11

38.  Rozmieszczenie ludności 

na tle warunków naturalnych

Zadanie 38.1

kolejno od góry: ekumena, anekumena, subekumena.

Zadanie 38.2

A.  

Kontynenty: 1) Europa, 2) Australia.  
Cechy: 1)  Europa – silnie rozwinięta linia brzegowa 

(rozczłonkowanie kontynentu), w porównaniu 
z większością innych kontynentów nieduża 
powierzchnia,

2) Australia – mała powierzchnia kontynentu.

B.  1) Austria, 2) Białoruś, 3) Czechy, 4) Macedonia, 

5) Mołdawia, 6) Serbia, 7) Słowacja, 8) Szwajcaria, 9) Węgry.

C.  a) Boliwia, b) Paragwaj, c) Mali, d) Niger, e) Czad, f) Etiopia, 

g) Mongolia, h) Kazachstan, i) Afganistan, j) Laos.

D.  1) Ameryka Północna 2) Australia z Oceanią 

Jest to następstwem uwarunkowań historycznych. 
Kontynenty te w XVI–XVII wieku zostały skolonizowane 
przez ówczesne potężne państwa. Państwa kolonialne 
rozciągnęły z czasem swoją władzę na rozległe połacie 
tych kontynentów. Było to tym łatwiejsze, że kolonizowane 
tereny w porównaniu z ówczesną Europą były słabo zaludnione 
(w obecnych kategoriach niemal bezludne). Zamieszkujące 
je ludy na ogół nie tworzyły zwartych organizmów politycznych 
(jak to np. miało miejsce w Europie) i z czasem zostały 
całkowicie podporządkowane kolonizatorom. Wielkie obszarowo 
dawne kolonie z czasem przekształciły się w niezależne kraje. 
Na przebieg granic między tymi krajami praktycznie nie miało 
wpływu zróżnicowanie narodowościowe (tak jak to było między 
innymi w Europie).

Zadanie 38.3

1) Ameryki Północnej, 2) Australii z Oceanią, 3) mające dostępu, 
4) wyższe, 5) mniejsza, 6) umowy, 7) zdecydowanie podnosi, 
8) negatywny.

Zadanie 38.4

Rozmieszczenie ludności wykazuje bardzo wyraźny związek 
z wysokością obszaru nad poziomem morza. Większość ludności 
świata zamieszkuje tereny położone poniżej 200 m n.p.m., 
powyżej 1000 metrów mieszka mniej niż 10% ludności. 
Z danych zamieszczonych w tabelach wynika, że ludność 
dąży przede wszystkim do osiedlania się w pobliżu brzegu 
morskiego. W strefie do 200 km od morza zamieszkuje 
ponad połowa ludności świata. Atrakcyjność tych terenów 
dla osiedlania się i prowadzenia gospodarki wynika z tego, 
że są to najczęściej tereny nizinne, a więc sprzyjające 
gospodarce rolnej i rozwojowi transportu. Trudne warunki 
bytowania w wysokich górach i na wysoko położonych wyżynach 
sprawiają, że są one bardzo rzadko zaludnione. Różnice  
w rozmieszczeniu ludności na poszczególnych kontynentach,  
zależnie od wysokości n.p.m. i odległości od morza, wynikają 
przede wszystkim z ukształtowania pionowego i poziomego 
(rozwinięcia linii brzegowej) poszczególnych kontynentów oraz ich 
rozległości.

Zadanie 38.5

Indywidualna odpowiedź ucznia.
Inne przyczyny słabego zaludnienia to:

  mało żyzne gleby, np.: wyługowane gleby tajgi, gleby 

poddawane silnej erozji eolicznej na terenie Sahelu;

  stały lub okresowy niedobór czystej, słodkiej wody 

np. w Kotlinie Kalahari, gdzie opady są nieregularne 
i niewystarczające;

  choroby tropikalne np. malaria na obszarach środkowej Afryki;
  wieczna zmarzlina, obszary zabagnione lub okresowo 

podtapiane, utrudniające budowę (i utrzymanie) sieci 
komunikacyjnej, np.: na Nizinie Zachodniosyberyjskiej, 
na Nizinie Amazonki, w Kotlinie Kongo.

Zadanie 38.6

Indywidualna odpowiedź ucznia.

39. Najludniejsze kraje świata

Zadanie 39.1

A.  Chiny – 1299 mln osób 

Indie – 1065 mln osób 
Stany Zjednoczone – 293 mln osób 
Indonezja – 238 mln osób 
Brazylia – 184 mln osób 
Pakistan – 159 mln osób 
Rosja – 144 mln osób 
Bangladesz – 141 mln osób 
Nigeria – 137 mln osób 
Meksyk – 105 mln osób

B.  Łącznie te kraje zamieszkiwało około 60,6% ludności świata. 

Ludność świata w 2004 roku liczyła 6 378 mln osób.

Zadanie 39.2

a)  kraje, w których liczba ludności przekracza 100 mln 

– 3 825 mln osób,

b)  pozostałe kraje świata – 2 476 mln osób.

Zadanie 39.3

a) Indie – 16,7%, 
b) Chiny – 20,4%, 
c) pozostałe kraje świata – 62,9%.

Zadanie 39.4

a) Indie – ok. 60°,
b) Chiny – ok. 73°,
c) pozostałe kraje świata – ok. 227°.

Zadanie 39.5

d)

Zadanie 39.6

A.  Kolejno od góry: Indie, Chiny, Stany Zjednoczone, Indonezja, 

Brazylia.

B.  Zgodnie z prognozą zrównanie liczby mieszkańców Indii i Chin 

nastąpi około roku 2030.

C. Około 35%.

22

40. Rasy ludzkie

Zadanie 40.1

Rasy główne (kolejno od góry): europeidalna, negroidalna – gałąź 
afrykańska, negroidalna – gałąź oceaniczna, mongoidalna – gałąź 
azjatycka i Eskimosi, mongoidalna – gałąź amerykańska
Formy przejściowe między rasami (kolejno od góry):
europeidalną a mongoidalną, europeidalną a negroidalną
Mieszańcy (kolejno od góry): Mulaci, Metysi

Zadanie 40.2

kolejno od góry: Zambosi, Metysi, Mulaci, Kreole

Zadanie 40.3

kolejno od góry:  Biali, Murzyni, Azjaci (głównie odmiana żółta), 

Indianie i Eskimosi, Hawajowie (odmiana 
negroidalna polinezyjska)

Zadanie 40.4

  masowy napływ kolonistów z Europy, szczególnie intensywny 

od połowy XIX wieku do początków XX wieku;

  przywóz czarnych niewolników z Afryki, począwszy od 

drugiej połowy XVII wieku, szczególnie intensywny od połowy 
XVIII wieku do końca XIX wieku;

  napływ ludności azjatyckiej (głównie Chińczyków i 

Japończyków) od połowy XIX wieku i w początkach XX wieku;

  przed przybyciem białych kolonistów, według współczesnych 

standardów, kontynent amerykański był niemal bezludny. 
Szacuje się, że w XV wieku, na północ od Meksyku na całym 
kontynencie mieszkało nie więcej niż 2 mln Indian, Eskimosów 
(Inuitów) i Aleutów. Współcześnie liczba tych ludów jest zbliżona;

  współczesna imigracja (legalna i nielegalna) głównie z Meksyku 

i krajów azjatyckich, szacowana na 1– 2 mln osób rocznie.

41. Główne języki

Zadanie 41.1

Kolejno od góry:
7, 4, 6, 5, 9, 1, 3, 8, 2

Zadanie 41.2

b)

Zadanie 41.3

c)

Zadanie 41.4

d)

Zadanie 41.5

A. 

Tab. 41.1. Języki w wybranych krajach

B. Indywidualna odpowiedź ucznia.

42. Religie

Zadanie 42.1

Indywidualna odpowiedź ucznia.

Zadanie 42.2

a) Jerozolima
b) Mekka
c)  Konstantynopol (nazwa historyczna) 

Stambuł (nazwa współczesna)

d) Waranasi  

Zadanie 42.3

Shintoizm

Zadanie 42.4

Brazylia: katolicyzm;
Egipt: islam;
Grecja: prawosławie;
Indie: hinduizm;
Izrael: judaizm;
Niemcy: protestantyzm, katolicyzm;
Stany Zjednoczone: protestantyzm, katolicyzm;
Włochy: katolicyzm.

Zadanie 42.5

Terminy

Objaśnienia

agnostycyzm

Neguje możliwość poznania 

rzeczywistości pozazjawiskowej

ateizm

Neguje istnienia Boga (bogów)

deizm

Wiara w Boga, który stworzył Wszechświat, ale nie 

ingeruje w jego losy

panteizm

Utożsamianie Boga ze światem

politeizm

Wiara w wielu bogów

prometeizm

teizm

Wiara w Boga jedynego, osobowego, będącego 

stwórcą świata

Zadanie 42.6

1) katolicyzm, 2) islam, 3) hinduizm, 4) protestantyzm, 
5) buddyzm, 6) prawosławie, 7) judaizm.

Zadanie 42.7

Kolejno od góry:  judaizm, buddyzm, chrześcijaństwo, islam, 

hinduizm.

43.  Zróżnicowanie procesów 

demograficznych

Zadanie 43.1

Tab. 43.1

3

Zadanie 43.2

1) bardzo wolno, 2) zbliżoną, 3) Wysokie, 4) wysokimi, 
5) Poprawa, 6) wzrostu, 7) urodzeń, 8) zgonami, 9) bardzo 
wysokim, 10) niskim poziomie, 11) zmniejszanie się, 
12) wysokim, 13) najwyższy, 14) niskiego, 15) niskim, 
16) niższe, 17) zmniejszać, 18) rozwijających się gospodarczo, 
19) wysoko rozwiniętych, 20) czwartej

Zadanie 43.3

Zmiany w stanie i w strukturze ludności danego obszaru powstają 
na skutek 1) ruchu naturalnego i 2) migracji.

Zadanie 43.4

Najwyższy przyrost naturalny cechuje kraje Afryki położone 
na południe od Sahary, większość krajów Ameryki Południowej 
i Środkowej oraz prawie wszystkie kraje Azji Południowo- 
-Zachodniej, Południowej i Południowo-Wschodniej.
Najniższy przyrost naturalny występuje w krajach europejskich, 
Rosji oraz w państwach powstałych po rozpadzie Związku 
Radzieckiego.
   W krajach o wysokim przyroście naturalnym bardzo liczna 
jest grupa przedprodukcyjna, co wymaga zwiększonych nakładów 
na oświatę; bardzo niekorzystnie kształtuje się współczynnik 
obciążeń demograficznych, w wielu krajach afrykańskich 
na jednego zatrudnionego przypada więcej niż jedna osoba 
z grupy nieprodukcyjnej.
   W krajach o niskim przyroście naturalnym i wzrastającej 
długości życia szybko rośnie liczba osób w wieku poprodukcyjnym, 
przy jednocześnie malejącej liczebności w grupie produkcyjnej. 
Może to oznaczać między innymi obniżenie możliwości 
konkurowania przez te kraje na rynku międzynarodowym, 
ponieważ nie będą one dysponowały dostatecznie liczną 
kadrą wykształ conych pracowników. Pogorszeniu ulega 
współczynnik obciążeń demograficznych, wyrażający liczbę osób 
z grupy nieprodukcyjnej przypadających na 100 osób z grupy 
produkcyjnej; w wielu krajach przekroczył on już 60–70. 
Starzenie się społeczeństwa pociągnie za sobą ogromne 
zmiany w polityce zatrudnienia, a przede wszystkim w sektorze 
ubezpieczeń. Ludność w wieku poprodukcyjnym, w systemach 
ubezpieczeniowych, w których składki emerytalne nie są 
kapitalizowane, jest utrzymywana ze składek wnoszonych 
przez grupę aktywną zawodowo. Młodzi ludzie są bardzo 
obciążeni świadczeniami na renty i emerytury dla osób 
w wieku poprodukcyjnym. Konieczna jest także rozbudowa 
opieki geriatrycznej.

Zadanie 43.5

A. a)
B.  Mężczyźni przeważają liczebnie do wieku 50–54 lat, 

a w wyższych grupach wieku przeważają kobiety, 
(należy uznać za poprawną odpowiedź: w niższych grupach 
wieku przeważają mężczyźni, a w wyższych kobiety).

C.  Najliczniejsze są grupy wiekowe: 

1) 10 –14, 
2) niewiele mniej liczna 0–4, 
3) a następnie 5–9 lat.

Zadanie 43.6

1.  Szeroka podstawa i szybko zwężający się ku górze kształt 

piramidy oznacza ludność młodą. Ten kształt jest efektem 
dużego przyrostu naturalnego, co powoduje, iż każdy niższy 

przedział wiekowy ludności jest liczniejszy od poprzedniego. 
Wraz ze spadkiem współczynnika śmiertelności, coraz więcej 
ludności osiąga wiek dojrzały i starszy. Niektóre kraje mają 
zerowy przyrost naturalny, a nawet ujemny. 

2.  Współczynnik śmiertelności znacznie przewyższa współczynnik 

urodzeń, każda kolejna grupa wiekowa jest mniej liczna 
od poprzedniej. Z tego powodu w ciągu kilku najbliższych 
dziesięcioleci liczba ludności tego kraju będzie malała. 
Starzenie ludności Rosji jest efektem utrzymującego się 
przez długi czas niskiego współczynnika urodzeń. Piramida 
ludności Rosji ilustruje również wysoką śmiertelność wśród 
mężczyzn, zwłaszcza w wieku powyżej 50 lat. 

3.  Piramida jest charakterystyczna dla krajów o powolnym 

przyroście naturalnym. Prawie przez cały XX w. zarówno 
współczynnik urodzeń, jak i zgonów w Stanach Zjednoczonych 
malał. Wraz ze spadkiem liczby urodzeń kolejne roczniki były 
coraz mniej liczne, a wydłużenie się życia spowodowało 
zwiększenie liczebności starszych grup ludności.

Zadanie 43.7

A.  1,8 mld (1,7–1,9 mld),
B. około 29% ludności ogółem (uznać 28% - 30%),
C.  liczba tej grupy wiekowej w zasadzie pozostanie bez zmian 

(około 1,8 mld),

D. około 20%,
E.  główną przyczyną spadku udziału dzieci w liczbie ludności 

ogółem jest malejący współczynnik płodności (dzietności) 
kobiet (należy uznać również odpowiedź: malejący przyrost 
naturalny). Dodatkową przyczyną spadku udziału dzieci 
w ogólnej liczbie ludności jest rosnąca przeciętna długość życia.

Zadanie 43.8

W Tanzanii i Argentynie duży udział dzieci (0 –15 lat) 
zapewni w tych krajach przyrost liczby ludności mimo spadku 
współczynnika dzietności. Będzie to następstwem tego, 
że w wiek rozrodczy wejdą liczne roczniki kobiet. Natomiast 
w Polsce do roku 2050 liczba ludności będzie stopniowo maleć, 
mimo że współczynnik dzietności będzie stopniowo się zwiększał.

Zadanie 43.9

A.  Kolejno od lewej: 20, 20–29, 40 i więcej.
B.  Regiony o bardzo dużym udziale dzieci w strukturze ludności: 

Afryka na południe od Sahary, część Bliskiego Wschodu. 
Regiony o bardzo małym udziale dzieci w strukturze ludności: 
Europa wraz z azjatycką częścią Rosji, Kanada.

Zadanie 43.10

A.  Przewaga liczebna mężczyzn nad kobietami występuje w Azji 

oraz na Bliskim Wschodzie i w Północnej Afryce, natomiast 
liczba kobiet przewyższa liczbę mężczyzn w krajach wysoko 
rozwiniętych, w Europie Wschodniej i krajach powstałych 
po rozpadzie ZSRR oraz w Ameryce Łacińskiej.

B.  W większości regionów, w wyższych grupach wieku kobiety 

przeważają liczebnie nad mężczyznami.

C.  Kobiety przeważają liczebnie powyżej 55. roku życia, jakkolwiek 

w różnych regionach granica ta zmienia się np. w Ameryce 
Łacińskiej przewaga ta uwidacznia się już powyżej 30. roku. 
W Indiach kobiety nie przeważają w żadnej grupie wieku.

