)
--formalne wyznaczniki systemu:

-elastyczność-czyli  możliwość  zmian  w  bibliotece  (poprawienie  podsystemu  nie  poprawia  całego
systemu)
-dostępność, tj. łatwość dostępu do systemu
-szybkość udostępniania dokumentów i informacji
-czas oczekiwania użytkownika na dokument lub informację
-dokładność dokładność ścisłość w udostępnianiu zbiorów i udzielaniu informacji
-możliwość szybkiego i łatwego usuwania zbędnych jednostek ze zbioru dokumentów i informacji
-komunikatywność, czyli analiza różnych typów komunikacji wewnętrznej, np. komunikacja osobista,
dokumentalna, elektroniczna itp.

Aby biblioteka jako system techniczno-społeczny otwarty na zmiany mogła sprawnie funkcjonować w
swoim  otoczeniu,  jej  system  musi  się  kierować  naukowymi  zasadami  podejścia  systemowego
(filozofii systemowej) w bibliotekarstwie.

Pytanie 10
Badania funkcjonowania systemu „biblioteka” dotyczą:



Relacji biblioteka – otoczenie.



Biblioteka w innych systemach.



Wymiany dóbr i usług między biblioteką a innymi systemami.



Dynamiki biblioteki ( stosunki międzyludzkie, podział władzy, organizacja, zarządzanie).



Struktury

biblioteki

(jej

podsystemy

elementy

ludzkie,

rzeczy,

procesy,

a w szczególności bibliotekarzy, urządzenia techniczne, finanse, itp.).



Świadomości społecznej ludzi związanych z systemem „biblioteka”.



Formalne wynalazki systemu:

Elastyczność systemu, czyli możliwość zmian w teorii systemu

Dostępność, tj. łatwość dostępu do systemu

Szybkość udostępniania dokumentów, informacji

Dokładność w udostępnianiu zbiorów i informacji

Możliwość łatwego i szybkiego usuwania zbędnych jednostek ze zbioru dokumentów

i informacji

Komunikatywność, czyli analiza różnych typów komunikacji wewnętrznej, np.

komunikacja elektroniczna

Pytanie 11
Czynniki wpływające na ukształtowanie się różnych rodzajów (typów) bibliotek:



Rozwój form społecznych obiegu książki i innych materiałów bibliotecznych.



Rozwój nauki i techniki.



Różnicowanie form materiałów bibliotecznych.



Zmiana potrzeb użytkowników.

Pytanie 12
Podział bibliotek według różnych kryteriów

1. Według potrzeby środowiska (rzeczywistych i potencjalnych użytkowników)

a.  dziecięco-młodzieżowe
b. szkolne
c.  publiczne
d. fachowe
e.  naukowe
f.  narodowe
g. centralne
h. główne szkół wyższych
i.  specjalne pedagogiczne

2. Według tematycznego i formalnego zakresu zbiorów

a. ogólne
b. specjalne

3. Według zasięg terytorialnego zbiorów

a.  międzynarodowe
b. narodowe (krajowe)
c.  regionalne
d. lokalne

4. Według podstawy formalno-prawnej istnienia biblioteki

a. biblioteki samoistne ( np. Biblioteka Narodowa)
b. biblioteki niesamoistne

5. Według podmiotu prawnego utrzymującego bibliotekę

a.  państwowe
b. samorządowe (gminne, miejskie)
c.  społeczne ( np. towarzystw naukowych, związków zawodowych)
d. prywatne

6. Według sposób udostępniania

a. prezencyjne
b. wypożyczające na zewnątrz



ogólnodostępne



zamknięte

Pytanie 13. Zadania poszczególnych rodzajów bibliotek

1. Zadania bibliotek dziecięco- młodzieżowych:

- wypełnianie wolnego czasu
- wychowanie
- rozwijanie zainteresowań
- formy kulturalne( rozszerzania horyzontów, np. kultura regionu)
- formy edukacyjne
- przygotowanie do korzystania z innych bibliotek

2. Zadania bibliotek szkolnych

- kształcąco- wychowawcze
-opiekuńczo- wychowawcze(np. kształtowanie kultury czytelniczej)
- kulturalno- rekreacyjne
(* W USA bibliotekarz specjalista do spraw edukacji)

3. Zadania bibliotek publicznych:

- zaspokajanie potrzeb czytelniczych, informacyjnych= „ nie wiesz? Zapytaj w bibliotece”
- upowszechnienie czytelnictwa
- kształtowanie kultury czytelniczej- co warto czytać?, jak poszukiwać?, jak czytać z korzyścią?
- organizowanie form pracy kulturalnej, rozrywki i rekreacji
- uzupełnienie działalności innych rodz. Bibliotek
- popularyzacja zbiorów i usług w środowisku- stosowanie marketingu, promowanie swego działania

4. Zadania bibliotek fachowych:

- gromadzenie i udostępnianie materiałów bibliotecznych zgodnie z profilem zakładu pracy
- działalność inf. W tym zakresie
- badania potrzeb użytkowników, wychodzenie im naprzeciw
- przysposobienie biblioteczne i informacyjne dla pracowników zakładu, np.: materiały ze szkoleń
- prowadzenie doradztwa dokształcającego i doskonalenia pracowników
- upowszechnienie czytelnictwa literatury fachowej z danego zakresu
- współpraca z innymi bibliotekami

5. Zadania bibliotek naukowych

- warsztat pracy naukowej i dydaktycznej
- pomoc w kształceniu studentów, kadry naukowej
- praca naukowo- badawcza w zakresie bibliologii, bibliotekoznawstwa i informacji naukowej

6. Zadania bibliotek narodowych

- gromadzenie, archiwizowanie, przechowywanie poloników „dla potomności”
- informowanie o zbiorach- publikowanie bibliografii, tworzenie systemu informowania o zbiorach
- centralny ośrodek normalizacji- ustalanie przepisów normalizujących pracę bibliotek w całym kraju

- aktywny udział w kreowaniu koncepcji i polityki bibliotecznej w kraju, tworzenie sieci bibliotek

7. Zadania bibliotek centralnych

- gromadzą zbiory z jednej dziedziny lub jednolite pod względem formy, np. Centralna Biblioteka
Rolnicza, centralna Biblioteka dla Niewidomych
- gromadzenie i udostępnianie zbiorów
- ośrodek centralny sieci bibliotek danego typu- jednolity system informacyjny dla tych
bibliotek(sieci)
- współpraca z bibliotekami sieci i innymi placówkami

8. Zadania bibliotek specjalnych( biblioteki naukowe gromadzące materiały z określonej

dziedziny wiedzy lub w określonej formie; biblioteki instytutów naukowych, towarzystw,
parlamentów, teatralne, wojskowe, uczelniane, muzyczne);

- zadania tak jak w innych
+ dokumentowanie, upowszechnianie działalności instytucji macierzystej

9. Zadania bibliotek głównych szkół wyższych(naukowe o charakterze powszechnym;

centralnych w sieci biblioteczno- informacyjnej uczelni):

- zadania tak jak w innych
+ szkolenia pracowników zatrudnionych w sieci, studentów
- dokumentowanie i upowszechnianie dorobku naukowego uczelni.

Pytanie 14. Rozwój idei współpracy bibliotek.
1. idea współpracy bibliotek ( II poł. XIXw.)



Wzrost liczby zbiorów różnych zbiorów różnych typów



Wzrost liczby użytkowników o różnych zapotrzebowaniach,



Wzrost roli bibliotek w różnych dziedzinach nauki, techniki, gospodarki, oświaty,



JEDNA BIBLIOTEKA NIE MOŻE GROMADZIC WSZYSTKIEGO

2.  Nukat-  narodowy  uniwersalny  katalog  centralny;  jest  to  dostępna  w  Internecie  kompletna  baza
rekordów bibliotecznych. Jego początki to lata 90-te, ale od 2002r jest pod obecną nazwą! Biblioteki
w Nukacie mogą funkcjonować jako: - użytkownicy,
         - pełnoprawny członek- korzysta i współtworzy,

Pytanie 15. Zakres współpracy bibliotek, jej cele, zasięg i warunki efektywności.
1.  Współpraca  bibliotek-  współdziałanie  szeregu  bibliotek  w  różnych  zakresach  działalności
bibliotecznej:
   - Gromadzenia:



Specjalizacja w procesie gromadzenia( np. gromadzenie z określonej dziedziny),



Wymiana materiałów bibliotecznych,

- opracowania:



Wspólne katalogowanie,



Tworzenie katalogów centralnych



Tworzenie/ ulepszanie katalogów zautomatyzowanych,



Katalogowanie materiałów bibliotecznych w trakcie procesu wydawniczego ( CIP- cataloging
in publication)

- przechowywania:



Tworzenie bibliotek składowych



Organizowanie wspólnych ośrodków konserwacji i higieny zbiorów

- udostępniania:



Wypożyczenia międzybiblioteczne,



Reprografia wypożyczonych materiałów,



Stosowanie jednolitych rewersów,

- działalność informacyjna:



Wymian inf. Bibliotecznych, bibliograficznych i faktograficznych,



Przygotowanie wspólnych informatorów, przewodników, bibliografii i prospektów,



Wymiana materiałów informacyjnych,

- inne sfery współpracy:



Praca naukowa,



Praca dydaktyczna,



Dokształcanie i doskonalenie zawodowe pracowników,



Wprowadzanie i użytkowanie nowych urządzeń, sprzętu i oprogramowania komputerowego,



Działalność wydawnicza,



Propaganda biblioteczna, działania marketingowe.

2. Cele współpracy- doskonalenie usług bibliotecznych:



Ekonomika pracy na wszystkich jej etapach,



Racjonalność podejmowanych decyzji,



Poprawa bezpieczeństwa zbiorów,



Jednolitość zastosowanych rozwiązań ( np. w opracowaniu zbiorów),



Sprawność udostępniania,



Aktualność, kompletność inf.,



Atrakcyjność form pracy.

3. Zasięg terytorialny współpracy:



Lokalny(obejmuje jedną miejscowość)



Regionalny.

Pytanie 16. Sieć a system biblioteczny
Sieć biblioteczna- zespół (grupa) jednorodnych bibliotek połączonych więziami organizacyjnymi
(cele, zadania, funkcje sieci) np. sieć bibliotek publicznych.
System biblioteczny (biblioteczno-informacyjny) – zbiór bibliotek powiązanych ze sobą wzajemnie
dla wypełniania określonych zadań.
Różnice między siecią a systemem:



system to zautomatyzowanie działalności biblioteczno- informacyjnej



system, to ściślejsze zespolenie bibliotek

Pytanie 17. Typy bibliotecznych i informacyjnych sieci lub systemów.
Typy sieci lub systemów:



czysty charakter organizacyjny (różne rodzaje ze sobą powiązane) -sieć



o charakterze dziedzinowym np. biblioteki lekarskie i ośrodki medyczne- system



o charakterze funkcjonalnym- do konkretnego zadania. Np. gromadzenia zbiorów, itp. –
system

Pytanie 18. Struktury organizacyjne systemów biblioteczno-informacyjnych
Struktury organizacyjne systemów:



gwiazdowe- centralna w środku i współpracujące wokół niej (korzystają i tworzą centralną)



hierarchiczne- z dołu do góry przechodzą działania biblioteczne



rozdzielcze- wszystkie elementy systemów działają oddzielnie. Komunikują się za pomocą
internetu (najczęściej).

Pytanie 19.Podmioty organizujące sieci i systemy



Organizacje państwowe (rząd, samorząd),



Społeczne (stowarzyszenia, związki, organizacje, instytucje naukowe),



Prywatne (fundacje, zakłady przemysłowe i handlowe, osoby fizyczne)

Pytanie 20. Biblioteki Cyfrowe

Biblioteka cyfrowa (digital library- USA, w Europie biblioteka elektroniczna – electronic library),
to  cyfrowe  zasoby,  opracowane  i  udostępniane  w  internecie.  Za  ich  pomocą  użytkownik  może
wyszukać  odpowiednie  materiały  w  zbiorach  bibliotek  i  otrzyma  na  ekranie  ich  reprodukcję,  np.  w
skład Biblioteki Wirtualnej Nauki (http://vls.icm.edu.pl) wchodzą zasoby pełnotekstowych czasopism
elektronicznych.  Biblioteka  Cyfrowa  (www.BibliotekaCyfrowa.pl)  Uniwersytetu  Wrocławskiego
oferuje  dostęp  m.in.  do  zabytków  piśmiennictwa  i  zbiorów  edukacyjnych.  Jej  kolekcja  obejmuje
zdigitalizowane zbiory, które ze względu na ich wartość historyczną czy treść stanowią dziedzictwo
kultury europejskiej lub regionalnej. Oryginały poddane procesowi digitalizacji obejmują m.in. książki
(stare druki), rękopisy czy mapy. Uwzględniają też materiały edukacyjne, wystawy.

Cyfrowe  kolekcje  obejmują  Dziedzictwo  Kulturowe,  gdzie  znajdują  się  kopie  szczególnie  cennych
zabytków  piśmiennictwa  przechowywane  w  zbiorach  Biblioteki  Uniwersyteckiej  we  Wrocławiu,  w
tym np. rękopisów czy inkunabułów.
Digitalizacja dokumentów tradycyjnych na formę cyfrową daje w rezultacie pewien zasób, który może
być umieszczany na 1 lub wielu serwerach.
Biblioteka cyfrowa nie posiada zbiorów w postaci konwencjonalnej, wszystkie dokumenty występują
tylko  w  postaci  elektronicznej.  Dostęp  do  nich  zapewniają  specjalne  urządzenia.  Dotyczy  to
gromadzonych  dzieł  jak  i  katalogów  bibliotecznych.    Biblioteka  może  udostępnić  swoje  zbiory
poprzez sieci. Istnieje więc możliwość dostępu do informacji (wg Michalkiewicza)
Biblioteka wirtualna
Termin  istnieje  od  niedawna  w  słownikach  i  encyklopediach,  używany  w  różnych  sytuacjach.
Wcześniej  mówiono  o  rzeczywistości  wirtualnej  (wygenerowany  komputerowo  świat),  wirtualnych
dyskach,  wirtualnej  pamięci,  wirtualnej  maszynie-  ale  były  to  pojęcie  bardziej  specjalistyczne.
Biblioteka wirtualna to nie biblioteka zrealizowana w technologii wirtualnej rzeczywistości. Możemy
raczej  powiedzieć,  że  biblioteka  tradycyjne  ma  się  tak  do  wirtualnej  jak  prawdziwe  życie  do
rzeczywistości  wirtualnej.  biblioteka  wirtualna  jest  nierozerwalnie  związana  z  sieciami
komputerowymi.
Niektórzy  utożsamiają  ja  z  pewnym  rodzajem  usługi  sieciowej,  np.  twórcy  serwisu  Cyber  Stacks,
który  jest  uporządkowanym  wg  klasyfikacji  Biblioteki  Kongresu  spisem  połączeń  do  zasobów
Internetu.

DEFINICJE:
Każdy  uporządkowany  wg  dowolnych  zasad  spis  połączeń  d  dowolnych  zasobów      w  Internecie
(matakatalog)  w  szczególnych  przypadkach  połączenia  prowadzą  też  do  elektronicznych  katalogów
bibliotek tradycyjnych
Spis połączeń do zasobów sieciowych, pod warunkiem, że jest on opracowany wg reguł stosowanych
w bibliotekarstwie (Radwański)
Mówimy o bibliotece „bez ścian” -  wirtualnej gdy:
Ma cechy biblioteki elektronicznej
Posługuje się siecią telekomunikacyjną
Posiada odpowiedni interfejs (łatwość porozumiewania się użytkownika z komputerem)

Przydatność bibliotek wirtualnych dla humanistów:
http://monika.uiv.gda.pl/~literat/books.html

Powstaje  we  współpracy  z  UNESCO    w  ramach  międzynarodowego  projektu  Biblioteka  Wirtualna
Klasycznych Tekstów Literackich Świata

Polska Biblioteka Wirtualna Nauk Przyrodniczych:
http://przyrbwn.icm.edu.pl

Biblioteka  Wirtualna  Nauki  –  system  sieciowego  udostępniania  naukowych  baz  danych
http://vls.icm.edu.pl

Pytanie 21. Podstawy prawne działalności różnych typów bibliotek
1. Ustawy ogólne:
- dekret z dnia 17.04.1946 o bibliotekach i opiece nad zbiorami bibliotecznymi
- ustawa z dnia 9.04 1963 o bibliotekach (społeczne, domowe, publiczne, prywatne)
- ustawa z dnia 27. 06. 1997 o bibliotekach
2. Inne:
-  rozporządzenie  ministra  kultury  i  sztuki  z  dnia  24.  11.1998  (  narodowy  zasób  biblioteczny,  jak
powinien być tworzony)
- rozporządzenie ministra kultury i sztuki z dnia 15.03.1998- Krajowa Rada Biblioteczna
3. Biblioteki w Polsce, organizacja i działalność
a) publiczne

Pytanie 25. Sposoby gromadzenia zbiorów i formy ich pozyskiwania



-  zakup  (księgarnie,  antykwariaty,  aukcje,  prenumerata,  specjalne  ośrodki  pośrednictwa
zakupu  materiałów  zagranicznych).  Jest  to  podstawowy  sposób  gromadzenia  zbiorów  w
bibliotekach nie otrzymujących egzemplarza obowiązkowego.



- wymiana - podlegają jej głównie: druki zbędne, dublety, wydawnictwa własne.



Wymiana krajowa - głównie biblioteki naukowe, udostępniają sobie katalogi druków
zbędnych.



Wymiana zagraniczna – jest regulowana przepisami prawnymi. Po II wojnie światowej zajęło
się nią UNESCO.



Nie może ona zastępować kupna tylko je uzupełniać!



-  dary  -  pojedynczo  lub  w  większych  zespołach  (np.  legat).  Są  cenne,  jeśli  składają  się
z  dokumentów  trudnych  do  zdobycia.  Jeżeli  nie  są  potrzebne  pomnażają  dublety
i  sprawiają  kłopot  (lepiej  ich  nie  przyjmować).  Najlepiej  posiadać  prawo
do  swobodnego  dysponowania  darami.  Selekcji  nie  poddaje  się  darów  będących  spuścizną
„wielkich” ludzi.



- egzemplarz obowiązkowy - nieodpłatnie dostarczany upoważnionym bibliotekom



- depozyt - zbiór książek przekazanych bibliotece z pewnymi ograniczeniami ich
użytkowania.



Depozyt czasowy - na czas określony



Depozyt wieczysty (bezterminowy) - depozytor zastrzega sobie prawo zachowania własności,
powinien zawierać zasady udostępniania, nie może mieć znaku biblioteki, oddzielnie
magazynowany i udostępniany.



- zwroty za książkę zgubioną, zniszczoną



- publikacje własne (biblioteki lub instytucji)



kserokopie,

mikrofilmy

wykonane

przez

bibliotekę

Pytanie26. Odpowiedzialność za gromadzenie zbiorów



- dyrektor biblioteki (szef)



- kierownik



- kierownik działu gromadzenia (jeśli biblioteka posiada taki dział)



- komisje doradcze (specjaliści zajmujący się doradzaniem w gromadzeniu zbiorów)

Pytanie 27. Źródła informacji o zbiorach – rodzaje, przykłady, ocena przydatności



- źródła fachowe



- antykwariaty



- informacja wydawnicza: katalogi, spisy książek (trzeba ją sprawdzić szczególnie
w przypadku mało znanych wydawnictw)



- informacja księgarska (księgarnie)

Pytanie31. Dary i depozyty dla bibliotek – definicje, sposób postępowania



Depozyt – księgozbiór lub kolekcja oddana bibliotece na przechowanie lub do użytkowania na
uzgodnionych warunkach z zachowaniem praw własności deponenta



Depozyt czasowy – złożony bibliotece na mniej lub bardziej określony czas np. data śmierci
właściciela depozytu



Depozyt wieczysty  – prawie równoznaczny z darem,  zachowuje tytuł własności deponenta z
ewentualnymi  zastrzeżeniami  co  do  przechowywania,  opracowania  i  udostępniania
zdeponowanego  zbioru  (  w  kodeksie  zobowiązań  są  też  zawarte  warunki  stawiane  przez
bibliotekę, w tym często pierwokup)



Ewidencja depozytów – oddzielna ewidencja bez znaków własnościowych biblioteki



Dary – Biblioteka może przyjąć tylko to. Co jest jej potrzebne (trzeba sprawdzić tytuły, stan
książek)

Pytanie 32. Obowiązkowe egzemplarze biblioteczne – podstawy prawne, idea, instytucje.



Ustawa Sejmu RP z 07.11.1996 r. (wcześniej kwestie te regulowały zarządzenia Ministra
Kultury).



Każdy wydawca musi egz. Obowiązkowy z nakładu wysyłać do określonych bibliotek.



Biblioteka Narodowa, Biblioteka Jagiellońska – dostaje egzemplarz obowiązkowy pełny,
każdą wydaną książkę w 2 egzemplarzu, drugi egzemplarz podlega archiwizacji wieczystej



Rozporządzenie  MK  i  S  z  06.03.1997  r.  w  sprawie  wykazu  bibliotek  uprawnionych  do
otrzymywania  egz.ob.  poszczególnych  rodzajów  publikacji  oraz  zasad  i  trybu  ich
przekazywania.



Ograniczony egz. Ob. Mają:



Biblioteki Uniwersyteckie – im. Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Łódzkiego, im. M.
Kopernika w Toruniu, im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Warszawskiego, Wrocławskiego



Biblioteka Śląska w Katowicach, Biblioteka Publiczna m.st.Warszawy, Książnica Pomorska w
Szczecinie.



Książnica Podlaska w Białymstoku jest zobowiązana przekazywać publikacje o tematyce
regionalnej właściwym bibliotekom opracowującym bibliografię regionalną.



Początkowo  były  zobowiązane  do  archiwizowania  przez  50  lat  od  1999r.  egz.  Ob.  Nie
odpowiadające  profilowi  ich  zbiorów  mogą  być  przez  nie  przekazywane  nieodpłatnie
bibliotekom wchodzącym w skład ogólnokrajowej sieci bibliotecznej.



Filmoteka Narodowa w Warszawie dostaje po 1 kopii filmu kinowego i TV.



Biblioteka Sejmowa otrzymuje po 1 egzm.ob. dzienników urzędowych organów administracji
rządowej.

Pytanie 33. Specjalizacja zbiorów bibliotecznych – podstawy prawne, idea, instytucje.



Zarządzenie Ministrów Kultury i Sztuki, Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki oraz
Sekretarza Naukowego PAN y 26.04.1979 r. Centralne biblioteki dyiedyinowe oray biblioteki
y nimi współpracujące.



Sposoby gromadzenia zbiorow



- zakup – w księgarniach, antykwariatach, aukcji, prenumerata, specjalne osrodki
pośredniczące w zakupie mat. Zagranicznych



- wymiana – krajowa i zagraniczna, dot. GL. Bibliotek naukowych



- egz. Obowiązkowy



- depozyty – czasowe i wieczyste



- zwroty za ksiazki zagubione, zniszczone



- publikacje wlasne biblioteki lub danej instytucji



- kserokopie, mikrofilmy wykonane przez biblioteke



Za gromadzenie zbiorow odpowiedzialny jest



- dyr., kierownik bibliot.



- kierownik dzialu gromadzenia, jeśli Biblioteka ma taki dzial



- komisje doradcze – zespoly specjalistow, zajmujące się doradzaniem w gromadzeniu
zbiorow



Informacja o zbiorach



- aktywizatorom mowimy NIE



- informacja wydawnicza trzeba ja sprawdzic, szczególnie w przypadku malo znanych
wydawnictw



- inf. ksiegarska



-inf. aukcyjna



- oferty prenumeraty



- przegląd nowości wydawniczych, egy. Sygnalne przysylane do bibliot.

- autopsja – wizyty w księgarniach, na targach, kiermaszach

Pytanie 34. Teoria gromadzenia zbiorów w nauce o bibliotece – zagadnienia badawcze



Obejmuje takie zagadnienia jak:



- pojęcie gromadzenia zbiorów



- rola gromadzenia w ogólnych procesach bibliotecznych



- analiza polityki gromadzenia zbiorów (ustalenie zasad i środków realizacji zbiorów



bibliotecznych informacji)



- ustalenie zasad gromadzenia zbiorów



- procedury i czynności w gromadzeniu zbiorów na tle naukowej organizacji pracy



- właściwości bazy danych dotyczącej procesu gromadzenia



- rola i miejsce publikacji elektronicznych w procesie gromadzenia



W Bibliotece Uniwersyteckiej pracownicy sami napisali sobie program gromadzenia
zbiorów.



Pytanie 35. Zasady procesu gromadzenia zbiorów



Wypracowane dotychczas przez teorię gromadzenia zbiorów



- zasada określonego profilu tematycznego (treściwego) przypisanego bibliotece



i przydatnego jej użytkownikom



- zasada pionowej (kompletności w zakresie przyjętej tematyki) i poziomej (wszelki formy



materiałów z danego zakresu) kompletności zbiorów



- zasada trwałości i aktualności zbiorów (publikacje, które nadają się do biblioteki,



przetrwają, sprawdzone, pewne publikacje)



- zasada dostosowania zbiorów i ich poziomów do zapotrzebowania i możliwości



użytkowników



- zasada planowego gromadzenia zbiorów (tematycznego, ilościowego)



- zasada zwiększania łatwości dostępu i wykorzystywania zbiorów przez użytkowników
drogą



naukowej organizacji pracy biblioteki



- zasada dopuszczonego zakresu udostępniania zbiorów (np. ograniczamy dostęp do



materiałów bardzo cennych, unikatowych, poufnych, tajnych, itp.)

Pytanie 36. Czynniki warunkujące dobór nowych nabytków



- wartośd informacyjna potencjalnych wpływów (kiedy wybieramy między dwiema



książkami)



- reputacja autora i oficyny wydawniczej



- możliwości budżetu bibliotecznego



- miejsce magazynowe



- dostępnośd gotowych opisów bibliograficznych?



- zastosowanie w polityce gromadzenia zbiorów modeli decyzji wspomaganych

komputerowo

Pytanie 37 Selekcja zbiorów – standardy światowe i zastosowanie w praktyce bibliotekarskiej



standardy dotyczące selekcji – IFLA



rzadko dokonywany proces w bibliotekach polskich



wycofywanie materiałów na starych nośnikach: mikrofisz, mikrofilmów, przeźroczy, taśm
magnetofonowych



przyrost zbiorów dominuje nad selekcją (problemy lokalowe)

selekcja napływających zbiorów

Pytanie 38. Organizacja pracy działu gromadzenia zbiorów
  Jednym  z  etapów  tworzenia  zbiorów  jest  ich  gromadzenie.  Jest  to  nabywanie,  sztuka
kompletowania zbiorów ( nabywanie nowych materiałów, uzupełnianie luk w kolekcji).
O  tym,  jak  pracuje  dział  gromadzenia  decyduje  wiele  czynników,  w  tym

m.in

. typ biblioteki, jej

wielkość, wewnętrzna organizacja, pozycja w zewnętrznych strukturach. Zakres obowiązków też
bywa różny.
Do zadań pracowników działu gromadzenia w takiej bibliotece należy:



zbieranie informacji o nowościach wydawniczych i przekazywanie ich zainteresowanym
działom



typowanie do zamówienia pozycji zgodnych z profilem gromadzenia biblioteki



sprawdzanie poprawności opisu pozycji zamawianych przez inne działy (dezyderatów)



kierowanie zamówień do wybranych dostawców lub dokonywanie bezpośrednich zakupów w
księgarniach



czuwanie nad realizacją zamówień



prowadzenie rozliczeń z dostawcami

Kolejno wykonywane są następujące czynności:



zorganizowanie odpowiedniego warsztatu

  księgozbiór podręczny
  kartoteki (które prowadzi biblioteka)
  dostęp do katalogu( dziś najczęściej centralnego)
  kartoteki zakupu – adnotowane opisy bibliograficzne materiałów do nabycia



kartoteka dezyderatów (kto zgłosił dezyderat, jaka książka)



dokonanie zamówienia (wcześniej sprawdzenie czy książka jest w bibliotece, jeśli tak, to jakie
wydanie i czy w wystarczającej ilości egzemplarzy)



ułożyć dezyderatki ( życzenia kadry np. nauczycielskiej) w kartotekę zamówień
(alfabetycznie)



odbiór faktur przy zakupie



ewidencja wstępna



oznakowanie książek, selekcja na te, które mają być majątkiem biblioteki i te które nie zostaną
przyjęte

Pytanie 39. Etapy postępowania z nową książką.

sprawdzić stan zakupów z rachunkiem

opieczętować odwrocie karty tytułowej, wybranej na końcu

opisać rachunek i nadać nr. Dowodu wpływu

wpisać do rejestru przybytków ( data, nr , kwota )

wyjąc kartę z kartoteki książek zamówionych

wpisać znak inwentarza i sygnaturę

Po klasyfikacji:
-

katalogowanie

opracowanie techniczne

wpisanie karty katalogowej

umieszczenie ks. Na półce

w przypadku zautomatyzowania procesu opracowania- wypełnienie formularza wpływu
powoduje zapis ewidencyjny wszystkich katalogów

Pytanie 40. Podstawy prawne ewidencji bibliotecznej.