D.  W krajach rozwijających się liczebność starszych grup wieku 

(65 lat i więcej) progresywnie maleje, natomiast w krajach 
rozwiniętych, w Europie Wschodniej i krajach powstałych 

4

po rozpadzie ZSRR ten spadek udziału jest znacznie 
powolniejszy, a udział najstarszych grup wieku jest znacznie 
większy.

Zadanie 43.11

A.  W roku 2002 stosunkowo duży udział w ogólnej liczbie 

ludności miały roczniki najmłodsze (0–14 lat). Według 
prognozy do roku 2050 liczebność tej grupy wiekowej 
w zasadzie nie ulegnie zmianie. Zdecydowanie wzrośnie 
udział dwóch pozostałych grup wieku: 15–65 i powyżej 65 lat. 
Szczególnie duży wzrost udziału w ogólnej liczbie ludności 
w roku 2050 nastąpi w najstarszych grupach wieku. Utrzyma 
się przewaga liczebna kobiet w rocznikach powyżej 55 lat.

B.  Będzie to następstwem malejącego przyrostu naturalnego 

(malejącej dzietności) oraz zwiększającej się przeciętnej 
długości życia. 

44.  Zatrudnienie i bezrobocie.  

Świat. Polska

Zadanie 44.1

Tab. 44.1

Objaśnienie*

Termin

Udział ludności aktywnej zawodowo  

w ogólnej liczbie ludności w wieku 15 lat  

i więcej.

Współczynnik aktywności 

zawodowej

Procentowy udział bezrobotnych w liczbie 

ludności aktywnej zawodowo.

Stopa bezrobocia

Procentowy udział ludności pracującej  

w ogólnej liczbie ludności w wieku 15 lat 

i więcej.

Wskaźnik zatrudnienia 

Osoby pracujące oraz osoby  

zarejestrowane w urzędach pracy  

jako bezrobotne.

Aktywni zawodowo

*Według GUS

Zadanie 44.2

W roku 1996 było na świecie około 2,4 mld zatrudnionych, 
a dziesięć lat później liczba ta wzrosła do 2,9 mld, czyli o 500 
mln osób. Jednocześnie w tym okresie wskaźnik zatrudnienia 
zmalał z około 63% do 61%.

Zadanie 44.3

Liczba bezrobotnych w latach 1996–2006 wzrosła z około 
161 mln w 1996 do 191 mln w 2006 roku. Liczba 
bezrobotnych, z wyjątkiem lat 2000 i 2003 w każdym kolejnym 
roku była wyższa niż w roku poprzednim. Stopa bezrobocia 
wykazywała wyraźne okresowe wahania: najniższy poziom, około 
6%, osiągnęła w 1996 roku, następnie rosła do roku 1998, gdy 
wyniosła 6,4%, następnie do roku 2000 malała do około 6,2%, 
a potem ponownie rosła do około 6,6% w roku 2002, by 
w następnym roku obniżyć się do około 6,4%, poźniej do 
2005 roku obniżyła się tylko nieznacznie, by w roku 2006 
osiągnąć około 6,3%.

Zadanie 44.4

A.  W roku 2007 najwyższym bezrobociem charakteryzowały 

się kraje Unii Europejskiej oraz kraje strefy euro, w których 
stopa bezrobocia o ponad 1% przewyższała przeciętną 
stopę bezrobocia w świecie. Najniższe bezrobocie panowało 

w Japonii – około 4% – oraz w Stanach Zjednoczonych, gdzie 
było o około 0,5% wyższe niż w Japonii.

B.  W większości krajów Unii Europejskiej w 2007 roku stopa 

bezrobocia przewyższała przeciętną w świecie, a w Polsce 
i Słowacji, gdzie bezrobocie było największe, przewyższała 
dwukrotnie przeciętną światową. Jeszcze mniej korzystnie 
wypada porównanie z Japonią i ze Stanami Zjednoczonymi. 
Tylko dwa kraje Unii: Dania i Holandia miały niższe bezrobocie 
niż Japonia, a dwa dalsze – Estonia i Irlandia, niższe niż Stany 
Zjednoczone.

C.  Kraje tak zwanej Starej Unii, czyli piętnaście krajów należących 

do tego ugrupowania przed pierwszym maja 2004 roku, mają 
w większości nieco niższe bezrobocie niż kraje, które przystąpiły 
w późniejszym okresie. Jedynie Grecja, Hiszpania i Francja 
należą do grupy krajów o najwyższej stopie bezrobocia – powyżej 
8%. Kraje należące do UE od pierwszego maja 2004 roku 
w większości dotyka wysokie bezrobocie, jedynie Estonię i Cypr 
cechuje niska stopa bezrobocia, a w Słowenii, na Litwie i Łotwie 
kształtuje się ona na umiarkowanym poziomie. Dwa kraje, które 
stały się członkami Unii w roku 2007, cechuje wysoka stopa 
bezrobocia (około 8%).

Zadanie 44.5

Tab. 44.2

Wyszczególnienie Rok 

1996

2001

2003

2004

2005

2006

%  bezrobotnych ogółem
Mężczyźni

58,7

58,5

58,3

58,4

58,1

58,1

Kobiety

41,3

41,5

41,7

41,6

41,9

41,9

Udział kobiet w ogólnej liczbie bezrobotnych w latach  
1996–2006 wzrósł z 41,3% do 41,9%. Na tej podstawie można 
zakładać, że szanse kobiet w znalezieniu pracy w końcu okresu 
były nieco gorsze niż na jego początku.

Zadanie 44.6

Większemu wzrostowi PKB towarzyszy spadek stopy bezrobocia, 
spadkowi tempa wzrostu PKB odpowiada wzrost bezrobocia. 
Przykłady: większy przyrost PKB w roku 2006 w stosunku 
do 2005 roku zanotowano między innymi w grupie krajów 
rozwiniętych, w Ameryce Łacińskiej, na Bliskim Wschodzie  
i w Północnej Afryce. We wszystkich tych regionach w roku 
2006 stopa bezrobocia była mniejsza niż w roku 2005. W Afryce 
Subsaharyjskiej w roku 2006 wskaźnik wzrostu PKB w stosunku 
do 2005 roku zmalał, stopa bezrobocia wzrosła. Prawidłowość 
ta nie potwierdziła się jedynie w krajach Europy Wschodniej 
nienależących do Unii Europejskiej i we Wspólnocie Niepodległych 
Państw. W Azji Południowo-Wschodniej i Krajach Pacyfiku oraz 
w Azji Południowej, mimo malejącego wskaźnika PKB, stopa 
bezrobocia nie uległa zmianie. Wynika to prawdopodobnie z faktu, 
że procesy ekonomiczne zachodzą z pewnym opóźnieniem  
w stosunku do zaistniałej przyczyny. Szybszy wzrost PKB oznacza, 
że istnieje dobra koniunktura gospodarcza, czyli produkcja rośnie. 
Wzrost produkcji zwykle wymaga większego zatrudnienia, a tym 
samym stopa bezrobocia maleje.

Zadanie 44.7

A.  W okresie 1996–2006 na świecie zmalał udział rolnictwa  

w ogólnym zatrudnieniu, a wzrósł udział usług. Udział 
przemysłu prawie się nie zmienił (zmalał o 0,1%).

5

B.  Do tych regionów należy zaliczyć: Azję Wschodnią, Azję 

Południowo-Wschodnią i Kraje Pacyfiku, Azję Południową  
oraz Bliski Wschód i Afrykę Północną. Są to regiony, w których 
rośnie udział przemysłu w zatrudnieniu. Bliski Wschód i Afryka 
Północna to jedyne regiony, w których zmalał udział usług  
w zatrudnieniu. 

C.  Do regionów wyróżniających się pod względem struktury 

zatrudnienia należały: 

  kraje rozwinięte i Unia Europejska: cechuje je najmniejszy 

spośród wszystkich regionów udział zatrudnionych 
w rolnictwie i największy w usługach,

  Afryka Subsaharyjska: największy udział zatrudnionych 

w rolnictwie i najmniejszy w przemyśle,

  Azja Wschodnia: najmniejszy udział usług w zatrudnieniu, 

jeden z najwyższych wskaźników udziału przemysłu 
w zatrudnieniu,

  Ameryka Łacińska: jeden z najwyższych udziałów usług 

i jeden z najniższych udziałów rolnictwa w zatrudnieniu.

D. 

  Kraje rozwinięte i Unia Europejska – Afryka Subsaharyjska, 

zatrudnieni w rolnictwie, odpowiednio: 3,2% i 63%, 

  Kraje Europy Wschodniej nie należące do UE oraz WNP  

i Afryka Subsaharyjska, zatrudnieni w przemyśle, 
odpowiednio: 27,7% i 8,8%,

  Kraje rozwinięte i Unia Europejska oraz Azja Wschodnia, 

zatrudnieni w usługach, odpowiednio: 72,6% i 25,8%.

Zadanie 44.8

C.

Zadanie 44.9

B.

Zadanie 44.10

W końcu stycznia 2007 roku stopa bezrobocia w Polsce 
wynosiła 15,1%. Najwyższą stopą bezrobocia charakteryzowały 
się województwa: warmińsko-mazurskie (24,2%), 
zachodniopomorskie (22,1%), kujawsko-pomorskie oraz 
lubuskie (po 19,6%). Najniższe bezrobocie występowało 
w województwach: małopolskim (11,6%), mazowieckim oraz 
wielkopolskim (po 12,0%). W pozostałych województwach stopa 
bezrobocia przekraczała średnią ogólnopolską o 1–3%.

45. Migracje

Zadanie 45.1

Indywidualna odpowiedź ucznia.

Zadanie 45.2

Dodatnie saldo migracji ma Ameryka Północna, Europa 
oraz Australia, natomiast ujemne Azja, Afryka i Ameryka Łacińska. 
Ludność migruje z regionów uboższych do zamożniejszych. 
Głównym motywem tych migracji jest poprawa warunków 
bytowych. Najwięcej imigrantów przyjmuje Ameryka Północna 
i Europa. Wiąże się to ze względnie dużą podażą miejsc 
pracy. Ponadto regiony wysoko rozwinięte cechuje niski 
przyrost naturalny, a w wielu krajach współczynnik dzietności 
od kilkunastu lat utrzymuje się poniżej współczynnika 
zastępowalności pokoleń. Społeczeństwa te starzeją się, 
co powoduje niedobór siły roboczej.

Zadanie 45.3

a)  Burundi, Demokratyczna Republika Konga, Egipt, Sudan, 

Burkina Faso, Mali, Chiny, Bangladesz, Indie, Kazachstan, 
Pakistan, Tadżykistan, Iran, Indonezja, Filipiny, Turcja, 
Ukraina, Albania, Meksyk,

b)  Rwanda, Liberia, Japonia, Izrael, Arabia Saudyjska, Rosja, 

Bośnia i Hercegowina, Włochy, Niemcy, Kanada, Stany 
Zjednoczone, Australia,

c)  Rwanda, Sahara Zachodnia, Gambia, Liberia, Singapur, 

Kuwejt, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Luksemburg,

d)  Burundi, Demokratyczna Republika Konga, Gwinea, Sierra 

Leone, Mongolia, Kazachstan, Tadżykistan, Estonia, Albania, 
Jamajka, Gujana, Surinam.

Zadanie 45.4

Tab. 45.2. Wpływ migracji na kraje emigracyjne i imigracyjne

Zadanie 45.5

Tab. 45.3. Saldo migracji w wybranych regionach (2002 r.)

Zadanie 45.6

A.  Meksyk, Indie, Filipiny.
B.  Lesotho, Jordania, Mołdawia.
C.  Azja Wschodnia i Południowa, Ameryka Łacińska, 

kraje w procesie transformacji.

D.  W Afryce Północnej, świadczy o tym stosunkowo największy 

udział wpływów z przekazów zagranicznych w PKB.

E.  Głównym źródłem nadania przekazów zagranicznych są: 

Stany Zjednoczone, Unia Europejska oraz Kraje Bliskiego 
Wschodu. Stany Zjednoczone i Unia Europejska 
są tradycyjnymi obszarami imigracji. Od kilku dziesięcioleci 
bardzo dynamiczny rozwój gospodarczy wykazują niektóre 
kraje Bliskiego Wschodu, zwłaszcza Arabia Saudyjska, Katar, 
Zjednoczone Emiraty Arabskie. Dynamiczny rozwój gospodarki, 
zwłaszcza przemysł i usługi, wywołał duże zapotrzebowanie 
na pracę (siłę roboczą). Wywołało to konieczność sprowadzenia 
znacznej liczby pracowników z zagranicy. Głównymi regionami, 
z których pochodzą przekazy pieniężne, są: UE, Stany Zjednoczone 
i kraje Bliskiego Wschodu. Zmieniająca się wielkość przepływów 
jest skorelowana z okresami wzrostu gospodarczego i recesji 
w tych regionach.

46. Urbanizacja

Zadanie 46.1

1 –  Chiny, Egipt, Demokratyczna Republika Konga, Sudan, 

Nigeria, Indonezja

2 –  Polska, Słowacja, Ukraina, Finlandia, Republika Południowej 

Afryki, Algieria, Japonia, Mongolia

3 –  Czechy, Niemcy, Francja, Stany Zjednoczone, Australia, 

Argentyna, Brazylia, Chile, Urugwaj, Białoruś

Zadanie 46.2

a) Czechy, Niemcy, Japonia, Stany Zjednoczone, Francja
b) Argentyna, Brazylia, Urugwaj, Kolumbia, Wenezuela

Zadanie 46.3

Od połowy XX w. procesy urbanizacyjne znacznie szybciej 
zachodzą w krajach rozwijających się. Od 1950 do 2000 r. 
ludność miejska krajów rozwiniętych zwiększyła się o 63%, 

6

a w krajach rozwijających się o 163%. Według prognoz ONZ 
do 2030 r. liczba ludności świata wzrośnie o 2,2 mld, 
w tym miejska o 2,1 mld, i niemal cały ten przyrost zostanie 
wchłonięty przez miasta w krajach mniej rozwiniętych, 
których liczba ludności wzrośnie z około 2 mld w 2000 r.  
do 4 mld w 2030 r. W krajach rozwijających się nałożyły się 
dwa procesy: wysoki przyrost naturalny (wskutek obniżenia się 
współczynnika śmiertelności przy utrzymującym się wysokim 
współczynniku urodzeń) oraz przepływ ludności wiejskiej do 
miast, co doprowadziło do niekontrolowanego rozwoju miast.
Jedną z przyczyn przepływu ludności wiejskiej do miast 
w tej grupie krajów było załamanie się w połowie XX w. 
systemu kolonialnego (w okresie kolonialnym nie było pełnej 
swobody w przemieszczaniu się ludności). Import tanich artykułów 
przemysłowych z byłych metropolii doprowadził do załamania 
się wiejskiego rzemiosła w nowo powstałych krajach i w efekcie 
utraty źródeł utrzymania wielu ludzi. Konsekwencją była emigracja 
do miast w celu zdobycia pracy. W krajach rozwijających się 
wiara w poprawę warunków egzystencji (znalezienie pracy, 
możliwość korzystania z wielu niedostępnych na obszarach 
niezurbanizowanych usług, zwłaszcza medycznych i oświatowych) 
w dal szym ciągu jest głównym motywem napływu ludności 
do miast.

Zadanie 46.4

a)

Zadanie 46.5

Urbanizacja jako proces:
 społeczno-kulturowy: 

 rozpowszechnianie się miejskiego stylu życia,

 demograficzny: 

 koncentracja ludności w miastach,

 osadniczy: 

 koncentracja funkcji miejskich, 

 powstawanie nowych miast i tworzenie się aglomeracji miejskich, 

 przekształcanie się osad wiejskich w miasta, 
 rozwój już istniejących miast oraz stref podmiejskich.

Zadanie 46.6

Tab. 46.3.  Cechy trzech typów jednostek osadniczych

Zadanie 46.7

Odpowiedź w formie graficznej.

Zadanie 46.8

 liczba mieszkańców,
 gęstość zaludnienia,
 odsetek osób zatrudnionych w zawodach nierolniczych,
 sposób zabudowy,
  możliwość korzystania z takich urządzeń i usług jak energia 

elektryczna, szkolnictwo publiczne.