Zagadnienie ewidencji bibliotecznej reguluje Rozporządzenie ministra kultury i dziedzictwa

narodowego z dnia 5 listopada 1999 w sprawie zasad ewidencji materiałów bibliotecznych. Weszło
ono w życie 1 stycznia 2000 roku, zastępując jednocześnie instrukcję z roku 1984. Unowocześnienie
zostało wymuszone przez zmiany zmiany w przepisach finansowych oraz coraz powszechniejszą
komputeryzację.



Każda ewidencja powinna umożliwiać szybką identyfikację materiałów, pokazywać stan

ilościowy i wartościowy zbiorów (w tym zmiany), ułatwić zabezpieczanie zbiorów oraz stanowić
podstawę do planowania prac bibliotecznych i sprawozdań



Każda ewidencja musi obejmować sumaryczną i szczegółową ewidencję wpływów

(przybliżoną bądź planowaną), ewidencję ubytków łącznie z finansowym podliczeniem ubytkó.



Dla wydawnictw zwartych jednostką ewidencyjną jest wolumen stanowiący podstawę do

sporządzania wpływów i ubytków.



W księdze ewidencyjnej wpisy powinny następować w kolejności wpływu do biblioteki, w

każdej pozycji inwentarza wpisujemy tylko jeden wolumen. Wpisany musi być czytelnie w sposób
umożliwiający szybką identyfikację



W księdze należy pisać czarnym lub niebieskim długopisem, pomyłki powinny być

przekreślane (nie wolno zaklejać ani zeskrobywać), a poprawki naniesione zawsze czerwonym
długopisem muszą zostać podpisane, w miejsce ubytku nigdy nie wpisujemy nowych pozycji. W
księdze można stosować znaki powtórzenia w tytule i wydawcy.



Księgi nie wolno przepisywać. Odstępstwo od tej sytuacji może nastąpić jedynie w

określonych  przypadkach.  Wśród  nich  są  następujące  reorganizacje  biblioteki  (takie  jak  podział),
ilość  ubytków  przekroczy  50%  ogółu  zapisanych  pozycji,  inwentarz  uległ  całkowitemu  lub
częściowemu  zniszczeniu  lub  gdy  inwentarz  był  prowadzony  w  sposób  niewłaściwy,  co  mogłoby
doprowadzić do kłopotów z identyfikacją pozycji.



Dopuszcza się księgi inwentarzowe drukowane jednak musi ona spełniać wszelkie cechy ksiąg

tradycyjnych. Drukowana musi być nie rzadziej niż raz w roku.



Dowodami wpływu są rachunki i faktury, wykazy materiałów przekazanych, kopie

potwierdzenia odbioru darów, protokoły ubytków oraz korespondencja dotycząca przybytków.

Pytanie 41. Rola ewidencji bibliotecznej. Jej etapy i funkcje.

Ewidencja  zbiorów  -  zespół  czynności  administracyjno-bibliotekarskich,  których  zadaniem  jest
ujawnienie  (wykazanie)  zbiorów  do  celów  kontrolnych  i  statystycznych  przez  ich  rejestrację
prowadzoną  według  określonych  przepisów  lub  według  ustalonych  i  przyjętych  w  bibliotece
sposobów.
Encyklopedia współczesnego bibliotekarstwa polskiego. Wrocław 1976, s. 124.

Ewidencja obejmuje wpływy oraz ubytki zasobów bibliotecznych. Jej celem jest również:



ustalenie wielkości księgozbioru oraz jego kontrolę i zachodzące zmiany;



śledzenie powiększania się zbiorów z ustaleniem ich pochodzenia;



ustalenie wartości oraz źródeł pochodzenia wydatków związanych z gromadzeniem

zbiorów;



rejestrowanie ubytków oraz ustalanie ich przyczyn;



śledzenie zmian w strukturze zbiorów.

W bibliotekach stosuje się:



Sumaryczną (wstępną) ewidencję wpływów polegającą na ujęciu całych partii

wpływających do biblioteki materiałów bez względu na źródło wpływu;
– polega ona na wstępnym zaewidencjonowaniu wpływających do biblioteki grup

materiałów objętych jednym dowodem wpływu, bez względu na źródło wpływu;

– nie obejmuje poszczególnych części (zeszytów) wydawnictw ciągłych

prenumerowanych na bieżąco (są one rejestrowane na kartach akcesyjnych
czasopism);

– podstawę prowadzenia sumarycznej ewidencji wpływów stanowią dowody wpływu,

np. rachunki;

– do prowadzenia sumarycznej ewidencji wpływów służy rejestr przybytków;
– dowód wpływu i wpisana do rejestru przybytków grupa jednostek ewidencyjnych

materiałów bibliotecznych muszą być opatrzone numerem akcesji (numerem
bieżącym rejestru przybytków) lub innymi numerami ewidencyjnymi, które wskazują
na wzajemne powiązanie;

– akcesja czasopism: ewidencję prenumerowanych na bieżąco czasopism

(poszczególnych części, zeszytów, numerów itp.) najlepiej prowadzić na specjalnych
kartach,  przeznaczonych  dla  poszczególnych  wydawnictw  ciągłych  (tygodników,
dwutygodników,  miesięczników  itd.).  Ten  sposób  ewidencji  ułatwia  kontrolę
wpływających do biblioteki poszczególnych części czasopism (np. pozwala na szybką
reklamację,  jeśli  brakuje  pewnych  części).Po  skompletowaniu  i  oprawieniu  całego
rocznika  (brakujące  części  należy  uzupełnić)  danego  tytułu  czasopisma
przeznaczonego  do  dłuższego  przechowywania  w  bibliotece  należy  dokonać  wpisu
danego  tytułu  do  księgi  inwentarzowej  (w  przypadku  tytułów  bardzo  cennych  i
ważnych dla biblioteki dopuszcza się inwentaryzowanie jednostek niekompletnych).



Szczegółową (jednostkową) ewidencję wpływów polegającą na oddzielnym

zarejestrowaniu każdego wpływającego do biblioteki dokumentu.
– prowadzi się ją w księdze inwentarzowej, która stanowi podstawowy dokument

stwierdzający stan liczbowy i wartościowy zbiorów danej biblioteki,

– ten rodzaj ewidencji obowiązuje wszystkie biblioteki,
– podlegają jej wszystkie rodzaje materiałów, które „na stałe” będą włączone do

zbiorów biblioteki;

– Ewidencja uproszczona – podlegają jej materiały o krótkim okresie użytkowania,

wymagające stałej aktualizacji, gromadzone w większej liczbie egzemplarzy, np.
skrypty i podręczniki. Dla tej grupy materiałów zaleca się prowadzenie oddzielnej
księgi inwentarzowej.



Szczegółową i sumaryczną ewidencję ubytków, której celem jest ujęcie najpierw

poszczególnych brakujących dokumentów z późniejszym ich ujęciem zbiorczym:
– ile materiałów ubyło, jakie dokumenty ubyły, jaka była przyczyna powstałych

ubytków, wartość powstałych ubytków;

– sumaryczną ewidencję ubytków prowadzi się w rejestrze ubytków.



Ewidencję finansowo-księgową wpływów i ubytków:

– jej celem jest ustalenie stanu ilościowego i wartości zgromadzonego zbioru z

uwzględnieniem zachodzących zmian (wpływów i ubytków);

– wszystkie wpływy i ubytki ujmuje się na podstawie rzeczywistych kosztów nabycia

(również na podstawie kwot stanowiących przedpłaty oraz rachunków za materiały
zapłacone, a które wpływają do biblioteki w miarę ukazywania się ich), a w wypadku
materiałów otrzymanych bezpłatnie - według bieżącej, szacunkowej wartości
ustalanej na podstawie komisyjnej wyceny zatwierdzonej przez kierownika biblioteki;

do  wartości  materiałów  bibliotecznych  nie  wlicza  się  wydatków  przeznaczonych  na:  oprawę  i
konserwację;  prenumeratę    i  zakup  czasopism  (kwoty  te  powinny  być  księgowane  po  otrzymaniu
rachunków);


Pytanie 42. Zasady prowadzenia dokumentów ewidencyjnych.
Rejestr  przybytków  służy  do  prowadzenia  sumarycznej  ewidencji  wpływów.  W  zależności  od
wielkości  rocznej  liczby  wpływów  oraz  od  liczby  wpływów  z  poszczególnych  źródeł  (np.  kupna,
wymiany,  daru)  biblioteka  prowadzi  jeden  rejestr  przybytków  wspólny  dla  wszystkich  rodzajów
wpływów  lub  odrębny  rejestr  dla  każdego  rodzaju  wpływu.  Wpływy  w  obrębie  każdego  roku
odnotowuje  się  oddzielnie,  czyli  rozpoczynając  numerację  od  "1".  Na  koniec  danego  roku
kalendarzowego sumuje się wszystkie pozycje, a nowy rok rozpoczyna się ponownie od pozycji "1".
Biblioteka  może  nie  ewidencjonować  materiałów  wykorzystywanych  na  bieżąco  (o  krótkotrwałej
wartości merytorycznej, np. dzienników, cenników, katalogów, prospektów przemysłowo-handlowych
itp.).  Dowód  wpływu  i  wpisana  do  rejestru  przybytków  grupa  jednostek  ewidencyjnych  materiałów
bibliotecznych muszą być opatrzone numerem akcesji (numerem bieżącym rejestru przybytków) lub
innymi  numerami  ewidencyjnymi,  które  wskazują  na  wzajemne  powiązanie.  Z  tak  opisanych
dowodów  wpływu  należy  sporządzić  kopie,  które  należy  przechowywać  w  bibliotece,  w  osobnych
segregatorach uszeregowane według numerów bieżących rejestru przybytków w obrębie danego roku.
Oryginały  dowodów  wpływu  należy  natomiast  przekazać  do  księgowości,  gdzie  będą  podstawą
ewidencji finansowo-księgowej.
Księga  inwentarzowa  służy  do  prowadzenia  ewidencji  szczegółowej  wpływów.  Jest  to  dokument,
który  stwierdza  stan  liczbowy  i  wartościowy  zbiorów  bibliotecznych.  Składa  się  z  oprawionego
zespołu  kart  ponumerowanych  i  przesznurowanych,  opatrzonego  na  końcu  pieczęcią.  Zapisy
wpływów  musza  być  dokonane  w  sposób  umożliwiający  identyfikacje  poszczególnych  materiałów.
Dla  poszczególnych  rodzajów  zbiorów  bibliotecznych  powinna  być  prowadzona  oddzielna  księga
inwentarzowa:



inwentarz książek i oprawnych czasopism (odrębny inwentarz czasopism może być
prowadzony, jeżeli biblioteka gromadzi wiele tytułów czasopism);



inwentarz podręczników i skryptów;



inwentarz  zbiorów  specjalnych  (jeżeli  w  ciągu  roku  do  biblioteki  wpływa  więcej  niż  50
jednostek  każdego  typu  zbiorów,  można  je  ewidencjonować  w  odrębnych  księgach
inwentarzowych, każdy inwentarz opisując, np. "Inwentarz kaset wideo" oraz wprowadzając
dla  poszczególnych  rodzajów  zbiorów  odpowiednie  oznaczenie  literowe,  np.  KW  -  kasety
wideo).

Po  zapełnieniu  pierwszej  księgi  inwentarzowej  zakłada  się  następną,  kontynuując  numerację
wpisywanych pozycji i zachowując wszystkie zasady dotyczące prowadzenia ksiąg inwentarzowych.
Ksiąg inwentarzowych nie wolno przepisywać z wyjątkiem uzasadnionych sytuacji, np. gdy następuje
reorganizacja biblioteki (podział na dwie odrębne placówki, a w związku z tym podział księgozbioru).

Specjalnemu  rodzajowi  ewidencji,  a  właściwie  kontroli  wpływów  służą  tzw.  karty  akcesyjne,  na
których zapisuje się wpływy poszczególnych części wydawnictw periodycznych.
Ewidencję  szczegółową  ubytków  stanowią  protokoły  ubytków.  Sporządza  się  je  oddzielnie  dla
każdej grupy materiałów wyłączonych ze zbiorów z określonej przyczyny. W protokołach tych musi
być  wyszczególniona  każda  wycofana  jednostka.  Dowody  ubytków  sporządza  się  w  dwóch
egzemplarzach, z których jeden przekazany zostaje (po przeprowadzeniu go przez rejestr ubytków) do
księgowości,  a  drugi  pozostaje  w  aktach  komórki  prowadzącej  ewidencję  zbiorów.  W  przypadku
zagubienia  przez  czytelnika  książki  i  przekazania  bibliotece  w  formie  ekwiwalentu  innego
wydawnictwa,  protokół  ubytku  sporządza  się  w  trzech  egzemplarzach,  ponieważ  stanowi  on
dodatkowo dowód wpływu przyjętej od czytelnika książki.

Ewidencję  sumaryczna  ubytków  prowadzi  się  w  specjalnej  księdze  zwanej  rejestrem  ubytków.
Rejestr  ten  powinien  być  opatrzony  pieczęcią  i  podpisem,  podobnie  jak  księga  inwentarzowa.  W
rejestrze  dokonuje  się  zapisów  sumarycznych,  tzn.  w  każdej  pozycji  wpisuje  się  grupę  materiałów
objętych  jednym  dowodem  ubytku.  Protokoły  ubytków  stanowiące  podstawę  wpisów  do  rejestru,
przechowuje  się  w  kolejności  numerów  nadanych  w  obrębie  roku.  Dla  materiałów  bibliotecznych,
objętych  szczegółowa  ewidencja  prowadzoną  w  sposób  uproszczony,  stosuje  się  także  uproszczoną
ewidencję ubytków. Nie prowadzi się dla nich rejestru ubytków.
W  ustalonych  terminach,  ale  nie   rzadziej  niż  raz  w  roku,  dział  prowadzący  szczegółową  ewidencje
materiałów bibliotecznych sporządza dla komórki finansowej zestawienie materiałów bibliotecznych
zainwentaryzowanych  w  danym  okresie,  podając  ich  liczbę  i  wartość  (nie  uwzględnia  się  w  nim
materiałów inwentaryzowanych w sposób uproszczony).
Podobnie dział prowadzący ewidencję ubytków przekazuje komórce finansowej zestawienie ubytków,
podając liczbę i wartość materiałów wpisanych do rejestru ubytków w danym okresie (tutaj także nie
uwzględnia się materiałów inwentaryzowanych w sposób uproszczony).

Pytanie 43. Sposoby przeprowadzenia skontrum – rodzaje
i etapy. Wady i zalety różnych sposobów

Skontrum  (szokntrum,  wł.  scontare  =  spotykać,  znaleźć)  –  sprawdzenie  zbiorów  bibliotecznych  z
księgami inwentarzowymi. Skontrum może być pełne lub częściowe, doraźne lub prowadzone stale.
W małych bibliotekach postuluje się skontrum co roku, w wielkich odstąpiono od corocznej kontroli.
Brakujące dok. sprawdza się z dokumentacją biblioteczną (superskontrum) a ostatecznie stwierdzone
braki  są  wpisywane  do  protokołu,  do  księgi  ubytków,  odnotowywane  w  inwentarzu  i  na  kartach
katalogów,  jeśli  biblioteka  nie  wyłącza  kart  dzieł  zagubionych.  Skontrum  pomaga  znaleźć  dzieła
przestawione lub przeniesione do innych pomieszczeń, dzięki temu oddaje duże usługi przy sprawnym
udostępnianiu zbiorów.
Żródło: EWOK
Skontrum  zbiorów  bibliotecznych  jest  czynnością  żmudną  i  niekorzystną  dla  działalności  biblioteki
(uniemożliwia udostępnianie zbiorów i pracę pedagogiczną), ale konieczną i pożyteczną. Przy okazji
przeprowadzania  kontroli  można  przejrzeć  dokładnie  zbiory  i  przeprowadzić  ich  selekcję  -  wycofać
materiały  zużyte,  zniszczone,  przestarzałe,  nieaktualne,  a  także  odłożyć  dokumenty  wymagające
oprawy i naprawienia. Pozwala również na zorientowanie się, czy zbiory giną z winy nieuczciwych
czytelników, czy niewłaściwego zabezpieczenia przed kradzieżą.
Częstotliwość przeprowadzania skontrum:



co najmniej raz na pięć lat - w bibliotekach z wolnym dostępem do półek;

co  najmniej  raz  na  10  lat  -  w  bibliotekach  o  innym  systemie  udostępniania  (np.
zamknięty  magazyn),  których  zbiory  nie  przekraczają  100  tys.  jednostek
ewidencyjnych;

w sposób ciągły - w bibliotekach o innym systemie udostępniania (np. zamknięty
magazyn), których zbiory przekraczają 100 tys. jednostek ewidencyjnych.

Niezależnie od przyjętych terminów, skontrum przeprowadza się:



gdy następuje zmiana na stanowisku bibliotekarza;

w  razie  wypadków  losowych:  kradzieży,  pożaru  itp.  -  w  takim  wypadku  można
przeprowadzić  skontrum  wyrywkowe,  czyli  kontrolę  części  zbiorów,  które  zostały
zagrożone lub tych które są wyjątkowo cenne).

Kontrolę zbiorów przeprowadza specjalna komisja skontrowa. Powołuje ją, w zależności od stopnia
organizacyjnego biblioteki, dyrektor lub kierownik. Członków komisji wybiera się spośród
pracowników biblioteki; jej przewodniczącym nie może być pracownik księgowości ani osoba
odpowiedzialna za zbiory. Zadania komisji skontrowej:

kontrola i ustalenie rzeczywistego stanu zbiorów - ilościowego i wartościowego.
(porównanie zapisów w księgach inwentarzowych ze stanem rzeczywistym, z tym, co
stoi na półkach, jest wypożyczone, w introligatorni itp.;

sporządzenie w dwóch egzemplarzach protokołu, który powinien zawierać:

wnioski w sprawie nieodnalezionych materiałów bibliotecznych wraz z ich
uzasadnieniem;

określenie wartości nieodnalezionych materiałów;



do protokołu powinny być dołączone:

wykaz braków

względnych (braki, których odnalezienie jest prawdopodobne);

wykaz braków bezwzględnych (braki, które przypuszczalnie nie zostaną odnalezione;
braki względne nie odnalezione w ciągu dwóch lat);

oraz regulamin komisji.

Wykaz  braków  bezwzględnych  stanowi  podstawę  wpisu  do  rejestru  ubytków  i  wykreślenia
poszczególnych  pozycji  z  ksiąg  inwentarzowych.  Jeśli  braki  zarejestrowane  jako  ubytki  zostaną
odnalezione, należy je traktować jako nowe wpływy.
Dokumentacja  dotycząca  kolejnych  kontroli  zbiorów  (protokoły  komisji,  wykazy  braków
względnych i bezwzględnych, arkusze kontrolne) należy przechowywać w oddzielnej teczce w aktach
biblioteki.  Do  egzemplarza  protokołu  pozostającego  w  bibliotece  powinny  być  dołączone  arkusze
kontrolne, jeśli były użyte w czasie skontrum.
Przed  rozpoczęciem  skontrum  bibliotekarz  odpowiedzialny  za  zbiory  przygotowuje  wszystkie
dokumenty do wglądu komisji:



księgi inwentarzowe,



rejestry ubytków,



dowody wypożyczeń kompletów książek,



kartoteki czytelników i kart książek,



spisy książek oddanych do oprawy,

a także porządkuje zbiory na półkach. Stara się również o zwrot wypożyczonych książek.
Sposoby przeprowadzania skontrum:

Skontrum przeprowadzane przy użyciu arkuszy kontrolnych (metoda
tradycyjna);

ponumerowania arkuszy kontrolnych;

ustalenia znaków umownych. Najbardziej przejrzyste znaki to kolorowe kreski
ukośne, np.: czerwona - brak dokumentu, zielona - dokument u czytelnika, niebieska -
dokument na półce;

oznaczenia  na  arkuszach  numerów  pominiętych  w  księdze  inwentarzowej  (jeżeli
stwierdzono  to  podczas  poprzednich  kontroli  i  podano  na  końcu  księgi
inwentarzowej);

naniesienia ubytków na arkusze kontrolne (na podstawie zapisów dokonanych w
księdze inwentarzowej). Jako ubytek można potraktować jedynie te pozycje w księdze
inwentarzowej, których numer został przekreślony czerwoną ukośną kreską;

sprawdzenie  zgodności  zapisów  na  kartach  książek  (i  ewentualnie  innych
wypożyczonych  dokumentów)  i  na  kartach  czytelników  oraz  naniesienie  numerów
wypożyczonych materiałów na arkusze kontrolne;

naniesienie na arkusze kontrolne informacji o książkach i innych dokumentach
przekazanych do pracowni przedmiotowych, introligatorni itp.

kontrola  zbiorów  znajdujących  się  w  bibliotece  przebiega  w  następujący  sposób:
jedna  osoba  zdejmuje  z  regału  książkę  po  książce,  odczytuje  numer  inwentarzowy,
nazwisko  autora  i  tytuł  książki.  Druga  osoba  sprawdza  te  dane  z  zapisem  w
inwentarzu i wykreśla umownym znakiem dany numer na arkuszu kontroli. Pierwsza
osoba może dodatkowo przybić pieczątkę o treści, np. "Skontrum 2002" (lub "S '02")
na  trzeciej  stronie  okładki.  Jeżeli  na  półkach  znajdują  się  dokumenty  wcześniej
wykreślone  z  inwentarza,  należy  je  odłożyć  w  osobnym   miejscu,  podobnie  jak
dokumenty, których dane z nie zgadzają się z danymi z księgi inwentarzowej lub gdy
pod  jednym  numerem  inwentarzowym  znajduje  się  kilka  egzemplarzy.  Również  w
osobne  miejsce  należy  odkładać  dokumenty  przeznaczone  do  selekcji  lub  kasacji
(zniszczone  i  nieaktualne).Następnie  należy  podliczyć  poszczególne  arkusze
kontrolne  w  pionie  i  poziomie  z  uwzględnieniem  każdego  rodzaju  oznaczeń  oraz

zsumować dane ze wszystkich arkuszy. Na podstawie uzyskanych wyników należy
sporządzić ewentualne wykazy braków: względnych i bezwzględnych;

ostatnim  etapem  skontrum  jest:  sporządzenie  wykazów  książek  przeznaczonych  do
selekcji  lub  kasacji;  ponowne  zaewidencjonowanie  odnalezionych,  a  wcześniej
skasowanych dokumentów; sporządzenie protokołu kontroli zbiorów bibliotecznych.

Skontrum  przeprowadzane  przy  użyciu  katalogu  topograficznego  (rodzaj
katalogu  służbowego,  w  którym  karty  uszeregowane  są  według  numerów
inwentarzowych):

przeprowadzenie  kontroli  przy  użyciu  katalogu  topograficznego  jest  możliwe,  o  ile
biblioteka  prowadzi  ten  rodzaj  katalogu  lub  mała  liczba  zbiorów  pozwala  na  jego
stworzenie  przy  konsekwentnym  uzupełnianiu  kart  wraz  z  napływem  nowych
dokumentów;

kontrola  księgozbioru  przy  użyciu  katalogu  topograficznego  polega  na  przekładaniu
kart z katalogu do pudełka (w zależności od sytuacji) podczas przeglądania książek na
półce,  pracy  z  kartoteką  czytelników  czy  wykazami  książek,  np.  przekazanych  do
pracowni przedmiotowych: brak dokumentu, na półce, dokument u czytelnika;

następnie czerwonym kolorem (jeśli nie było to robione na bieżąco) przekreśla się
karty dokumentów zagubionych i wpisanych do rejestru ubytków;

karty, które nie zostały przełożone do poszczególnych pudełek - po dodatkowym
skonfrontowaniu z księgami inwentarzowymi - oznaczają braki;

na podstawie uzyskanych wyników należy sporządzić ewentualne wykazy braków:
względnych i bezwzględnych;

ostatnim  etapem  skontrum  jest:  sporządzenie  wykazów  książek  przeznaczonych  do
selekcji  lub  kasacji,   ponowne  zaewidencjonowanie  odnalezionych,  a  wcześniej
skasowanych dokumentów, sporządzenie protokołu kontroli zbiorów bibliotecznych.

Po zakończeniu skontrum, karty należy ponownie poukładać w katalogu według sygnatur i na bieżąco
uzupełniać o nowości.
Metoda tradycyjna pozwala na skontrolowanie większej liczby materiałów dziennie niż przy metodzie
topograficznej. Ta druga może być przeprowadzana tylko w bibliotekach małych lub posiadających
katalog topograficzny.

Źródło: Żmigrodzki;

http://www.vulcan.pl/bibliotekarz/poradnik/skontrum_02.html

http://www.vulcan.pl/bibliotekarz/poradnik/skontrum_01.html

Pytanie 44. Opracowanie formalne – istota, normy,
problemy, automatyzacja. Katalogi formalne – rodzaje,
budowa, funkcje

Opracowanie  formalne  (katalogowanie)  –  kompletuje  i  uporządkowuje  wg  poszczególnych  stref
opisu  informacje  o  cechach  wydawniczo-formalnych  [dokumentu],  pomijając  cechy  treściowe  i
pozwalając na tworzenie różnorodnych katalogów typu formalnego.

Istotą opracowania formalnego dokumentów jest wykonanie ich opisów z autopsji (dok. aktualnie
wydawane), bądź uzupełnienie niepełnych danych (przy wydawnictwach dawnych, zniszczonych lub
niekompletnych; najczęściej przy pomocy bibliografii różnego typu). Opisy powinny być sporządzane
przy  zastosowaniu  jednolitych  zasad.  Następnie  opisy  te  uzupełnia  się  o  hasła,  porządkuje  i  tworzy
katalog biblioteczny.

Strefy opisu bibliograficznego książki:

1)  tytułu i oznaczenia odpowiedzialności
2)  wydania
3)  strefa tzw. specjalna (nie ma zastosowania w opisie książek)

4)  adresu wydawniczego
5)  opisu fizycznego
6)  serii
7)  uwag
8)  ISBN i sposobu uzyskania

Stopnie szczegółowości opisu:
-  pierwszy  –  elementy  obowiązkowe,  niezbędne  dla  identyfikacji  dokumentu;  stosowany  często  w
wykazach nabytków;
-  drugi  –  wykorzystywany  np.  w  bieżących  bibliografiach  specjalnych,  a  także  w  większości
katalogów bibliotecznych, zawiera elementy obowiązkowe oraz zalecane, które pozwalają na bliższą
charakterystykę dokumentu;
- trzeci – stosowany np. w bibliografii narodowej, zawiera wszystkie elementy opisu.

1934 Przepisy katalogowania w bibliotekach polskich. Cz. 1. Alfabetyczny katalog druków J. Grycza –
pierwsza próba ujednolicenia przepisów dot. zasad opracowania zbiorów.
1946 Skrócone przepisy katalogowania alfabetycznego oprac. przez J. Grycza i W. Borkowską
9-18  X  1961  konferencja  IFLA  w  Paryżu  (International  Conference  on  Cataloguing  Principles  –
ICCP)  uchwalenie „Zasad katalogowania” (tł. na pol. w 1962).
1983 Przepisy katalogowania książek. Cz. 1. Opis bibliograficzny oprac. przez M. Lenartowicz
Źródło: Bibliotekarstwo pod red. Żmigrodzkiego

W  Polsce  od  1  stycznia  1984  r.  obowiązuje  opracowana  przez  Instytut  Bibliograficzny  Biblioteki
Narodowej  norma  PN-N-01152  :  1982  Opis  bibliograficzny (znowelizowana wersja  normy  z  1973,
opierająca się na zasadach ISBD, stanowiąca tzw. normę arkuszową).
Arkusz 0

Postanowienia ogólne (obecnie PN-N-01152-0 : 1982)

Arkusz 1

Książki (obecnie PN-N-01152-1 : 1982, uzup. o arkusz A/1 PN-N-01152-A/1 : 1997)

Arkusz 2

Wydawnictwa ciągłe (PN-N-01152-2 : 1997, ustan. przez PKN 8 IV 1997 r.)

Arkusz 3

Dokumenty normalizacyjne – obowiązuje od 1 I 1988 r. (obecnie PN-N-01152-3 :

1987)
Arkusz 4

Dokumenty ikonograficzne

Arkusz 5

Dokumenty kartograficzne (projekt 1995 r.)

Arkusz 6

Druki muzyczne (obecnie PN-N-01152-6 : 1983)

Arkusz 7

Dokumenty dźwiękowe – obowiązuje od 1 lipca 1986 r. (obecnie PN-N-01152-7 :

1985)
Arkusz 8

Stare druki (PN-N-01152-8 : 1994, ustan. przez PKN 23 XII 1994 r.)

Arkusz 9

Prace niepublikowane

Arkusz 10

Dok. techniczno-handlowe – obowiązuje od 1 I 1992 r. (obecnie PN-N-01152-10 :

1991)
Arkusz 11

Dokumenty patentowe

Arkusz 12

Filmy (PN-N-01152-12 : 1994, ustan. przez PKN 22 XII 1994 r.)