Zadanie 46.9

c)

Zadanie 46.10

Kolejno od góry: XIX, XIX, XX, XX, XIX

Zadanie 46.11

1)  Londyn i Nowy Jork są typowymi przykładami wielkich miast 

w krajach rozwiniętych. Ich najbardziej dynamiczny rozwój 
przypadł na wiek XIX i początek XX. Swoje obecne rozmiary 
osiągnęły one w połowie XX wieku i od tego czasu raczej 
nie wykazują większego rozwoju, a niektóre nawet przeżywają 
regres. 

2)  Niektóre wielkie aglomeracje w krajach rozwijających się, 

takie jak Meksyk, wzrastały bardzo gwałtownie w drugiej 
połowie XX wieku i obecnie rozwijają się znacznie wolniej. 

3)  Tokio rosło bardzo gwałtownie przez drugą połowę XX wieku,  

a obecnie wykazuje stagnację.

4)  Wiele miast azjatyckich, afrykańskich i południowoamerykańskich, 

między innymi Kair, Lagos, Bombaj czy Sa~o Paulo, 
rosło szybko w drugiej połowie XX wieku i w dalszym ciągu 
wykazuje dynamiczny rozwój. 

Zadanie 46.12

A.  Europa i Afryka. W roku 1950 w Europie w miastach 

mieszkała ponad połowa ludności tego kontynentu, natomiast 
w Afryce, w tym samym okresie, miasta zamieszkiwało 
zaledwie 15% ogółu mieszkańców. Mimo znacznie wyższego 
poziomu zurbanizowania Europy, w ciągu pierwszych 20 
lat udział ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności tego 
kontynentu w dalszym ciągu rósł szybciej niż w Afryce. Od 
lat 80. ubiegłego wieku tempo procesów urbanizacyjnych 
w Europie wyraźnie osłabło, co jest wynikiem wyczerpania 
rezerw ludności wiejskiej decydującej się na przemieszczenie 
do miasta. W Afryce natomiast w ostatnim trzydziestoleciu 
procesy urbanizacyjne uległy zdynamizowaniu. Różnice 
w przebiegu procesów urbanizacyjnych porównywanych 
kontynentów są następstwem różnic w ogólnym poziomie 
rozwoju społeczno- 
-gospodarczego. Regiony, w których wcześniej nastąpił rozwój 
nowoczesnej gospodarki, tzn. Europa, Ameryka Północna 
i Australia już w połowie XX wieku były stosunkowo wysoko 
zurbanizowane, w regionach mniej rozwiniętych procesy 
urbanizacyjne przybrały na sile w ostatnich dziesięcioleciach 
XX wieku. Pozornie procesy te mają te same przyczyny, które 
sterowały masowym przemieszczaniem się ludności ze wsi 
do miast dziewiętnastowiecznej Europy i Ameryki Północnej 
– poszukiwanie pracy w mieście. Różnica polega na tym, 
że o ile rozwijający się w XIX i pierwszej połowie XX wieku 
przemysł w miastach Europy i Ameryki Północnej zapewniał 
pracę praktycznie wszystkim przybyszom ze wsi, to 
współczesne miasta krajów rozwijających, mimo że również 
oferują dużą liczbę miejsc pracy zwłaszcza w usługach, nie są 
w stanie zapewnić bytu wszystkim przybyszom. 

B.  Pomimo to współcześnie, zgodnie z prognozą, w najbliższych 

dziesięcioleciach najszybciej będą się rozrastać miasta  
w krajach rozwijających się.

7

47. Mierniki rozwoju państw

Zadanie 47.1

3, 6, 7, 8

Zadanie 47.2

Tab. 47.1. Przeciętna oczekiwana długość życia
kolejno od góry: Brazylia, Pakistan, Niemcy

Rys. 47.1.  Struktura zatrudnienia w stosunku do ogółu 

zatrudnionych

kolejno od lewej: Brazylia, Niemcy, Pakistan

Rys. 47.2.  Struktura dochodu narodowego – wartość dodana 

według sektorów

kolejno od lewej: Brazylia, Niemcy, Pakistan

Rys. 47.3.  Produkt krajowy brutto w przeliczeniu 

na 1 mieszkańca według parytetu siły nabywczej:

kolejno od lewej: Pakistan, Brazylia, Niemcy

Zadanie 47.3

Wskaźnik HDI oblicza się na podstawie danych liczbowych: 
średniej długości życia, odsetka ludności objętej nauczaniem 
na wszystkich poziomach edukacyjnych oraz na podstawie 
wartości produktu krajowego brutto na jednego mieszkańca. 
Wysoka pozycja w rankingu HDI wskazuje, że mimo 
umiarkowanego jak na kraj wysoko rozwinięty PKB, poziom życia 
w tym kraju należy do najwyższych w świecie.

Zadanie 47.4

A.  Kolejno od lewej:  kraje o niskim poziomie rozwoju społecznego,  

kraje o średnim poziomie rowoju społecznego, 
kraje o wysokim poziomie rozwoju społecznego.

B.  Oznacza, że w rankingu według PKB na mieszkańca Angola 

zajmuje pozycję o 34 miejsca wyższą niż w rankingu według HDI.

C.  1. Angola 

2. Arabia Saudyjska 
3. Botswana 
4. Gwinea Równikowa 
5. Namibia 
6. Iran 
7. Gabon 

D.  Głównym źródłem dochodów tych krajów jest wydobycie 

i eksport surowców mineralnych.

E.  Kraje te, dzięki utrzymującej się na rynkach światowych 

korzystnej koniunktury, osiągają duże wpływy ze sprzedaży 
surowców mineralnych, w związku z tym dochód na mieszkańca 
jest stosunkowo wysoki. Za rozwojem ekonomicznym 
nie nadąża rozwój instytucji społecznych, takich jak oświata 
i ochrona zdrowia, co wpływa na obniżenie wskaźnika HDI.

48. Użytkowanie ziemi

Zadanie 48.1

Kolejno od góry: sawanny, roślinność trawiasta strefy 
umiarkowanej, pustynie i półpustynie, grunty orne

Zadanie 48.2

Północna część Ameryki Północnej znajdująca się w zasięgu 
klimatu polarnego, subpolarnego i umiarkowanego chłodnego, 
ze względu na niską temperaturę oraz słabe gleby (bądź ich brak) 
jest nieprzydatna bądź mało przydatna do prowadzenia 
gospodarki. Zachodnią część kontynentu zajmuje rozległy system 
górski Kordylierów. Większość tego obszaru (ze względu na niską 
temperaturę, słabo wykształcone gleby, dużą stromość stoków) 
tylko w bardzo ograniczonym zakresie może być wykorzystana 
rolniczo. Ponadto południowo-zachodnia część kraju znajduje 
się w zasięgu kontynentalnego klimatu zwrotnikowego o zbyt 
skąpych opadach, uniemożliwiających prowadzenie gospodarki 
rolnej. Wskutek splotu niekorzystnych warunków klimatycznych 
i orograficznych, stosunkowo mała część kontynentu Ameryki 
Północnej nadaje się do użytkowania rolniczego. Prawie cała 
Europa znajduje się w zasięgu klimatu umiarkowanego 
i podzwrotnikowego. Roczne sumy opadów i rozmieszczenie ich 
w czasie umożliwiają prawie na całym kontynencie uprawę 
roli bez konieczności sztucznego nawadniania. Znaczną część 
kontynentu, zwłaszcza jego część południowo-wschodnią 
i zachodnią, pokrywają żyzne gleby, czarnoziemy i gleby brunatne 
oraz płowe. Ponad 72% obszaru zajmują niziny (do 300 m n.p.m.), 
a tylko nieco ponad 5% wznosi się na wysokość powyżej 
1000 m n.p.m. Wszystko to sprzyja rozwojowi gospodarki rolnej, 
dlatego Europa wśród wszystkich kontynentów odznacza się 
jednym z największych odsetków użytków rolnych.

Zadanie 48.3

A.  Większą część Bangladeszu stanowi niewiele wznosząca się 

nad poziom morza, prawie równinna wschodnia część Niziny 
Hindustańskiej. Monsun w okresie lata przynosi opady rzędu 
2000– 3000 mm. Takie warunki sprzyjają uprawom rolnym. 
Spowodowało to przekształcenie naturalnej roślinności (lasów 
monsunowych) w pola uprawne. Lasy monsunowe utrzymały 
się na niewielkiej powierzchni, na obszarach górskich 
(w Górach Czatgańskich), a w południowej części delty 
Gangesu i Brahmaputry występują lasy namorzynowe 
oraz roślinność bagienna.  Grunty orne zajmują około 65% 
powierzchni kraju, co jest jednym z najwyższych wskaźników 
w świecie. 
Kanada jest krajem o silnie zróżnicowanych warunkach 
naturalnych. Całą wschodnią część zajmuje rozległy system 
górski Kordylierów. Jedyny rozległy obszar nizinny rozpościera  
się wokół Zatoki Hudsona, resztę kraju zajmują faliste wyżyny 
wznoszące się średnio do wysokości 500 m n.p.m. 
Południowa część Kanady po 52°N na wschodzie 
i po 65°N na zachodzie ma klimat umiarkowany o odmianie 
morskiej i przejściowej. Wewnętrzna część kraju ma klimat 
o różnym stopniu kontynentalizmu. Na północy występuje 
klimat polarny i subpolarny. Obszar Archipelagu Arktycznego 
pokrywają lodowce i tundra. Tundra i lasotundra obejmuje 
całą północną Kanadę łącznie z Półwyspem Labradorskim 
i Niziną Hudsońską. Bardziej na południe znajduje się strefa 
tajgi, osiągająca szerokość do 1500 km. Stosunkowo niewielką 
część kraju porastają lasy mieszane i liściaste, a Wielkie 
Równiny – stepy. W całej północnej Kanadzie występują 
mało żyzne gleby tundrowe i bielicowe, jedynie na Wielkich 

8

Równinach występują czarnoziemy, a pod lasami liściastymi 
i mieszanymi (głównie na zachodzie i wschodzie kraju) gleby 
brunatne. Warunki naturalne sprawiają, że stosunkowo 
niewielka część Kanady nadaje się pod uprawę, w związku 
z tym odsetek gruntów ornych wynosi zaledwie 5%, co należy 
do najniższych wskaźników na świecie.

B.  W strukturze użytkowanie ziemi Ukrainy i Węgier znajdują 

odzwierciedlenie warunki przyrodnicze, w tym zwłaszcza 
klimat, ukształtowanie terenu, gleby oraz roślinność naturalna. 
Na przeważającej części Węgier panuje klimat umiarkowanie 
ciepły o cechach kontynentalnych. Naturalną roślinność dużej 
części Węgier stanowiły lasostepy, stepy oraz lasy liściaste. 
W tych warunkach, na zajmujących ponad 60% kraju nizinach, 
na podłożu lessowym wytworzyły się żyzne czarnoziemy 
stepowe oraz gleby brunatne i płowe. Żyzne gleby w większości 
zostały przekształcone w pola uprawne, lasy zachowały się 
głównie na obszarach górzystych. Łąki i pastwiska występują 
przeważnie w dolinach rzek oraz na obszarach górzystych. 
Prawie cała Ukraina ma klimat umiarkowanie ciepły 
kontynentalny, jedynie południowa część Krymu ma klimat 
podzwrotnikowy typu śródziemnomorskiego. Przeważająca 
część kraju leży w strefie stepu i lasostepu, jedynie w północnej 
i zachodniej oraz południowej część kraju występują lasy 
liściaste, natomiast południowe krańce porastała roślinność 
śródziemnomorska. Przeważająca część Ukrainy leży w zasięgu 
Niziny Wschodnioeuropejskiej, w obrębie której miejscami 
występują wzniesienia o charakterze wyżynnym. W strefie 
leśno-stepowej, przeważnie na podłożu lessowym, powstały 
czarnoziemy. Przewaga obszarów nizinno-wyżynnych i żyzne 
gleby sprzyjały przekształceniu tych obszarów w pola uprawne. 
Lasy zachowały się głównie w Karpatach, na Polesiu oraz 
w Górach Krymskich. Łąki i pastwiska zajmują największe 
powierzchnie na Polesiu, na obszarach górskich oraz w dolinach 
rzek.

C.  Prawie cały obszar Egiptu zajmuje Pustynia Libijska 

(na zachodzie) i Pustynia Arabska (na wschodzie), a tylko 
około 3% powierzchni kraju zajmuje oddzielająca je dolina 
i delta Nilu. Z wyjątkiem północnych krańców Egiptu, na całym 
pozostałym obszarze panuje klimat zwrotnikowy skrajnie suchy, 
w którym roczne sumy opadów nie przekraczają 100 mm. 
Na wąskim pasie wybrzeża Morza Śródziemnego występuje 
roślinność śródziemnomorska, większość pozostałego obszaru 
jest pozbawiona roślinności bądź porośnięta bardzo ubogą 
roślinnością sucholubną. W tych warunkach uprawa jest 
możliwa jedynie w dolinie i delcie Nilu oraz w oazach. Warunki 
klimatyczne Egiptu rzutują na strukturę użytkowania ziemi, 
kraj ten odznacza się jednym z najwyższych w świecie 
odsetków nieużytków, w zasadzie nie ma lasów ani łąk, 
a grunty orne stanowią nieco ponad 3% ogólnej powierzchni 
kraju. 
Większość obszaru Finlandii położona jest w strefie klimatu 
umiarkowanego chłodnego, a na północnych krańcach 
występuje klimat subpolarny. Od listopada do marca panuje 
ujemna temperatura, a pokrywa śnieżna na większości 
obszaru zalega przez 4 miesiące w ciągu roku, a na północy 
7 miesięcy. Wytworzone na osadach polodowcowych gleby 
bielicowe są mało żyzne. Prawie 10% powierzchni Finlandii 

zajmują wody wewnętrzne. Warunki klimatyczne (krótki okres 
wegetacyjny) oraz mało żyzne gleby nie sprzyjają gospodarce 
rolnej, dlatego Finlandia ma niski wskaźnik gruntów ornych 
i jeden z najwyższych w świecie wskaźników powierzchni 
leśnej. 
W ukształtowaniu Brazylii dominują złożone z płaskowyżów 
i masywów górskich wyżyny (około 60% powierzchni kraju) 
oraz rozległa aluwialna Nizina Amazonki. Prawie cała Nizina 
Amazonki znajduje się w zasięgu klimatu równikowego 
wilgotnego, północna część Wyżyny Brazylijskiej oraz  
Wyżyna Gujańska mają klimat podrównikowy wilgotny, 
północno-wschodni kraniec Wyżyny Brazylijskiej – klimat 
podrównikowy wybitnie suchy, natomiast południowa część 
tej krainy – klimat zwrotnikowy (głównie wilgotny i pośredni). 
Na Nizinie Amazonki występują czerwono-żółte gleby 
laterytowe, na pozostałym obszarze kraju czerwone gleby 
laterytowe i gleby brązowo-czerwone (cynamonowoczerwone). 
Gleby te należą do mało żyznych. Większą część Niziny 
Amazonki i obszary wyżynne o wilgotnym podrównikowym 
klimacie porastają lasy. Mało żyzne gleby, gorący i wilgotny 
klimat (powodujący szybkie jałowienie i erozję gleb) 
nie sprzyjają uprawie roli. Dlatego większość Brazylii porastają 
lasy (prawie 2/3 powierzchni), a pod uprawę zajęto mniej 
niż 8% powierzchni kraju. Stosunkowo duży udział 
w użytkowaniu ziemi (ponad 23%) mają łąki i pastwiska 
występujące głównie na obszarach o klimacie zwrotnikowym 
(południowa część Wyżyny Brazylijskiej).