Arkusz 13

Dokumenty elektroniczne (podjęto prace)

Źródło: Bibliografia. Metodyka i organizacja pod red. Żmigrodzkiego

Polskie normy dot. opisu bibliograficznego:
1. PN-N-01152-1 : 1982 - Opis bibliograficzny. Książki
2. PN-N- 01152-1/A1 : 1997 - Opis bibliograficzny. Książki. Zmiana A/1
3. PN-N-01152-07 : 1985 - Opis bibliograficzny . Dokumenty dźwiękowe
4. PrPN-N-01152-13 : 2001 - Opis bibliograficzny. Dokumenty elektroniczne
5. PN-N-01152-12 : 1994 - Opis bibliograficzny. Filmy
6. PN-N-01152-2 : 1997 - Opis bibliograficzny . Wydawnictwa ciągłe
7. PN-N-01230 : 2001 - Hasło opisu bibliograficznego. Hasło korporatywne
8. PN-N-01229 : 1998 - Hasło opisu bibliograficznego. Hasło osobowe
9. PN-N-01231 : 2001 - Hasło opisu bibliograficznego . Hasło tytułowe

10. PN-N-01228 : 1994 - Hasło opisu bibliograficznego. Forma nazw geograficznych
11.  PN-ISO  2108  :  1997  -  Informacja  i  dokumentacja.  Międzynarodowy  znormalizowany  numer
książki (ISBN)
12.  PN-ISO  3297  :  2001  -  Informacja  i  dokumentacja.  Międzynarodowy  znormalizowany  numer
wydawnictw ciągłych (ISSN)
13. PN-N-01158 : 1985 - Skróty wyrazów i wyrażeń w opisie bibliograficznym
14. PN-N-01223 : 1980 - Szeregowanie alfabetyczne
15. PN-N-01201 : 1983 - Transliteracja wyrazów i wyrażeń w opisie bibliograficznym
16. PN-N-01178 : 1994 - Zasady skracania tytułów wydawnictw ciągłych

Źródło: http://www.bib.edu.pl/zest55.html

Problemy:
Normalizacja  –  czyli  ustalenie  jednolitych  przepisów  dot.  Opracowania  zbiorów.  Przy  opracowaniu
komputerowym  problem  stanowią  finanse  –  potrzeba  zakupienia  niezbędnego  sprzętu  i
oprogramowania.

Automatyzacja:
-  komputeryzacja  –  tworzenie  opisów  formalnych  w  formie  rekordów  i  tworzenie  katalogów
komputerowych z wykorzystaniem systemów bibliotecznych (np. PROLIB, SOWA, ALEPH),a także
tworzenie baz danych (bibliograficznych);
-  retrokonwersja  –  przeniesienie  opisów  z  postaci  kartkowej  do  katalogu  komputerowego  lub  z
jednego systemu zautomatyzowanego do innego, często ze zmianą formatu opisu;
- współkatalogowanie – np. BN udostępnia rekordy do skopiowania.

Zalety:



Skrócenie czasu opracowywania książki poprzez system słowników i możliwość przenoszenia
i kopiowania rekordów bibliograficznych,



Kontrola poprawności wprowadzonych danych,



Usprawnienie procesu ubytkowania książek.

Katalogi formalne  -  porządkują  informacje  o  zbiorach  bibliotecznych,  według  cech  nie  związanych
bezpośrednio z treścią dokumentu (książki, kasety czy czasopisma), a więc według cech formalnych.
Można z nich korzystać wtedy, kiedy zna się cechy formalne dokumentu (autora, tytuł).
-  Katalog  alfabetyczny  -  karty  katalogowe  są  w  nim  ułożone  w  porządku  alfabetycznym,  według
haseł  autorskich  i  tytułowych  (hasła  tytułowe  mają  dokumenty  będące  pracami  zbiorowymi  lub
anonimowymi).
- Katalog tytułowy - hasłem jest tutaj tytuł dokumentu, a karty katalogowe są również szeregowane
alfabetycznie.
- Inne, np., wg typu dokumentu:

- Katalog czasopism - odnotowuje informacje o czasopismach gromadzonych przez

bibliotekę. Karty są uporządkowane alfabetycznie

- Katalog kaset video - podobny charakter, jak katalog czasopism
- Katalog kaset magnetofonowych - podobny charakter, jak katalog czasopism

Źródło: http://www.sppss.lublin.pl/katalo.htm

Budowa katalogu alfabetycznego:
Zbiór kart o hasłach katalogowych uporządkowanych abecadłowo. Obejmuje dwa podstawowe
rodzaje kart: główne (zawierają pełny opis katalogowy) i pomocnicze (np. dla poszczególnych tomów
dzieł zbiorowych wielotomowych). Istotne jest w tworzeniu układów typu abecadłowego
zastosowanie konsekwentnych zasad szeregowania ustalonych haseł.
Źródło: Bibliotekarstwo pod red. Żmigrodzkiego

Pytanie 45. Opracowanie rzeczowe – istota, normy,
problemy, automatyzacja

Opracowanie rzeczowe – jego podstawę stanowi znajomości treści opisywanego dokumentu, a same
opisy są w katalogach rzeczowych ujmowane w grupy tematyczne. Na opracowanie rzeczowe wpływ
mają umiejętności bibliotekarza – decyduje on o wyborze typu katalogu, a opracowując treść
postrzega ją subiektywnie;



klasyfikowanie  (służy  tworzeniu  katalogów  ujęciowych)  –  systematyczny  podział
przedmiotów  (zjawisk)  na  klasy,  działy  i  poddziały,  dokonywany  wg  określonej  zasady;
klasyfikacje  biblioteczno-bibliograficzno-dokumentacyjne:

KDD, KBK (Klasyfikacja

Biblioteki  Kongresu),  Klasyfikacja  Bibliograficzna  Blissa,  Klasyfikacja  Dwukropkowa
Ranganathana,  UKD.  Przy  opracowaniu  rzeczowym  wykorzystuje  się  głównie  UKD.
Klasyfikuje  się  w  oparciu  o  tablice  klasyfikacyjne.  Problemem  jest  sztywne  zastosowanie
podziału  dziesiętnego  wykluczające  wprowadzenie nowych  dyscyplin  naukowych  zgodnie  z
obowiązującą hierarchią nauk;



tematowanie (służy tworzeniu katalogów tematowych)  – bibliotekarz zapoznaje się z treścią
dok., ustala temat/y i nadaje dokumentowi hasło/a przedmiotowe. Wybrane tematy powinny w
pełni  oddać  zakres  dzieła  i  intencje  autora.  Tematowanie  odbywa  się  w  jhp  w  oparciu  o
słownik  tematów  i  określników.  W  związku  z   tym,  że  jhp  są  oparte  na  słownictwie
naturalnym, nie jest możliwe stworzenie języka uniwersalnego o zasięgu międzynarodowym.
(Jhp o stosunkowo najszerszym zasięgu stanowi jhp Biblioteki Kongresu – LCSH (Library of
Congress Subject Headings), używany w USA i in. krajach anglojęzycznych.).



do opracowania rzeczowego należy także tworzenie adnotacji i analiz w oparciu o PN-77/N-
01221 Adnotacje i analizy dokumentacyjne. Charakteryzują one w zwięzły sposób
dokumenty, przybliżają czytelnikowi ich treść, sygnalizują istnienie dok., wyjaśniają np. tytuł,
itd.

Automatyzacja:



konsorcjum  ds.  UKD  prowadzi  prace  nad  komputerową  kartoteką  wzorcową  symboli  UKD
(Master Reference File), obejmującą ponad 60 tys. Symboli i ich słownych odpowiedników.
MRF  ma  stanowić  podstawę  dla  przyszłych  wydań  UKD  oraz  ułatwiać  przeprowadzenie
zmian w strukturze klasyfikacji;



rozwój kartotek wzorcowych, na podstawie których budowane są słowniki jhp. Khw są
prowadzone przez narodowe centrale bibliograficzne i noszą nazwę kartotek autorytatywnych.

Stosowanie  tych  samych  norm,  formatów,  kartotek  wzorcowych,  które  są  stosowane  przez  inne
biblioteki  stwarza  możliwość  wprowadzenia  katalogowania  kooperatywnego  –  współpracujące
biblioteki  unikają  wielokrotnego  opracowywania  tego  samego  dokumentu  w  różnych  miejscach,
kopiując jedynie raz sporządzony, gotowy opis.

Pytanie 46. Rodzaje katalogów rzeczowych – budowa,
funkcje, przydatność w różnych typach bibliotek,
skuteczność

wyszukiwania

informacji.

Katalogi

elektroniczne

W zależności od tego, czy za najważniejszą cechę katalogowanego dzieła zostanie uznany jego
przedmiot, czy też sposób, w jaki przedmiot ten ujęto, wyodrębnia się dwa rodzaje katalogów
rzeczowych:



katalogi tematowe:



przedmiotowy :



łączy tematy w jeden szereg uporządkowanych abecadłowo
haseł (kolejność haseł w tym układzie: temat jednowyrazowy;
jednowyrazowy

określnikiem;

jednowyrazowy

dopowiedzeniem;

wielowyrazowy,

wielowyrazowy

określnikiem,  wielowyrazowy  z  dopowiedzeniem)  z
pominięciem  logicznych  powiązań,  korzystanie  z  niego  nie
sprawia czytelnikom trudności;



hasła  formułowane  w  języku  naturalnym  również  ułatwiają
posługiwanie  się  katalogiem  (mają  także  wady:  utrudniają
normalizację,  powstają  różnice  między  hasłami  w
poszczególnych językach etnicznych);



hasła połączone odsyłaczami;



jako uzupełnienie do katalogu dołączony jest indeks
systematyczny,

opracowany

schematu

języka

hierarchicznego;



aparat  pomocniczy  stanowi  także  słownik  używanego  w
danej  bibliotece  jhp  –  ułatwia  prace  przy  tworzeniu  haseł
przedmiotowych i ogranicza dowolność doboru słownictwa;



opis w katalogu przedmiotowym składa się z opisu
katalogowego i hasła przedmiotowego;



kolejne  hasła  są  oddzielane  od  siebie  kartami  przewodnimi
(rozdzielczymi),  zawierającymi  nazwę  hasła  bądź  pierwsza
sylabę nazw zgrupowanych za kartą kilku haseł;



szeregowanie

kart

przy

jednakowych

hasłach

przedmiotowych: porządek alfabetyczny lub chronologiczny;



klasowy



ze  względu  na  przyjętą  podstawę  podziału  materiału
zaliczany  do  katalogów  ujęciowych,  przez  zastosowanie
formalnej,  abecadłowej  kolejności  wyodrębnionych  klas,
podobny jest on raczej do katalogów tematowych;



między klasami nie zachodzą żadne związki logiczne;



klasy mogą obejmować całe dziedziny wiedzy, wąskie
dyscypliny naukowe lub nawet pojedyncze zagadnienia;



liczba klas w katalogu: od kilkudziesięciu do kilkuset,
zwiększa się ze wzrostem zbiorów;



katalog klasowy jest przydatny w małych bibliotekach, w
których zbiory przyrastają wolno;



krzyżowy (zwany także słownikowym):



łączy we wspólnym porządku abecadłowym katalog
przedmiotowy z katalogiem alfabetycznym;



każde dzieło umieszczone w tym katalogu wystąpi w nim
wielokrotnie;



w katalogu tym stosowane są także hasła tworzone od formy
piśmienniczej

lub

wydawniczej

opracowywanego

dokumentu;



spotykany gł. w bibliotekach amerykańskich;



katalogi ujęciowe (przy ich tworzeniu należy zapoznać się z systemem klasyfikacji
bibliotecznej, na podstawie którego zostanie stworzony schemat katalogu, oraz ze sposobem
klasyfikowania zbiorów):



działowy (umożliwia najprostszy sposób opracowania rzeczowego):



schemat  tego  katalogu  musi  być  jednostoponiowy  i  składać
się  najwyżej  z  trzydziestu  działów,  stąd  może  on  być
stosowany  tylko  w  niewielkich  bibliotekach,  dysponujących
księgozbiorem  o  ograniczonej  wielkości  (np.  biblioteki

zakładowe, małe szkolne; k. dz. pełni czasem funkcje
pomocniczą dla wybranej części zbiorów w dużej bibliotece;



działy uporządkowane w sposób logiczny, odpowiadają
zazwyczaj dyscyplinom wiedzy;



działy powinny być logicznie współrzędne – w praktyce
zależy to od zbiorów biblioteki (biblioteka ogólna – działy
logicznie

współrzędne,

biblioteka

zbiorami

specjalistycznymi  –  część  działów  obejmuje  dziedziny
wiedzy,  część  dot.  wąskich  dyscyplin  lub  zagadnień
szczegółowych);



metodyka katalogowania dopuszcza czasem tworzenie
poddziałów;



liczba kart katalogowych w dziale nie powinna przekraczać
50, aby nie utrudniać czytelnikowi poszukiwania;



w obrębie działów karty szereguje się alfabetycznie; stosuje
się też porządek chronologiczny lub przedmiotowy;



poszczególne działy oddziela się od siebie kartami
przewodnimi, zawierającymi symbole i nazwy działów;



systematyczny (najczęściej stosowany; w Polsce gł. oparty na UKD,
rozpowszechniony gł. w bibliotekach publicznych i szkolnych):



układ  wielostopniowy  (działy,  poddziały  itd.  od  zakresów
najszerszych  do  coraz  węższych);  powstają  w  tren  sposób
układy pierwszego, drugiego, trzeciego itd. stopnia;



między

działami

zachodzą

relacje

współrzędności,

podrzędności i nadrzędności (wykazanie wew. związków,
wzajemnej

łączności

współzależności

zagadnień

występujących w katalogu);



schemat  tablic  klasyfikacyjnych  dla  k.  sys.  musi  być
dostosowany do specyfiki księgozbioru i do oczekiwań jego
użytkowników  (stosowny  wybór  systemu  klasyfikacyjnego,
decyzja o rozbudowaniu niektórych działów bądź zawężeniu
innych);



często,  szczególnie  w  dużych  bibliotekach  naukowych,
tworzy  się  własne  klasyfikacje  –  umożliwiają  one  w
maksymalnym  stopniu  uwzględnić  charakter  i  wielkość
księgozbioru  oraz  potrzeby  użytkowników,  równocześnie
utrudniają współpracę międzybiblioteczną i są drogie;



przy  tworzeniu  k.  sys.  istotne  jest  przestrzeganie  zakresów
poszczególnych działów (mają wzajemnie wyczerpywać się i
wykluczać)  oraz  ich  logiczne  następstwo  i  wykazanie
zachodzących między nimi związków;



schemat katalogu nie może być sztywny – musi istnieć
możliwość jego rozbudowy i aktualizacji przy jednoczesnym
zachowaniu jednolitości sposobu opracowania;



schemat pomocniczy przy układzie głównym stanowią
poddziały wspólne;



funkcję  pomocnicza  pełnią  też  odsyłacze  (wskazują
zagadnienia  pokrewne,  występujące  w  innym  miejscu
katalogu);



uzupełnieniem k. sys. jest indeks przedmiotowy, łączący pod
wspólnym  hasłem  zagadnienia  rozproszone  w  różnych
działach  (ułatwia  on  czytelnikowi  posługiwanie  się
katalogiem);



opis katalogowy jest uzupełniony symbolem klasyfikacyjnym
w prawym lub lewym dolnym rogu karty katalogowej;



porządek  kart  w  obrębie  działów:  abecadłowy  wg  autorów
lub  tytułów  (głównie  w  mniejszych  bibliotekach),
chronologiczny, w obrębie poszczególnych lat alfabetycznie
(w  bibliotekach  specjalnych,  umożliwia  czytelnikom
zorientowania się w najnowszym piśmiennictwie), dopuszcza
się także przedmiotowy układ kart (odpowiedni dla działów
w  których  występują  nazwy  indywidualne,  podstawą
szeregowania są nazwiska osób, nazwy geograficzne, nazwy
wydarzeń

historycznych),

układ

logiczny

–

przy

szeregowaniu uwzględnia części składowe symboli
klasyfikacyjnych (przeznaczony dla katalogów powielających
systemy

klasyfikacyjne

bardzo

rozbudowanych

oznaczeniach, np. UKD);



poszczególne  działy  powinny  być  oddzielone  kartami
przewodnimi,  zawierającymi  symbole  działów  i  ich  nazwy,
ew. spis poddziałów;



w działach powinno się znajdować nie więcej niż 50 kart;



katalog systematyczny pozwala szybko zorientować się w
zasobach  biblioteki  z  danej  dziedziny,  pozwala  ustalić
zasoby  z  dziedzin  pokrewnych,  wykazuje  istniejące
między tymi dziedzinami związki.

O wyborze określonego rodzaju katalogu rzeczowego decyduje szereg różnorodnych czynników:



zbiory biblioteki, ich charakter, zasięg i zakres oraz pełniona przez bibliotekę funkcja
społeczna;



potrzeby czytelników oraz stopień ich przygotowania do korzystania z katalogów rzeczowych;



system istniejących w danej bibliotece katalogów rzeczowych, który decyduje o tym, czy
opracowywany katalog obejmuje całość zbiorów, czy tylko ich fragmenty;



funkcja samego katalogu, a zwłaszcza to, czy jest on przeznaczony dla czytelników, czy dla
potrzeb służbowych,



możliwości ekonomiczne biblioteki – liczba pracowników, tempo w jakim przyrasta
księgozbiór, warunki lokalowe.

Katalogi  rzeczowe  pomagają  realizować  informacyjną  funkcję  biblioteki,  umożliwiają  czytelnikom
wyszukiwanie  dokumentów  na  dany  temat  bez  znajomości  autorów  i  tytułów.  Istnieje  potrzeba
łączenia ujęciowego i tematowego opracowania zbiorów (postulat ten jest realizowany w dużych
bibliotekach  naukowych)–  połączenie  różnych  metod  opracowania  rzeczowego  w  systemie
katalogów bibliotecznych daje czytelnikowi możliwość pełnego zapoznania się ze zgromadzonym
piśmiennictwem.  (Jeszcze  odnośnie  skuteczności  wyszukiwania:  jeżeli  katalog  został  poprawnie
skonstruowany  to  zależy  ona  przede  wszystkim  od  użytkownika  i  jego  umiejętności;  należy
zaznaczyć, że stopień trudności w posługiwaniu się poszczególnym katalogami jest zróżnicowany.)
Czynnikiem  upowszechniania  podwójnego,  komplementarnego  opracowania  rzeczowego  zbiorów
stają się dzisiaj zautomatyzowane systemy wyszukiwawcze.
Katalogi elektroniczne:

Katalog komputerowy:

jeden opis jest wykorzystywany wielokrotnie do prezentowania różnego typu
informacji o dokumencie (czy dok. jest w zbiorach, jakie działa danego aut. znajdują
się w bibliotece itd.);

pozwala na połączenie w jedną całość katalogów tworzonych dla różnych typów
dokumentów;

przyspiesza i ułatwia opracowanie i wyszukiwanie dokumentu;

opis bibliograficzny opracowywany na podstawie tzw. formatu opisu (np. USMARC).

Katalog OPAC (Online Public Access Catalog):

w latach siedemdziesiątych udostępniono czytelnikom katalogi komputerowe w trybie
online;

Szczególną cechą katalogów komputerowych jest to, że obraz przeznaczony dla użytkownika (OPAC)
wygląda  zupełnie  inaczej  niż  wersja  przeznaczona  do  wprowadzania  danych.  Katalog  online
odpowiada  na  pytania,  na  które  odpowiadały  katalogi  kartkowe  a  ponadto  lokalizuje  dokument  i
informuje,  czy  jest  on  dostępny.  Korzystanie  z  katalogu  komputerowego  wymaga  od  użytkownika
znajomości  sprzętu  i  precyzji  w  formułowaniu  pytań.  Katalogi  komputerowe  mają  służyć
efektywnemu i szybkiemu wyszukiwaniu informacji, oferują wykorzystanie różnorodnych elementów
przy  wyszukiwaniu (elementy  opisu  formalnego  i rzeczowego,  sygnatury,  ISBN;  elementy  te  można
łączyć). Dostęp do katalogów online dostępny jest także spoza biblioteki, w dowolnym czasie.
Katalog  komputerowy  nie  musi  być  katalogiem  jednej  tylko,  macierzystej  biblioteki.

Pytanie 47. Zakres konserwacji zbiorów.
Konserwacja  zbiorów  bibliotecznych  (higiena  książki  w  bibliotece)  –  całokształt  zabiegów
mających na celu zabezpieczenie zbiorów od wpływu szkodliwych czynników:

fizyko-chemicznych – światło, nieodpowiednia temperatura, wilgoć, dymy, gazy,
pyły, nadmierna ilość ozonu, promienie ultrafioletowe, pożary;

biologicznych – pleśnie, bakterie, owady, myszy;

mechanicznych – niefachowa konserwacja, wysyłki, przeprowadzki itp.

Instytut Patologii Książki w Rzymie, zał. 1938 r., twórca A. Gallo.
Całokształt  zagadnień  konserwacji  zbiorów  bibliotecznych  obejmuje  profilaktykę  (stworzenie
odpowiednich  warunków  przechowywania  zbiorów,  zastosowaniu  właściwych  materiałów  do
produkcji  i  oprawy  książek)  i  konserwację  właściwą  (zabezpiecza  obiekty  częściowo  już
zniszczone).
Profilaktyka:

oprawa  powinna  uwzględniać  rodzaj  obiektu,  jego  przeznaczenie  i  częstotliwość
użytkowania,  jej  trwałość  zależy  od  użytego  materiału  i  technicznego  sposobu
wykonania;

magazyny i pomieszczenia zbiorów powinny być suche;

regały najlepiej metalowe – bezpieczne od korników ;) lub z drzewa
impregnowanego, ustawione prostopadle do okien, z dala od pieców, kaloryferów;

częsta wentylacja filtrowanym powietrzem bez pyłu miejskiego, gazów fabrycznych i
spalin aut (uniwersytecka?! :D);

książki na półkach ustawia się niezbyt ściśle (aby okładki się nie ocierały) i niezbyt
luźno (aby okładki się nie wyginały i nie wykrzywiały);

przy oprawach uszkodzonych lub o wartości historycznej stosuje się futerały lub
trwałe obwoluty;

książki przegląda się, czyści, wietrzy;

przy transportowaniu zachowuje się ostrożność (specjalne skrzynie);

egz. Zaatakowane przez pleśń lub owady izoluje się;

istotne są materiały z jakich wykonywane są książki (np. papier, atrament, tusz, kleje);

dezynsekcja i dezynfekcja zapobiegawcza.

Konserwacja właściwa (szereg czynności wykonywanych przez wyszkolonych w tym kierunku
bibliotekarzy i introligatorów w oparciu o wiadomości z bibliologii i chemii):

dezynsekcja  –  zwalczanie  owadów  przy  użyciu  gazowych  środków  chemicznych
(działających  toksycznie  na  wszystkie  stadia  rozwoju)  w  specjalnych  komorach,
izbach;

dezynfekcja – odkażanie z mikroorganizmów przy użyciu związków chemicznych nie
niszczących równocześnie papieru, atramentu, malowanych inicjałów itp.;

dla utrwalenia skóry stosuje się pastę

m.in

. z czystej lanoliny;

konserwacja  mechaniczna,  tj.  ochrona  introligatorska,  wymaga  ostrożności  przy
stosowaniu  nowych  materiałów,  aby  do  starych  ksiąg  nie  wprowadzić  z  nimi
mikroorganizmów;

przy łataniu, do kleju dodaje się środki antyseptyczne i używa się bibułki japońskiej
(o bibułce jest fajny artykuł w Poradniku Bibliotekarza 9/1992, s. 33-36) lub
przezroczystego szyfonu;

wzmacnianie papieru, np. przez laminowanie lub za pomocą acetylocelulozy i bibułki
japońskiej („laminowanie na zimno, proces odwracalny”);

wywabianie plam – np. za pomocą rozpuszczalników organicznych;

rekonstrukcja  oprawy  –  dzierganie  kapitałki,  wymiana  desek,  dosztukowywanie
brakujących  fragmentów  oprawy  (np.  domalowywanie  podobnego  deseniu),
makulaturę wyjętą ze starych grzbietów lub okładek wkłada się do osobnej koperty z
adnotacją ich pochodzenia;

przebieg prac konserwatorskich jest dokumentowany – fotografie i dokładny opis
przeprowadzonych działań.

Źródło: EWoK

Pytanie 48. Procesy niszczenia zbiorów bibliotecznych, zasady profilaktyki. – temat rzeka ;)
Rozróżnia się kilka głównych grup czynników powodujących niszczenie zbiorów:

starzenie się papierów drukowych (druki XIX i XX wieczne szybko niszczeją – papier
z dużą ilością ścieru drzewnego);

czynniki atmosferyczne (para wodna w powietrzu, temperatura, zanieczyszczenia
atmosferyczne, takie jak kurz, pyły, gazy spalinowe, itp.);

czynniki fizyczne (energia cieplna, energia fal elektromagnetycznych, substancje
promieniotwórcze i pole magnetyczne);

czynniki biologiczne (np. grzyby, owady, gryzonie);

człowiek jako sprawca ruchów społecznych i działań niszczących

katastrofy i awarie.

Procesy niszczenia i profilaktyka:

książki  w  naszej  strefie  klimatycznej  powinny  być  przechowywane  w
pomieszczeniach o względnej wilgotności wahającej się w granicach 50-55% (niska
wilgotność  prowadzi  do  wysychania  i  kruszenia  się  klejów,  natomiast  wysoka
stwarza  bardzo  dobre  warunki  do  rozwoju  mikroorganizmów;  przy  wilgotności
powyżej 75% kleje tracą swoje właściwości i stają się zbyt płynne);

papier ma właściwości higroskopijne i już 10% różnicy między jego wilgotnością a
wilgotnością powierza powoduje jego sfalowanie, wybrzuszenie oraz zwijanie;

mikroformy – wilgotność powyżej 60% powoduje powstawanie pęcherzyków na ich
powierzchni,  sklejanie  się  oraz  rozwój  mikroorganizmów,  zaś  niska  wilgotność
(poniżej  40%)  zmniejsza  elastyczność  mikroformy  i  powoduje  jej  kruszenie  i
skręcanie;

istotna jest również temperatura przechowywania zbiorów: optimum wynosi 16-18˚C
dla zbiorów bibliotecznych i archiwalnych, a dla mikrofilmów 10-16˚C. Utrzymanie
stałej temperatury w podanych przedziałach powoduje spowolnienie procesu starzenia
się papieru;

wahania temperatury powodują olbrzymie szkody: za wysoka temperatura otoczenia
(około  24-32˚C)  powoduje  szybsze  działanie  kwasów,  przyspiesza  starzenie  się
papieru,  zwiększa  absorpcję  siarki  z  powietrza  i  przyspiesza  rozwój  owadów  i
drobnoustrojów.  Wszystko  to  powoduje,  że  papier  staje  się  bardziej  łamliwy  i
mniej wytrzymały na rozdarcia.

dokumenty dźwiękowe w wysokiej temperaturze zmieniają swój kształt; taśmy
sklejają się a płyty ulegają deformacji;

zanieczyszczenia  powietrza  -  bardzo  niekorzystnym  położeniem  dla  biblioteki  jest
sąsiedztwo ruchliwej drogi. Wchłanianie przez papier gazów zawartych w powietrzu
powoduje  wzrost  kwasowości;  włókna  celulozowe  w  papierze  żółkną,  stają  się
kruche,  łamliwe  i  bardziej  podatne  na  uszkodzenia  mechaniczne.  Kwasowość
niszczy  nie  tylko  papier  ,  ale  także  skóry,  które  zamieniają  się  w  proszek.  Aby

zabezpieczyć  dokumenty  należy  przechowywać  je  w  opakowaniach  zawierających
węglan  wapnia.  Wykładziny  w  pomieszczeniach  również  powinny  zawierać  węglan
wapnia, okna i drzwi powinny być uszczelnione. Bardzo ważna jest wentylacja, która
2-3 razy na godzinę powinna doprowadzać do cyrkulacji powietrza;

klimatyzacja  dobrze  chroni  przed  zakurzeniem  się  magazynów;  jeśli  biblioteki  nie
stać  na  takie  drogie  urządzenie  może  sobie  radzić  innymi  prostszymi  sposobami
(założenie  w  oknach  magazynów  zasłon  z  lekkiej  ale  równocześnie  gęstej  tkaniny,
która powinna przechwycić większość pyłów, usytuowanie biblioteki wśród zieleni i
drzew);  jeśli  zbiory  ulegną  zakurzeniu  należy  je  czyścić  odkurzaczem  lub  suchą
ścierką;

powstanie większości czynników fizycznych powoduje działanie światła; Najbardziej
niebezpieczne są promienie słoneczne, a wraz z nimi promieniowanie ultrafioletowe i
podczerwone. Ultrafiolet powoduje żółknięcie papieru, płowienie farb, atramentów
i  barwionych  opraw  książek.  Spowolnić  skutki  jego  działania  można  rozpraszając
światło  dzienne.  Można  to  uzyskać  poprzez  usytuowanie  wszystkich  okien  w
czytelniach  i  magazynach  tak,  aby  wychodziły  na  północ  lub  wschód  oraz  stosując
specjalne  płyty  i  filtry  umieszczone  w  oknach  blokujące  dostęp  promieni
ultrafioletowych.  Podczerwień  zaś  przyczynia  się  do  wzrostu  temperatury  w
budynkach.  Aby  temu  zapobiegać  buduje  się  magazyny  bez  okien  albo  stosuje  się
żaluzje i zasłony;

także stosowanie sztucznego oświetlenia wymaga pewnych działań profilaktycznych,
ponieważ świetlówki również wytwarzają promieniowanie ultrafioletowe i dodatkowo
energię  cieplną.  Nieprawidłowe  usytuowanie  źródeł  światła  może  spowodować
przesuszenie  papieru  i  klejów  oraz  przyspieszenie  reakcji  chemicznych.  Światło
sztuczne tak samo jak dzienne powinno zostać rozproszone, np. poprzez umieszczanie
lamp pod gzymsami, aby magazyny oświetlało światło odbite od sufitu. Dodatkowo
świetlówki powinny być barwy ciepło białej;

jeśli  chodzi  o  ogrzewanie,  to  należy  zachowywać  zasady  podane  przy  omawianiu
temperatury.  Należy  uważać jesienią,  gdy  zaczyna  się  grzać  i  na  wiosnę,  gdy  sezon
grzewczy  dobiega  końca.  Właśnie  wtedy  istotna  jest  kontrola  temperatury,  aby  nie
doszło do gwałtownych różnic;

płyty i taśmy należy chronić przed działaniem silnych pól magnetycznych, ponieważ
pod ich wpływem tracą swe właściwości fizyczne;

czynnikami  biologicznymi  są:  gryzonie,  owady  i  najczęściej  mikroorganizmy,  czyli
grzyby,  promieniowce  i  bakterie.  Gryzonie  niszczą  zbiory  w  czysto  mechaniczny
sposób, powodując znaczne ubytki. Bardzo ciężko z nimi walczyć, ponieważ szybko
się rozmnażają i dostosowują się do panujących warunków. Szczury i myszy można
spotkać w ciemnych, brudnych i wilgotnych miejscach, dlatego tak ważne jest dbanie
o  czystość  w  magazynach  i  częste  ich  kontrolowanie.  Istotne  jest  również
przesłonięcie  wszystkich  otworów,  którymi  mogłyby  się  dostać  do  środka,  gęstymi
siatkami  i  metalowymi  kratami.  Jeśli  zauważymy  ślady  działalności  gryzoni  należy
natychmiast przeprowadzić deratyzację, aby nie dopuścić do większych szkód;

owady – niszczą wszystkie materiały, z których zbudowane są książki (papier, płótno,
klej, oprawy); do najczęściej spotykanych w Polsce należą żywiki (małe chrząszcze,
które  wywiercają  małe  okrągłe  otwory  w  grzbiecie  oprawy  lub  na  brzegach
dokumentów), w ciemnościach żeruje rybik cukrowy (niszczy powierzchnie opraw z
papieru i  płótna  oraz  nici  introligatorskie, papier i  tekturę),  w  starym  budownictwie
często  występują  karakony  i  karaczany  (powodują  one  mocne  zabrudzenia  książki
oraz  wygryzają  dziury  w  płóciennych  i  skórzanych  oprawach),  w  bardzo  podobny
sposób  oprawy  niszczą  larwy  szubaka  i  skórnika  słonińca,  larwa  pustosza  żywi  się
klejami  skrobiowymi  oraz  drąży  w  książkach  ukośne  korytarze.  Aby  chronić  zbiory
przed  owadami  należy  bardzo  starannie  dbać  o  higienę  w  pomieszczeniach  i
zachowywać  odpowiednie  warunki  klimatyczne,  ponieważ  rozwojowi  owadów
sprzyja podwyższona temperatura (około 25˚C) oraz wilgotność (około 75%). Istotna
może być również profilaktyczna dezynsekcja regałów;

grzyby  –  stanowią  największą  grupę  drobnoustrojów,  które  zagrażają  zbiorom.
Zazwyczaj  rosną  na  powierzchni  papieru  i  opraw,  po  pewnym  czasie  wnikają  do
włókien papieru i zmiekczają je. Gdy grzyby rozkładają celulozę wydziela się woda
i śluz co powoduje sklejanie się kart oraz obniżenie wytrzymałości mechanicznej
papieru.  Przebarwienia  papieru  lub  oprawy  są  również  sygnałem  zarażenia
zbiorów grzybami. Po pewnym czasie, jeśli nie uda się usunąć grzyba, papier staje
się  gąbczasty,  kruszy  się  i  całkiem  rozpada.  W  książkach  bardzo  zawilgoconych
może  nawet  dochodzić  do  skamienienia.  Zwalczanie  grzybów  jest  bardzo  trudne,
ponieważ  przystosowują  się  one  do  warunków  panujących  w  otoczeniu.  Najlepiej
rozwijają się w temperaturze 22-30˚C oraz wilgotności względnej powietrza 65-80%.
Dlatego  też  tak  ważne  jest  zachowanie  optymalnych  wartości  temperatury  i
wilgotności podanych przy omawianiu czynników atmosferycznych;

bakterie  i  promieniowce  do  rozwoju  potrzebują  również  wysokich  temperatur  oraz
wilgotności.  Bakterie  niszczą  powierzchnię  włókna  papieru,  promieniowce  zaś
tworzą  na  papierze  grzybnię.  Grzybnia  ta  przypomina  proszek  białego  koloru  z
odcieniem różowym, szarym, czarnym i żółtym. W przypadku ochrony zbiorów przed
mikroorganizmami  prócz  wspomnianych  wcześniej  działań  bardzo  ważne  jest  nie
stosowanie drewnianych regałów, które są dla nich doskonałą pożywką. Do walki z
mikroorganizmami stosuje się sterylizację i dezynfekcję;

mikroorganizmy i gryzonie działają na mikroformy i dokumenty dźwiękowe,
uszkadzając je i powodując pojawienie się na ich powierzchni przebarwień i pleśni;

człowiek,  jako  sprawca  ruchów  społecznych  (np.  wojny)  oraz  jako  indywidualna
jednostka  (kradzieże,  brak  poszanowania  dla  książki:  wyrywanie  kartek,
bazgrolenie,  zalanie  kawą,  herbatą)  także  powoduje  uszkodzenia  zbiorów.  Często
właśnie u czytelników książki „zarażają się” różnymi drobnoustrojami. Zdarza się, że
książki  niszczą  sami  bibliotekarze  (nadrywają  oprawy  na  grzbietach  podczas
niedbałego  zdejmowania ich  z  półek,  niszczą  zbiory  podczas  transportu,  gdy  książki
wystają  z  wózka  czy  nawet  spadają)  czy  introligatorzy  (stosują  złe  materiały,
niefachowe szycie uniemożliwia prawidłowe otworzenie bloku książki, za cienkie nici
przecinają karty i powodujących ich wypadanie;

mikroformy  i  dokumenty  dźwiękowe  –  człowiek  powoduje  zadrapania,  zagięcia,
zaplamienia,  rozdarcia,  które  powodują,  że  te  dokumenty  nie  nadają  się  do
powtórnego użytku. Tutaj jedynym środkiem zaradczym jest pouczenie i ewentualne
kary finansowe;

katastrofy  i  awarie  (powodzie,  pożary,  trzęsienia  ziemi,  oddziaływanie  terenu
górniczego,  awarie  instalacji  centralnego  ogrzewania  i  wodno-kanalizacyjnych)  –
powodują  największe  straty  w  księgozbiorach,  uszkadzają  również  budynki
biblioteczne.  W  tych  wypadkach  najważniejsze  jest  odpowiednie  zabezpieczenie
budynku i przeszkolenie personelu (

m.in

. o kolejności ewakuacji zbiorów). Magazyny

powinny  być  wyposażone  w  czujniki,  a  wyposażenie  wyprodukowane  z  materiałów
niepalnych.  Aby  uchronić  zbiory  przed  zalaniem  w  momencie  awarii  instalacji
wodno-kanalizacyjnej  należy  je  umieszczać  w  bezpiecznej  odległości  od  rur  oraz  co
najmniej 15cm nad podłogą.

Dziesięć  reguł  dla  bibliotekarza  w  zakresie  ochrony  zbiorów  przed  zniszczeniem  (reguły  te  zostały
opracowane  przez  Pelhama  Barra,  który  po  II  wojnie  świtowej  był  dyrektorem  Instytutu  Opraw
Bibliotecznych w USA, opublikowane w 1946 roku, do dziś zachowują aktualność):

1. Dokonać selekcji materiałów przed zakupem, mając na uwadze profil biblioteki.
2. Oceniać aktualny i przyszły stan wszystkich kupowanych materiałów pod kątem widzenia ich

trwałości.

3. Zalecać dezynfekcję i/lub dezynsekcję materiałów bibliotecznych przed włączeniem ich do

zbiorów, tak aby wykluczyć niebezpieczeństwo zawleczenia do biblioteki szkodników
biologicznych.

4. Zapewniać właściwe magazynowanie wszystkich materiałów, zgodnie z wymogami

wynikającymi z ich właściwości fizycznych, chemicznych i mechanicznych.

5. Przyjmować odpowiedzialność za stan zbiorów przez cały okres pracy w bibliotece.
6. Zapewniać ochronę zbiorów w takim stopniu, aby były prawidłowo traktowane zarówno przez

kierownictwo biblioteki, jak i niższy personel.

7. Zorganizować system inspekcji w bibliotece, aby potrzeby ochrony zbiorów były wcześniej

rozpoznane.

8.  Podejmować w razie potrzeby decyzje o przekazaniu obiektów do konserwacji.
9.  Nadzorować proces konserwacji woluminów i dokumentów.
10.  Podejmować  decyzje  o  dalszym  składowaniu  pojedynczych  obiektów  lub  fragmentów

księgozbiorów albo o ich wycofaniu.

Pytanie 49. Międzynarodowe i narodowe programy ochrony zbiorów – charakterystyka, ocena
skuteczności.
Programy europejskie:

http://bib.bdwe.ukie.gov.pl/WWW/bib.nsf/0/52F5287C5C56D81EC1256E85003CC780?Open

Programy międzynarodowe:



Preservation and Conservation (PAC); IFLA, obejmuje wszystkie kraje świata; wyd.
czasop. International Preservation News;



Pamięć świata (Memory of World), UNESCO – ochrona najbardziej znaczących dla rozwoju
ludzkości dzieł piśmienniczych;



European  Register  of  Microform  Masters  (EROMM)  –  CPA  –  globalna  baza  danych
zmikrofilmowanych druków.
Z notatek z wykładów.

Międzynarodowy  program  „Błękitnej  Tarczy”  –  program  pomocy,  doradztwa  dla  ratowania
zagrożonych zabytków
I.
1.1 Idea powstania programu
Straty  powstałe  w  dobrach  kultury  w  wyniku  ostatnich  konfliktów  zbrojnych  jak  również
podczas katastrof naturalnych stały się przyczynkiem do powstania idei utworzenia szerokiego
ruchu-programu  na  rzecz  ochrony  zagrożonych  zabytków.  Program  ten  przyjął  nazwę
„Błękitnej Tarczy”- program pomocy i doradztwa dla ratowania zagrożonych zbytków
W  1996  roku  powstał  Międzynarodowy  Komitet  Błękitnej  Tarczy  (MKBT)  utworzony  przez
cztery organizacje międzynarodowe :

1.  Międzynarodową Radę Archiwów(ICA),
2.  Międzynarodową Radę Muzeów(ICOM),
3.  Międzynarodową Radę Ochrony Zabytków(ICOMOS),
4.  Międzynarodowe Stowarzyszenie Bibliotek i Instytucji(IFLA).

1.2  czym jest MKBT
Międzynarodowy  Komitet  Błękitnej  Tarczy  jest  interdyscyplinarną  niezależną  i  profesjonalną
organizacją  gromadzącą  wiedzę,  doświadczenia  i  sieć  wyżej  wspomnianych  międzynarodowych
pozarządowych organizacji.
W pracach Międzynarodowego Komitetu Błękitnej Tarczy bierze również udział Rzymskie Centrum
do spraw Zachowania i Konserwacji Zabytków(ICCROM)
Głównym  celem   MKBT  jest  koordynacja  działań  dla  ratowania  dóbr  kultury  w  przypadku
zagrożeń czasu wojny i pokoju.
1.3 znaczenie symbolu błękitnej tarczy
Błękitna  Tarcza  jest  odpowiednikiem  Czerwonego  Krzyża  w  zakresie  ochrony  dóbr  kultury  na
wypadek  szczególnych  zagrożeń  czasu  wojny  i  pokoju.  Jest  symbolem  przyjętym  przez  Konwencję
Haską  z  1954  roku  dla  oznaczenia  dóbr  kultury  w  celu  zapewnienia  im  ochrony  przed  atakiem  na
wypadek konfliktu zbrojnego.
Bez stosowania tego znaku ochrony nie można w pełni stosować międzynarodowego prawa ochrony
zabytków.
1.4 główne cele działalności MKBT:



ułatwiać reagowanie na poziomie międzynarodowym na zagrożenia dla zabytków



zachęcać do zabezpieczania zabytków szczególnie poprzez promowanie przygotowań na
wypadek zagrożeń,



szkolić ekspertów na narodowym i regionalnym poziomie w celu zapobiegania zagrożeniom,
kontrolowania ich w sytuacji wystąpienia oraz odbudowy zabytków po katastrofach,



działać jako doradcze ciało dla ochrony zabytków,



współpracować z innymi organizacjami takimi jak UNESCO, ICCROM, Międzynarodowy
czerwony Krzyż

1.5 cele te realizowane są przez:



zbieranie i dzielenie si informacjami na temat zagrożeń dla światowego dziedzictwa
kulturowego,



podnoszenie świadomości na temat zagrożeń i zniszczeń kulturowego dziedzictwa,



promowanie standardów zarządzania kryzysowego wśród personelu odpowiedzialnego za
dobra kultury na wszystkich poziomach od instytucji do władz rządowych,



dostarczanie profesjonalnych ekspertyz pozwalających na sprostanie zagrożeniom,



identyfikowanie źródeł pozwalających na zapobieganie katastrofom oraz w celu szybkiego
interweniowania w nagłych potrzebach,



zachęcanie do ustanawiania narodowych komitetów błękitnej tarczy

1.6 kierunki działania MKBT określone w Deklaracji z Redencji
Na Seminarium w Radenci (Słowenia),(listopad 1998 r.) zorganizowanej z inicjatywy MKBT pod
auspicjami UNESCO, przyjęto następujące stanowisko i kierunki działania :

1. Kulturowe dziedzictwo obejmuje zarówno ruchome jak i nieruchome dobra kultury. Ich utrata

jest  stratą  dla  wszystkich,   stąd  jego  ochrona   w  warunkach  normalnych  jak  i  szczególnych
zagrożeń   powinna  być  objęta  programem  ochrony   na  międzynarodowych,  narodowych,
regionalnych i lokalnych poziomach,

2. Należy integrować działania przygotowawcze oraz w sferze zarządzania w sytuacji

szczególnych zagrożeń (instytucji, służb itp.),

3. W celu uniknięcia utraty lub zniszczenia kulturowego dziedzictwa w wypadku szczególnych

zagrożeń należy:

a) usprawniać działania prewencyjne,
b) realizować środki przygotowawcze,
c) realizować działania ratownicze w trakcie wystąpienia zagrożenia oraz usuwania ich skutków.
Cel ten może być osiągnięty przez rozwijanie, wdrażanie i monitorowanie strategii które:
a)  oceniają i redukują ryzyko zagrożeń,
b) poprawiają zdolność reagowania,
c)  zapewniają  współpracę  wszystkich  właściwych  stron  na  lokalnych,  narodowych  i
międzynarodowych poziomach,

4. W odniesieniu do szczególnego przypadku konfliktu zbrojnego, uznaje się wyjątkowe

znaczenie  przestrzeganie  podstawowych  zasad  zabezpieczenia  i  szacunku  dla  kulturowego
dziedzictwa wyrażonych w Konwencji Haskiej z 1954 r. i innych Konwencjach dla ochrony
kulturowego  dziedzictwa  przyjętych  pod  auspicjami  UNESCO.  W  ich  świetle  szczególnego
znaczenia  nabierają  środki  przygotowawcze,  które  państwa  powinny  podjąć  żeby
zminimalizować  skalę  strat  w  zabytkach  takie  jak:  przygotowanie  spisów  inwentarzowych,
rozwój i  wdrażanie  stosownych  środków  technicznych,  zapewnienie  odpowiednich  środków
finansowych,  przygotowanie  odpowiednich  służb  ochrony  zabytków  oraz  przyjęcie
narodowych rozwiązań prawnych.

1.7 Rola i znaczenie MKBT  w świetle Protokołu II do Konwencji haskiej z 1954 r.
Szczególne znaczenie i rola Międzynarodowego Komitetu Błękitnej Tarczy została potwierdzona w
Drugim  Protokole(1999  r.)  do  Konwencji  haskiej  z  1954  r.  MKBT  uzyskał  funkcję  doradczą  w
Komitecie  do  spraw  ochrony  dóbr  kultury  na  wypadek  konfliktu  zbrojnego  działającym  na  mocy
Protokołu II.
MKBT aktywnie działał na rzecz rewizji Konwencji Haskiej z 1954 r. Działania te zakończyły się
sukcesem  tzn.  przyjęciem  w  marcu  1999  r.  Protokołu  II  do  Konwencji  Haskiej.  Art.  28  Protokołu
powołuje  Komitet  ochrony  dóbr  kulturalnych  w  razie  konfliktu  zbrojnego.  UNESCO  jest
odpowiedzialne  za  organizację  pracy  Komitetu.  Organizacjom  takim  jak:  MKBT  oraz  MKCK  i
ICCROM  przyznano  doradczą  rolę  w  pracach  tego  Komitetu.  Przyznanie  takiej roli  dla  MKBT jest
bez precedensu i dodaje znaczenia dla tej organizacji

1.8 Działalność organizacji założycielskich MKBT
Organizacje założycielskie realizują program Błękitnej Tarczy w ramach swych statutowych zadań;



ICA podjęło się opracowania programów reagowania dla ochrony archiwów w przypadku
konfliktu zbrojnego,



ICOMOS  powołał  komitet  naukowy  do  spraw  ochrony  dóbr  kultury  na  wypadek  nagłych
zagrożeń.  Wydaje  roczne   raporty  "Zabytki  w  zagrożeniu"  w  oparciu  o  dokumentację  i
informacje  dostarczane  przez  Komitety  Narodowe   ICOMOS.  Jednym  z  celów  wytyczonym
przez  ICOMOS  to:  włączenie  do  programu  Błękitnej  Tarczy  programów  na  poziomie
narodowym oraz fundacji takich jak Getty Foundation, World Monument Fund,



IFLA  jest  obecnie  najbardziej  aktywną  organizacją  pozarządową  działającą  w  ramach
programu  Błękitnej  Tarczy.  Główną  uwagę  skupia  na  opracowaniu  i  promowaniu
programów(planów)  reagowania  i   postępowania  w  przypadku  wystąpienia  zagrożeń  dla
zbiorów bibliotecznych.

1.9 Narodowe Komitety Błękitnej Tarczy
Szczególną  rolę  w  programie  Błękitnej  Tarczy  odgrywają  narodowe  komitety  „Błękitnej  Tarczy”.
Stanowią one swoiste narzędzie do realizacji programu. Narodowe Komitety są obecnie tworzone w
wielu krajach.
a) stanowią one płaszczyznę do skupiania:
-profesjonalistów,  służb  odpowiedzialnych  za  ochronę  zabytków  jak  i  organizacji  rządowych  i
pozarządowych, siły zbrojne oraz różne szczeble władzy rządowej i samorządowej.
b) stanowią forum służące:
-poprawianiu  przygotowań  na  wypadek  wystąpienia  zagrożeń  oraz   wymiany  doświadczeń  w  tym
zakresie,
-poprawianiu świadomości społeczeństwa w zakresie zagrożeń dla  zabytków.
-promowaniu  przyjętych  przez  społeczność  międzynarodową  rozwiązań   prawnych  dla  ochrony
zabytków w tym szczególności Konwencji Haskiej oraz Protokołu II (ratyfikacja oraz implementacja
ich zapisów).
c) Narodowe Komitety mogą pomnażać swoją efektywność poprzez:
- wzajemną współpracę  szczególnie z tymi które mogą uzupełniać słabe ogniwa w systemie ochrony
zabytków (eksperci, służby ratownicze, siły zbrojne itp.)
Wielką siłą „Błękitnej Tarczy” jest wielosektorowe podejście do ochrony zabytków polegające na
współdziałaniu  różnych  profesji,  instytucji  i  środowisk  związanych  z  dziedzictwem  kulturowym
poprzez zbieranie i dzielenie się ich doświadczeniami.
Wszystko to sprawia, że Błękitna Tarcza” jest zdolna do zarządzania sytuacją kryzysową na poziomie
państwa.
1.10 Wymagania dla tworzenia i zasady działania Narodowych Komitetów Błękitnej Tarczy
Wymagania formalne i zasady działania komitetów zostały określone w Karcie przyjętej przez
MKBT  14 kwietnia 2000 r. w Strasburgu. Określa ona między innymi, że:
1. wszystkie organizacje powinny w swoich działaniach uzupełniać się na rzecz uzyskania większej
efektywności,

2. każda organizacja wchodząca w skład Komitetu powinna szanować niezależność
pozostałych,

3. Komitet powinien zachować neutralność tzn. unikać politycznego zaangażowania oraz utrzymywać
równowagę pomiędzy interesami różnych organizacji wchodzących w skład Komitetu,
4. Komitet powinien dbać o utrzymywanie najwyższego profesjonalnego poziomu działania,
5. Komitet powinien szanować zasady różnorodności  tożsamości kulturowej,
6. Komitet powinien być organizacją typu non-profit.
1.11 Wymagania formalne dla narodowych komitetów BT
1.Wnioskodawcy  ustanowienia  narodowego  komitetu  Błękitnej  Tarczy  powinni  w  pełni  uznawać
Kartę MKBT przyjętą przez MKBT w Strasburgu, 14 kwietnia 2000 r.:
1.Cztery  organizacje  (założyciele  MKBT)  zdecydowały  się  na  wspólne  działanie  na  rzecz
zapobiegania   oraz  reagowania  na  zagrożenia  dla  dóbr  kultury  w  czasie  konfliktów  zbrojnych  i
naturalnych katastrof.
Uznają one następujące zasady:
-wspólne działanie,

- niezależność,
- profesjonalizm,
- szacunek dla tożsamości kulturowej,
- działanie na zasadzie non-profit.
2. wnioskodawcy dla ustanowienia komitetu BT powinni mieć wsparcie narodowych przedstawicieli
czterech pozarządowych organizacji, które tworzą MKBT,
3.  właściwy  przedstawiciel(wnioskodawca)  zgłaszanej  inicjatywy  do  ustanowienia  narodowego
komitetu  Błękitnej  Tarczy  powinien  poinformować  MKBT  odnośnie  danych  adresowych,
zaplanowanych spotkań, oraz narodowych przedsięwzięciach,
4. upoważniona osoba lub organizacja może wystąpić do MKBT o rejestracje  komitetu narodowego
BT.  MKBT  zastrzega  sobie  wyłączne  prawo  do  decydowania  o  uznaniu  lub  odrzuceniu  wniosku  o
rejestrację.
1.12 Lista istniejących komitetów narodowych
Belgia, Benin, Republika Czeska, Republika byłej Jugosławi, Francja, Włochy, Holandia,  Norwegia,
Wielka Brytania i Irlandia, Polska. W trakcie tworzenia są komitety w Australii, Kanadzie, Peru.
II . Wdrażanie programu Błękitnej Tarczy w warunkach polskich
1. etap inicjujący przystąpienie do programu
Z inicjatywy Biura Spraw Obronnych Ministerstwa Kultury w dniu 8 marca 2002 roku odbyło się
w  siedzibie  Ministerstwa  Kultury  spotkanie  kierownictw  czterech  organizacji  pozarządowych:
Stowarzyszenia  Bibliotekarzy  Polskich,  Stowarzyszenia  Archiwistów  Polskich,  Polskiego  Komitetu
Narodowego  ICOM,  Polskiego  Komitetu  Narodowego  ICOMOS,  Stowarzyszenia  Konserwatorów
Zabytków.  W  spotkaniu  udział  wzięli  również   przedstawiciele  kierownictwa  oraz  komórek
merytorycznych  MK,  Centrum  Kształcenia  Ochrony  Ludności  i  Dóbr  Kultury  przy  S.A.  PSP  w
Krakowie.
  Na podstawie przedstawionych informacji dotyczących dokonań i doświadczeń Polski w zakresie
ochrony dóbr kultury na wypadek szczególnych zagrożeń oraz inicjatyw związanych z powstawaniem
Komitetów  i  programów  narodowych  „Błękitnej  Tarczy”,  uczestnicy  spotkania  wypracowali
następujące stanowisko:
1.  Stowarzyszenie  Bibliotekarzy  Polskich,  Stowarzyszenie  Archiwistów  Polskich,  Polski  Komitet
Narodowy  ICOM,  Polski  Komitet  Narodowy  ICOMOS,  Stowarzyszenie  Konserwatorów  Zabytków
wyrazili wolę współdziałania w celu wdrażania w warunkach polskich programu Błękitnej Tarczy,
2.  Uczestnicy  wyrazili  zgodę  na  utworzenie  w  miastach  :  Warszawie,  Krakowie,  Toruniu  punktów
kontaktowo-informacyjnych  mających  na  celu  wdrażanie  programu  Błękitnej  Tarczy  w
poszczególnych regionach.
3.  Uczestnicy  zaproponowali  aby  Biuro  Spraw  Obronnych  MK  pełniło  funkcję  punktu
koordynującego wraz z adresem internetowym w zakresie wdrażania programu Błękitnej Tarczy.

4. Wyrażono zgodę na zorganizowanie w listopadzie 2002 r. pod egidą Ministerstwa Kultury,
ponownego spotkania organizacji z udziałem przedstawicieli :Policji, Straży Pożarnej, Obrony
Cywilnej,  Wojska  Polskiego,  Polskiego  Czerwonego  Krzyża  oraz  innych  podmiotów
zainteresowanych współdziałaniem w ochronie dóbr kultury w zagrożeniach, w celu dalszego
doskonalenia form organizacyjnych i merytorycznych programu,
Stanowisko  zostało  zaakceptowane  przez  statutowe  władze  Stowarzyszenia  Bibliotekarzy
Polskich,  Stowarzyszenia  Archiwistów  Polskich,  Polskiego  Komitetu  Narodowego  ICOM,
Polskiego Komitetu Narodowego ICOMOS, Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków.

http://www.mk.gov.pl/pknbt/txt/041028artykulBT.doc

znajduje się tam jeszcze sprawozdanie

z działalności

http://www.icons.pl/cenne/art.php?id=2001-04-07&bn

= jeszcze o Błękitnej Tarczy

http://www.bn.org.pl/index.php?id=8&bt

działalność

Narodowe programy:
Wieloletni Program Rządowy Kwaśny Papier - cele programu:



Dokonanie oceny stanu zachowania i pełne zdefiniowanie zagrożeń dla polskich zbiorów
bibliotecznych i archiwalnych z XIX i XX wieku.



Opracowanie mikrobiologicznych i konserwatorskich metod masowej ochrony zbiorów
bibliotecznych i archiwalnych z XIX i XX wieku.



Ograniczenie  dopływu  kwaśnego  papieru  jako  nośnika  informacji,  a  zwłaszcza  informacji
gromadzonej  obecnie  w  bibliotekach  i  archiwach,  zastąpienie  go  papierem  trwałym,  a  w
koniecznych przypadkach papierem archiwalnym.



Przygotowanie merytoryczne i formalne do inicjatywy ustawodawczej w sprawie
uregulowania zasad stosowania papieru bezkwasowego. Monitorowanie stosowania ustawy.



Stworzenie  sieci  ośrodków  wyposażonych  w  sprzęt  do  mikrofilmowania  i  podjęcie  akcji
mikrofilmowania  zabezpieczającego  zagrożonych  XIX  i  XX-wiecznych  zbiorów
bibliotecznych i archiwalnych wyselekcjonowanych do tego celu w toku realizacji celu A i B.