Zadanie 48.4

W pobliżu południka 100°W przebiega ważna granica klimatyczna 
dzieląca Stany Zjednoczone (i cały kontynent amerykański) 
na wilgotniejszą, o znacznych wpływach Oceanu Atlantyckiego 
część wschodnią i zdecydowanie suchszą część zachodnią. 
W przybliżeniu wzdłuż południka 100°W przebiega izohieta 
500 mm. Zachodnią część Stanów Zjednoczonych (i całej 
Ameryki Północnej) zajmuje rozległy system górski Kordylierów, 
kotlin śródgórskich i rozległych wyżyn. Większość tego obszaru, 
bądź to ze względu na zbyt małe opady, bądź inne czynniki,  
takie jak: niska temperatura, słabo wykształcone gleby, 
duża stromość stoków, groźba uruchomienia na wielką skalę 
procesu erozji gleb, tylko w bardzo ograniczonym zakresie nadaje 
się pod tak zwane rolnictwo pługowe. Południowo-zachodnia 
część kraju znajduje się w zasięgu kontynentalnego klimatu 
zwrotnikowego o zbyt skąpych opadach, zdecydowanie 
utrudniających prowadzenie gospodarki rolnej. Na czynniki 
przyrodnicze nałożyły się czynniki antropogeniczne. Wschodnia, 
bardziej wilgotna część Stanów Zjednoczonych jest gęściej 
zaludniona, rozlokowała się tam większość wielkich aglomeracji 
miejskich tego kraju. Splot tych i innych czynników (między 
innymi kierunek, z którego postępował proces kolonizacji 
kontynentu) spowodował, że w części wschodniej rozwinęło się 
rolnictwo mieszane, dostarczające między innymi produktów 
gospodarki mlecznej, warzyw (które nie znoszą długiego transportu 
i muszą być szybko dostarczane konsumentom). W części 
zachodniej przeważa mało intensywna gospodarka hodowlana 
nastawiona głównie na produkcję mięsa. 

9

49.  Czynniki rozwoju rolnictwa.  

Typy gospodarki rolnej

Zadanie 49.1

A.  

Czynniki przyrodnicze: 
1. Temperatura, 2. Opady, 3. Okres wegetacyjny, 4. Gleby,  
5. Wiatr, 6.Wysokość n.p.m., 7. Nachylenie stoków, 
8. Ekspozycja zboczy. 
Czynniki pozaprzyrodnicze: 
1. System własności ziemi, 2. Prawo dziedziczenia, 3. Kapitał, 
4. Rynek, 5. Transport, 6. Technologia, 7. Polityka rządu.

B. 

Przykładowa odpowiedź: 

Opady – to, czy dany obszar jest zajęty pod uprawę, czy też 
jest wykorzystywany w inny sposób, zależy od średniej rocznej 
sumy opadów oraz od ich przebiegu w czasie. W strefie 
umiarkowanej, na wielu obszarach uprawy udają się już 
przy opadach rocznych około 250 mm, natomiast w strefie 
gorącej graniczną wartością jest 500 mm opadu rocznego. Równie 
ważne jak suma opadów jest ich rozmieszczenie w czasie. 
Pszenica na ukraińskich stepach i amerykańskich preriach udaje 
się dlatego, że maksimum opadów przypada na okres wegetacji 
roślin. Na obszarach o klimacie śródziemnomorskim sumy opadów 
są stosunkowo wysokie, ale rozwój roślin jest utrudniony ze 
względu na długotrwałą letnią suszę. Niektóre rośliny wymagają  
w okresie dojrzewania dużo wilgoci, np. kukurydza, a kawa – 
odwrotnie – najlepsze plony daje wówczas, gdy w okresie 
poprzedzającym zbiory i w czasie ich trwania jest sucho. Na 
niektórych obszarach bardzo istotną rolę odgrywają nawet nieduże 
wahania sum opadów. Na przykład, opóźnienie się monsunu 
letniego może powodować duże straty w zbiorach, natomiast  
w strefie Sahelu (klimat podrównikowy suchy), nawet nieznaczne 
zmniejszenie sumy opadów (które w warunkach klimatu 
umiarkowanego nie miałoby praktycznego znaczenia) może być 
przyczyną utraty zbiorów i klęski głodu. 
System własności ziemi – ziemia może być własnością rolników, 
mogą ją dzierżawić lub pracować na niej jako najemni robotnicy. 
Na przykład dla Ameryki Południowej charakterystyczna jest 
wielka własność ziemska. Ziemia należy do prywatnego 
właściciela lub do banku, a gospodarują na niej dzierżawiący ją 
chłopi. Jeżeli okres dzierżawy jest krótki, dzierżawca stara się 
maksymalnie wykorzystać ziemię, nie dbając specjalnie o jej 
nawożenie, ani o utrzymanie w należytym stanie nieruchomości 
wchodzących w skład gospodarstwa. Dzierżawa nie sprzyja 
rozwojowi produkcji, zwykle rolnik pracuje z małym 
zaangażowaniem i zwykle pozostaje biedny. Praktyka dowodzi,  
że najlepszy i najefektywniejszy jest system prywatnej własności 
ziemi. Rolnik będący właścicielem gospodarstwa jest  
w maksymalny sposób motywowany do wydajnej gospodarki  
i systematycznego ulepszania swojego warsztatu pracy, którym 
jest jego gospodarstwo. 
   Odmienny typ własności w rolnictwie występuje w gospodarce 
centralnie planowanej, który do końca lat 80. XX wieku 
obowiązywał w byłym ZSRR, a obecnie przetrwał między innymi 
w Chinach, Korei Północnej, w Wietnamie i na Kubie.  
W rolnictwie sowieckim istniały dwie formy własności rolnej: tak 
zwane sowchozy (gospodarstwa państwowe) i kołchozy (spółdzielnie 
produkcyjne). Praktycznie jednak właścicielem ziemi było państwo, 
a własność spółdzielcza (kołchoz) była tylko nominalna. Istotna 
różnica między kołchozem a sowchozem polegała na tym, że 
kołchoźnicy dysponowali niewielkimi działkami przyzagrodowymi, 

które uprawiali na własne potrzeby. System centralnie planowanej 
gospodarki rolnej jest mało wydajny. Świadczy o tym między innymi 
fakt, że Związek Sowiecki nie były samowystarczalny w zakresie 
produkcji żywności.

Zadanie 49.2

kolejno od góry :  kapitał, 

kapitał ludzki, 
produktywność, 
produktywność (wydajność) pracy, 
produktywność majątku trwałego, 
produktywność (wydajność) ziemi, 
produktywność (wydajność) hodowli.

Zadanie 49.3

Typ kolejno od góry:  rolnictwo intensywne (RI), 

rolnictwo intensywne (RI), 
rolnictwo ekstensywne (RE), 
rolnictwo ekstensywne (RE).

Przykładowy obszar występowania kolejno od góry: II, III, IV, I.

Zadanie 49.4

Typ gospodarki rolnej kolejno od góry: 
rolnictwo plantacyjne,
pasterstwo koczownicze (nomadyczne),
rolnictwo towarowe,
rolnictwo samozaopatrzeniowe.
Należy uznać również odpowiedź: rolnictwo subsystencyjne.

50. Produkcja roślinna

Zadanie 50.1

Indywidualna odpowiedź ucznia.

Zadanie 50.2

Tab 50.1 Regiony rolnicze

Zadanie 50.3

Rozmieszczenie produkcji rolniczej na świecie i rozmieszczenie 
ludności wykazuje duże rozbieżności. Spośród wymienionych 
w tabeli regionów rolniczych gęsto zaludnione są: Nizina Chińska, 
Mandżuria, Nizina Gangesu, delta Nilu i Nizina Padańska.  
W pozostałych gęstość zaludnienia jest zdecydowanie mniejsza. 
Państwa, w obrębie których poło żone są wyżej wymienione 
regiony rolnicze, uzyskują produkcję zbóż i mięsa na jednego 
mieszkańca 2–3 razy większą niż w krajach afrykańskich, 
większości krajów Azji Zachodniej i Południowej, w niektórych 
krajach Azji Centralnej, w Ameryce Środkowej i w krajach 
andyjskich. 
Źródło:  Atlas geograficzny. Liceum. Rolnictwo: Produkcja 

roślinna. Produkcja zwierzęca, s. 14 –15, Zaludnienie,  
s. 27, Wydawnictwo DEMART

Zadanie 50.4

Mapa 50.2. Pszenica i ryż 
Mapa 50.3. Kukurydza i proso
Mapa 50.4. Trzcina cukrowa i buraki cukrowe
Mapa 50.5. Soja i rzepak
Mapa 50.6. Kawa i herbata
Mapa 50.7. Ziemniaki i maniok

10

Zadanie 50.5

kolejno (stan 2005; wg FAOSTAT): 
pszenica – 1) Chiny, 2) Indie, 3) Stany Zjednoczone, 
ryż – 1) Chiny, 2) Indie, 3) Indonezja, 
kukurydza – 1) Stany Zjednoczone, 2) Chiny, 3) Brazylia, 
proso – 1) Indie, 2) Nigeria, 3) Chiny (uznać: Niger nieznacznie 
mniej niż Chiny),
trzcina cukrowa – 1) Brazylia, 2) Indie, 3) Chiny, 
buraki cukrowe – 1) Francja, 2) Niemcy, 3) Stany Zjednoczone, 
soja – 1) Stany Zjednoczone, 2) Brazylia, 3) Argentyna, 
rzepak – 1) Chiny, 2) Kanada, 3) Indie, 
herbata – 1) Chiny, 2) Indie, 3) Sri Lanka, 
kawa – 1) Brazylia, 2) Wietnam, 3) Indonezja,
ziemniaki – 1) Chiny, 2) Rosja, 3) Indie, 
maniok – 1) Nigeria, 2) Brazylia, 3) Indonezja. 

51. Produkcja zwierzęca

Zadanie 51.1

A.  Chów bydła na świecie wykazuje duży stopień koncentracji, 

w 5 krajach skupia się prawie 50% światowego pogłowia, 
a w 15 ponad 2/3.

B.  Etiopia, Sudan, Kolumbia, Bangladesz, Pakistan i Tanzania 

posiadają liczne pogłowie bydła, natomiast brak ich wśród 
krajów uzyskujących wysoką produkcję mięsa i mleka. 
Świadczy to o niskiej produktywności hodowli, jest to chów 
ekstensywny.

C.  Największym pogłowiem bydła na świecie dysponuje Brazylia. 

Pod względem udziału w światowej produkcji mięsa wołowego 
znacznie ustępuje Stanom Zjednoczonym, dysponującym 
pogłowiem bydła ponad dwukrotnie mniejszym, a udział 
Brazylii w produkcji mleka jest kilkakrotnie mniejszy 
niż udział w światowym pogłowiu bydła. Na tej podstawie 
można sformułować dwa wnioski: chów bydła w Brazylii  
ma charakter ekstensywny i jest nastawiony bardziej 
na produkcję mięsa niż mleka. 
Drugie miejsce pod względem pogłowia bydła na światowej 
liście zajmują Indie. Pod względem wielkości produkcji mięsa 
wołowego Indie zajmują bardzo odległe miejsce, z produkcją 
mniejszą niż np. Francja, której pogłowie bydła jest prawie 
dziesięciokrotnie mniej liczne. Jest to uwarunkowane religią 
wyznawaną przez większość mieszkańców Indii, zabraniającą 
zabijania zwierząt i spożywania mięsa. Mleka krowiego Indie 
produkują ponad dwukrotnie mniej niż znajdujące się na 
pierwszym miejscu w świecie Stany Zjednoczone, których 
pogłowie bydła stanowi połowę tej liczby, którą dysponują 
Indie. Świadczy to o niskiej produktywności chowu bydła 
w Indiach, który jest bardziej nastawiony na produkcję mleka 
niż mięsa. 
Trzecie miejsce w światowym rankingu pogłowia bydła 
zajmują Chiny. Ich udział w produkcji mięsa przewyższa udział 
w wielkości pogłowia, natomiast w dziedzinie produkcji mleka 
jest zdecydowanie mniejszy. Jest to hodowla ekstensywna, 
której głównym celem jest produkcja mięsa. 
Czwartym pod względem liczebności pogłowiem bydła 
na świecie dysponują Stany Zjednoczone. Ich udział 
zarówno w produkcji mięsa, jak i mleka ponad dwukrotnie 
przewyższa udział w pogłowiu bydła. Świadczy to o wysokiej 
produktywności hodowli w porównaniu ze średnim poziomem 
światowym. Ponieważ udział Stanów Zjednoczonych 

w światowej produkcji mięsa wołowego jest większy 
niż w produkcji mleka, można założyć, że hodowla bydła 
w tym kraju ma charakter mieszany, to znaczy realizuje 
dwa cele: produkcję mięsa i mleka, z większym naciskiem 
na produkcję mięsa.

D.  W gronie piętnastu krajów o największym pogłowiu bydła 

na świecie są dwa największe kraje europejskie: Rosja 
i Francja. Udział obu tych krajów w produkcji mięsa wołowego 
przewyższa prawie dwukrotnie ich udział w pogłowiu bydła, 
a udział w produkcji mleka ponad trzykrotnie. Świadczy to 
o dużej, w porównaniu ze średnią światową produktywnością, 
hodowli i większym nastawieniu na produkcję mleka niż mięsa.

Zadanie 51.2

a, c, e, f

Zadanie 51.3

A.  Z tabeli 51.2 wynika, że rozmieszczenie chowu 

trzody chlewnej na świecie jest bardzo nierównomierne – 
ponad połowa światowego pogłowia świń koncentruje się 
w jednym kraju. Chów świń może się odbywać na niewielkiej 
powierzchni, odznacza się bardzo krótkim cyklem produkcyjnym, 
w krótkim czasie można powiększyć liczebność stada, łatwo 
(w porównaniu np. z bydłem) można zapewnić paszę dla tych 
zwierząt. Te cechy chowu trzody chlewnej sprawiają, 
że w kraju tak gęsto zaludnionym i tak ludnym jak Chiny 
można wyprodukować potrzebną ilość mięsa na dostępnej 
powierzchni użytków rolnych. 

B.  Wśród wymienionych 15 krajów mających największy udział 

w światowym pogłowiu trzody chlewnej dominują kraje 
azjatyckie i europejskie. Spoza tego obszaru są 3 kraje 
amerykańskie, natomiast brak reprezentantów Afryki i Australii 
z Oceanią.

Zadanie 51.4

Pogłowie świń w Afryce jest mniejsze niż np. w Hiszpanii 
czy Niemczech, a tylko nieco większe niż w Polsce. Natomiast 
w Australii z Oceanią hoduje się mniej niż połowę tej liczby świń 
co w Holandii.

Zadanie 51.5

Bydło hoduje się głównie w Azji i w Ameryce Łacińskiej, 
stosunkowo duży udział w chowie tych zwierząt ma również 
Afryka. Prawie 2/3 światowego pogłowia trzody chlewnej 
koncentruje się w Azji, duży udział ma również Europa. Znikomy 
udział w tej dziedzinie odgrywa Australia z Oceanią. Owce hoduje 
się głównie w Azji i Afryce, na podkreślenie zasługuje duży udział 
Australii i Oceanii. We wszystkich trzech rodzajach hodowli 
dominującą pozycję zajmuje Azja, co odzwierciedla jej potencjał 
ludnościowy i obszarowy. Znaczny udział we wszystkich rodzajach 
chowu zwierząt ma Europa. Dla Afryki charakterystyczny jest 
znaczny udział w hodowli bydła i owiec, a nieznaczny w chowie 
trzody chlewnej. Ameryka Północna ma znaczący udział w chowie 
bydła i trzody chlewnej, przy marginesowym znaczeniu chowu 
owiec. Ameryka Łacińska specjalizuje się w dziedzinie chowu 
bydła, a Australia i Oceania w chowie owiec.

Zadanie 51.6

Wiele krajów afrykańskich, w tym zwłaszcza położonych 
w północnej części kontynentu zamieszkują muzułmanie, 

11

którym religia zabrania spożywania mięsa wieprzowego. 
Z tych samych powodów świń nie hoduje się na Bliskim 
Wschodzie. W Indiach hoduje się niewiele świń, gdyż zabrania 
tego hinduizm, wyznawany przez większość mieszkańców 
tego kraju.

Zadanie 51.7

Bydła nie hoduje się w środkowej części Afryki, w zasięgu 
występowania muchy tse-tse, przenoszącej groźną dla wielu 
ssaków chorobę – śpiączkę afrykańską.