Zakup sieci instalacji umożliwiających w skali masowej odkwaszanie oraz wzmocnienie
książek i archiwaliów.

http://www.bn.org.pl/inne/WPR_3/kwasny.html

Narodowy Program Kultury „Ochrona zabytków i dziedzictwa kulturowego” (dla ciekawskich,
na zajęciach p. Staniów wspomniała tylko o Kwaśnym Papierze...)

http://www.mk.gov.pl/docs/NPK_Zabytki.pdf

Pytanie 50. Katastrofy w bibliotekach – rodzaje, przebieg, zapobieganie skutkom. Kradzieże.
Rodzaje katastrof, przebieg, skutki:



pożary ( ich skutkiem jest również zalanie – gasi się wodą);



powodzie (wnioski po powodzi 1997r.):



rozpocząć  ratowanie  zbiorów  natychmiast,  najlepiej  jeszcze  w  czasie  trwania  awarii
(oczyszczanie,  obmywanie,  odciskanie  z  nadmiaru  wody,  suszenie  w  specjalnych  komorach,
dosuszanie na powietrzu);



wilgoć rozpulchnia kleje, rozpuszcza je, powoduje ich migrację wewnątrz książki;



pigmenty i barwniki rozpuszczają się i rozpływają, zmieniają czasem właściwości chemiczne;



następuje uwodnienie celulozy (w papierze, płótnie, drewnie);



jonizacja związków chemicznych;



wilgoć sprzyja natychmiastowemu atakowi drobnoustrojów;



awarie wodne;



katastrofy biologiczne (w tym mikrobiologiczne i entomologiczne);



kwaśny papier jako sprawca cichej katastrofy chemicznej:



dodawanie siarczanów do zaklejania papieru (Anglia 1650-1675);



wprowadzenie holendrów do mielenia masy papierniczej (Toruń 1720);



bielenie szmat chlorem (w Polsce od 1823);



produkcja papieru ze słomy (na Śląsku do 1918-1920);



uruchomienie produkcji maszyn papierniczych (Jeziorno 1836);



zaklejanie papieru klejem żywicowym, który najlepiej działa na papier kwaśny (w Polsce
wprowadzony przed 1856);



wprowadzenie drewna ściernego do masy papierniczej (Śląsk 1853);



wprowadzenie mas włóknistych z drewna (na ziemiach Polski '80 XIXw.);



najgorzej druki 1880-1959 – jeśli odkwaszenie nie jest możliwe stosuje się REPROGRAFIĘ;



odkwaszenia wymaga 20 mln wol wydanych w Polsce 1945-1989;



za 20 lat nie da się uratować druków wydanych od 1939, za 45 lat z lat 1945-1989



Rada Ministrów – uchwała z dn. 17 listopada 1999 – wprowadziła program „Kwaśny papier”
na lata 2000-2008.

Przygotowanie biblioteki do katastrofy:



rozpoznanie zagrożeń danego miejsca (tereny zalewowe, rozruchy uliczne, tąpnięcia, skażenia
toksyczne, zabezpieczenia na wypadek pożaru, awarie rurociągów);



wcześniejsze utworzenie i przeszkolenie zespołu przejmującego akcję w sytuacji katastrofy;



ustalenie lisy osób, urządzeń, sprzętu (w tym środków transportu) niezbędnego w sytuacji
awaryjnej, stworzenie instrukcji postępowania w sytuacji kryzysowej;



kształtowanie świadomości personelu, zasad wczesnego ostrzegania, sposobu zachowania na
wypadek katastrofy;



ustalenie priorytetów w ratowaniu zbiorów i wyposażenia biblioteki;



zaplanowanie regularnej pomocy środowiska;

Istnieje Zarządzenie nr 23 Ministra Kultury i Sztuki z dn. 25 kwietnia 1995 r. w sprawie ochrony dóbr
kultury na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa państwa i konfliktu zbrojnego.
Kradzieże w bibliotekach:



zagrożenie zbiorów, sprzętu, rzeczy osobistych (personelu i czytelników);



trudne do ustalenia braki w dużych księgozbiorach bibliotek naukowych;



kradzieże w księgozbiorach podręcznych bibliotek uniwersyteckich (stosunkowo łatwo jest
uzupełnić braki);



kto kradnie? (czytelnicy, pracownicy, wolontariusze, zakonnicy....);



sposoby ochrony (na podstawie ankiety bibliotek NZB z 2001):



ochrona fizyczna – ludzie (75%);



odrębne skarbce (12%);



szafy stalowe (50%);



atestowane drzwi i okna (32%);



dokumentacja organizacji ochrony zbiorów (70%);



system sygnalizacji włamania i napadu (80%);



istnieje potzreba wyposażenia bibliotek w sprawdzone i jednorodne systemy zabezpieczenia
zbiorów i dostępu do nich.

Pytanie 51. Polityka ochrony zbiorów na świecie i w Polsce, międzynarodowa współpraca w tej
dziedzinie – cel działań, instytucje, programy.
Ochrona  zbiorów  to  we  współczesnym  rozumieniu  zespół  różnorodnych,  złożonych  działań
zmierzających do zapewnienia im bezpieczeństwa i dobrego stanu.
Polityka ochrony zbiorów musi mieć charakter:



selektywny, wybiórczy – opierać się na przyjętych priorytetach („poziom ochrony”);



kreatywny – poszukiwanie wciąż lepszych rozwiązań organizacyjnych i technicznych;



ekonomiczny – trzeba wybierać tańsze i skuteczne rozwiązania;



przyszłościowy – promowanie druku książek i dokumentów na papierze bezkwasowym;



globalny – międzynarodowy i narodowy (współpraca konserwatorów, bibliotekarzy oraz
innych specjalistów, nakłady na ten cel!).

Historia polityki ochrony zbiorów:



1898 St. Gallen – zjazd poświęcony konserwacji zbiorów bibliotecznych i archiwalnych;



1938 – Instytut Patologii Książki w Rzymie;



'80 i '90 XXw. - intensyfikacja działań;



1994-1997 Lipsk – prowadzenie skutecznej metody masowego odkwaszania ze
wzmocnieniem kruchego papieru (szpaltowanie).

Cel działań:



uświadamianie społeczeństwu i rządom państw roli konserwacji wytworów dorobku
umysłowego;



inspirowanie prac badawczych i naukowych o zapobieganiu i usuwaniu szkód;



promowanie standardów i norm produkcji książek i postępowania z nimi;



popieranie i wspomaganie szkolenia kadr w zakresie ochrony zbiorów;



organizacja konferencji, warsztatów, publikowanie prac i periodyków z tego zakresu,
inicjowanie specjalnych produktów.

Współpraca międzynarodowa w zakresie ochrony zbiorów:
– instytucje:



Marodowe Centrum Ochrony i Restauracji Dóbr Kultury pod auspicjami UNESCO
(International Center of the Preservation and Restoratia of Cultural Property), Rzym;



Sekcja i Konserwacji IFLA (Section on Preservation and Conservation) Paryż;



Komisja Ochrony i Dostepu (Commission on Preservation and Access - CPA), Waszyngton;



European CPA – Amsterdam;



i inne;

– programy:



Preservation and Conservation (PAC); IFLA, obejmuje wszystkie kraje świata; wyd. czasop.
International Preservation News;



Pamięć świata (Memory of World), UNESCO – ochrona najbardziej znaczących dla rozwoju
ludzkości dzieł piśmienniczych;



European Register of Microform Masters (EROMM) – CPA – globalna baza danych
zmikrofilmowanych druków.

Wnioski – tendencje:



dalszy rozwój współpracy międzynarodowej;



1996 – powstanie Międzynarodowego Komitetu Błękitnej Tarczy;



rozwój masowych metod konserwacji zbiorów w krajach rozwiniętych: mikrofilmowanie,
digitalizacja, prace badawcze;



powoływanie w różnych krajach instytucji centralnych prowadzące politykę ochrony zbiorów
w skali krajowej (National Preservation Office – Wielka Brytania; Zentrum für Bücherhaltung
– Niemcy; Preservation Directorate – USA);



wiele firm (np. lotnicze, elektryczne, itp.) w porozumieniu z bibliotekami wypracowało
specjalne sposoby postępowania w czasie katastrof;



powstawanie narodowych planów ochrony zbiorów oraz planów/regulaminów postępowania
na wypadek katastrofy (są one ciągle aktualizowane);



określanie „poziomu ochrony”, np. książki otrzymują etykietki: do użytku, przeznaczona do
przechowywania,  „wartość  ponadczasowa”  (w  BUWr  mają  np.  tzw.  „rara”,  czyli  książki
bardzo  cenne  i  rzadkie,  są  one  oznaczone  czerwonym  trójkątem  i  mają  pierwszeństwo  w
ewakuacji);



kształcenie bibliotekarzy-fachowców w dziedzinie konserwacji (taka specjalizacja jest na UŚ).

W oparciu o notatki z wykładów



Katastrofy naturalne to: huragany, erupcje wulkanów, powodzie, trzęsienia ziemi, burze

piaskowe



Katastrofy spowodowane przez ludzi: pożary, zalania, wybuchy, zniszczenia w czasie działań

wojennych



Przebieg akcji ratowania zbiorów w przypadku katastrof zawsze musi nastąpić wedle

wypracowanych  wcześniej  procedur.  Chaotyczne  postępowanie  może  dodatkowo  spowodować
kolejne  straty  lub  narażenie  pracowników  biblioteki  na  niebezpieczeństwo.  Należy  pamiętać,  by
zawsze  powiadomić  odpowiednie  służby  ratunkowe,  które  dodatkowo  mogą  pomóc  w  przypadku
zaistnienia  sytuacji  kryzysowej. Kiedy  już  akcja  ratunkowa  przeprowadzona  przez  specjalistyczne
służby  zostanie  zakończona  należy  wejść  do  miejsca  które  zostało  dotknięte  przez  katastrofę  by
dokonać  oceny  zniszczeń  i  w  razie  konieczności  podjąć  kroki  w  celu  uniknięcia  dalszej  utraty
zbiorów (np. w wyniku pleśni).



Zapobieganie kataklizmom może nastąpić dzięki stosowaniu takich rozwiązań jak monitoring,

systemy przeciwpożarowe, automatyczne i ręczne systemy gaszenia działające na zasadzie CO2 i
sprężonego powietrza, systemy wczesnego ostrzegania o zagrożeniach oraz stały i szybki kontakt do
służb ratunkowych



Najlepszym sposobem zapobiegania kradzieżom jest coraz częściej stosowany system kodów

kreskowych  oraz  bramek  (podobnych  do  tych  w  supermarketach)  uniemożliwiających  bądź
utrudniających  wynoszenie  dokumentów  z  biblioteki  bez  wiedzy  bibliotekarza.  Bardzo  często
stosowanym  zabiegiem  jest  także  wypożyczanie  książek  osobom  jedynie  posiadającym  karty
biblioteczne, również działające na zasadzie kodów kreskowych (wówczas dana pozycja przypisana
jest  bezpośrednio  do  czytelnika).  Stosuje  się  też  (w  przypadku  niewielkich  bibliotek)  także
odpowiednią architekturę, która umożliwia obserwowanie regałów przez bibliotekarza.

Pytanie  52.  Zasady,  formy,  organizacja  udostępniania  zbiorów.  Pracownicy  działu
udostępniania.

Zasady udostępniania zbiorów:



jak największy zasięg;



dostarczanie użytkownikom potrzebnych im materiałów (użyteczności biblioteki);



poszanowanie czasu czytelników i bibliotekarzy;



sprawna organizacja udostępniania (niekrzyżowania się dróg: książki, bibliotekarza i
czytelnika);



stworzenie dogodnych warunków materialnych do korzystania z biblioteki (lokal, sprzęt,
wystrój);



celowe powiązania między agendami udostępniania;



czynne udostępnianie;



fachowość, uprzejmość, miła atmosfera.

Formy udostępniania zbiorów:



prezencyjne (bezpośrednio, na miejscu) - czytelnie ogólne, czytelnie specjalne (dla określonej
grupy czytelników, o określonej tematyce);



na zewnątrz – od drugiej połowy XIX w. - wypożyczalnie miejscowe i międzybiblioteczne
(zamiejscowe); indywidualne i zbiorowe;



wolny dostęp do półek – wady i zalety;



regulamin udostępniania;



ewidencja udostępniania – ruch czytelników, wykorzystanie zbiorów, wskaźnik obrotu
zbiorów w wpożyczalni i czytelni.

Organizacja udostępniania:



organizacja biblioteki;



organizacja zbiorów;



organizacja usług;



wpływ automatyzacji udostępniania na jego efektywność.

Pracownicy działu udostępniania:
Pani Haupa powiedziała kiedyś z rozkoszną szczerością, że muszą oni odznaczać się miłą aparycją. :D
Od siebie dorzucę, że powinni być cierpliwi dla użytkowników, aby ich nie zniechęcać do korzystania
z  biblioteki,  powinni  posiadać  wiedzę  o  literaturze  i  posiadanych  przez  bibliotekę  zbiorach,  aby
potrafić  doradzić  w  wyborze  książki,  powinni  umieć  udzielić  informacji  –  bibliograficznej  lub
rzeczowej, aby w pełni zaspokoić oczekiwania użytkownika.

Pytanie  53.  Praca  pedagogiczna  bibliotekarza  –  podział  form  wg  różnych  kryteriów.
Przydatność dla różnych typów bibliotek.
Pedagogika  biblioteczna  jest  dziedziną  nauki  „o  istocie,  zasadach,  metodach  i  organizacji  procesu
oświatowo-wychowawczego w bibliotece”. Kształtowała się pod wpływem przemian następujących w
organizacji  bibliotek  i  pojmowaniu  ich  społecznych  funkcji  oraz  w  charakterze  pracy  bibliotekarza,
zwłaszcza  w   XIX  w.,  kiedy  wraz  z  rozwojem  bibliotek  publicznych  i  oświatowych  naczelnymi
zadaniami  społecznymi  stało  się  upowszechnianie  książki  i  rozwijanie  czytelnictwa,  a  prze  to
kształtowanie człowieka i społeczeństwa zgodnie z potrzebami epoki.
Bibliotekarz miał być społecznikiem, organizatorem życia kulturalnego środowiska, wychodzącym w
swych  działaniach  poza  teren  biblioteki,  doradcą  i  przewodnikiem,  który  pomaga  czytelnikom   w
dokonywaniu doboru i oceny książki oraz form pracy samokształceniowej i kulturalnej.
Współcześnie głównym problemem pedagogiki bibliotecznej stała się właściwa polityka gromadzenia
zbiorów oraz sprawna organizacja pracy bibliotecznej i służby informacyjnej. Zagadnienia osobistych
oddziaływań wychowawczych bibliotekarza na czytelników znalazły się na drugim planie.
O charakterze pracy pedagogicznej bibliotekarza i doborze odpowiednich jej form decydują funkcje i
zadania specyficzne dla danego typu biblioteki.



biblioteki  szkolne  i  pedagogiczne  funkcje  dydaktyczno-wychowawcze,  oświatowo-
wychowawcze,  kulturalno-rekreacyjne:  nauczanie  korzystania  ze  zbiorów,  propagowanie
czytelnictwa, polecanie lektury (kształtowanie kultury czytelniczej); różnorodne formy pracy;



biblioteki  dla  dorosłych  i  młodzieży  –  praca  pedagogiczna  łączy  się  ściśle  z  działalnością
informacyjną:  propagowanie  samej  biblioteki,  jej  urządzeń  i  zbiorów,  prowadzonej
działalności  informacyjnej  przydatnej  różnym  grupom  użytkowników;  wykorzystuje  różne
formy pracy (zarówno indywidualne jak i zbiorowe);



biblioteki publiczne pełniące różnorakie funkcje: intensywna popularyzacja książek i
czasopism, kształtowanie kultury czytelniczej (formy zespołowe i zbiorowe).

Formy pracy z czytelnikiem można uporządkować wg różnych kryteriów:



ze względu na charakter komunikacji:

werbalne, np. gry słowne, zagadki, głośne czytanie;

poglądowe (wizualne), np. rysunki, wycinanki – ilustracje do książek;

audiowizualne, np. teatrzyki;

synkretyczne;



ze względu na sytuacje odbiorcy:

indywidualne – współcześnie rzadko stosowana, ograniczona zwykle do ogólnego
poradnictwa w zakresie tematyki lektury i jej wyboru; obejmuje ona trzy zakresy
przedmiotowe:

przysposobienie

biblioteczne

(przygotowanie

czytelnika

korzystania  z  biblioteki  i  jej  zbiorów),  przysposobienie  czytelnicze  (pomoc  w
opanowaniu  umiejętności  korzystania  ze  zbiorów,  warsztatu  informacyjnego  i
posługiwania  się  dokumentami  różnego  typu),  przygotowanie  literacko-lekturowe
(kształtowanie postaw i kompetencji odbiorczych);

zbiorowe  –  mają  na  celu  kształtowanie  zainteresowań  i  inspirowanie  zachowań
związanych  z  aktywnym  uczestnictwem  w  kulturze,  spektakularne,  mają  szeroki
zasięg  społeczny,  dotychczas  najchętniej  preferowane  w  polskich  bibliotekach
(imprezy, konkursy, prelekcje, ekspozycje, wystawy);

zespołowe – adresowane do grup publiczności o określonych potrzebach, wywierają
skuteczny  wpływ  na  kształtowanie  się  zindywidualizowanych  wzorów  zachowań
kulturalnych,  w  tym  także  potrzeb  czytelniczych  (klubowe  zebrania  czytelników,
dyskusje, spotkania autorskie, lekcje biblioteczne, np.).

Współcześnie  konieczne  jest  stosowanie  zróżnicowanych,  ofensywnych  i  wychodzących  poza  teren
biblioteki form propagandy książki oraz informacji o książce i bibliotece.
Podstawowym  warunkiem  skuteczności  pedagogiki  bibliotecznej  jest  związek  działań  biblioteki  ze
środowiskiem, dla którego została powołana.
Praca pedagogiczna biblioteki wg J. Andrzejewskiej:



miejsce pracy – wypożyczalnie, czytelnie, inne pomieszczenia, poza biblioteką, poza szkołą;



aktywność czytelników – formy audytoryjne, aktywizujące, informacyjno-usługowe;



zadania i treść pracy – udostępnianie zbiorów, poradnictwo w wyborach czytelniczych,
rozmowy,

działalność

informacyjna,

przysposobienie

biblioteczne

(czytelnicze,

informacyjne), współpraca z kołami przyjaciół biblioteki i in.;



środki ekspresji (kanał komunikacyjny) i specyfika organizacji pracy (formy wizualne,
żywego słowa, konkursy, gry i zabawy, formy synkretyczne – imprezy czytelnicze);



sytuacja  odbioru  (za  J.  Wojciechowskim)  –  formy  indywidualne,  zespołowe  (grupowe),
zbiorowe  (realizowane  przez  jednego  nadawcę  lub  zespół  nadawców  wobec  zbiorowości  w
tym samym miejscu i czasie, np. odczyty, poranki literackie, filmy, apele), quasi-zbiorowe (n.
Masowe,  przekazy  bez  relacji  zwrotnych,  np.  formy  propagandy  wizualnej,  audycje radiowe
nadawane przez radiowęzeł).

Źródło: notatki, Żmigrodzki.

Pytanie  54.  Wypożyczenia  międzybiblioteczne  –  przyczyny,  formy,  perspektywy  rozwoju.
Pierwszy regulamin wypożyczeń międzybibliotecznych: Włochy, 1885 r.
Celem  wypożyczania  międzybibliotecznego  jest  dostarczenie  czytelnikowi  nie  posiadanych  przez
daną  bibliotekę  materiałów  potrzebnych  mu  do  studiów,  prac  naukowych,  literackich,
publicystycznych,  i  urzędowych.  Ma  ono  szczególne  znaczenie  dla  osób  czynnych  zawodowo,
mieszkających lub pracujących z dala od bibliotek naukowych, a zdobywających wykształcenie drogą

studiów  zaocznych.  Wypożyczone  materiały  udostępnia  się  na  miejscu  w  bibliotece
wypożyczającej. Formalnie można wypożyczać materiały z każdej biblioteki krajowej i zagranicznej.
Odmienne są jednak przepisy wewnętrzne poszczególnych bibliotek i w różnym czasie oraz w różny
sposób realizowane są zamówienia.
W  niektórych  krajach  zorganizowano  specjalne  biblioteki  centralne,  nastawione  głownie  na
wypożyczanie  swoich  zbiorów  w  różnej  postaci,  np.  Oddział  Wypożyczeń  Biblioteki  Brytyjskiej
(British Library Lending Division).
W  związku  z  tym,  że  katalogi  centralne  nie  objęły  dotąd  zbiorów  wszystkich  większych  bibliotek
polskich, w wypożyczaniu międzybibliotecznym stosuje się jeszcze tzw. rewers okrężny. Biblioteka
zamierzająca  wypożyczyć  dla  swojego  użytkownika  jakiś  materiał  biblioteczny,  nie  znając  jego
miejsca  przechowywania,  wypełnia  rewers  z  naniesionymi  możliwie  najpełniejszymi  danymi
bibliograficznymi  i  wysyła  go  do  placówki  bibliotecznej,  w  której  zbiorach  można  się  potrzebnego
tytułu  spodziewać.  Jeżeli  go  nie  ma,  rewers  zostaje  przesłany  do  kolejnej  biblioteki  –  krąży,  aż  do
skutku.

Na  świecie  obowiązuje  odpowiednia  konwencja  dot.  wypożyczeń  międzybibliotecznych
przygotowana przez IFLA.
W  Polsce  szczegółowe  zasady  wypożyczania  międzybibliotecznego  ustalono  odpowiednim
zarządzeniem Ministra Kultury i Sztuki z dn. 25 marca 1980 r., które otrzymało podstawę prawną w
Ustawieni  o  bibliotekach  z  9  kwietnia  1968  r.,  a  następnie  w  Ustawie  z  27  czerwca  1997  r.,  która
zastąpiła poprzednią.
Rozwojowi wypożyczeń międzybibliotecznych sprzyja:



tworzenie central krajowych i regionalnych;



specjalizacja bibliotek naukowych;



łączenie bibliotek w sieci;



wyposażenie bibliotek w katalogi centralne;



zorganizowana działalność informacyjno-bibliograficzna;



postęp techniczny: komputery, kserokopiarki.

Przyczyny:



eksplozja informacji;



wzrost liczby publikowanych dokumentów;



problemy z ich magazynowaniem, opracowaniem (czasem bardziej opłaca się jakąś książkę
pożyczyć niż przechowywać);



problemy finansowe bibliotek;



wzrost aspiracji edukacyjnych społeczeństw (

m.in

. duża ilość studentów);



potrzeba szybkiego dostarczenia użytkownikowi materiałów, których biblioteka nie posiada
(potrzeby czytelnicze odbiorcy przerastają możliwości danej biblioteki).

Fomy wypożyczeń międzybibliotecznych:



krajowe – obejmują swym zasięgiem biblioteki danego kraju;



międzynarodowe  –  obejmują  placówki  zagraniczne;  sprawność  wypożyczania  zależy  od
unifikacji  przepisów  i  ich  przestrzegania;  w  wypożyczaniu  międzynarodowym  pośredniczą
centrale narodowe (BN).

Perspektywy rozwoju:



reprografia i nowe środki przekazu wspomagają rozwój wypożyczania międzybibliotecznego
(zdarza się, że biblioteki w trosce o stan swych zbiorów nie chcą ich udostępniać –
alternatywą w takiej sytuacji jest wysłanie kopii, mikrofiszy lub płyty CD);



zastosowanie form reprodukcji jest jedną ze współczesnych tendencji; niestety ograniczane
jest przez prawo autorskie;



wypożyczenia międzybiblioteczne mają dużo wad (

m.in

. długi okres oczekiwania na

zamówione  materiały,  straty  związane  z  zaginięciem  materiałów,  itp.)  –  powodowało  to
niezadowolenie  z  tej  formy  udostępniania.  W  związku  z  tym  od  poł.  lat  50tych  zaczęto
tworzyć  tzw.  służby  dostarczania  dokumentów  (document  supply  services).  Rozwój
techniki  komputerowej,  automatyzacja  bibliotek  i  powstawanie  szerokopasmowych  sieci
informatycznych umożliwiają transmisję danych razem z informacjami wizualnymi. Stało się

to impulsem do dalszego udoskonalania procesu przekazywania informacji tekstowej poprzez
nadanie mu formy tzw. elektronicznego dostarczania dokumentów (EDD

– Electronic

Document Delivery) –funkcjonowanie systemów informacyjno-wyszukiwawczych. Sprzyja
temu także powstawanie baz pełnotekstowych., współkatalogowanie;



mimo wszystko wypożyczenia międzybiblioteczne ciągle mają rację bytu – społeczną rolę
bibliotek musi charakteryzować udostępnianie możliwie najszersze, pełne, satysfakcjonujące
użytkowników.

Żródło: Żmigrodzki, notatki z wykładów, Udostępnianie Lenczkowskiego i materiały z
ogólnokrajowej konferencji (lektura w liście na Udostępnianie)



Główną przyczyną wypożyczeń międzybibliotecznych jest brak określonego dokumentu w

danej bibliotece lub nawet w bibliotekach w danym mieście. Dodatkowo przyczyną powstania
wypożyczeń międzybibliotecznych jest także propagowanie niezwykle cennych oraz rzadko
dostępnych dokumentów lub dokumentów o tematyce specjalistycznej



Wypożyczanie międzybiblioteczne następuje najczęściej w formie wypożyczania reprodukcji

(kserokopii,  reprintów,  mikrofilmów,  mikrofisz  itp.).  Zasadę  tą  stosuje  się  przede  wszystkim  do
dokumentów  wyjątkowo  cennych  jak  stare  druki,  rękopisy  czy  dokumenty  dużych  formatów.  W
wypożyczaniach  międzybibliotecznych  wysyła  się  także  oryginały,  lecz  tego  również  stara  się
unikać, a z powodu częstych problemów ze zniszczeniami lub nawet utratą wypożyczanych w ten
sposób  dokumentów  coraz  więcej  bibliotek  zaczęło  stosować  kaucje  za  wypożyczane  dokumenty.
Dodatkowo  większość  bibliotek  nie  wypożycza  zarówno  czasopism  jak  i  książek  które  posiada
jedynie w jednym egzemplarzu.



Realizacja wypożyczeń międzybibliotecznych następuje dopiero po złożeniu zamówienia za

pośrednictwem odpowiedniego formularza. Obecnie odbywa się to najczęściej za pośrednictwem
drogi elektronicznej. Rzadziej stosuje się już zamówienia za pośrednictwem rewersów.



W dobie coraz częstszej digitalizacji materiałów bibliotecznych mogłoby się wydawać, że

wypożyczenia międzybiblioteczne staną się z czasem zbędne. Sytuacja taka jest jednak niemożliwa,
ponieważ  niektóre  zbiory  nie  tylko  nie  powinny  być  przenoszone  do  formy  elektronicznej,  ale  co
więcej  w  przypadku  digitalizacji  utraciłyby  wiele  istotnych  dla  siebie  cech.  Możliwe,  ze  w
przypadku  nowych  materiałów  więc  wypożyczenia  międzybib.  Rzeczywiście  przestaną  być
potrzebne, to w przypadku zbiorów specjalnych wciąż będą pewnie jedyną formą dostępu do nich.

Pytanie 55. Prawo autorskie a działalność bibliotek.
Elementy charakterystyczne dla polskiego prawa autorskiego:



pojęcie utworu chronionego prawem autorskim – przedmiotem prawa autorskiego jest
każdy utwór (bez względu na rozmiar lub walory) od chwili ustalenia, tj. powstania zdolności
percepcyjnej;



ujęcie treści prawa autorskiego – syntetyczne: twórcy i jego następcy prawnemu przysługuje
bezwzględny monopol korzystania z utworu wszelkimi możliwymi sposobami, o ile ustawa
wyraźnie go w tej wyłączności nie ogranicza (te ograniczenia to np. prawo do korzystania z
utworu w zakresie własnego użytku osobistego lub prawo do użytku publicznego);



intensywna ochrona dóbr osobistych twórcy – uprawnienia twórcy w tym zakresie są
bezterminowe i nie podlegają zrzeczeniu się.

Zasada o dopuszczalności reprodukowania utworu do własnego użytku osobistego nie obejmuje
handlowego wykonywania egzemplarzy na zamówienie.
Z  punktu  widzenia  publicznego  dostępu  do  chronionych  prawem  autorskim  utworów  w  zakresie
interesującym  dla  działalności  bibliotecznej  oraz  centrów  informacji  naukowej  należy  wymienić
przepisy obowiązującego prawa autorskiego:



art. 18 pkt 5: dopuszczalne jest podawanie krótkich streszczeń (informacje o głównych tezach
dzieła  i  ich  konstrukcji)  ogłoszonych  utworów  piśmienniczych;  wymieniony  przepis  daje
podstawę  do  sporządzania  omówień  dzieł  będących  w  obrocie  w  celu  informowania  o  ich
treści;



art. 18 pkt 6: zezwala na rozpowszechnianie wydanych utworów (na różnych nośnikach)
przez wypożyczanie egzemplarzy; dotyczy egzemplarzy legalnie wyprodukowanych (stąd

biorą się wątpliwości w związku z wypożyczeniami międzybibliotecznymi, czasem biblioteki
przesyłają reprodukcję dzieła co jest nielegalne w świetle powyższych przepisów);



art. 19 pkt 2: odnosi się do utworów muzycznych.