52. Energetyka 

Zadanie 52.1

węgiel – 23,1%; ropa naftowa – 35,5%; gaz ziemny – 21,2%; 
energia nuklearna – 6,7%; energia wodna – 2,2%; biomasa i 
odpady – 10,8%; inne odnawialne – 0,5%.

Zadanie 52.2

Paliwo umowne jest pojęciem stosowanym do porównania 
wartości opałowej różnych nośników energii. Masę paliwa 
rzeczywistego (takiego jak węgiel, ropa naftowa, gaz ziemny) 
przelicza się na masę paliwa umownego. Przeliczeń dokonuje się 
według wzoru: 
m

u

 = m · W/W

u

gdzie:
m – masa paliwa rzeczywistego,
W – wartość opałowa paliwa rzeczywistego,
W

u

 – wartość opałowa paliwa umownego.

Gdy dane o produkcji surowców energetycznych są podawane 
w przeliczeniu na węgiel kamienny, W

u

 = 29,3 MJ, natomiast 

w przypadku gdy przeliczenie odnosi się do ropy naftowej,  
W

u

 = 42 MJ.

Zadanie 52.3

Zgodnie z prognozą do roku 2030 głównym źródłem energii 
pierwotnej pozostaną paliwa mineralne i ich udział w bilansie 
energetycznym świata nieco wzrośnie. Największym źródłem 
energii pierwotnej pozostanie ropa naftowa. Ciągle będzie rosło 
zużycie gazu ziemnego i pozostanie on drugim pod względem 
ważności źródłem energii pierwotnej po ropie naftowej. Spośród 
paliw mineralnych najwolniej będzie wzrastało zużycie węgla, 
tym niemniej pozostanie on trzecim podstawowym źródłem energii 
pierwotnej na świecie. Udział energii ze źródeł odnawialnych 
w zasadzie się nie zmieni, natomiast udział energii nuklearnej 
zmaleje.

Zadanie 52.4

A.  1) Arabia Saudyjska; 2) Iran; 3) Irak; 4) Kuwejt; 

5) Zjednoczone Emiraty Arabskie; 6) Wenezuela; 7) Rosja; 
8) Libia; 9) Nigeria; 10) Stany Zjednoczone.

B.  Rozmieszczenie zasobów ropy naftowej na świecie jest bardzo 

nierównomierne, prawie 60% udokumentowanych zasobów 
tego surowca koncentruje się w pięciu krajach Bliskiego 
Wschodu. Pozostałe duże złoża znajdują się w Ameryce 
Południowej (Wenezuela), Afryce (Nigeria, Libia), Rosji, 
oraz w Stanach Zjednoczonych.

Zadanie 52.5

A.  1) Kraje Zatoki Perskiej 

2) Rosja 
3) Afryka

B.  Arabia Saudyjska eksportuje ponad 6,5 miliona baryłek 

dziennie (kraje Zatoki Perskiej łącznie eksportują ponad 11 
milionów baryłek dziennie) głównie do Azji Południowo- 
-wschodniej, Europy i Stanów Zjednoczonych. Rosja eksportuje 
prawie 5 milionów baryłek dziennie do Europy. Afryka 
eksportuje ponad 4 miliony baryłek dziennie głównie do Europy 
Zachodniej i Stanów Zjednoczonych.

C. Indywidualna odpowiedź ucznia.

Zadanie 52.6

A.  Paliwa stałe mają duży udział w zaspokajaniu potrzeb 

energetycznych między innymi takich krajów, jak: Estonia, 
Polska, Czechy i Grecja. Przy założeniu, że miernikiem poziomu 
rozwoju gospodarczego jest PKB/mieszkańca, kraje te należą 
do średnio rozwiniętych. Dysponują one dużymi własnymi 
zasobami paliw stałych.

B.  Grecja – węgiel brunatny; 

Estonia – łupki bitumiczne; 
Niemcy – węgiel kamienny; 
Polska – węgiel kamienny, węgiel brunatny; 
Słowacja – węgiel brunatny; 
Słowenia – węgiel brunatny.

C.  Finlandia, Dania. 

Koszt jednostkowy energii uzyskiwanej z węgla jest niższy niż 
w wypadku spalania ropy naftowej lub gazu ziemnego.

D.  Głównym źródłem energii odnawialnej w krajach UE jest 

biomasa i odpady. W 2003 roku z tego źródła pochodziło 
68,5  mln ton, tzn. 67% pozyskiwanej energii odnawialnej 
(68 463 + 5 275 +24 949 + 3 805 = 102 492; 
68 463 : 1 024,92 = 66,8%).

E.  Obydwa te warunki spełniają: Austria, Portugalia, Słowenia 

i Szwecja. Głównym źródłem pozyskania energii odnawialnej 
w tych krajach jest energia spadku wód. Wszystkie te kraje 
dysponują dużymi zasobami w wodę i rzekami o znacznym 
spadku.

F.  Dziesięć krajów, które przystąpiły do UE w 2004 roku, zużywa 

około 12% ogółu energii zużywanej przez 25 krajów. 
(1726,1 – 1513,6 = 212,5; 212,5 : 17,261 = 12,3%)

G.  10 krajów nowo przyjętych do UE łącznie zużywa mniej energii 

niż tylko Niemcy lub Wielka Brytania czy Francja.

Zadanie 52.7

Indywidualna odpowiedź ucznia.

Zadanie 52.8

Tab. 52.3. Elektrownie wodne

Zadanie 52.9

Hydroenergetyka dostarcza ponad 80% produkcji energii 
elektrycznej w Norwegii i Brazylii.

Zadanie 52.10

W latach 1960–1970 na Nilu wybudowano zaporę w Asuanie  

12

i stworzono zbiornik zaporowy, znany pod nazwą Zbiornika 
Nasera. Budowa zapory umożliwiła regulację przepływu wód Nilu, 
nawadnianie pól w ciągu całego roku i tym samym uzyskiwanie 
regularnych kilkakrotnych zbiorów. Poprawie uległa żeglowność 
rzeki i wyeliminowano zagrożenie powodziowe. Energię spiętrzonej 
wody wykorzystuje się do napędzania turbin elektrycznych. 
Jednocześnie jednak wraz ze wzniesieniem tamy i powstaniem 
sztucznego jeziora pojawiło się wiele niekorzystnych zjawisk. 
Niesiony przez wodę muł, który podczas wylewów w naturalny 
sposób użyźniał pola, po wybudowaniu tamy osadza się 
w powstałym sztucznym zbiorniku. Konsekwencją jest konieczność 
stosowania sztucznego nawożenia, co podraża produkcję rolną 
i pogarsza jakość uzyskiwanych plonów, powoduje gromadzenie 
się substancji chemicznych w glebie oraz ich przenikanie do wód. 
Brak dostawy osadów powoduje cofanie się delty Nilu, 
która jest rozmywana przez fale morskie, co wiąże się z utratą 
części gruntów uprawnych. W wodach Zbiornika Nasera znalazły 
dogodne warunki rozwoju ślimaki, które są nosicielami groźnych 
dla człowieka pasożytów. Z terenu, na którym powstał Zbiornik 
Nasera, trzeba było przenieść w inne miejsce i zrekonstruować 
wiele bezcennych zabytków nubijskich.

Zadanie 52.11

Chiny, Jangcy

Zadanie 52.12

A.  W perspektywie najbliższych kilkunastu lat w produkcji 

energii elektrycznej najbardziej dynamicznie będzie rósł udział 
energetyki jądrowej.

B.   

 

  

Energia elektryczna produkowana przez elektrownie jądrowe 
jest tańsza niż pochodząca z innych źródeł.

  

Energetyka jądrowa, w przeciwieństwie do tej bazującej 
na spalaniu węgla, ropy naftowej czy gazu, nie powoduje 
emisji żadnych cieplarnianych gazów do atmosfery.

  

Odnawialne źródła energii: słońce, wiatr, biomasa, energia 
geotermiczna, nie są w stanie dostarczać dużych ilości 
energii w ciągu całej doby tak, jak to jest w przypadku 
energii jądrowej.

C.  Skoro istnieją istotne przesłanki ekonomiczne i środowiskowe, 

przemawiające na korzyść rozwoju energetyki jądrowej, Polska 
powinna rozwijać ten typ energetyki, zwłaszcza że od lat 
czynią to kraje o dużym potencjale gospodarczym. Przemawia 
za tym również dość uboga baza energetyczna naszego kraju, 
w zasadzie ograniczająca się do węgla.

53. Przemysł przetwórczy

Zadanie 53.1

kolejno od lewej: przyrodnicze, ekonomiczne, polityczno-kulturowe

Zadanie 53.2

kolejno od lewej: swobodnej, związanej, przymusowej

Zadanie 53.3

A.  Kraje rozwinięte w dalszym ciągu dostarczają niemal 3/4 

produkcji przemysłowej, aczkolwiek ich udział maleje. Udział 
wszystkich krajów rozwijających się, mimo iż stopniowo rośnie, 
to jednak ciągle stanowi mniej niż 1/4 produkcji przemysłowej 
świata. Trzecia grupa, tak zwane kraje w procesie 

transformacji, uczestniczyły w produkcji przemysłowej świata 
w nieco ponad 3%. 

B.  Wśród krajów rozwijających się zaznaczają się bardzo 

duże różnice regionalne pod względem wielkości produkcji 
przemysłowej. Wiodącą rolę w tej grupie krajów pełni Azja 
Wschodnia i Południowo-Wschodnia. Na region ten przypada 
niemal 60% produkcji przemysłowej wszystkich krajów 
rozwijających się. Co prawda należy dodać, że ponad 45% 
tego udziału przypada na jeden kraj – Chiny. Drugie miejsce 
wśród regionów rozwijających się zajmuje Ameryka Łacińska, 
na którą przypada nieco więcej niż 1/3 produkcji przemysłowej 
Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Udział pozostałych 
regionów waha się od niespełna 2% – Bliski Wschód 
i Północna Afryka, do około 1,5% – Azja Południowa, 
i niespełna 1% – cała Afryka na południe od Sahary.

C.  Udział tej grupy krajów, mimo że w ciągu ostatnich 12 lat 

wzrósł o 1/3, nadal jest bardzo niski i wynosi mniej niż 2,5 %

°

 

produkcji przemysłowej świata.

D.  Udział krajów rozwiniętych w produkcji przemysłowej świata 

w omawianym okresie zmalał o około 5%. Niemal o połowę 
zmalał udział krajów w procesie transformacji. Jedyną grupą, 
której udział wzrósł, były kraje rozwijające się. Należy jednak 
podkreślić, że jest to głównie związane z dynamicznym 
rozwojem przemysłu w Chinach i w innych krajach Azji 
Wschodniej i Południowo-Wschodniej.

Zadanie 53.4

Tempo rozwoju przemysłu poszczególnych krajów było bardzo 
zróżnicowane. W ostatnich kilkunastu latach najszybszy rozwój 
przemysłu zanotowano w Chinach. W okresie 1990–2002 
ich udział w światowej produkcji przemysłowej został potrojony 
i w 2002 roku wynosił 6,6%. Chiny znalazły się na czwartym 
miejscu na liście najbardziej uprzemysłowionych krajów 
świata. Spośród krajów rozwijających się, na liście 10 potęg 
przemysłowych świata znalazły się jeszcze Korea Południowa 
i Brazylia, których udział w produkcji przemysłowej świata 
przekracza odpowiednio 2 i 3%. Ten obraz jest kontrastowo 
różny w porównaniu z tym sprzed 12 lat. Czołową pozycję 
utraciła Japonia, a Rosja i Hiszpania znalazły się poza 
pierwszą dziesiątką, natomiast Korea Południowa i Kanada 
dołączyły do grupy najsilniej uprzemysłowionych. Uogólniając, 
pogorszyły swoje pozycje kraje europejskie, natomiast 
wzmocniły wschodnioazjatyckie oraz, w mniejszym stopniu, 
północnoamerykańskie.

Zadanie 53.5

A.  Wartość produkcji przemysłowej na jednego mieszkańca 

jest najlepszym miernikiem względnego poziomu rozwoju 
przemysłu. Z tabeli 53.5 wynika, że między poszczególnymi 
grupami krajów istnieją pod tym względem bardzo duże 
różnice. W krajach rozwiniętych na jednego mieszkańca 
przypadała niemal dziesięciokrotnie większa wartość 
produkcji przemysłowej niż w krajach znajdujących się 
w procesie transformacji i ponad 16 razy większa niż 
w krajach rozwijających się. Te relacje są efektem dwóch 
przeciwstawnych tendencji zachodzących między krajami 
rozwiniętymi a dwiema pozostałymi grupami krajów. Z jednej 
strony, dramatycznie spadła produkcja przemysłowa w krajach 
w procesie transformacji. Z drugiej strony, kraje rozwijające, 
dzięki dynamicznemu rozwojowi przemysłu w okresie 

13

1990– 2002, zmniejszyły dystans do krajów rozwiniętych.

B.  Uwzględnione w tabeli 53.5 regiony rozwijające się różnią się 

znacznie poziomem rozwoju przemysłu. Zarówno na początku, 
jak i na końcu porównywanego okresu, najwyższą produkcję 
przemysłową na jednego mieszkańca osiągały kraje Ameryki 
Łacińskiej. Pod koniec tego okresu, to znaczy w roku 2002, 
dzięki dużej dynamice rozwoju przemysłu, niewiele pod tym 
względem ustępowały im kraje Azji Wschodniej i Południowo-  
- Wschodniej. Średni poziom rozwoju produkcji przemysłowej 
na jednego mieszkańca, zarówno w 1990, jak i w 2002 roku 
osiągnęły kraje Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki. Najniższy 
poziom rozwoju przemysłu cechował kraje Azji Południowej 
oraz kraje na południe od Sahary. Przy czym Azję Południową, 
w wartościach względnych cechuje znaczny rozwój 
w omawianym okresie, natomiast w Afryce Subsaharyjskiej 
nastąpił regres. Grupa krajów najsłabiej rozwiniętych, 
mimo pewnego postępu w okresie 1990–2002, osiąga 
produkcję przemysłową na 1 mieszkańca ponad 36 razy 
mniejszą od średniej światowej.

Zadanie 53.6

Lepszym miernikiem jest produkcja przemysłu w przeliczeniu 
na jednego mieszkańca. Wskaźnik ten zawiera informację, 
jakie korzyści z produkcji przemysłowej może potencjalnie 
osiągnąć obywatel danego kraju.

Zadanie 53.7

A.  Do największych eksporterów wyrobów przemysłowych należą 

między innymi: Singapur, Tajwan, Korea Południowa i Malezja.

B.  Są to kraje Azji Południowo - Wschodniej.
C.  Kraje określane są jako „azjatyckie tygrysy”. Nazwę tę stosuje się 

dla podkreślenia dynamicznego rozwoju gospodarczego 
tych krajów.

Zadanie 53.8

A.  Większość wydobywanych na świecie rud żelaza pochodzi 

z trzech regionów: Azji, Ameryki Południowej i Australii. 
Na wielkość światowej produkcji tego surowca decydujący 
wpływ wywiera wydobycie w Chinach,  Brazylii i Australii, 
a w nieco mniejszym stopniu w Rosji i innych krajach 
tworzących Wspólnotę Niepodległych Państw oraz w Indiach.

B.  W produkcji hutniczej można wymienić trzy główne obszary: 

Azja Wschodnia, Europa wraz z Rosją oraz Ameryka Północna. 
Światowym potentatem w dziedzinie produkcji stali są Chiny, 
które wytapiają prawie tyle stali, co pięć kolejnych krajów 
na światowej liście. Należy podkreślić, że wśród wielkich 
producentów stali, obok krajów rozwiniętych, coraz większą 
rolę odgrywają kraje rozwijające się, a zwłaszcza Chiny, 
Korea Południowa, Indie i Brazylia, które łącznie wytapiają 
tyle stali, co wszystkie uwzględnione na mapie 53.1 kraje 
wysoko rozwinięte. Same Chiny produkują więcej stali 
niż Unia Europejska i NAFA razem wzięte.

C.  W ujęciu wielkich regionów, rozmieszczenie wydobycia 

rud żelaza i produkcji stali znacznie się różni. Co prawda, 
w jednym i drugim przypadku centrum produkcji znajduje 
się w Azji, to jednak w produkcji stali ważną pozycję zajmuje 
Europa, nieodgrywająca większej roli w dziedzinie wydobycia 
rud żelaza. Również Ameryka Północna zajmuje bardziej 
znaczącą pozycję w produkcji stali aniżeli w wydobyciu rud 
żelaza. Produkcja stali wykazuje mniejszy stopień koncentracji 

niż wydobycie rud żelaza. Cztery kraje (Chiny, Brazylia, Rosja, 
Indie) należące do głównych producentów rud żelaza, zajmują 
również wysoką pozycję wśród producentów stali, jednak grupa 
krajów liczących się w gronie producentów stali jest znacznie 
liczniejsza niż grupa dużych producentów rud żelaza. 
Znamienne jest, że należąca do trzech głównych producentów 
rud żelaza Australia, nie odgrywa istotnej roli wśród producentów 
stali.

D.  Można wyróżnić trzy główne obszary eksportu stali: Japonia, 

wschodnia Europa (Rosja, Ukraina) oraz Unia Europejska. 
Wśród eksporterów stali zwraca uwagę obecność czterech 
niedużych krajów europejskich, niezaliczanych do dużych 
producentów stali, jednak odgrywających znaczącą rolę 
wśród jej eksporterów: Austrii, Finlandii, Słowacji i Holandii. 
Najwięcej stali importują dwa kraje należące do grona 
największych jej producentów: Chiny i Stany Zjednoczone. 
Znamienna jest obecność wśród znacznych importerów stali 
kilku krajów Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej.

54. Krajobrazy przemysłowe

Zadanie 54.1

Tab. 54.1.  Porównanie krajobrazów przemysłowych: tradycyjnego 

i nowoczesnego

Zadanie 54.2

A.  Przybliżona powierzchnia Doliny Krzemowej wynosi 800 km

2

. 

Przybliżona powierzchnia GOP 2700 km

2

.

 

Pod względem zajmowanej powierzchni Górnośląski Okręg 
Przemysłowy zdecydowanie przewyższa Dolinę Krzemową.

B.  

Warunki klimatyczne: 
1)  Dolina Krzemowa jest położona w strefie podzwrotnikowej, 

w zasięgu klimatu podzwrotnikowego morskiego. 
Górnośląski Okręg Przemysłowy znajduje się w strefie 
klimatu umiarkowanego ciepłego, w zasięgu klimatu 
umiarkowanego przejściowego.

2)  Klimat Doliny Krzemowej cechują gorące i suche lata 

oraz łagodne i dżdżyste zimy. Bardzo korzystną, z punktu 
widzenia potrzeb człowieka, cechą tego klimatu jest duża 
liczba godzin słonecznych w ciągu roku oraz stabilność 
warunków pogodowych – w ciągu całego roku temperatura 
utrzymuje się powyżej 0ºC. Klimat GOP odznacza się 
dużą zmiennością warunków pogodowych, w półroczu 
zimowym dni są krótkie, z dużym zachmurzeniem 
i niewielką liczbą godzin słonecznych. W sumie można 
powiedzieć, że warunki bioklimatyczne GOP są średnio 
korzystne.

3)  Korzystniejsze warunki klimatyczne dla ludności 

zamieszkującej oba obszary panują w Dolinie Krzemowej.

C.  Dolina Krzemowa rozpościera się wzdłuż zachodniego brzegu 

Zatoki San Francisco, na wąskim półwyspie oddzielającym ją 
od Oceanu Spokojnego. Położenie między malowniczą zatoką 
a Oceanem Spokojnym sprawia, że teren ten jest uważany 
za niezwykle przyjemny do zamieszkania. Półwysep 
oddzielający Zatokę San Francisco od oceanu pokryty 
jest pagórkami i niewysokimi wzgórzami, co sprawia  
wrażenie malowniczości krajobrazu. Na wschód od Zatoki 
San Francisco rozciągają się niewysokie (nieprzekraczające 
w tym miejscu 1200 n.p.m.) Góry Nadbrzeżne. Wybrzeża 
Zatoki San Francisco, zwłaszcza w chłodniejszej porze roku, 

14

są pokryte soczystą zielenią. Zróżnicowanie krajobrazowe 
Doliny Krzemowej sprawia, że jest to atrakcyjny teren 
do zamieszkania. Różnorodność środowiska daje duże szanse 
ciekawego spędzania czasu wolnego i realizacji indywidualnych 
preferencji w tym zakresie. 
Centralną część GOP zajmuje Wyżyna Śląska. Jest to kraina 
stosunkowo mało urozmaicona, której najwyższe wzniesienie 
osiąga 400 m n.p.m. Od północy i zachodu Wyżynę otacza 
Nizina Śląska, od południowego zachodu Kotlina Raciborska, 
od południa Kotlina Oświęcimska, natomiast od wschodu 
Wyżyna Krakowsko-Częstochowska. Otaczające Wyżynę Śląską 
krainy, oprócz Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej wznoszą się 
na niewielką wysokość i odznaczają się mało urozmaiconą 
rzeźbą. Sieć wodną Wyżyny Śląskiej, z uwagi na jej położenie 
wododziałowe, tworzą małe rzeki oraz niewielkie sztuczne 
zbiorniki wodne, jak np. Kozłowa Góra na Brynicy koło 
Świerklańca, Przeczyckie Jezioro na Czarnej Przemszy, Jezioro 
Imielińskie na Przemszy, czy Pogoria koło Dąbrowy Górniczej, 
na rzeczce Pogoria (lewy dopływ Czarnej Przemszy). GOP 
to przede wszystkim wielki przemysł i silnie przekształcone 
środowisko, w którym przebywanie jest dla człowieka mało 
korzystne. Atrakcyjne warunki dla wypoczynku i rekreacji 
stwarzają obszary otaczające GOP, m.in. Beskid Żywiecki, 
Beskid Śląski (z tak znanymi ośrodkami sportów zimowych, 
jak: Szczyrk, Ustroń, Wisła Brenna, Korbielów, Zwardoń), 
Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (turystyka piesza – Szlak 
Orlich Gniazd, wspinaczka skałkowa, speleologia). Na terenie 
samego GOP miejscem sobotnio-niedzielnego wypoczynku i 
uprawiania sportów wodnych są niewielkie sztuczne zbiorniki 
wodne, często będące pozostałością 
po wyrobiskach piasku dla śląskich kopalń.

D. 1)  Stopień zurbanizowania: 

poziom zurbanizowania mierzony odsetkiem ludności 
miejskiej Doliny Krzemowej i GOP jest bardzo wysoki 
i prawie cała ludność tych obszarów mieszka w miastach.

2)  Wielkość ośrodków miejskich: 

miasta Doliny Krzemowej to raczej niewielkie ośrodki, 
liczące po kilka, kilkanaście tysięcy mieszkańców. 
Na terenie GOP znajduje się 11 miast liczących ponad 
100 tys. mieszkańców i 10 miast o zaludnieniu 50 –100 tys.

3)  Znacznie bardziej komfortowe warunki zamieszkania oferuje 

Dolina Krzemowa.

E.  Dolina Krzemowa jest poprzecinana gęstą siecią autostrad 

i posiada trzy porty lotnicze, a w odległości 20–30 km 
– dwa następne. Gwarantuje to dużą dostępność 
komunikacyjną tego terenu. 
Gęstość sieci drogowej na terenie GOP jest bardzo duża, 
należy do największych na świecie, jednakże są to na ogół 
drogi o niskich walorach technicznych: wąskie, kręte, 
o złej nawierzchni, przecinające inne szlaki komunikacyjne, 
często przebiegające przez centra miast. Połączenia z innymi 
regionami zapewnia jedna autostrada A4, prowadząca od 
granicy zachodniej przez Wrocław–Katowice do Krakowa oraz 
tzw. drogi szybkiego ruchu, biegnące w kierunku Częstochowy 
i dalej na północ Polski oraz w kierunku południowym – do 
przejścia granicznego w Cieszynie. Obsługę lotniczą zapewnia 
międzynarodowy port lotniczy w Katowicach–Pyrzowicach. 
Porównanie obydwu terenów pod względem wyposażenia 
transportowego wypada na korzyść Doliny Krzemowej.

F.  Na terenie Doliny Krzemowej funkcjonują trzy uniwersytety, 

a w bliskim sąsiedztwie trzy dalsze. Na obszarze GOP 

znajdują się między innymi: Politechnika Śląska w Gliwicach, 
Uniwersytet Śląski w Katowicach, Główny Instytut Górnictwa 
w Katowicach. Ponadto liczne wyższe uczelnie rozlokowane są 
w sąsiedztwie GOP: w Krakowie, Częstochowie, Opolu, 
Wrocławiu. Obydwa obszary dysponują rozwiniętą siecią 
wyższych uczelni, a współpraca przemysłu z placówkami 
naukowo-badawczymi zależy od umiejętnego wykorzystania 
istniejących potencjałów.

G.  Pod względem większości porównywanych cech: warunków 

klimatyczno-pogodowych, walorów krajobrazowych, 
infrastruktury mieszkaniowej, wyposażenia w urządzenia 
rekreacyjne, zagospodarowania transportowego korzystniej 
prezentuje się Dolina Krzemowa. Na tej podstawie można 
sądzić, że ma ona większą siłę przyciągania przemysłu 
wysokiej techniki niż GOP.

55. Śródlądowe drogi wodne

Zadanie 55.1

Indywidualna odpowiedź ucznia.

Zadanie 55.2

Morza Północnego i Morza Czarnego. 

Zadanie 55.3

Ren jest największą rzeką Europy Zachodniej, płynie w Szwajcarii, 
Niemczech i Holandii. Korzystne warunki hydrologiczne (ustrój 
śnieżno-lodowcowy w górnym biegu oraz deszczowo-oceaniczny 
w środkowym i dolnym biegu zapewnia obfite zasilanie w ciągu 
całego roku) umożliwiają całoroczną żeglugę. Wołga jest rzeką 
nizinną o ustroju śnieżno-deszczowym i zmiennym stanie wód 
(wysokie stany wody na wiosną i na początku lata, niskie zimą 
i latem), co jest niekorzystne dla żeglugi. Ponadto, 
w okresie zimy żegluga zamiera ze względu na zlodzenie. 
Zarówno Ren, jak i Wołga tworzą system żeglownych dróg 
wodnych o długości ponad 3000 km. Ren jest żeglowny 
od Bazylei. Dzięki połączeniom kanałowym z Saoną, Rodanem, 
Marną, Sekwaną, Herne, Dunajem (poprzez kanał Men-Dunaj) 
oraz system kanałów łączących go z Łabą, Hawelą i Odrą (Kanał 
Śródlądowy, Łaba-Hawela, Hawela-Odra) stanowi najbardziej 
rozbudowaną, a jednocześnie najbardziej uczęszczaną drogę 
wodną w zachodniej i środkowej Europie. Łączy on niemal 
wszystkie duże okręgi przemysłowe tego obszaru. System dróg 
wodnych, którego osią jest Ren, stwarza dostęp do portów 
morskich położonych u ujścia dużych rzek na wybrzeżu mórz: 
Północnego, Bałtyckiego, Czarnego i Śródziemnego. W ciągu roku 
Renem przewozi się około 250 mln ton ładunków. W Duisburgu 
znajduje się największy port śródlądowy świata o rocznych 
przeładunkach 40–50 mln ton. System żeglowny Wołgi łączy 
główne ośrodki przemysłowe najlepiej zagospodarowanej 
europejskiej części Rosji. Dzięki kanałowi Wołga–Don 
i Białomorskiej Drodze Wodnej system Wołgi ma połączenie 
z Morzem Azowskim i Morzem Czarnym oraz z Morzem Bałtyckim 
i Morzem Białym. Poprzez rzekę Moskwę i Kanał Moskwy dostęp 
do tej najważniejszej w Rosji drogi wodnej ma również największy 
ośrodek gospodarczy kraju – Moskwa. Poszczególne części systemu 
Wołgi różnią się pod względem technicznym i dostępności 
dla barek o różnej ładowności. Wołga jest żeglowna od Rżewa 
(ok. 150 km na NW od Moskwy), ale najlepsze warunki 
do żeglugi są w środkowym i dolnym odcinku rzeki, od Niżnego 

15

Nowogrodu do ujścia. Główne porty to: Jarosław, Niżny Nowogród, 
Kazań, Samara, Wołgograd i Astrachań. 

Zadanie 55.4

Ren jest międzynarodową drogą wodną, z której korzystają przede 
wszystkim Niemcy, Francja, Szwajcaria, Belgia, Luksemburg 
i Holandia. Jego znaczenie transportowe wynika z dogodnego 
położenia w stosunku do Reńsko-Westfalskiego Okręgu 
Przemysłowego (Essen, Dortmund, Duisburg, Bochum, Düsseldorf, 
Krefeld, Gelsenkirchen), a także rozlokowanych wzdłuż jego biegu 
dużych ośrodków miejsko-przemysłowych, takich jak: Bazylea, 
Strasburg, Mannheim, Koblencja, Kolonia oraz Rotterdam. 

Zadanie 55.5

Indywidualna odpowiedź ucznia.

56. Turystyka

Zadanie 56.1

Najczęstszy cel podróży zagranicznych to wypoczynek i rekreacja,  
na drugim miejscu odwiedziny bliskich i znajomych oraz cele 
zdrowotne i religijne. Turyści, udając się za granicę, najczęściej 
wykorzystują, w zbliżonych proporcjach, samolot bądź samochód. 
Za pomocą tych środków realizuje się około 88% wyjazdów 
zagranicznych.

Zadanie 56.2

A.  Spośród ponad 800 mln turystów zagranicznych w 2005 roku, 

ponad połowa odwiedziła Europę. Na drugim miejscu, ze 
zbliżoną liczbą turystów 130–150 mln, znalazły się Azja wraz 
z Krajami Pacyfiku oraz Ameryka. Zdecydowanie mniej 
turystów odwiedziło Afrykę, w 2005 roku było to ponad 
dziesięciokrotnie mniej niż w Europie. Bliski Wschód, 
zamieszkany przez znacznie mniejszą liczbę ludności 
i zdecydowanie mniejszy obszarowo od Afryki, odwiedziła 
większa liczba turystów niż Afrykę.

B.  Rozmieszczenie wpływów z turystyki wykazuje pewne różnice 

w porównaniu z rozmieszczeniem ruchu turystycznego. Udział 
Europy i Afryki we wpływach z turystyki jest dość istotnie 
niższy od udziału w ruchu turystycznym. Nieco niższy jest 
również udział Bliskiego Wschodu. Natomiast zdecydowanie 
wyższy udział w dochodach z turystyki w porównaniu 
z udziałem w ruchu turystycznym ma Ameryka, a nieco wyższy 
również Azja i Kraje Pacyfiku.

Zadanie 56.3

A.  Analizując listy dziesięciu krajów najliczniej odwiedzanych 

przez turystów i dziesięciu krajów osiągających największe 
dochody z turystyki zagranicznej, stwierdzimy, że dziewięć 
z nich, chociaż w innym porządku,  znajduje się na obu listach. 
Pierwsze trzy miejsca zajmują: Francja, Hiszpania i Stany 
Zjednoczone. Francja zajmuje pierwsze miejsce ze względu na 
liczbę przybywających turystów i trzecie ze względu na 
wysokość wpływów z turystyki, a Stany Zjednoczone pierwsze 
miejsce ze względu na osiągane wpływy z turystyki i trzecie 
ze względu na liczbę odwiedzających je turystów. Hiszpania na 
obu listach zajmuje miejsce drugie. Włochy znajdują się na 

czwartym miejscu pod względem wpływów z turystyki  
i na piątym ze względu na liczbę turystów. Natomiast Chiny 
(z wyłączeniem Hongkongu i Makao) na liście krajów 
najczęściej uczęszczanych przez turystów zajmują miejsce 
czwarte, a szóste na liście krajów o największych dochodach 
z turystyki. Wielka Brytania, Niemcy, Turcja i Austria zajmują 
miejsca: piąte, siódme, ósme i dziewiąte na liście wpływów 
oraz pozycję o jedną niższą, jeżeli chodzi o liczbę 
odwiedzających je turystów. Meksyk znajduje się tylko 
w pierwszej dziesiątce krajów najliczniej odwiedzanych przez 
turystów, a Australia na liście dziesięciu krajów o najwyższych 
dochodach z turystyki.