Źródło: materiały z ogólnokrajowej konferencji (lektura w liście na Udostępnianie)
A tutaj już jak najbardziej aktualne przepisy prawa autorskiego w konfrontacji z działalnością
bibliotek

;):

http://www.bu.uni.torun.pl/aktual/wystapienie_torun.ppt

Pytanie 56. Badanie procesów udostępniania w ramach nauki o bibliotece.
Badania procesów udostępniania mają służyć ocenie efektywności pracy biblioteki. Stosuje się w nich
dwie metody:



metodę statystyczną;



badań organizacyjnych – teorię obsługi masowej (teoria kolejek).

Prowadzenie ewidencji statystycznej ma znaczenie dla oceny pracy biblioteki. Wyróżniamy:



ewidencję ruchu czytelników;

prowadzi się dwa podstawowe rejestry czytelników:

– rejestr czytelników zapisanych do biblioteki; aktualizowany co roku i wykazujący ile osób
uczęszcza stale do biblioteki;

– rejestr odwiedzin w czytelniach danej biblioteki;
oba wymienione rejestry stanowią podstawę zobrazowania ruchu czytelników w
danej bibliotece w ciągu dnia, tygodnia, miesiąca czy roku.



ewidencję ruchu zbiorów i wykorzystania zbiorów;

ewidencję prowadzi każda komórka udostępniająca materiały:

czytelnia, na podstawie rewersów lub przy wolnym dostępie do półek za pomocą tzw.
współczynnika  wykorzystania  zbiorów  (średnia  liczba  woluminów  materiałów
bibliotecznych  ze  zbioru  podręcznego  wykorzystanych  przez  jednego  czytelnika  w
czasie jego wizyty w czytelni);

wypożyczalnia prowadzi ewidencję obejmującą liczbę wypożyczających czytelników
i wypożyczonych woluminów, najczęściej z podziałem na czytelników i kategorie
piśmiennictwa;

wypożyczalnia  międzybiblioteczna  powinna  dysponować  rejestrem  materiałów
wypożyczonych  do  innych  bibliotek  i  pochodzących  z  innych  bibliotek;  wykazy
ilościowe, tytułowe oraz rzeczowe, prowadzone w wypożyczalni międzybibliotecznej,
mają  duże  znaczenie  dla  kierownictwa  biblioteki  w  ocenie  przydatności  własnych
zbiorów dla użytkowników.

W teorii kolejek bada się strumień zgłoszeń, czas obsługi zgłoszeń oraz regulamin kolejki i pewna
liczbę linii obsługujących jednostki. To wszystko ma na celu usprawnienie pracy biblioteki i jej lepszą
organizację, a co za tym idzie podniesienie zadowolenia użytkowników korzystających z jej zbiorów.
Pani Staniów mówiła na jednym z wykładów, że czasem ilość pracowników nie zależy od wielkości i
zasobności biblioteki, ale od liczby udokumentowanych wypożyczeń. Stąd dla planowania pracy i
organizacji

udostępniania

ważne

są

przeprowadzane

badania.

Pytanie 57. Czynniki wpływające na organizację biblioteki
Organizacja  biblioteki  jako  układ  wzajemnie  powiązanych  ze  sobą,  współzależnych  i
współdziałających elementów (komórek organizacyjnych).
Czynniki wpływające na organizację biblioteki:



zadania biblioteki wypływające z jej misji i funkcji;



wielkość biblioteki (lokal, zbiory, magazyny);



rodzaj i specjalizacja (specyfika) biblioteki oraz profil użytkownika;



dyslokacja (budynek samodzielny – budynek zaadaptowany – pomieszczenie przystosowane);



personel (liczba, kwalifikacja, doświadczenie, motywacje);



wyposażenie biblioteki (komputery, sprzęt AV);



strategia biblioteki;



technologia pracy;



źródła finansowania.

Czynniki warunkujące organizację prac:



typ biblioteki;



typ użytkownika;



charakter, wielkość zbiorów;



potrzeby użytkowników;



lokal;



budżet;



fachowość i liczebność personelu;



kontakty ze środowiskiem;



automatyzacja pracy.

Organizacja toku prac bibliotecznych powinna być dostosowana do cyklu gromadzenia, opracowania i
udostępniania informacji, oraz do gromadzonych zbiorów (wydawnictw zwartych – książek, broszur,
dzieł wielotomowych o przewidzianym terminie zakończenia i wydawnictw poszytowych o wspólnej
paginacji; wydawnictw ciągłych  – czasopism, publikacji nieperiodycznych, wydawnictw seryjnych);
zbiorów  specjalnych-audiowizualnych  np.  inne  meble,  inne  zasady  katalogowania  i  informowania o
zbiorach; ile czego mamy i jak to udostępniamy.
Ważne są również:



specyfika organizacji (np. wielkości i charakteru księgozbioru podręcznego; jak często
powinno się go kontrolować);



normy i standardy biblioteczne – określają typ, rozległość, prawidłowość procesów
bibliotecznych, wymagania dotyczące personelu, itp.;



liczba i charakter komórek organizacyjnych jest uzależniona od wielkości biblioteki;



problemy administrowania i organizacji biblioteki – w dziale kierowanie i administrowanie
biblioteką.

Pytanie 58. Kryteria podziału pracy bibliotecznej i grupowania czynności.
W bibliotekach stosuje się zróżnicowane kryteria podziału pracy bibliotecznej i grupowania czynności
na  różnych  szczeblach  struktury  organizacyjnej,  w  celu  określenia  stałych  obowiązków
poszczególnych  pracowników  i  przeznaczenia  odpowiedniego  miejsca  dla  każdej  grupy  czynności.
Kryteria  te  różnią  się  często  nawet  w  obrębie  jednego  działu  biblioteki.  Przyjęta  powszechnie
klasyfikacja wyróżnia pięć kryteriów:



funkcjonalne – polegające na wyodrębnieniu komórek lub stanowisk pracy zgodnie z
podstawowymi funkcjami bibliotek;



przedmiotu pracy bibliotecznej – polegające na wyodrębnieniu komórek organizacyjnych ze
względu na rodzaj zbiorów i usług biblioteki dla użytkowników, np. dział zbiorów
specjalnych;



użytkownika  –  polegające  na  wyodrębnieniu  komórek  organizacyjnych  ze  względu  na
czynności  związane  z  udostępnianiem  zbiorów  określonym  grupom  osób,  np.  czytelnie  i
wypożyczalnie dla różnych kategorii użytkowników;



procesu lub narzędzi pracy - polegające na organizowaniu agend realizujących jeden proces
pracy;



terytorialne  –  powodujące  wyodrębnienie  komórek  organizacyjnych,  zmierzających  do
zaspokojenia  potrzeb  grup  ludności  lub  określonych  kategorii  czytelników,  np.  z  terenu
dzielnicy miasta.

W organizacji bibliotek publicznych spotykamy wszystkie przedstawione powyżej kryteria podziału i
grupowania elementów pracy bibliotecznej. Przejawiają się one najwyraźniej w schemacie
organizaacyjnym

miejskich

bibliotek

publicznych.

Pytanie  59.  Struktury  organizacyjne  bibliotek:  zasady  tworzenia,  typy,  zalety  i  wady  różnych
struktur, cechy struktury idealnej.
Struktura organizacyjna:



stanowiska pracy;



działy (gromadzenia, opracowania);



oddziały (udostępniania);



sekcje (inwentaryzacji);



pracownie;



filie i agendy.

Tworzenie struktur jest zależne od czynników wpływających na organizację biblioteki i polega na:



przydzieleniu zadań określonym komórkom (ew. powołanie nowych komórek);



określenie zadań cząstkowych wynikających z zadań biblioteki i przydzielenie ich
poszczególnym komórkom;



łączeniu drobnych zadań w zadania złożone;



ustalaniu wzajemnych więzi i stosunków między różnymi komórkami organizacyjnymi;



zapisaniu form organizacji w stosownych dokumentach (statuty, regulaminy, schematy
organizacyjne);



określeniu zakresu zadań i odpowiedzialności kierownictwa poszczególnych jednostek.

Typy struktur organizacyjnych:
– w ujęciu STATYCZNYM – podział biblioteki na jednostki organizacyjne, czyli działy, oddziały,
sekcje, stanowiska pracy; można ją scharakteryzować wg następujących kryteriów:



kryterium więzi organizacyjnych (rodzaj i układ służbowych i funkcjonalnych więzi):



struktura liniowa:

więzi  służbowe  pokrywają  się  z  funkcjonalnymi  –  przełożony  służbowy  jest
równocześnie  przełożonym  funkcjonalnym,  czyli  należy  do  niego  określenie
przedmiotu, następstwa oraz sposobu wykonywania czynności;

stosowana w większości bibliotek publicznych;

zalety: prostota, jasne określenie obszarów kompetencji i odpowiedzialności, łatwość
w koordynowaniu i kontroli, możliwość szybkiego podejmowania decyzji oraz
poczucie pewności i stabilności u przełożonych i podwładnych;

wady: pomijanie zasady specjalizacji, niebezpieczeństwo zbiurokratyzowania
instytucji, wydłużanie kanałów informacyjnych;



struktura funkcjonalna:

przełożony funkcjonalny nadzoruje wykonanie konkretnych zadań, nie jest
przełożonym służbowym;

struktura  organizacyjna  wyłącznie  o  charakterze  funkcjonalnym  nie  jest  zbyt
przydatna  dla  celów  organizacji  bibliotek,  ponieważ  powoduje  nakładanie  się  i
krzyżowanie  uprawnień  decyzyjnych  oraz  odpowiedzialności;  in.  wady:
niebezpieczeństwo nadmiernej specjalizacji i niejednolitości kierowania;

zalety: kompetentne podejmowanie decyzji oraz skrócenie dróg przesyłania służącej
decyzjom informacji;

elementy tej struktury spotyka się w bibliotekach publicznych (np. dział instrukcyjno-
metodyczny);



struktura sztabowa:

zadanie  przełożonych  funkcjonalnych  spełniają  specjalne  zespoły  podlegające
służbowo  i  merytorycznie  odpowiednim,  ale  służbowo  niezależnym  organom
funkcjonalnym na niższym stopniu hierarchii;

zalety: fachowe przygotowanie i szybkość w podejmowaniu decyzji, jedność
kierowania;

wady: traktowanie „sztabu” jako alternatywy wobec całości prowadzonej organizacji
oraz możliwość jego funkcjonowania w roli nieformalnej władzy;

komórki sztabowe spotyka się głównie w większych bibliotekach; nie mają one
jednak prawa do samodzielnego wydawania jakichkolwiek zarządzeń;



struktura techniczna:

rozluźnienie więzi służbowych i funkcjonalnych;

działanie w ramach podzielonych obowiązków i zasad współpracy (chodzi zwykle o
czynności cyklicznie powtarzające się, np. podczas akcesjonowania książek) – w
dziale a nie w całej bibliotece;



kryterium rozpiętości i zasięgu kierowania (typizacja wg liczby szczebli kierowania):



struktura płaska:

niewiele szczebli, większa rozpiętość (duża liczba pracowników podlega
bezpośrednio kierownikowi danego szczebla);

wada: podporządkowanie dyrektorowi biblioteki zbyt wielu agend;



struktura smukła:

wiele szczebli kierowania, mała rozpiętość;

niebezpieczeństwo „oddalania się” kierowników od podwładnych;

stosowana gł. w dużych bibliotekach miejskich i wojewódzkich, aczkolwiek przeważa
typ mieszany;



kryterium sposobu wyodrębniania komórek organizacyjnych:



struktura funkcyjna:

wyodrębnianie komórek na podstawie wykonywanych czynności (np. dział
gromadzenia);



struktura przedmiotowa:

podstawą podziału są: przedmiot czynności i rodzaj obsługiwanych zbiorów –
kolekcja dziedzinowe (np. z języków obcych, literatury pięknej, itp.);

w każdej polskiej bibliotece można wyróżnić elementy obydwu powyższych struktur;



struktura podmiotowa:

o wyodrębnieniu działu decyduje nośnik, czyli forma wydawnicza dokumentu
(normy, patenty, zbiory specjalne);



kryterium rozczłonkowania zespołów ludzkich (hierarchii organizacyjnej), bardzo złożone:

jako czynniki uwzględniane są:



przestrzeń;



czas;



cechy osobiste członków zespołu;



technologia pracy;



tworzywo pracy (narzędzia pracy);



cel końcowy instytucji;



elementy kręgu zewnętrznego;



pilność załatwiania spraw;



historyczne ukształtowanie;

– w ujęciu DYNAMICZNYM – układ i przebieg wszystkich czynności w czasie i przestrzeni, w
ramach statycznej struktury organizacji. Kategorie charakteryzujące tą strukturę:



funkcje (np. kierowania, gromadzenia) i związane z tym czynności;

wyróżnia się funkcje:



podstawowe – dotyczące bezpośrednio realizowania celu „zewnętrznego”
(udostępnianie zbiorów);



regulacyjne  –  formułowanie  celów  działania,  planowanie,  organizowanie
struktur  statycznych  i  ich  kontrolowanie  (widoczne  w  organizacji  każdej
biblioteki);   skupione  w  ręku  dyrektora  lub  podzielone  między  niego  i
odpowiednią komórkę sztabową;



pomocnicze  –  nie  służą  bezpośrednio  realizacji  celów  zewnętrznych, jednak
bez  nich  funkcje  podstawowe  nie  mogłyby  być  spełnione  (gromadzenie,
opracowanie, przechowywanie zbiorów, księgowość);

każdą funkcję można dalej podzielić na czynniki pierwsze tj. działania jednoosobowe
absorbujące  –  w  każdym  przypadku  inny  –  zestaw  wrodzonych  lub  nabytych  cech
umysłu  i  ciała  wykonawców,  ich  nawyków  i  umiejętności  (np.  gromadzenie  –
czynności: kwerenda, zamówienie, ewidencja);



obowiązki i uprawnienia decyzyjne;

wynikają z przepisów prawnych oraz ogólnych zasad organizacji i kierowania;

zakres obowiązków zależy od wielkości biblioteki;

szczegółowych wskazań należy szukać w statutach, regulaminach bibliotecznych oraz
publikacjach dotyczących kierowania i zarządzania biblioteką;

przełożony i podwładni ponoszą odpowiedzialność za swoje obowiązki w granicach
uprawnień do decyzji o sposobie ich wykonania;



przepływ rzeczy i informacji – jego odpowiednikiem w teorii organizacji rozumianej
dynamicznie są przebiegi organizacyjne (patrz niżej);



przebiegi organizacyjne:

przebieg dotyczy czynności nie w jednej lecz w kilku komórkach organizacyjnych –
przetwarzanie dokumentu lub informacji w różnych działach biblioteki.

Cechy dobrej struktury organizacyjnej placówki bibliotecznej:



biblioteka nie powinna być zbyt „smukła”;



działy biblioteki powinny być równorzędne względem siebie;



należy określić kompetencje i odpowiedzialność poszczególnych pracowników;



trzeba przeprowadzić rozgraniczenie personalne (przydział konkretnych osób do zadań).

Pytanie 60. Administracja biblioteki
Termin „administracja” jest rozumiany wieloznacznie. Najczęściej identyfikuje się go z:



kierowaniem i zarządzaniem;



organizowaniem;



jednostką administracyjną wykonującą funkcje administracyjne;



funkcją zespołową i czynnościami indywidualnymi kierowników.

Administrację  utożsamia  się  zazwyczaj  z  kierowaniem  i  zarządzaniem.  Za  podmiot  kierowania
uważa  się  kierownika  (całej  biblioteki,  poszczególnych  działów,  administracyjnego).  Realizacja  i
zakres  poszczególnych  funkcji  w  bibliotekach  łączą  się  z  ich  wielkością,  zadaniami,  strukturą
organizacyjną, warunkami lokalowymi, wyposażeniem, liczebnością personelu. Wszędzie kierowanie
musi opierać się na trwałych podstawach, do których zalicza się kompetencje, zdolności organizacyjne
i predyspozycje psychiczne.
Istota kierowania sprowadza się do czterech funkcji, zgodnie z koncepcją H.A. Fayola:



przewidywania (planowania) – przewidywanie kształtowania się zewnętrznych i
wewnętrznych warunków działania biblioteki;



organizowania – projektowanie struktury organizacyjnej, precyzowanie warunków oraz taki
dobór ludzi i środków, aby biblioteka realizowała swoje cele i zadania;



motywowania – przekonanie pracowników biblioteki i zachęta do działania zgodnego z wolą
kierującego; można to osiągnąć za pomocą bodźców materialnych, np. premii lub przez
pochwały i obiektywizm w ocenie pracowników;



kontrolowania – porównywanie osiągniętych wyników do przyjętych założeń (kontrola
wyników pracy jest warunkiem sprawnego funkcjonowania biblioteki)

Źródło: Żmigrodzki

Pytanie 63. Historyczne etapy budownictwa bibliotecznego



STAROŻYTNOŚĆ

Sale mieszczące zbiory służące czytelnikom i bibliotekarzom, miejsce zebrań i posiedzeń. Oddzielny
magazyn i czytelnia.



ŚREDNIOWIECZE

Biblioteki  kościelne  znajdowały  się  w  wieżach  kościelnych  nad  zakrystiami,  w  refektarzach.  W
klasztorach  biblioteka  i  skryptorium  znajdowały  się  w  osobnych  pomieszczeniach.  Książki  były
bardzo cenne dlatego przytwierdzano je do pulpitów łańcuchami.



RENESANS I BAROK

Biblioteki salowe, regały początkowo prostopadłe do ścian, potem na ścianach. Reprezentacyjne sale,
które mieściły też zbiory muzealne i dzieła sztuki, kosztowne meble.



XVIII W

Utrzymanie  wzroku  bibliotek  salowych,  wzrost  dostępu  do  księgozbioru  (obniżenie  mebli).  W
bibliotekach uniwersyteckich oddzielna wypożyczalnia.
1737 r. Getynga – wypożyczalnia
1816  r.  Leopoldo  Della  Santa  wydał  we  Florencji  książkę  O  budowie  i  prowadzeniu  uniwersalnej
biblioteki publicznej. Zasada trójdzielności:



Wyodrębnienie pomieszczenia na książki (magazyn)



Miejsce dla czytelników (czytelnia)



Miejsce dla bibliotekarzy (pracownia)

Rozwinięciem zasad Della Santy były 4 prawa budownictwa bibliotecznego, obowiązujące do lat 30
XX w.



Nie krzyżujących się dróg książki, bibliotekarza i użytkownika ( zastosowanie: Paul
Schwenke 1908 r. Biblioteka Królewska w Berlinie)



Potrójna dostępność magazynu ( z pracowni, wypożyczalni i czytelni – prosta droga, Georg
Lech)



Jednego poziomu (agendy świadczące usługi czytelnikom umieszczone na jednym piętrze)



Organizowane rozbudowy ( możliwość rozbudowy w pionie i poziomie, nieograniczona
budowa)

Wprowadzenie norm wytrzymałości stropów, powierzchni, odległości

Wyodrębnienie w czytelni księgozbioru podręcznego ( Johann Wilhelm Ridler 1829 r.
Biblioteka Uniwersytetu Wiedeńskiego)

Organizowanie wielkich czytelni o zróżnicowanych kształtach w nowych bibliotekach
uniwersyteckich



Antonio Panizzi 1859 – okrągła czytelnia w bibliotece British Council



Czytelnia półkolista ( Biblioteka Uniwersytecka w Lipsku 1891)



Czytelnie prostokątne ( Biblioteka Królewska w Berlinie 1903-1914)



Zmiany w konstrukcji magazynów bibliotecznych

Antonio Panizzi – magazyny o niskich, ale licznych kondygnacjach np. Biblioteka
Jagiellońska

Zwarte samonośne konstrukcje stalowe, konstrukcje oddzielone kratownicami
zastępującymi stropy ( Biblioteka Uniwersytecka w Halle i Warszawie)



Krytyka zasady trójdzielności na skutek zróżnicowania zbiorów, rozszerzenia
usług (wolny dostęp), funkcji bibliotek i potrzeb zmian w ich organizacji



1933 USA – zasada zmienności układów konstrukcyjnych w budownictwie
bibliotecznym



Funkcjonalność



Metoda konstrukcji modularnej, szkieletowej (bez ścian nośnych np.
1936 aneks Biblioteki Kongresu)



Budownictwo bibliotek po II wojnie światowej



Przestrzeganie

zasad:

funkcjonalności,

ekonomiczności, kosztów budowy, eksploatacji,
możliwość dalszej rozbudowy



Potrzeba planowania pomieszczeń specjalnych:
reprograficznych, komputerowych i imprezowych



Zalecenia sformułowane w latach 80 XX w.



Ekonomika



Długość  dojścia  do  biblioteki  nie
powinna  przekraczać  1  km  (15  min)
biblioteki  naukowe  blisko  ośrodków
naukowych



Położenie  w  zabudowie  miejskiej
(utrzymanie  wysokości,  odstępy,
ochrona  przed  wiatrem,  najlepiej
zadrzewiony  –  stabilizuje  temp.  i
wilgotność  w  lecie,  chroni  przed
hałasem i pyłem



Najlepsze

budynki

poziome

dziedzińcami

wewnętrznymi

kształcie liter: T, L, V



Wolny

dostęp

–

zwiększenie

powierzchni i kosztów inwestycji

Pytanie 64 Współczesne zasady budownictwa bibliotecznego



Mniejsza powierzchnia magazynowa – coraz więcej druków elektronicznych



Mniejsza powierzchnia czytelniana – dostęp do zbiorów z domowych komputerów



Bardzo ważna estetyka oraz śmiałe i ciekawe rozwiązania



Metraż nie mniejszy niż 1000 m2



Biblioteki programowo bezpłatne



Dostosowanie do potrzeb osób niepełnosprawnych

Pytanie 65. Wyposażenie bibliotek dawniej i dziś.

Odpowiednie wyposażenie bibliotek to podstawowy warunek prawidłowej działalności bi-blioteki. W
związku  z  tym  wykształciła  się  odrębna  specjalizacja,  która  obejmuje  wiedzę     o  zasadach
budownictwa i wyposażenia bibliotek (m. in. konstrukcji oraz produkcji wszelkie-go sprzętu).
Na wyposażenie bibliotek składa się sprzęt oraz zespół urządzeń towarzyszących.
1. Sprzęt:
A) dawniej – średniowiecze: do XIII wieku księgi w bibliotekach układano na półkach w

zamykanych

szafach (armaria)

. W wieku XIV pojawia się nowy sprzęt biblioteczny - lectrinum albo pulpitum, czyli

pulpit  z  pochyłą  przykrywą,  na  której  kładziono  książki.  Biblioteki  przymocowywały  księgi
łańcuchami  do  pulpitów,  dość  mocnych  i  wystarczająco  długich,  aby  umożliwić  wygodne  czytanie;
łańcuch przytwierdzano jednym końcem do dolnego lub górnego brzegu okładki, a drugim - do sztaby
umieszczonej nad lub pod pulpitem. Tak zabezpieczone księgi mogły być odpinane za pomocą klucza.
Zwyczaj ten przechował się w bibliotekach do XVI w.
B) obecnie

a. meble – regały na książki, szafki (dawniej, do II poł. XIX w. - drewniane szafy i re-gały

biblioteczne; współcześnie – regały metalowe z ruchomymi półkami), skrzynki, bloki
katalogowe, lady stoły, krzesła, wózki do przewożenia książek i czasopism;

b. pomoce biblioteczne – pulpity czytelnicze, nosidła do książek (dawniej), zastawki i podstawki

do  książek,  które  podtrzymują  je  w  odpowiedniej  pozycji,  przegródki  działowe,  pudła
kartonowe,  skrzynki  na  kartoteki  ewidencyjno-rejestracyjne,  teczki  i  skoroszyty  na
niekompletne i nie  oprawione  czasopisma,  normy,  patenty,  pojemniki  na  mikrofilmy  i  inne
materiały.

c. aparatura biblioteczna

dawniej – mechaniczne rejestratory wypożyczeń (rejestrator stemplujący karty

czytelnika i książek systemu Browne oraz termorejestrator, wytłaczający daty
wypożyczeń i sygnatury na gorąco w kartach z tworzywa), fotorejestrator na taśmę
filmową i autorejestrator magnetofonowy.

współcześnie – kamery mikrofilmowe i mikrofiszowe; czytniki do mikrodoku-

mentów łącznie z czytnikokopiarkami; kopiarki do kopiowania kart katalogo-wych
metodą  szblonową  lub  kserograficzną;  kserograficzne  i  laserowe  kopiar-ki
dokumentów;  powielacze  offsetowe  i  inne  maszyny  drukujące;  rzutniki  do
przezroczy;  kamery  i  projektory  filmowe  oraz  aparaty  fotograficzne;  gramofo-ny,
magnetofony,  magnetowidy,  wideokamery,  odtwarzacze  do  płyt  CD,  kom-putery,
drukarki;  aparatura  telekomunikacyjna  (telefony,  teleks,  telefaks);  laminator,
urządzenia do odkwaszania papieru książkowego i do czyszczenia książek; maszyny
introligatorskie; maszyny do pisania, liczenia; mumeratory, datowniki.

2. Mechaniczne urządzenia transportu wewnętrznego

a. środki transportu pionowego – windy dla pracowników i czytelników oraz do materiałów

bibliotecznych, schody ruchome;

b. środki transportu poziomego – przenośniki taśmowe, łańcuchowe i linowe;
c. regały do magazynowania zwartego – kompaktowe lub przesuwne.

3.  Techniczne  środki  zabezpieczające  –  stosuje  się  je  ze  względu  na  rozszerzające  się  stosowanie
wolnego  dostępu  do  zbiorów.  Są  to:  zwierciadła,  kamery  telewizyjne,  czujniki  magnetyczne,
elektroniczne automaty rejestrujące wypożyczenia bez udziału bibliotekarza.

Pytanie  66.  współpraca  bibliotek-  cel,  typologia,  rodzaje,  tendencje  w  kraju  i  na  świecie,
przykłady

Cel wspólpracy bibliotek



jednolita  polityka  informacyjna,  obejmująca  biblioteki  różnych  typów  oraz  stosujące  różne
zintegrowane  systemy  biblioteczne  (unifikacja  danych)  tworzenie  katalogów  regionalnych  i
centralnych,  bibliotek  wirtualnych  i  pełnotekstowych  baz  danych,  w  których  odrębności

organizacyjne pomiędzy poszczególnymi bibliotekami stają się dla docelowego użytkownika
zupełnie niewidoczne.



zapewnienie coraz szerszego dostępu przez sieć komputerową do naukowych zasobów
informacyjnych, w tym do baz abstraktowych i pełnotekstowych



gwarantuje wymianę doświadczeń



eliminuje powielanie błędów oraz podejmowanie nietrafnych decyzji



rozpowszechnia dobre i skuteczne metody pracy



pozwala efektywnie operować informacją



integruje środowisko tak, aby umacniało się poczucie jedności celów, współzależności i
tożsamości



stwarza możliwość doskonalenia zawodowego

Formy współpracy bibliotek:



prowadzenie wypożyczeń i wymiany międzybibliotecznej krajowej i zagranicznej



współpraca  z  innymi  bibliotekami  naukowymi  w  tworzeniu  bibliograficznych  baz  danych  o
zasięgu krajowym (np. Biblioteka Główna Politechniki Śląskiej- SYMPO i BAZTECH-"Bazy
danych  o  zawartości  polskich  czasopism  technicznych"  tworzonej  przez  20  bibliotek
akademickich i ośrodków inte.)



udział w krajowych konsorcjach bibliotek naukowych celem umożliwienia czytelnikom
dostępu poprzez internet do zagranicznych pełnotekstowych baz czasopism elektronicznych.



Współpraca

regionalna

dotyczy

głównie:

1. porozumienia rektorów i dyrektorów bibliotek uczelnianych danego województwa o
wzajemnym wypożyczaniu na zewnątrz książek studentom i pracownikom uczelni
państwowych

tego

regionu

2. przekazywania informacji o aktualnie prenumerowanych czasopismach zagranicznych
przez biblioteki naukowe, celem

m.in

. oszczędności przy zamawianiu i prenumeracie

czasopism  zagranicznych  oraz  umieszczania  danych  o  lokalizacji  tychże  czasopism  w
holdingach,  tj.  opcjach  znajdujących  się  w  programach  niektórych  posiadanych  przez
Bibliotekę baz zagranicznych na CD-ROMach.



współpraca  przy  wspolnych  projektach  np.  przy  tworzeniu  ogólnopolskiego  systemu
bibliografii  terytorialnych  W  tworzeniu  bibliografii  regionalnych  wojewodzka  biblioteka
publiczna wspolpracuje z powiatowymi bibliotekami publicznymi z danego regionu



Konferencje organizowane przez biblioteki
użyczanie sobie sprzętu lub ekspertów, konserwowanie czy zabezpieczanie książek dla
zaprzyjaźnionej

biblioteki

(NZB,

dygitalizacja,

odkwaszanie

papieru)

Bliska współpraca bibliotek może nie tylko znacznie poprawić jakość obsługi czytelników, ale także
znacznie obniżyć koszty utrzymania bibliotek i wprowadzania w nich innowacji. Chodzi tu nie tylko o
współkatalogowanie  zbiorów  (projekt  NUKat),  racjonalizację  zakupów,  uczestnictwo  w
ogólnopolskich  konsorcjach  czasopism  on-line,  współfinansowanie  utrzymania  systemów
komputerowych,  ale  także  inne  przedsięwzięcia,  np.  w  zakresie  ochrony  Narodowego  Zasobu
Bibliotecznego.


Przykłady współpracy bibliotek:
Narodowy  Uniwersalny  Katalog  Centralny  NUKAT  -  to

katalog

centralny polskich

bibliotek

naukowych  i  akademickich  tworzony  metodą  współkatalogowania.  Oznacza  to,  że  każdy  opis
dokumentu  jest  tworzony  tylko  raz  w  bazie  NUKAT  i  kopiowany  do  katalogów  lokalnych.  We
współkatalogowaniu  w  NUKAT  uczestniczy  ponad  900  bibliotekarzy  z  58  bibliotek.  Zawartość
katalogu NUKAT stanowią rekordy bibliograficzne oraz rekordy kartoteki haseł wzorcowych. Oprócz
rekordów  wprowadzanych  na  bieżąco  NUKAT  zawiera  wszystkie  rekordy  bibliograficzne  z
Centralnego Katalogu Czasopism (dawne CKTCz) i wszystkie rekordy haseł wzorcowych z Centralnej
Kartoteki Haseł Wzorcowych.
Zadaniem Narodowego Uniwersalnego Katalogu Centralnego jest:



dostarczenie informacji o dokumentach i miejscu ich przechowywania



udostępnienie do kopiowania katalogom lokalnym gotowych rekordów kartoteki haseł
wzorcowych i rekordów bibliograficznych



usprawnienie i przyspieszenie katalogowania poprzez eliminowanie przypadków dublowania
wykonywanej pracy

Współpraca ta przebiega równolegle w dwóch obszarach.
1.Współpraca w zakresie tworzenia języka haseł przedmiotowych (jhp) KABA
KABA  (Katalogi  Automatyczne  Bibliotek  Akademickich)  system  języka  haseł  przedmiotowych,
powstały  w  wyniku  inicjatywy

Bibliotekę Uniwersytetu Warszawskiego

na początku lat 90-tych.

Katalog jest zorganizowany w postaci kartoteki wzorcowej i stosowany przez biblioteki używające
system biblioteczny

VTLS

(Virginia Tech Library System). To język informacyjno-wyszukiwawczy.

2. Współpraca w zakresie opracowania rzeczowego druków zwartych w jhp KABA w ramach
NUKAT pozwala na
-przyspieszenie

we wszystkich współpracujących bibliotekach bieżącego katalogowania

przedmiotowego
-możliwość  wykorzystania  oraz  kopiowania  do  katalogów  lokalnych  wszystkich  potrzebnych
rekordów  haseł  wzorcowych  oraz  rozwiniętych  haseł  przedmiotowych,  niezależnie  od  tego,  która  z
bibliotek je utworzyła
-zapewnienie jednolitości oraz spójności danych w katalogach lokalnych
KaRo  (Katalog  Rozproszony  Bibliotek  Polskich)  jest

wyszukiwarką

korzystającą z protokołu

Z39.50

. Pozwala na dostęp do informacji o zasobach wielu polskich

bibliotek

i ułatwia wyszukanie

interesujących publikacji lub

opisów bibliograficznych

. KaRo należy traktować jako narzędzie

uzupełniające polski centralny katalog

NUKAT

SUBITO jest serwisem online umożliwiającym przeszukiwanie katalogów tytułów czasopism w
bibliotekach zagranicznych oraz elektroniczne zamawianie kopii artykułów i ich szybkie dostarczanie.
System tworzy:



26 bibliotek niemieckich;



2 centralne biblioteki specjalistyczne z Austrii ( Medizinische Universität Wien,
Universitätsbibliothek, Österreichische Zentralbibliothek für Physik, Wien);



1 biblioteka uniwersytecka ze Szwajcarii (Edgenössiche Technische Hochschule Zürich).

System  Horizon  jest  nowoczesnym  systemem  bibliotecznym  ułatwiającym  pracę  bibliotekarzy  i
obsługę czytelników. Automatyzuje prace związane z gromadzeniem i katalogowaniem dokumentów,
śledzeniem  wpływów  wydawnictw  ciągłych,  wyszukiwaniem  i  udostępnianiem  książek,  generuje
różne dane statystyczne i raporty.
projekt Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowe (WBC) Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa jest wspólną
inicjatywą  poznańskiego  środowiska  akademickiego.  Uczestnikami  projektu  są biblioteki  naukowe i
publiczne Poznania. Naczelnym założeniem WBC jest stworzenie dostępu przez internet do czterech
typów  zasobów:  edukacyjnego  (skrypty,  podręczniki  i  monografie  naukowe);  dziedzictwa
kulturowego  (wybrane  zabytki  piśmiennictwa  znajdujące  się  w  bibliotekach  poznańskich);
regionaliów (piśmiennictwo dotyczące Poznania i Wielkopolski); muzykaliów (nuty i piśmiennictwo
związane z muzyką).

Współpraca  bibliotek  medycznych  w  ramach  DC  WHO/Europe-  sieć  bibliotek  medycznych
działających  jako  Centra  Dokumentacji  Światowej  Organizacji  Zdrowia  w  Europie  (DC
WHO/Europe).
Poznańskie  Centrum  Superkomputerowo-Sieciowe   przykładem  realizowanej  współpracy-  PCSS  dla
całego  środowiska  kupuje  bazy  danych  stanowiące  przedmiot  zainteresowania  wszystkich  bibliotek
miasta (

m.in

. 6 serii Current Contens oraz SCI). W ten sposób taniej – dzięki prowadzonym w imieniu

środowiska negocjacjom – biblioteki poznańskie mają 24-godzinny dostęp do tych baz. Przy tym ich
obsługą zajmują się pracownicy PCSS, co znowu czyni tańszym funkcjonowanie bibliotek, a obsługę
użytkowników sprawniejszą.

Poznańska Fundacja Bibliotek Naukowych

Pytanie  68.  Standaryzacja  pracy  bibliotecznej  –  cel,  zasięg,  zakres,  organizacja,  korzyści  i
ograniczenia.
STANDARYZACJA – ustalanie standardów, wprowadzanie jednolitych norm, zasad, jakim powinny
odpowiadać  przedmioty,  materiały  i  czynności,  objęte  zakresem  różnych  kierunków  działalności
ludzkiej; inaczej normalizacja.
CEL: ujednolicanie; stworzenie możliwości współpracy międzybibliotecznej; optymalizacja  działań w
bibliotece; stworzenie mechanizmów i narzędzi kontroli.
ZASIĘG – międzynarodowy, narodowy, regionalny
ZAKRES:
Zakresy ilościowe – zbiory, lokal, kadry, budżet, wyposażenie.
Zakresy jakościowe – standardy osiągnięć informacyjnych.
ORGANIZACJE, ustalające standardy: ISO, IFLA, UNESCO, krajowe stowarzyszenia bibliotekarzy i
pracowników informacji, biblioteki narodowe.
KORZYŚCI:

- gwarantowanie odpowiednio wysokiej jakości usług

-   ułatwienie użytkownikowi korzystania z systemu
-   podnoszenie efektywności funkcjonowania biblioteki
-   ułatwianie współpracy międzybibliotecznej
-   ułatwianie kształcenia i szkolenia personelu
-   ułatwianie zakładania nowych bibliotek i modernizacja już istniejących.
OGRANICZENIA/ problemy:



odmienne zasady organizacji, funkcjonowania;



standardy mają charakter zaleceń, nie obligatoryjnych zarządzeń;



różnice między bibliotekami (często tych samych typów);



wymagają dużego nakładu pracy środowisk zawodowych oraz współpracy teoretyków z

praktykami;



powinny być często aktualizowane oraz polecane do realizacji przez ministerstwa, kuratoria,

inne instytucje nadrzędne.

Źródła: notatki z wykładów + Bibliotekarstwo. Pod red. Z. Żmigrodzkiego, Warszawa 1998.

Pytanie 69. Przykłady standardów ilościowych i jakościowych dla różnych typów bibliotek

1. Standardy ilościowe mogą dotyczyć:
a) funkcji i zadań bibliotek
b) elementów organizacji bibliotek takich jak:
- personel- rodzaj i ilość etatów
- wielkość i przeznaczenie pomieszczeń bibliotecznych
- rodzaj i ilość zbiorów
- niezbędne wyposażenie, sprzęt techniczny oraz komputerowy
- budżet- jego wielkość i sposób obliczania
2. Standardy jakościowe dotyczą:
- osiągnięć informacyjnych bibliotek
- jakości pracy bibliotek
- jakości rozwoju bibliotek
- rozwój i kształcenie się pracowników bibliotek
Przykłady standardów dla bibliotek szkolnych:
Standardy dotyczące gromadzenia zbiorów w stanie Massachussets

Liczba uczniów w
szkole

Książki (drukowane)
(70% z datą nie poźniejszą
niż 10 lat wstecz)

Czasopisma oprawione i w
formie elektronicznej

Dokumenty
niepiśmienne (kasety
wideo,

CD-romy,

programy
komputerowe itp.)

mniej niż 400

20 tytułów na ucznia

50 tytułów

Łącznie ok.1% liczby
dokumentów
drukowanych

401-800

22 tytuły na ucznia

75 tytułów

ponad 800

24 tytuły na ucznia

100 tytułów

Standardy wyposażenia w stanowiska komputerowe w stanie Massachussets
Liczba uczniów w szkole
Liczba stanowisk komputerowych w bibliotece
mniej niż 400
Przynajmniej 8
401-800
Przynajmniej 16
ponad 800
Przynajmniej 20

Standardy zatrudnienia w stanie Washington

Liczba uczniów w szkole
Liczba etatów w bibliotece
100-150
0,5 bibliotekarz dypl., 0,5 bibliotekarz
151-250
0,5 bibliotekarz dypl., 1 bibliotekarz
251-450
1 bibliotekarz dypl., 1 bibliotekarz
451-600
1 bibliotekarz dypl., 1,5 bibliotekarz
601-800
1,5 bibliotekarz dypl., 1,5 bibliotekarz
801-1000

1,5 bibliotekarz dypl., 2 bibliotekarzy
1001-1200
2 bibliotekarzy dypl., 2 bibliotekarzy
1201-1800
2 bibliotekarzy dypl., 3 bibliotekarzy

Przykłady  standardów  dla  bibliotek  publicznych(standardy  dla  bibliotek  publicznych  często  się
zmieniają i mają charakter międzynarodowy):
1. Powierzchnia biblioteczna:
Na  jednego  mieszkańca  w  bibliotece  powinno  przypadać  0,56  m2  powierzchni  -  wskaźnik  IFLA
(wykorzystano standardy bibliotek w USA i Kanadzie). W Polsce wskaźnik powierzchni bibliotecznej
na jednego mieszkańca wynosi 0,24 m2.
2.Zasoby biblioteczne:
-Na jednego mieszkańca powinno przypadać 1,5-2,5 książek.
3.Wyposażenie w stanowiska komputerowe:
Wskaźnik IFLA w odniesieniu do komputerów przeznaczonych do bezpośredniego korzystania przez
użytkowników bibliotek wynosi jedno stanowisko na 5000 mieszkańców.
4.Zatrudnienie:
IFLA  zaleca  przyjęcie  wskaźnika  -  jeden  pracownik  na  pełnym  etacie  na  2500  mieszkańców.
Zalecenia  IFLA  proponują,  aby  1/3  personelu  posiadała  kwalifikacje  bibliotekarskie.

Przykłady standardów dla bibliotek pedagogicznych:
1.Rozwój zawodowy

standardy i wskaźniki do obszaru: Rozwój zawodowy nauczycieli

Wymienione  powyżej  przykłady  są  tylko  przykładowe  J.Standardy  biblioteczne  mają  charakter
zaleceń a nie nakazów. Poszczególne biblioteki same decydują czy z nich korzystać czy nie i w jakim
stopniu.  Każda  biblioteka  może  wypracować  własne  standardy  oparte  na  międzynarodowych,
narodowych  bądź  regionalnych  zaleceniach.  Standardy  mają  pomóc  w  organizacji  i  zarządzaniu
bibliotekami.  Dzięki  nim  można  ustalić  najkorzystniejsze  czynniki  wpływające  na  sprawne
funkcjonowanie

bibliotek.

Pytanie  70.  Polskie  i  międzynarodowe  organizacje  skupiające  bibliotekarzy.  Inne  organizacje
wspierające działalność bibliotek i bibliotekarzy.
Organizacje zawodowe bibliotekarzy:

a. Międzynarodowe :

IFLA – Międzynarodowa Federacja Stowarzyszeń Bibliotekarskich ( 1927)

FID – Międzynarodowa Federacja Dokumentacji ( w 1885 Międzynarodowy Instytut

Bibliograficzny) – ta instytucja była już omawiana w pytaniach do egzaminu z
bibliografii z prof. Sadowską J

IASL – International Association of School Librarianship

IRA – International Reading Association

b. Polskie:

Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich (1917)

Polskie Towarzystwo Czytelnicze (1992)

Polskie Towarzystwo Bibliologiczne (1989)

Konferencja Dyrektorów Bibliotek Szkół Wyższych (1997)

Towarzystwo Nauczycieli Bibliotekarzy Szkół Polskich 1992)

Fundacja Pomocy Bibliotekom Polskim (1990)

Polskie Towarzystwo Informacji Naukowej (1992)

Polski Związek Bibliotek (1999)

Federacja Bibliotek Kościelnych – FIDES (1991)

Polskie Bractwo Kawalerów Gutenberga (1995)

Koła przyjaciół bibliotek J

[w nawiasach podano daty powstania instytucji]

Teraz charakterystyka poszczególnych i niektórych instytucji J
Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich



Stowarzyszenie, które gromadzi bibliotekarzy z różnych dziedzin bibliotekarskich



Skupia bibliotekarzy z Bibliotek Publicznych – jest ich ok. 9 tys.



W jej obrębie działają sekcje



Wydawca 5 czasopism bibliotekarskich - ,,Bibliotekarz”, ,,Poradnik Bibliotekarza” , ,,

Przegląd Biblioteczny” , ,, Zagadnienia Informacji Naukowej” ,,Biuletyn SBP”



Wydawca książek w kilku seriach, np. seria Nauka – Dydaktyka- Praktyka



Raz do roku przyznaje nagrodę im. A. Łysakowskiego za szczególne osiągnięcia w

krzewieniu wiedzy, co 2 lata nagroda Młodych SBP za prace magisterskie J



8 maja – Dzień Bibliotekarza i Bibliotek



Stworzono komputerową bazę bibliotek – informacje o nich z całego kraju



8-15 maja Tydzień Bibliotek

Polskie Towarzystwo Czytelnicze



Liczy 250 członków, dominują ludzie z bibliotek publicznych, ale są także wydawcy i

księgarze.



Zadanie: krzewienie czytelnictwa, badania czytelnicze, organizowanie konferencji,

seminariów, wystaw.



Zlokalizowane w bibliotekach publicznych dużych miast

Polskie Towarzystwo Bibliologiczne



Działa w oddziałach przy uczelniach



Organizuje 3-4 spotkania z referatami do roku



Należy nadmienić, że oddział tego Towarzystwa znajduje się u nas w IINi B J

Konferencja Dyrektorów Bibliotek Szkół Wyższych



reprezentacja bibliotek przy szkołach wyższych (BUWr)



dyrektorzy współpracują z rektorami

Fundacja Pomocy Bibliotekom Polskim



gromadzenie i nieodpłatne przekazywanie dokumentów bibliotekom ( najbardziej

potrzebującym)

Polskie Towarzystwo Informacji Naukowej



zrzesza pracowników i użytkowników Informacji Naukowej



zadanie : rozwijanie teorii i doskonalenie praktyki Inf. Nauk.

Polski Związek Bibliotek



zrzesza Biblioteki Publiczne



zadania : organizacja szkoleń, zebrań informacyjnych



wspieranie rozwoju bibliotek publicznych

Federacja Bibliotek Kościelnych - FIDES



zachęcenie do współpracy bibliotek kościelnych, klasztornych, seminaryjnych i diecezjalnych

często z bogatymi, ale zaniedbanymi zbiorami



działa katalog centralny FIDES – baza danych

Koła Przyjaciół Biblioteki są tworzone przez samych użytkowników
Towarzystwo Nauczycieli Bibliotekarzy Szkół Polskich



skupia nauczycieli – bibliotekarzy



ma główną siedzibę w Warszawie



wydaje periodyk informacyjny KABSA



zadanie : integrowanie ludzi wykonujących zawód nauczyciela- bibliotekarza

c. Inne organizacje wspomagające działalność bibliotek:

UNESCO (United Nations Educational Scientific and Cultural Organization) –

Organizacja do spraw Oświaty, Nauki i Kultury 1945

ISO ( International Organization for Standarization) – Międzynarodowa Organizacja

normalizacyjna 1946

Europejska Konfraternia Kawalerów Gutenberga ( ochrona i promowanie języka

macierzystego, powstała w latach 80)

Pytanie 71. Szkolnictwo zawodowe ( bibliotekarskie) dawniej i dziś
DAWNIEJ

a. Pierwsze szkoły zawodowe dla bibliotekarzy, wprowadzenie oficjalnych egzaminów

bibliotecznych we Francji, Anglii i N Niemczech w II poł. Xix

b. Powołanie pierwszej katedry bibliotekoznawstwa przez Karola Dziatzko w 1886 r. w

Getyndze.

c. Od 1818 katedra bibliografii na Uniwersytecie Warszawskim
d. 1865-1868 katedra bibliografii Szkoły Głównej w Warszawie pod kierownictwem Karola

Estraichera

e. Kursy szkoleniowe dla pracowników placówek społecznych i oświatowych organizowane w

trzech zaborach: Polska Macierz Szkolna, Towarzystwo Szkoły Ludowej, Towarzystwo
Uniwersytetów Ludowych.

f. 1930-1948 ( z przerwą na lata wojny ) kandydaci do pracy w bibliotekach naukowych byli

zobligowani do zdawania egzaminów bibliotekarskich I i II stopnia.

g. Pierwsze w kraju szkoły bibliotekarskie :

1929- 2939 w Warszawie pod kierownictwem Faustyna Czerwijowskiego działała

pierwsza w kraju Szkoła Bibliotekarska przy Bibliotece Publicznej miasta
stołecznego Warszawy

1928 – 1932 Dwuletnia Szkoła Pracownic Społecznych przy Polskiej Macierzy

Szkolnej

Od 1925 r. Studium Pracy Społeczno – Oświatowej w ramach Wydziału

Pedagogicznego Wolnej Wszechnicy Polskiej

h. W okresie międzywojennym – wykłady ( z bibliografii, bibliotekoznawstwa i

księgoznawstwa) na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie ( S. Vrtel- Wierczyński)
na Uniwersytecie Poznańskim, Uniwersytecie Jagiellońskim ( Aleksander Birkenmajer) Nie
powołano w żadnym z ośrodków katedry bibliotekoznawstwa.

i. Po wojnie wprowadzono wypracowany w międzywojniu trójstopniowy model kształcenia

bibliotekarzy, dostosowany do funkcji przez nich pełnionych :

Funkcje techniczne – licea biblioteczne

Funkcje kierownicze – roczne szkoły policealne

Funkcje naukowe – 4 lotnie Uniwersyteckie Studia bibliotekoznawcze

j. Po 1945 : kursy organizowane przez Państwowy Ośrodek Kształcenia Bibliotekarzy w

Jarocinie ( od 1948) Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego i Ludowego (1949-1950)

k. Początki instytucjonalnego kształcenia :

1951-1957 Państwowy Kurs Biblioteczny w Jarocinie ( 4-6 miesięcy)

1953 Państwowy Zaoczny Kurs Biblioteczny w Warszawie i Państwowy Ośrodek

Kształcenia Korespondencyjnego Bibliotekarzy w Warszawie

l.  4 – letnie licea bibliotekarskie w l. 1952-1957
m. 2- lenie pomaturalne Studia Zawodowe o profilu bibliotekarskim
n. Powstanie katedr bibliotekoznawstwa
o. Powstały studia międzywydziałowe i podyplomowe

Obecnie :

Kształtowanie na poziomie średnim : studia pomaturalne, np. Skiba we Wrocławiu

Profile kształcenia na poziomie wyższym, zróżnicowanie nazewnictwa i umieszczenie

na wydziałach.

Bibliotekoznawstwo  rozwijało  się  wcześnie,  ponieważ  powstało   w  oparciu  o  początek  bibliotek  i
zawodu bibliotekarza. Termin bibliotekoznawstwa został wprowadzony w terminologii niemieckiej.
-w Niemczech powstała pierwsza katedra Bibliotekoznawstwa (w Getyndze w 1886r.)
-w  USA  pierwszą  szkołę  bibliotekarską  założył  w  Nowym  Yorku  Mell  Dewey  (School  of  Library
Economy),  gdzie  odmiennie  niż  w  Europie  położono  nacisk  na  sprawne  zarządzanie  biblioteką  ,

ekonomiczne wykorzystywanie środków, prace z czytelnikiem niepełnosprawnym; podkreślano także
mocniej niż w Europie aspekt socjologii, psychologii i pedagogiki
W  ostatnich  latach  większość  kierunków  bibliotekarskich  zreformowała  swój  tradycyjny  ramowy
program kształcenia. Treści studiów bibliotekoznawczych w coraz mniejszym stopniu ukierunkowane
są na instytucje, takie jak biblioteki publiczne, naukowe czy biblioteki specjalne. Dziś treści nauczania
koncentrują się na rozmaitych polach działania. Podstawowe przedmioty to na przykład technologia
informacyjna,  udzielanie  informacji,  udostępnianie  informacji,  zarządzanie  zasobami,  zarządzanie
biblioteką, działalność w dziedzinie kultury i mediów. To nowe podejście odzwierciedla także postęp
w  rozwoju  profilu  zawodowego  bibliotekarza.  Nowe  treści  zawarte  w  programach  studiów
kształcących bibliotekarzy stworzyły konieczność zmiany nazw tych kierunków, aby uwidocznić ich
nową  problematykę.  Tradycyjne  pojęcie  „bibliotekoznawstwo”  jako  określenie  kierunku  studiów
stopniowo  zanika.  Nowe  kierunki  noszą  dziś  nazwy  takie  jak  na  przykład  zarządzanie  biblioteką  i
informacją  (w  Hamburgu),  zarządzanie  biblioteką  i  mediami  (w  Stuttgarcie)  czy  zarządzanie
informacjami  i  wiedzą  (w  Darmstadt).  Studia  trwają  z  reguły  od  siedmiu  do  ośmiu  semestrów.  W
trakcie kształcenia studenci odbywają praktyki o różnym czasie trwania.
Akademickie studia bibliotekoznawcze, które w Polsce cieszą się statusem autonomicznego kierunku
studiów  od  lat  50.  XX  w.  Akademickie  kształcenie  na  studiach  bibliotekoznawczych  w Polsce  od
początku  opierało  się  na  równoważnym  traktowaniu  —  przynajmniej  w deklaracjach  i strukturze
programów  —  bibliologii,  bibliotekoznawstwa  i nauki  o informacji  jako  naukowej  podstawy  dla
kierunku studiów. Zamiast jednej, wyraźnie określonej co do przedmiotu, zakresu i granic dyscypliny
naukowej  (porównywalnej  z filologią,  filologią  klasyczną,  historią,  historią  sztuki  itp.),  mieliśmy
i mamy  do  dyspozycji  trzy  osobne,  acz  zahaczające  o siebie  nauki,  które  w dodatku  niechętnie
(wyjątkiem  jest  bibliologia)  podejmują  trud  samookreślenia  i budowania  własnych  podstaw
teoretyczno-naukowych.  W  tym  tkwi  zapewne  przyczyna  teoretyczno-metodologicznej  słabości
instytutów  i katedr  bibliotekoznawstwa  i informacji  naukowej,  a także  niedostatków  edukacji  przez
nie realizowanej.
W Polsce Bibliotekoznawstwo jest kierunkiem studiów wyższych w następujących miastach:
-Katowice
-Wrocław
-Kielce
-Kraków
-Lublin
-Łódź
-Toruń

Pytanie72.  Najważniejsze  dzieła  literatury  fachowej-  krajowe  i  zagraniczne,  historyczne  i
współczesne. Ocena najnowszej literatury fachowej- tendencje, tematy, instytucje, autorzy
Literatura fachowa jest niezbędna dla nauki. Jej rozwój świadczy o rozwoju nauki.
Światowa literatura fachowa
- XVII / XVIII- początek rozwoju literatury fachowej na świecie
- Jan Amos Komeński „ O sprawnym posługiwaniu się książkami”
- Bibliografia(utożsamiana z historią literatury) była początkiem piśmiennictwa fachowego (np. prace
Denisa Diderota z XVIII w.)
- Gabriel Peniot w 1750 napisał dzieło o literaturze fachowej
- W 1807 Schretinger opublikował pracę o organizacji biblioteki, tworzeniu katalogów
-W 1931 Ranganathan sformułował 5 praw bibliotecznych
-W 1961 szuste prawo dodał B. Wikery
- W 1990 A. Nesterov unowocześnił prawa Ranganathana i przystosował je do komunikacji społecznej
-1995 w Anglii powstało Pięć praw bibliotekoznawstwa
-1996 druga wersja pięciu praw bibliotekoznawstwa
Polska literatura fachowa
Twórcy polskiej literatury fachowej z zakresu bibliotekoznawstwa :
-  Włodzimierz  Górski  „Krótki  rys  zasad  bibliotekoznawstwa”.  Dzieło  to  było  zbiorem  prawideł
niezbędnych do organizacji i prowadzenia biblioteki- druga połowa IXIw
- Jerzy Samuel Bandtke (1768- 1861)- opisał historię Biblioteki Jagiellońskiej
-Paweł Jarkowski (1781-1845) napisał prace o organizacji biblioteki i tworzeniu katalogów
-Joachim  Lelewel  „Bibliograficznych  ksiąg  dwoje”(jeden  z  rozdziałów  nosił  tytuł  Biblioteka  jako
książnictwo)
-Karol  Estreicher  twórca  polskiej  bibliografii  narodowej.  Bibliografia  stanowi  podwalinę
bibliotekoznawstwa
-  W  dwudziestoleciu  międzywojennym  twórcami  bibliotekoznawczej  literatury  fachowej  byli:
Mieczysław  Rulikowski;  Jan  Muszkowski;  Adam  Łysakowski;  Juzef  Grycz;  Stanisław  Bystroń;
Aleksander Birkenmajer
-Po  II  wojnie  światowej  powstały  kolejne  prace  Muszkowskiego;  Birkenmajera;  Łysakowskiego;
Wierczyńskiego
-W 60 i 70 latach XXw. powstają dwa prądy:
1.Stanowisko  bibliologiczne-  bibliotekoznawstwo  należy  do  księgoznawstwa.  Zwolennikami  tego
nurtu byli Głąbiowski, Więckowska, Migoń.
2.Bibliotekoznawstwo jako samodzielna dyscyplina naukowa. Zwolennikami tego nurtu byli Ratajski,
Piasecki, Żmigrocki.
-  W  80  latach  XXw.  Powstaje  prąd  zgodnie,  z  którym  bibliotekoznawstwo  jest  nauką
interdyscyplinarną. Zwolennikami tego nurtu są Sitarska, Kołodziejska, Ratajski.
Instytucje prowadzące działania teoretyczne:
- W połowie XVIII w. Biblioteka Braci Załuskich zaczęła opracowywać przepisy dla bibliotek
- Instytuty kształcące w zakresie informacji naukowej i bibliotekoznawstwa
- Instytuty BN: Instytut książki i czytelnictwa, Instytut bibliograficzny
- Biblioteki naukowe
- Inne biblioteki
Tematy poruszane w literaturze fachowej bibliotekoznawstwa:
- początki rozwoju nauki o bibliotece
- rozwój bibliotekarstwa z uwzględnieniem zawodu bibliotekarza
-  biblioteki i ich zbiory
- zasady kierowania biblioteką
- relacje między bibliotekoznawstwem a bibliologią
-  wiele  innych  wątków  dotyczących  bibliotek  ich funkcjonowania,  relacji  z  innymi  instytucjami,  ich
miejsca i zadań w społeczeństwie itp.
Tendencje bibliotekoznawczej literaturze fachowej:
- ukazanie bibliotekoznawstwa jako samodzielnej nauki teoretycznej
- często poruszana jest tematyka komputeryzacji i automatyzacji bibliotek

Pytanie 74. Nauka o bibliotece-przedmiot i cel badań. Pola badawcze

1. Narastające przekonanie, ze szeroka formuła Bibliotekwissenschaft (bibliografia, hist. książki

i in.) jest już nieaktualna

Nie można uznać, ze przedmiotem badań bibliotekoznawstwa jest „książka i czytelnik” Lipsk
1963
2. Cały program kształcenia na studiach bibliotekoznawczych- nie może być utożsamiany z

przedmiotem badań b-tekoznawstwa

jako nauki.