B.  Inna pozycja kraju na każdej z tych list zależy od różnych 

czynników, takich jak: długość pobytu turysty w danym kraju, 
rodzaj turystyki, poziom zamożności turystów, koszty 
utrzymania, wielkość danego kraju. Na przykład dla Francji, 
która sąsiaduje z wieloma krajami przyciągającymi turystów, 
charakterystyczna jest turystyka krótkopobytowa, natomiast w 
Stanach Zjednoczonych, które są krajem obszarowo znacznie 
większym od Francji, średni czas pobytu turysty zagranicznego 
jest zdecydowanie dłuższy niż we Francji, co automatycznie 
zwiększa koszty pobytu.

Zadanie 56.4

W 2005 roku najwięcej na turystykę zagraniczną wydawali 
Niemcy, wyprzedzając pod tym względem Amerykanów 
i Brytyjczyków – tab. 56.2. Kraje te należą do najwyżej 
rozwiniętych i najbogatszych. Jeszcze silniej związek między 
wydatkami na turystykę a poziomem rozwoju gospodarczego 
ilustrują wydatki na ten cel przypadające na statystycznego 
mieszkańca. W Rosji, osiągającej PKB na jednego mieszkańca 
zbliżony do średniej światowej, na turystykę zagraniczną 
przeznacza się kwotę zbliżoną do średniej światowej. W krajach 
bogatych, takich jak Holandia, Wielka Brytania czy Niemcy, 
przeznacza się na ten cel kilkakrotnie więcej. Z kolei statystyczny 
mieszkaniec Chin, osiągających około 60% światowego PKB na 
mieszkańca, wydaje na turystykę zagraniczną kilkakrotnie mniej 
niż wydaje statystyczny mieszkaniec Rosji i kilkadziesiąt razy 
mniej w porównaniu ze statystycznym mieszkańcem jednego 
z najbogatszych krajów.

Zadanie 56.5

Indywidualna odpowiedź ucznia.

Zadanie 56.6

A.  Według prognozy do 2020 roku tendencja rozwoju światowej 

turystyki nie będzie istotnie odbiegać od obserwowanej 
w ostatnich dziesięcioleciach, to znaczy najwolniejszy przyrost 
liczby turystów wystąpi w Europie i w Ameryce. Przewiduje się, 
że około 2020 roku liczba turystów zagranicznych na świecie 
przekroczy 1,6 mld osób. Z tego ponad 700 mln odwiedzi 
kraje europejskie, niespełna 400 mln kraje Azji Wschodniej 
i Pacyfiku oraz około 280 mln Amerykę. Na pozostałe regiony: 
Afrykę, Bliski Wschód i Azję Południową łącznie przypadnie 
połowa liczby turystów w porównaniu z Ameryką.

B.  Około 2010 roku liczba turystów zagranicznych przekroczy 

jeden miliard.

16

57. Handel zagraniczny

Zadanie 57.1

Termin

Objaśnienie

handel zagraniczny

Wymiana towarów i (lub) usług między  

partnerami mającymi stałą siedzibę poza 

granicą danego państwa

bilans handlu zagrani-

cznego (inaczej bilans 

obrotów bieżących)

Zestawienie wartości eksportu i importu 

towarów w danym okresie  

(np. w ciągu roku)

towar

Wszystko, co może stanowić przedmiot 

wymiany handlowej 

barter

Wymiana towaru za towar, bez udziału 

pieniądza

bilans płatniczy

Zestawienie wszystkich płatności danego 

kraju z tytułu wymiany zagranicznej 

w określonym czasie (zwykle w ciągu roku)

import

Przywóz z zagranicy towarów i usług

eksport

Wywóz za granicę towarów i usług

reeksport

Sprzedaż za granicę towarów importowanych

patent

Wyłączne prawo do korzystania z wynalazku

licencja

Zezwolenie na wykorzystanie  

opatentowanego wynalazku

know-how 

Wiedza, umiejętności, doświadczenie,  

procedury konieczne do wytwarzania 

określonego wyrobu

leasing 

Forma handlu maszynami i urządzeniami, 

polegająca na przekazaniu ich na określony 

czas do dyspozycji klienta. Forma kredytu. 

Użytkownik za korzystanie z urządzeń wnosi 

określone opłaty

giełda towarowa

Forma zorganizowanego rynku, gdzie 

dokonuje się transakcji kupna-sprzedaży 

towarów. Transakcje odbywają się  

w określonym miejscu i czasie, według ściśle 

określonych reguł

Zadanie 57.2 

A. Kolejno od góry: 0–250, powyżej 5000.
B.  Do pierwszego typu należą kraje wysoko rozwinięte. Kraje 

te eksportują głównie wyroby przemysłowe, stanowiące 
największą pozycję w wymianie towarowej, w związku z tym 
są one najsilniej związane z rynkiem międzynarodowym.  
Do krajów wysoko rozwiniętych o dużej wartości eksportu  
na jednego mieszkańca należą między innymi Wielka Brytania, 
Stany Zjednoczone, Japonia. Drugą grupę krajów o dużej 
wartości eksportu na jednego mieszkańca stanowią kraje 
naftowe. Wśród eksporterów ropy naftowej, w których wartość 
eksportu na jednego mieszkańca dorównuje obserwowanej 
w krajach wysoko rozwiniętych, można wymienić Arabię 
Saudyjską, Katar, Zjednoczone Emiraty Arabskie.

Zadanie 57.3

A. Dane do wykresów – %

Region

Eksport

Import

Ameryka Północna

 

14,5

 

21,7

Ameryka Południowa i Środkowa

 

3,5   

 

2,8

Europa

 

43,0

 

43,2

WNP

  

 

3,3   

 

2,1

Afryka

  

 

2,9   

 

2,4

Bliski Wschód

  

 

5,4   

 

3,1

Azja

 

27,4  

 

24,7

B.  Regiony słabiej rozwinięte (Afryka, Ameryka Południowa 

i Środkowa, Bliski Wschód, Wspólnota Niepodległych Państw 
oraz Azja) mają większy udział w światowym eksporcie niż 
w imporcie. 

C.  Jest to Ameryka Północna. Największy udział w obrotach 

handlowych tego kontynentu mają Stany Zjednoczone. Jedną 
z głównych przyczyn tak dużej nadwyżki importu nad 
eksportem Stanów Zjednoczonych i całej Ameryki Północnej 
jest struktura towarowa handlu zagranicznego. Stany 
Zjednoczone eksportują głównie towary przemysłowe, 
a importują duże ilości surowców i paliw. W ostatnich latach 
ceny wyrobów przemysłowych na rynku światowym zmieniały 
się nieznacznie, natomiast ceny surowców bardzo szybko rosły.

Zadanie 57.4

Do pierwszej grupy można zaliczyć Europę, Azję i Amerykę 
Północną. W eksporcie tych regionów dominują wyroby 
przemysłowe, przy dość zbliżonym udziale dwóch pozostałych 
grup towarowych. Drugą grupę tworzą: Afryka, Bliski Wschód 
i Wspólnota Niepodległych Państw. W ich eksporcie dominują 
surowce mineralne, znaczny udział mają wyroby przemysłowe. 
Trzecią grupę tworzy jeden region, Ameryka Południowa 
i Środkowa. Charakterystyczny dla tego regionu jest stosunkowo 
wyrównany udział wszystkich trzech grup towarowych 
w strukturze eksportu.

Zadanie 57.5

A.  Ponad 73% eksport towarów z Europy odbywa się między 

krajami tego kontynentu, w tym ponad 2/3 między krajami 
członkowskimi Unii Europejskiej. Niespełna 8% eksportu 
europejskiego trafia do Stanów Zjednoczonych i krajów 
azjatyckich.

B.  Gospodarka Chin od kilkunastu lat należy do najdynamiczniej 

rozwijających się na świecie. Kraj ten ma w związku z tym 
duże zapotrzebowanie na wszelkiego rodzaju maszyny  
i urządzenia niezbędne do rozwoju nowoczesnej gospodarki,  
w tym zwłaszcza przemysłu.

C.  Handel odbywa się głównie między krajami i regionami wysoko 

rozwiniętymi. Wynika to z faktu, że gros obrotów towarowych 
w handlu światowym stanowią towary wysoko przetworzone.  
W związku z tym bardziej komplementarne w stosunku do 
gospodarki europejskiej są gospodarki Ameryki Północnej,  
w tym zwłaszcza Stanów Zjednoczonych i Kanady niż 
któregokolwiek kraju Ameryki Południowej i Środkowej.

Zadanie 57.6

A.  Największy przyrost udziału w wartości eksportu w stosunku do 

2000 roku wykazują paliwa i surowce mineralne, chemikalia 
oraz stal. Wyraźny regres nastąpił w dziedzinie eksportu 
maszyn biurowych i urządzeń telekomunikacyjnych, maszyn 
i urządzeń transportowych, odzieży oraz wyrobów tekstylnych. 
Udział pozostałych grup towarowych w światowym eksporcie 
zmniejszył się stosunkowo niewiele.

B.  Udział paliw i surowców mineralnych przewyższał udział 

materiałów tekstylnych w światowym eksporcie w 2000 roku 
około pięciokrotnie, a w 2005 roku ponad ośmiokrotnie.

C.  W 2005 roku w światowym eksporcie rolnictwo uczestniczyło 

w około 6%, przemysł wydobywczy w około 17%, resztę,  
czyli około 77% stanowiły wyroby przemysłu przetwórczego.

D.  W okresie 2000–2005 w wartości światowego eksportu wzrósł 

udział paliw i surowców mineralnych, natomiast udział 

17

wyrobów przemysłu przetwórczego, jak i udział produktów 
rolnych zmalał.

E.  Trwałą tendencją obserwowaną w ciągu minionego półwiecza 

jest spadek udziału produktów rolnych w handlu światowym. 
W latach 50. produkty rolne stanowiły ponad 37% wartości 
światowego eksportu, natomiast w latach 2000–2005 ponad 
trzykrotnie mniej.

58.  Organizacje międzynarodowe 

i ugrupowania integracyjne

Zadanie 58.1

Kolejno od góry:
UE – Unia Europejska
NAFTA – Północnoamerykańskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu
WNP – Wspólnota Niepodległych Państw
ASEAN – Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej

Zadanie 58.2 

Tab. 58.1

Organizacja

Kraje członkowskie

Cele działania  

organizacji

powierzchnia 

[w tys. km

2

]

liczba 

ludności  

[w mln]

ASEAN

4 483,4

543,7

–  wspieranie 

społecznego  

i ekonomicznego 

rozwoju krajów 

członkowskich,

–  utworzenie strefy  

wolnego handlu

NAFTA

21 215,1

431,2

–  utworzenie strefy  

wolnego handlu,

–  liberalizacja inwestycji 

zagranicznych,

–  ujednolicenie 

przepisów o ochronie 

środowiska  

i własności  

intelektualnej

WNP

22 110,4

279,1

–  współpraca  

ekonomiczno- 

-gospodarcza  

i polityczna między  

krajami członkowskimi

UE

4 332,0

481,0

–  utworzenie jednolitego 

obszaru  

gospodarczego 

(swobodny przepływ 

kapitału, towarów, 

osób)

Zadanie 58.3

Tab. 58.2

Organizacja

Polska nazwa organizacji

Udział Polski 

w organizacji

tak

nie

CEFTA

Środkowoeuropejska Strefa 

Wolnego Handlu

X

OPEC

Organizacja Krajów 

Eksportujących Ropę Naftową 

X

MERCOSUR

Wspólny Rynek Południa

X

EFTA

Europejskie Stowarzyszenie 

Wolnego Handlu

X

OBWE

Organizacja Bezpieczeństwa  

i Współpracy w Europie

X

OECD

Organizacja Współpracy 

Gospodarczej i Rozwoju

X

WTO

Światowa Organizacja Handlu

X

APEC

Organizacja Współpracy 

Gospodarczej i Pacyfiku

X

ECOWAS

Wspólnota Gospodarcza 

Państw Afryki Zachodniej

X

NATO

Organizacja Paktu Północnego 

Atlantyku

X

Zadanie 58.4

A.
1. Utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.
2. Rozwijanie przyjaznych stosunków między narodami.
3.  Popieranie gospodarczego i społecznego postępu wszystkich 

narodów, rozwiązywanie drogą współpracy problemów 
międzynarodowych o charakterze gospodarczym, społecznym, 
kulturalnym lub humanitarnym.

4.  Popieranie praw człowieka i podstawowych wolności oraz 

zachęcanie do ich poszanowania.

B. 
1.  UNESCO (Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, 

Nauki i Kultury) 

2. FAO (Organizacja ds. Wyżywienia i Rolnictwa)
3. WHO (Światowa Organizacja Zdrowia)
4. Bank Światowy (Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju) 
5. MFW (Międzynarodowy Fundusz Walutowy)

59. Unia Europejska

Zadanie 59.1

b), c), d).

18

Zadanie 59.2

Tab. 59.1. Integracja europejska

Zadanie 59.3

W Danii, Szwecji, Wielkiej Brytanii oraz w 9 krajach przyjętych do 
UE w 2004 r. i w dwóch przyjętych w 2007 r. nie wprowadzono 
wspólnej waluty euro. Każdy kraj, spoza strefy euro, posiada 
własną (narodową) walutę.

Zadanie 59.4

a) Rada Unii Europejskiej – Bruksela
b) Komisja Europejska – Bruksela
c) Parlament Europejski – Strasburg
d) Europejski Trybunał Sprawiedliwości – Luksemburg
e) Europejski Bank Centralny – Frankfurt n/Menem

Zadanie 59.5

Ludwik van Beethoven

Zadanie 59.6

a) powstanie Unii Europejskiej – 1)
b)  obywatelstwo Unii Europejskiej obok obywatelstwa 

państwowego – 1)

c) wprowadzenie wspólnej waluty – 1)
d)  wprowadzenie zasady równouprawnienia mężczyzn  

i kobiet – 3)

e)  zniesienie kontroli paszportowej na granicach lądowych 

Unii Europejskiej – 2)

f)  zwalczanie każdego przejawu dyskryminacji na tle różnic płci, 

rasy, religii, pochodzenia, kalectwa – 3)

g)  zwiększanie uprawnień w zakresie walki z przestępczością 

zorganizowaną, terroryzmem i handlem narkotykami – 3)

Zadanie 59.7

Tab. 59.2

60.  Współczesne konflikty i terroryzm na świecie

Zadanie 60.1

Tab. 60.1

Miejsce  

konfliktu

Oznaczenie lic-

zbowe miejsca 

konfliktu  

na mapie

Strony  

konfliktu

Krótki opis konfliktu

Bałkany/Kosowo

1

Serbowie – Albańczycy

Albańczycy, stanowiący około 90% ludności zamieszkanego 

wcześniej przez Serbów Kosowa, zaczęli napływać na te tereny 

od XVII wieku. Dążą do utworzenia własnego państwa lub 

połączenia z Albanią. Przeciwna temu procesowi secesji jest 

Serbia. Uważa się, że mieszkający tu islamscy radykałowie 

zagrażają Bałkanom.

Irlandia Północna

3

Katolicy – protestanci

Katolicka część mieszkańców Irlandii Północnej dąży do 

połączenia z Irlandią. Przeciwko temu opowiada się  pro- 

testancka większość mieszkańców tego kraju. Obydwie strony 

odwołują się do terrorystycznych metod walki: po stronie 

katolickiej – IRA (Irlandzka Armia Republikańska), po stronie 

protestanckiej – UFF (Bojownicy o wolność Ulsteru) i UVF 

(Ochotnicze Siły Ulsteru).

Hiszpania

2

Hiszpanie – Baskowie

ETA (Baskijski Lud i Wolność) walczy o utworzenie 

niepodległego państwa Basków, obejmującego tereny górskie 

leżące na północy Hiszpanii i w południowo-zachodniej Francji.