3. Zasada „wszystko co naukowe, a potrzebne b-tekarstwu

”- też nie jest do przyjęcia

4. A.Predek (RFN 1950)
B-tekoznawstwo bada powstawanie, rozwój, prowadzenie I działalność bibliotek jako nośników
tradycji

literackiej,

jako

instytucji

naukowych

lub

narodowych,

jako

instytucji

rozpowszechniających  wiedze,  jako  faktorów  rozwoju  społecznego,  politycznego  i
gospodarczego, jako obiektu zarządzania, prawa i techniki.
5.  J.W. Grigoriew (ZSRR, 1968)
Przedmiotem  badań  B-tekoznawstwa  jest  „bibliotekarstwo  (jego  historia,  teoria,  i  metodyka  i
praktyka),  b-teka

(biblioteka) jako taka, wzięta w całość, ze wszystkimi jej podstawowymi

komponentami”
6.  O. Czubarin
przedmiotem badań są „prawidłowości, struktura i właściwości procesu bibliotecznego jako jednej
z  form  komunikacji  masowej.  Jej  nadrzędna  dyrektywa  metodologiczna  jest  relacja  „b-teka  –
społeczeństwo ”
7.  1978 Moskwa
„B-teka  badana  jest  przez  b-tekoznawstwo  wszechstronne  i  wieloaspektowo,  a  w  książce  i
czytelniku badane są te ich właściwości, które są związane z przedmiotem b-tekoznawstwa tj. z
zagadnieniami treści i form zbiorowego użytkowania książek, Inne cechy książki i czytelnika są
badane przez inne nauki np. księgarstwo, psychologie czytelnictwa
8.  Gaca-dąbrowska (1980)
Przedmiotem  badań  jest  b-teka  (instytucja,  która  spełnia  określone  funkcje)  przez  gromadzenie,
opracowanie  i  udostępnianie  dokumentów  oraz  informowanie  o  nich.  Jej  podstawowe  elementy
składowe to

  Zorganizowane zbiory biblioteczne
  Użytkownicy
  Aparat b-teczny (katalog) , który umożliwia korzystanie ze zbiorow
  Bibliotekarze
  Lokal z wyposażeniem

Część problematyki b-tekoznawstwa uważa się za składnik księgoznawstwa
Nauka o książce jest niezbędna w nauce o bibliotece

9. B. Sordylowa(1997) obiektem badań b-tekoznawstwa jest b-teka jako instytucja pełniąca określone
funkcje w systemie komunikacji społecznej
B-tekoznawstswo

  Bada organizacje wew. Biblioteki
  Analizuje procesy i procedury biblioteczne
  Analizuje otoczenie biblioteki jej użytkowników
  Zajmuje się historia bibliotekarstwa i b-ek

OBECNIE:

bibliotekoznawstwa

bibliotekarstwu

biblioteka

Przedmiotem  badań  b-tekoznawstwa  są  wszystkie  strukturalne  elementy  (ich  powiązania  i  cele)
składające  się  na  pojecie  biblioteki,  pojedyncze  b-eki,  różnorodne  kategorie  i  sieci  b-eki  (lokalne,
regionalne,  krajowe,  międzynarodowe)  także  w  połączeniu  z  innymi  systemami  komunikacji
społecznej)

Trzy warstwy systemowe b-tekoznawstwa:

 Teoria- zajmuje się m.in. typologia i funkcjami b-ek, klasyfikacja zbiorów, definiowaniem

pojęć itp. (mało opisana, budzi kontrowersje)

 Warstwa opisowa (wiedza o procesach historycznych i aktualnym stanie b-ek)
 Warstwa pragmatyczna ( o kierunku prakseologicznym) gromadzi doświadczenie praktyki

bibliotekarskiej o bibliotekarstwa

POLA BADAWCZE
W ujęciu historycznym w opisie powstawania dyscypliny najbardziej charakterystyczne dal b-
tekoznawstwa jako samodzielnej nauki:

  Analiza teoretyczna istoty, funkcji, zadań społecznych b-ek i wpływu na jednostkę
  Społeczna, ekonomiczna i kulturalna rola b-ek
  Socjologiczne, pedagogiczne i psychologiczne aspekty czytelnictwa
  B-ka wobec i dla postępu naukowego, technicznego, kulturalnego
  Struktury i optymalizacja działania sieci b-tecznych i systemów b-teczno – informacyjnych
  Teoretyczne i praktyczne zagadnienia procesów b-tecznych i informacyjnych
  Badania potrzeb użytkowników

Według Ratajewskiego: przedmiotem teorii b-tekoznawstwa jest ustalenie prawidłowości procesów b-
tecznych i funkcji (komunikacyjnych, kulturalnych, naukowych) bibliotek w społeczeństwie.

Pytanie 75. Bibliotekoznawstwo a bibliotekarstwo. bibliotekarstwo porównawcze.
Z Wikipedii;P:
Bibliotekarstwo - są to

teoretyczne

i praktyczne umiejętności potrzebne do wykonywania czynności

bibliotekarza

: gromadzenia, opracowania i udostępniana

zbiorów bibliotecznych

. Bibliotekarstwo

wchodzi w zakres

bibliotekoznawstwa

, jako dyscyplina teoretyczna zajmująca się

systematyką

metodyką

czynności bibliotecznych.

Z wykładu:
Bibliotekarstwo jest  jednym z zagadnień, gałęzi bibliotekoznawstwa!
1.Bibliotekoznawstwo  ukształtowało  się  w  obrębie  zawodu  bibliotekarza,  przez  stworzenie  dlatego
pracy i zawodu podstaw teoretycznych
2.Poczatkowo  dochodziło  do  spisywania  zaleceń  i  wskazówek  służących  do  wykonywania
konkretnych czynności bibliotecznych, do dziś struktura nauki opiera się często na analizie procesów
związanych z drogą książki do czytelnika
3.Z  czasem  zasady  prowadzenia  biblioteki  oparły  się  o  wywody  teoretyczne,  uogólnienia,
wypracowane i opisane w literaturze zasady (lub jeszcze czekające na swój naukowy wywód)
  Zawód bibliotekarza:



Pragmatyka zawodu (akty prawne i ich ocena)



Kształcenie, dokształcanie, doskonalenie (formy, metody, treści, postulaty)



Kadry biblioteki (liczebność, wykształcenie, potrzeby b-ki)



Socjologia zawodu(jak jest zawód osadzony w społeczeństwie, postrzeganie zawodu)



Warsztat zawodowy bibliotekarza (stan, potrzeby(



Organizacje, związki, stowarzyszenie



Ranga zawodu

Bibliotekarstwo porównawcze

Bibliotekoznawstwo porównawcze rozumie się jako fragment bibliotekoznawstwa zajmujący
się badaniem problematyki bibliotekoznawczej i bibliotekarskiej w poszczególnych krajach,

przy  uwzględnieniu  tamtejszych  uwarunkowań  środowiskowych,  ekonomiczno-
gospodarczych, historycznych itp. oraz możliwościami przeniesienia owych doświadczeń na
inny  grunt  (tj.  do  innego  państwa),  przy  uwzględnieniu  jego  z  kolei  realiów.
Bibliotekoznawstwo  porównawcze  prezentowane  jest  również  jako  metoda  badawcza
odnosząca się do problematyki bibliotekarskiej.

Ogarnia pewne problemy w skali międzynarodowej porównując teorię, praktykę

biblioteczną większej liczby bibliotek czy różnych krajów świata

Ma na celu wychwycenie elementów wspólnych, dochodzenie do pewnych prawideł,

uogólnień, rozwiązań modelowych i dlatego ta sfera zainteresowań bibliotekarstwa
jest szczególnie bliska bibliotekoznawstwu

Powstało wiele prac na ten temat,

m.in

.: „Najlepsze wzorce działalności bibliotecznej

w Europie, Singapurze i USA” (Fundacja Bertelsmana) i „Książnice narodowe
świata”(B.Klukowski)

Pytanie 76. Związki bibliotekoznawstwa z innymi naukami
Kompleksowy  charakter  bibliotekoznawstwa  jako  nauki-  powiązanej  z  różnymi  dziedzinami  i
dyscyplinami naukowymi.
Bibliotekoznawstwo korzysta z dorobku i metod nauk. różnych nauk. Są to np.:
1.Teoria kultury

Biblioteki jako instytucje kultury(jako system kultury)

Czytelnictwo jako proces kultury

Kultura czytelnicza (produkcja, obieg, użytkowanie książek, jako element kultury

społeczeństwa)

2.Nauka o komunikacji



Książka i biblioteka w procesie komunikacji społecznej



Elementy komunikacji w pracy bibliotekarza



Bibliologia i bibliotekoznawstwo badają rzeczy i zjawiska występujące w komunikacji społ.

(teksty pisane i bibliotekę, która je gromadzi, przechowuje i udostępnia)

3.Księgoznawstwo (nauka o książce)



Badania historyczne na książką i księgozbiorami, nad kolekcjami bibliotecznymi , zbiorami

specjalnymi



Ścisłe związki i różne konfiguracje zależności w historii kształtowania się obu dyscyplin



K.Głombiowski :Bibliotekoznawstwo mieści się w nauce o książce, gdyż ta jest związana

produkcją, rozpowszechnianiem i konsumpcją książki, a biblioteka jest jednym z kanałów
doprowadzających książkę do czytelnika



B.Sordylowa: wspólne związki bibliologii i bibliotekoznawstwa oraz bibliotekoznawstwa i

informacji naukowej skłaniają do przyjęcia nazwy- Nauki Bibliologiczne

4.Naukoznawstwo

Nauka o bibliotece wśród innych nauk społecznych

Klasyfikacja nauk jako wiedza niezbędna bibliotekarzowi

Książka i biblioteka w historii i teorii nauki- znaczenie, funkcje, formy

5.Bibliografia

Wspólne korzenie obu nauk

Działalność bibliograficzna w bibliotekach

6.Informacja naukowa

Obie dyscypliny wyrosły z praktyki bibliotecznej i informacyjnej

Działalność informacyjna w bibliotekach

Związek widoczny w nazwie kierunku kształcenia: ”inf.nauk. i bibliotekoznawstwo”

oraz nazwach instytucji kształcących

Infrastruktura biblioteczno-informacyjna oraz procesy biblioteczno-informacyjne

zarówno w skali makro jak i mikro- konkretnej biblioteki jako wspólny obiekt badań

Pragmatyczny charakter badań obu nauk

Zagadnienia klasyfikacji piśmiennictwa i systemów inf.-wyszukiwawczych- wspólne

pole badawcze

7. Socjologia („socjologia bibliotek”)

Badania Waltera Hoffmana (1878-1952) nad społeczną rolą bibliotek i czytelnictwa

Biblioteka jako system społeczny

Społeczne funkcje bibliotek i ich rola jako społecznego czynnika integrującego dane

środowisko społeczne

Wpływ rozwoju społeczeństw na różnicowanie się typów bibliotek

Status i prestiż społeczny pracowników bibliotek

Grupy społeczne w bibliotece (formalne i nieformalne)

Charakterystyka społeczności , w której funkcjonuje biblioteka, warunki współpracy

ze środowiskiem

Społeczne uwarunkowania planowania i realizacji polityki bibliotecznej danego

społeczeństwa

Doskonalenie pracy bibliotek pod kątem potrzeb środowiska społecznego (lokalnego)

8. Pedagogika („pedagogika biblioteczna”)

Nauka o zasadach , metodach i środkach oddziaływania na użytkownika

Zastosowanie różnorodnych form pracy z użytkownikiem

Stosowania pewnych wypracowanych przez pedagogikę norm postępowania z

czytelnikiem  (użytkownikiem,  klientem),  np.:  zorganizowanie  przyjaznych  wnętrz
do  pracy,  stosowanie  atrakcyjnych  form  pracy,  stosowanie  zasad  uprzejmości  ,
taktowności, zrozumienia, przyjemności w obcowaniu z biblioteką

Stosowanie zasad i metod pedał. w pracy z użytkownikami, zwłaszcza najmłodszymi

(zasady różnorodności i cykliczności form pracy, łączenie teorii z praktyką,
gratyfikacyjne wartości lektury, metoda przykładu osobistego itd.)

Wdrażanie użytkownika do samokształcenia

Pytanie

77.

Charakterystyka

badań

bibliotekoznawstwie.

Metody

badań.

1.     Metoda  badawcza  –  jest  to  spojrzenie  na  problem  badawczy  z  pewnego  punktu  widzenia;  to
wytyczna jak podejść do realizacji pewnego zagadnienia (J. Ratajewski). Metody badawcze w każdej
nauce muszą być dostosowane do własności przedmiotu jej badań.
2.     Przedmiot  badań  –  „biblioteka”  Można  stosować  różne  metody  a  sama  biblioteka  powinna  być
pojmowana jako zbiory, ludzie, procesy biblioteczne, podstawy organizacji.
3.    Przegląd badań (wg Gacy-Dąbrowskiej):



Księgoznawcze:

typograficzna

bibliograficzna

funkcjonalna (bada książkę jako zespół wszystkich jej elementów w związku z
czytelnikiem)

metoda cytowań bibliograficznych



Badań prasoznawczych (analiza zawartości prasy)



Historyczna (do badań historii bibliotek i bibliotekoznawstwa)



Socjologiczna (do badań związków biblioteki z człowiekiem – metody badań czytelnictwa
oraz badania użytkowników informacji i bibliotek)



Eksperymentalna – wykorzystywana w badaniach empirycznych, np. badania czytelnictwa,
systemów informacyjnych, efektywności pracy bibliotecznej)



Metoda  analizy  i  krytyki  piśmiennictwa  (stosowana  głównie  w  naukach  filologicznych.  W
bibliotekoznawstwie  przydatna  przy  analizie  lub  ocenie  stanu  wiedzy  na  dany  temat,
formułowaniu  postulatów,  określenia  zasad  wykonywanie  pewnych  czynności  w
bibliotekarstwie i procesach normalizacyjnych)



Metody badań organizacyjnych (przejęte z nauki o organizacji pracy i organizacji
przedsiębiorstw)

analiza systemowa (Polska 1975à bada BN)

badania operacyjne

teoria obsługi masowej

pomiar jakości i efektywności pracy



Metoda  porównawcza  (stosowana  także  w  językoznawstwie,  literaturoznawstwie,
antropologii,  religioznawstwie.  Służy  porównywaniu  bibliotek,  ma  w  bibliotekarstwie
ulepszyć pracę)



Metody statystyczne (powszechnie stosowane w wielu naukach, w biblioteko-znawstwie służą
ocenie ilościowej opisywanych zjawisk)



Metoda bibliometryczna (liczbowa analiza danych (wydań książek, artykułów etc.) w
określonym czasie; ukazuje rozwój zjawisk, dziedzin wiedzy etc.)

4. Wykaz metod badawczych jest różny dla różnych autorów np. J. Ratajewski wymienia jeszcze:



Metoda psychologiczna („psychologia biblioteki” – użytkownika – klienta – pracownika)



Metody modelowania ( tworzenie modelowych rozwiązań, które ułatwiają i optymalizują
procesy biblioteczne)



Metody  systemowe  (badania  biblioteki  jako  „układu”  bądź  „mikrosystemu  informacyjno-
wyszukiwawczego” w strukturze schematu komunikacji społecznej wg schematu:
celeà  funkcjeà  wejścia/wejściaà  zasobyà  procesàstruktura  dynamiczna  formalna  i
nieformalnaà  partnerzy  bloku  pośrednictwa  (wydawcy,  księgarnie)à  stany  środowiska
biblioteki

5.     Technika  badawcza  –  to  praktyczne  działanie  w  celu  zebrania  odpowiedniego  materiału
faktograficznego umożliwiającego zastosowanie odpowiedniej metody (J. Ratajewski)
6.     Podział  technik  badawczych  wg  J.  Ratag...(nie  potrafie  się  doczytać,  przepraszam  trzeba  to
sprawdzićJ):



Techniki bezpośrednie: obserwacja, rozmowa, wywiad, ankieta, dziennik, dyskusja (niezbędna
do zastosowania tych metod jest obecność ludzi – bibliotekarz i użytkownik)



Techniki pośrednie: nie wymagają uczestnictwa ludzi, polegają na krytycznej analizie:

dokumentacji bibliotecznej, urzędowej, społecznej i prywatnej

danych statystycznych dot. Badanych instytucji, procesów itd., w skali
międzynarodowej, krajowej, lokalnej

publikacje dotyczące problemu



Techniki mieszane: wymagają obecności badacza oraz zastosowania urządzeń
elektronicznych, np. analiza systemowa, wykorzystanie bazy danych

7. Podział metod, technik i narzędzi badawczych wg J. Andrzejewskiej



Metody organizacji badań (np. eksperyment, sondaż diagnostyczny, studium indywidualnego
przypadku, badania podłużne



Metody gromadzenia materiału (ankieta, wywiad, obserwacja, badanie dokumentów,



Metody opracowania materiałów (porównawcza, analiza, synteza, metoda bibliometryczna



Narzędzia badawcze (kwestionariusz, ankiety, kwestionariusz wywiadu, arkusz obserwacyjny,
magnetofon, kamera, komputer

8. Bibliotekoznawstwo stało się dyscypliną naukową gdyż:

Rozwinęła się i wciąż trwa społeczna świadomość użyteczności i znaczenia bibliotek

Wciąż nowe zapotrzebowania użytkowników bibliotek, a one same bardziej się
różnicują

Wystąpiła konieczność podnoszenia i doskonalenia kwalifikacji zawodowych i
naukowych bibliotekarzy

Wciąż zmienia się i udoskonala baza materiałowo-techniczna bibliotek
(J. Ratajewski)

9. Bibliotekoznawstwo stało się dyscypliną naukową i przejawia się to w:



Uznanej terminologii i nazwie dyscypliny



Powstaniu i rozwoju wielu ośrodków naukowych



Powstaniu specjalistycznych czasopism naukowych



Wprowadzeniu kształcenia kadr na poziomie wyższym w zakresie tej dyscypliny



Wyłonienie towarzystw naukowych i organizacji międzynarodowych



We współpracy międzynarodowych uczonych oraz ośrodków badawczych

W oddziaływaniu na inne nauki
Pytanie  78.  Prognozowanie  rozwoju  dyscypliny  w  świetle  przemian  zachodzących  w
funkcjonowaniu współczesnych bibliotek.



Zapotrzebowanie społeczne:
Społeczeństwo przyszłości:

indywidualizm (rola, znaczenie, prawa każdej jednostki)

dyferencjacja (zjawisko wielości opcji w różnych dziedzinach życia, wiele furtek

racjonalność (apoteoza rozumu, rozwagi, efektywności)

ekonomizm (pracowanie – kupowanie)

ekspansywność (rozprzestrzenienie w czasie i przestrzeni)



Czynniki

hamujące

wspólpracę

bibliotek:



* brak polityki Państwa w zakresie finansowania bibliotek – w konsekwencji uniemożliwienie
prowadzenia racjonalnej polityki bibliotecznej i rozwoju współpracy bibliotek.



W celu zintensyfikowania współpracy bibliotek różnych typów należy uruchomić programy
międzyresortowe finansujące współpracę bibliotek w zakresie:



- zakupu i utrzymywania baz danych



- retrokonwersji i współkatalogowania



- koordynacji dostępu do baz danych (zakup, archiwizacja, udostępnianie)



* Konieczne jest stworzenie podstawy prawnej- Środowiska bibliotekarskie powinny aktywnie
uczestniczyć przy przygotowywaniu nowych aktów prawnych – a organy administracji
państwowej i ustawodawcze z odpowiednim wyprzedzeniem czasowym zasięgać ich opinii w
sprawach istotnych dla rozwoju bibliotek polskich.



* W celu zapewnienia lepszych warunków bieżącej współpracy pomiędzy bibliotekami,
należy dążyć do szybkiego rozwiązania bieżących problemów wynikających z:



- niedostosowania zasad ewidencji zasobów elektronicznych bibliotek do potrzeb
bibliotekarzy i użytkowników tych zasobów,



- braku aktualnej informacji o czasopismach elektronicznych w katalogach bibliotek,



-  opóźnień  i  niekonsekwencji  w  tworzeniu  i  udostępnianiu  anglojęzycznych  wersji
bibliotecznych  katalogów  on-line,  co  znacząco  ogranicza  ich  wykorzystanie  przy
organizowaniu współpracy międzynarodowej.



* Brak znaczącego postępu przy retrokonwersji bieżącej bibliografii narodowej to jeden
problem, wstrzymanie konwersji katalogów bibliotecznych to drugi. (Nadal b malo
udostepnionych

jest

drukow

specjalnych)



Należy zwiększyć aktywność bibliotek w zakresie współpracy międzynarodowej poprzez:



- włączenie polskich bibliotek do międzynarodowych sieci i systemów bibliotecznych (np.
takich jak SUBITO),



-  organizowanie  prac  nad  tworzeniem  katalogów  centralnych  informujących  o  zasobach
kultury  polskiej  i  obcej  (w  tym  przede  wszystkim  niemieckiej),  rozproszonej  w  Europie
Wschodniej w celu ich lepszego wykorzystania przez wszystkich zainteresowanych,



- włączanie się bibliotek polskich w działalność międzynarodowych organizacji
bibliotekarskich (poszerzenie kontaktów fachowych z bibliotekarzami zjednoczonej Europy).



Czynniki popudzające wspołpracę bibliotek



-konferencje, spotkania, kontakty zawodowe



-potrzeba współpracy wynika z konieczności podnoszenia efektywności funkcjonowania
bibliotek- gromadzenia i udostępniania zbiorów

Pytanie 79. terminologia bibliotekoznawcza w ujęciach encyklopedycznych i podręcznikowych



Bibliotekoznawstwo  –  (wg  Żmigrodzkiego)  to  dyscyplina  naukowa,  zajmująca się  badaniem
biblioteki  jako  określonego  systemu  komunikacji  społecznej  i  jego  roli  w  szeroko  pojętej
kulturze.  w  przeciągu  stu  lat  bibliotekoznawstwo  uzyskało  rangę  przedmiotu  nauczania
występującego  w  szkolnictwie  średnim  i  wyższym  w  wielu  krajach  świata.  Współczesne
bibliotekoznawstwo  traktuje  bibliotekę  jako  określone  centrum  kultury,  komunikacji
społecznej  i  informacji.  Stąd  w  ogólnym  systemie  nauk  niektóre  teorie  naukowe  traktują
bibliotekoznawstwo jako  jedną  z  nauk  społecznych,  inne jako  jedną  z  nauk  kompleksowych
(interdyscyplinarnych). Można więc bibliotekoznawstwo za jedną z nauk wchodzącą w zakres
szeroko  pojętej  nauki  o  kulturze,  jedną  z  nauk  ogólnej  teorii  komunikacji  społecznej
(komunikologii), bądź część bardziej szczegółowej nauki o informacji (informologii).



Bibliotekoznawstwo  –  (EWOK)  jeden  z  działów  nauki  o  książce  poświęcony  badaniom
biblioteki  jako  określonej  instytucji  naukowej  i  społeczno-oświatowej  w  aspekcie
historycznym i organizacyjnym. Należą tu takie przedmioty jak: dzieje bibliotek, organizacja i
typologia  bibliotek  i  ich  odmiennie  realizowane  funkcje  społeczne  oraz  bibliotekarstwo.  Po
raz pierwszy termin pojawił się w Niemczech u Schretingera w 1808r



Biblioteka – jest instytucją społeczną która gromadzi opracowuje, przechowuje i udostępnia
materiały biblioteczne oraz informuje o materiałach bibliotecznych swoich i obcych.



Ze względu na coraz większą rolę bibliotek w porozumiewaniu się ludzi między sobą,
czyli w komunikacji społecznej, dość często w literaturze definiuje się to pojęcie w
następujący sposób:



Biblioteka jest to określony i zorganizowany według właściwych sobie zasad system
komunikacji społecznej. Podstawowymi składnikami tego systemu są:



- przygotowani zawodowo do jego obsługi ludzie



- określone materiały biblioteczne



- odpowiednio przystosowany lokal



- racjonalna, służąca systemowi organizacja pracy



- użytkownicy systemu – czytelnicy



Bibliotekarstwo – całość wszystkich działań biblioteki jako zorganizowanego systemu
komunikacji społecznej

Pytanie 80 Zawód bibliotekarza – pragmatyka, etyka perspektywy.



Funkcja, rola i zajęcia bibliotekarza zmieniały się na przestrzeni wieków. Wzrost znaczenia

bibliotek – jako skarbnicy myśli ludzkiej oraz instrumentu jej rozpowszechniania i rozwijania
– przyczyniły się do uwydatnienia pozycji bibliotekarza w społeczeństwie, a zarazem do
rozpoczęcia procesu przeobrażania dotychczasowego zajęcia w zawód.



- w okresie między wojennym rozwinięto działalność organizacji zawodowej – Związku

Bibliotekarzy Polskich (1917r.)



- po II wojnie światowej umieszczono zawód bibliotekarza w opracowanym przez Komitet

Pracy schemacie kwalifikacji zawodów-specjalności, w grupie zawodów humanistycznych
(1965)



Etyka. Z. Żmigrodzki przedstawił 3 XII 1990r. przedstawił projekt wstępnego kodeksu etyki
zawodowej polskiego bibliotekarstwa. Projekt kodeksu określa:



-negatywną infrastrukturę moralna zawodu (ujemne uwarunkowania)



-powinności etyczne bibliotekarza w stosunku do czytelników, bibliotek, współpracowników i
innych zawodów



-obszary zastosowania wskazań etycznych



Kodeks zmierza do określenia podstawowych powinności bibliotekarzy, które obowiązywały
by ich nie zależnie od miejsca zatrudnienia. Proponowane normy moralne uwypuklają
pozytywne zachowania i postawy bibliotekarza w stosunku do własnego warsztatu pracy oraz
w stosunku do użytkowników. Akcentowanie uprzejmości, życzliwości, odpowiedzialności
zdyscyplinowania oraz kompetencji bibliotekarzy ma nie przemijającą wartość.



( z konkretów to na tyle bo kodeks nie przekroczył fazy projektu ;(



Jeden  z  ekspertów  napisał:  „Potrzebujemy  bibliotekarza,  który  będzie  się  dobrze  czuł  w
różnych rolach. Bibliotekarz XXI wieku musi być badaczem, doradcą, planistą, menadżerem,
nadzorcą,  przywódcą,  członkiem  zespołu,  osobą  rozwiązującą  problemy,  ale  też  potrafiącą
naprawić  drukarkę”

. Tę opinię podziela wielu ekspertów. Oznacza to, że bibliotekarz XXI

wieku musi być osobą wszechstronną. Jego najważniejsze cechy to komunikatywność i
łatwość nawiązywania kontaktów, umiejętność pracy w zespole, elastyczność, uprzejmość i
zaangażowanie, wreszcie zdolności językowe. Aby sprostać choćby tylko tym wymaganiom,
pracując w dodatku bez nadziei na rozsądne wynagrodzenie, kandydat na bibliotekarza XXI
wieku musi mieć niewątpliwie także duże poczucie humoru.



Szkolenie użytkowników będzie należało do ważniejszych zadań biblioteki zorientowanej na
użytkownika,  przeto  bibliotekarz  roku  2005,  obok  biegłości  w  posługiwaniu  się
nowoczesnymi  narzędziami  informacyjnymi  musi  mieć  cechy  dobrego  nauczyciela.   Model
zatrudniania  pracowników  do  określonych  przedsięwzięć  zamiast  na  określone  stanowiska
będzie wymagał od przyszłego bibliotekarza zaangażowania, dużej elastyczności i zdolności
przystosowania do zmieniających się warunków, bez których to cech nie będzie on w stanie
znieść  stresów  związanych  z  codzienną  pracą. Sprawy  finansowe,  problemy
technologiczne,  uregulowania  prawne  -  te  i  wiele  innych  aspektów  pracy  w  bibliotece,  będą
stawiały  przed  bibliotekarzem  wymagania  zdolności  analitycznych,  organizacyjnych,
przywódczych,  znajomości  podstaw  prawa  i  ekonomii,  wreszcie  umiejętności
perspektywicznego  i  twórczego  myślenia  oraz  zdecydowania  w  działaniu.  Jakby  tego  było
mało, okazuje się, że profesjonalne wiedza to nie wszystko. Eksperci zgodnie podkreślają, że
znajomość konkretnej dziedziny wiedzy, należącej do profilu uczelni jest nie mniej ważna od
umiejętności  bibliotekarskich.  Bibliotekarze  przyszłości  muszą  być  świadomi,  że  są  skazani
na  nieustanne  dokształcanie.  Można  to  zresztą  nazwać  także  przywilejem.  Poszerzaniu
horyzontów  służyć  będą  liczne  szkolenia,  warsztaty,  seminaria,  konferencje.  Niewątpliwie,
stały rozwój zawodowy stanowić będzie nieodłączny składnik codziennej pracy.



Ci, którym marzy się cicha i bezstresowa posada i tzw. „mała stabilizacja” powinni zawczasu
pomyśleć o innej profesji – hehe :)