Izrael i obszar 

Autonomii 

Palestyńskiej

4

Arabowie/Palestyńczycy – Żydzi

Palestyńczycy wspierani przez większą część państw arabskich 

dążą do utworzenia niezależnego państwa. OWP (Organizacja 

Wyzwolenia Palestyny) uznana przez Ligę Arabską i Organizację 

Narodów Zjednoczonych jako prawowity przedstawiciel 

Palestyńczyków uważana jest za trzecią siłę w tym konflikcie. 

Przeprowadza zamachy terrorystyczne także na terenach 

leżących poza obszarem konfliktu. Jednym z istotnych aspek-

tów konfliktu jest spór o dostęp do wody.

Indie/Kaszmir

5

Indie – Pakistan

Przyłączenie w 1947 roku terytorium Kaszmiru – zamieszka-

nego w większości przez muzułmanów – do Indii, bez zgody 

Pakistanu, wywołało wieloletni konflikt zbrojny. Od lat 90. 

separatyści kaszmirscy głoszą postulat stworzenia samodziel-

nego państwa.

Czeczenia

7

Czeczeni – Rosjanie

Czeczeni walczą o niepodległość od XIX wieku. Ogłoszenie 

niepodległości kraju w 1991 roku, po rozpadzie ZSRR, nie 

zostało uznane przez państwa świata. Czeczenia odmówiła  

w 1992 roku podpisania układu stowarzyszeniowego z Rosją, 

w wyniku czego Rosja w 1994 roku rozpoczęła wojnę mającą 

na celu opanowanie tego kraju. Ważnym aspektem tego kon-

fliktu jest walka o kontrolę nad wydobyciem ropy naftowej  

i gazu ziemnego.

Kurdystan  

– tereny Turcji, 

Iraku, Syrii i Iranu

6

Kurdowie – Turcy – Irańczycy – Irakijczycy 

– Syryjczycy

Ponad trzydziestomilionowy naród Kurdów od wieków zabiega 

o utworzenie własnego państwa. Jednak wszystkie kraje, 

w których mieszkają przedstawiciele tego narodu, mimo 

wcześniejszych obietnic, nie wyrażają zgody na powstanie 

niepodległego państwa Kurdów.

19

Zadanie 60.2

A – b),   B – c),   C – d),  D – e),  E – a).

61. Choroby 

A. Malaria 

Zadanie 61.1 

A.  Afryka przedstawia pełne spektrum zagrożenia malarią – od 

stałego zagrożenia epidemią do obszarów całkowicie wolnych 
od tej choroby. Stopień zagrożenia malarią jest w głównej 
mierze uwarunkowany klimatycznie. Najbardziej zagrożone 
są tereny o gorącym i wilgotnym klimacie odznaczającym 
się małymi wahaniami sezonowymi (średnia temperatura 
miesięczna około 20°C i średni miesięczny opad co najmniej 
80 mm). Warunki takie panują przede wszystkim na obszarach 
o klimacie równikowym wybitnie wilgotnym. Na obszarach 
o klimacie gorącym, ale wykazującym wyraźną sezonową 

zmienność mas powietrza, aby mogło dojść do przenoszenia 
malarii, średnia temperatura przynajmniej jednego miesiąca 
musi przekroczyć 22°C, a miesięczny opad osiągnąć powyżej 
80 mm (aby doszło do rozwoju odpowiednio licznej populacji 
komarów roznoszących malarię, lata muszą być cieplejsze). 
Na obszarach tych malaria przenoszona jest tylko w pewnych 
okresach roku. Warunki takie spełnione są na znacznych 
obszarach o klimacie podrównikowym (z jedną lub dwiema 
porami suchymi). 

B.  a)  Do krajów, w których zagrożenie malarią trwa od 7 do 12 

miesięcy, należą m.in.: Demokratyczna Republika Konga, 
Gabon, Kamerun, Gwinea Równikowa, Nigeria, Togo, 
Ghana. Są to kraje położone w zasięgu występowania 
klimatu równikowego wybitnie wilgotnego.

b)  Częściowo zagrożone malarią są m.in.: Sudan, Czad, Niger, 

Mali, Mauretania, Angola, Namibia. W tych krajach malaria 
pojawia się okresowo na obszarach położonych w zasięgu 
klimatu podrównikowego suchego (w porze deszczowej).

c)  Wolne od malarii są kraje położone w północnej 

Tybet/Chiny

8

Tybetańczycy – rząd Chin

Od ponad 50 lat Tybet jest pod okupacją Chin. Prowadzona 

przez okupanta polityka dyskryminacji i prześladowań 

doprowadziła do marginalizacji Tybetańczyków w ich własnym 

kraju. XIV Dalajlama – przywódca duchowy Tybetańczyków 

uważa, że obecnie dla Tybetu najlepszym rozwiązaniem byłaby 

prawdziwa autonomia z możliwością zachowania języka,  

duchowego i kulturalnego dziedzictwa. W zamian za rezygnację  

z dążeń niepodległościowych Chiny pomogłyby Tybetowi  

w rozwoju gospodarczym. 

Sri Lanka

10

Syngalezi – Tamilowie

Nasilenie konfliktu wiąże się z powstaniem w 1976 roku  

terrorystycznej organizacji  LTTE (Tamilskie Tygrysy), żądającej 

utworzenia w północnej i wschodniej części Sri Lanki 

niepodległego państwa tamilskiego. W 2002 roku rozpoczęto 

nego-cjacje. Tamilowie wyrazili gotowość rezygnacji  

z niepodległego państwa pod warunkiem szerokiej autonomii.

Kuryle/Rosja

12

Rosja – Japonia

Od ponad pół wieku toczy się spór między Rosją a Japonią  

o cztery duże Wyspy Kurylskie. Z ich powodu Rosja do dziś nie 

podpisała traktatu pokojowego z Japonią. Wyspy mają ważne 

znaczenie strategiczne i ekonomiczne. Otaczające je wody 

należą do najbogatszych łowisk łososi.

Afganistan

9

Talibowie/Al-Kaida – USA i wojska koalicji Radziecka interwencja wojskowa w 1979 roku rozpoczęła 

długoletnią wojnę domową w Afganistanie. Od 1997 roku 

Afganistan przeobraża się w państwo wyznaniowe oparte 

na regułach państwa muzułmańskiego. W 2001 roku Stany 

Zjednoczone, w odpowiedzi na terrorystyczny atak na World 

Trade Center, wystąpiły zbrojnie przeciw talibom i Al-Kaidzie 

odpowiedzialnej za atak. W 2006 roku ataki terrorystyczne 

talibów nasiliły się. Stany Zjednoczone i wojska koalicji próbują 

budować pokój i porządek w tym regionie. Wśród wojsk koalicji 

są polscy żołnierze.

Tajwan

11

Tajwan – Chiny

Pod koniec 1949 roku, po klęsce w chińskiej wojnie domowej, 

schronił się na Tajwanie (Republice Chińskiej) obalony rząd 

Czang Kaj-szeka i jego zwolenników. Do 1971 roku Tajwan 

reprezentował Chiny w ONZ. Obecnie toczy się dyskusja  

w kwestii ogłoszenia secesji i utworzenia państwa tajwańskiego. 

Chiny są przeciwne uznaniu niepodległości Tajwanu. 

Sudan

13

Murzyńska ludność z południowej części 

kraju (głównie chrześcijanie) – Arabowie 

z północnej części kraju (muzułmanie)

Wojna domowa w Sudanie trwa przeszło 60 lat. Murzyńska 

ludność z południa kraju jest niezadowolona z powodu politycz-

nej i gospodarczej dominacji ludności arabskiej zamieszkującej 

jej północną część. Dąży do stworzenia własnego państwa. 

Jednym z aspektów tego konfliktu jest rywalizacja o kontrolę 

nad ropą naftową.

Rwanda/Burundi

14

Plemiona: Tutsi – Hutu

Konflikt rozpoczął się w 1994 roku, kiedy prezydenci Rwandy  

i Burundi, obaj pochodzący z plemienia Hutu, zginęli  

w katastrofie lotniczej. Walki na tle etnicznym wywołane tym 

wydarzeniem spowodowały śmierć setek tysięcy ludzi. Podobna 

liczba ludzi przymusowo emigrowała. Konflikt, którego początki 

sięgają czasów kolonialnych, w głównej mierze dotyczył 

podziału władzy pomiędzy dwa plemiona: Hutu i Tutsi.

20

i południowej części kontynentu, znajdujące się w strefie 
klimatów zwrotnikowych i podzwrotnikowych. W klimatach 
tych w żadnym okresie roku nie są spełnione obydwa 
kryteria (termiczne i opadowe) niezbędne do rozwoju 
komarów przenoszących malarię.

C.  Kontynent afrykański jest bardzo zróżnicowany ze względu 

na rozmieszczenie, intensywność przenoszenia oraz 
zachorowalność na malarię. Zarówno występowanie, 
jak i długość okresu przenoszenia malarii są uwarunkowane 
klimatycznie. Temperaturą progową determinującą rozwój 
komarów jest średnia dobowa powyżej 18°C, jednak aby 
mogła rozwinąć się w tych warunkach odpowiednio liczna 
populacja komarów, temperatura taka musiałaby panować 
w ciągu całego roku. Drugą determinantą są opady. Wartością 
progową jest 720 mm opadu rocznego. Na obszarach 
o zmiennych warunkach klimatycznych, aby doszło 
do przenoszenia malarii, średnia temperatura powietrza 
przynajmniej w jednym miesiącu powinna przekroczyć 22°C, 
a suma opadów ponad 80 mm. Na obszarach o mniejszej 
zmienności temperatura miesięczna nie może spadać poniżej 
19,5°C, a opady poniżej 60 mm. Kontynent afrykański można 
podzielić na dwie strefy. Najbardziej zagrożone są tereny 
położone w zasięgu występowania klimatu równikowego 
wybitnie wilgotnego, odznaczającego się najbardziej wyrównaną 
wysoką temperaturą powietrza w ciągu całego roku 
oraz wysokimi opadami dość równomiernie rozłożonymi 
w czasie. Takie warunki sprzyjają rozwojowi odpowiednio 
licznej populacji komarów przenoszących chorobę. 
Na obszarach, na których warunki klimatyczne nie są 
tak stabilne, rozwój komarów przenoszących chorobę 
jest mniej intensywny. 

D.  Czynnikami wywołującymi epidemię mogą być zmiany 

warunków naturalnych spowodowane działalnością człowieka. 
Należą do nich: nawadnianie, budowa kanałów lub zapór 
oraz przemieszczanie się ludzi z i do obszarów endemicznego 
występowania malarii. 

E.  Na ograniczenie liczby zachorowań na malarię może 

wpłynąć precyzyjne określanie czasu, w którym rozpoczyna 
się i kończy roznoszenie (przez komary) malarii. Znajomość 
długości okresu przenoszenia malarii jest niezbędna dla 
zastosowania odpowiednich środków zaradczych. Początek 
okresu malarycznego, czas jego trwania oraz jego zakończenie 
są ważne dla walki z tą chorobą. Długość okresu wpływa 
na intensywność przenoszenia malarii, im dłuższy okres, 
tym intensywniejszy proces przenoszenia i większa liczba 
zachorowań. Na obszarach, na których okres przenoszenia 
malarii wynosi np. 9 miesięcy, należy przygotować siatki 
ochronne przed ukąszeniami komarów (rozpinane nad 
posłaniem oraz w otworach okiennych i drzwiowych domostw) 
oraz zastosować insektycydy, które po wysianiu będą działały 
przez 9 miesięcy. 

B. Gruźlica

Zadanie 61.2

A.  Zapadalność na gruźlicę bardzo silnie wiąże się z warunkami 

bytowymi. Większość populacji ma kontakt z zarazkami 
gruźlicy, jednak sam fakt zakażenia nie oznacza zachorowania. 
Z badań wynika, że jedynie 10% osób zakażonych zachoruje 
na gruźlicę. Do choroby dochodzi natomiast wtedy, 

gdy organizm znajduje się w niekorzystnych dla siebie 
warunkach i nie ma dość sił biologicznych, by się bronić 
przed zachorowaniem. Wiąże się to przede wszystkim 
z nędzą, której zwykle towarzyszy niewłaściwe odżywianie, 
brak odpowiednich warunków higienicznych i możliwości 
skorzystania z opieki lekarskiej. Wzrostowi zachorowań 
sprzyjają także inne choroby, zwłaszcza AIDS. Szacuje się, 
że AIDS kilkadziesiąt razy zwiększa prawdopodobieństwo 
zachorowania na gruźlicę. W związku z tym najwięcej 
zachorowań na tę chorobę notuje się w krajach najbiedniejszych.

B.  W krajach zamożnych liczba zachorowań na gruźlicę 

jest znacznie mniejsza niż w krajach biednych. Wśród 
głównych czynników zwiększających zachorowalność 
na tę chorobę w krajach rozwiniętych wymienia się stres 
i wyczerpujący tryb życia związany z ciągłym pośpiechem, 
intensywną pracą oraz pogonią za sukcesem.

C. Borelioza 

Zadanie 61.3

A.  Obszary zagrożone boreliozą występują na półkuli północnej. 

Kleszcze przenoszące tę chorobę żyją na obszarze całej Europy, 
z wyjątkiem najchłodniejszych terenów Płw. Skandynawskiego 
i północno-wschodniej Rosji. Występują także na obszarze 
ciągnącym się wąskim pasem przez Azję od północnej części 
Kazachstanu po wybrzeża Morza Japońskiego, w Azji Mniejszej 
oraz w południowo-wschodniej i północno-zachodniej części 
Stanów Zjednoczonych. 

B.  Kleszcze występują na półkuli północnej w strefie lasów 

umiarkowanych i podzwrotnikowych oraz w strefie formacji 
trawiastych i krzewiastych. Bardzo ważnym czynnikiem 
sprzyjającym powstaniu odpowiednio licznej populacji 
zainfekowanych kleszczy jest obecność odpowiednio licznej 
populacji żywicieli. Jeden z etapów rozwoju kleszcza zachodzi 
poza organizmem żywicielskim. Niezbędnym warunkiem 
umożliwiającym kleszczom przejście tego etapu jest środowisko 
o wysokiej wilgotności, mało przewiewne. Warunki takie 
przez pewną część roku występują w lasach i formacjach 
leśno-trawiastych strefy umiarkowanej i podzwrotnikowej.

Zadanie 61.4

W Polsce najwięcej zachorowań na boreliozę występuje 
w północno-wschodniej części kraju. W ogólnym zarysie 
odpowiada to rozmieszczeniu wilgotnych lasów i łąk, 
które są najlepszym środowiskiem rozwoju kleszczy przenoszących 
tę chorobę. Szczególnie korzystne warunki dla rozwoju kleszczy 
i wydłużenia ich aktywności (z uwagi na sprzyjającą rozwojowi 
tych stawonogów dużą wilgotność) stanowią: 

  

lasy łęgowe (zajmujące niewielkie powierzchnie w dolinach 
nadrzecznych);

  

olsy (porastające zabagnione obniżenia, okresowo zalewane 
przez wody gruntowe, doliny rzeczne, brzegi jezior i zagłębienia 
pojeziorne, odznaczające się bogatym runem i zwartym 
podszytem);

  

bory bagienne (prawie pozbawione podszytu, ale o zwartym 
wilgotnym runie) oraz zajmujące znacznie większe od poprzednio 
wymienionych formacji leśnych – bory mieszane świeże 
(ze zwartą warstwą krzewów i gęstym runem). Oprócz lasów 
korzystne dla rozwoju kleszczy jest środowisko łąk łęgowych, 
łąk zalewowych oraz obszarów bagiennych.

21

62. Zmiany w środowisku 

Zadanie 62.1

A.  1)  lasy liściaste i mieszane strefy umiarkowanej, roślinność 

śródziemnomorska,

2) stepy 
3) sawanny.

B.  1)  strefa klimatów umiarkowanych (klimat morski 

i przejściowy) i podzwrotnikowy,

2) strefa klimatów umiarkowanych (klimat kontynentalny), 
3) strefa klimatów podrównikowych wilgotnych.

C.  Strefy te pokrywają się z obszarami występowania żyznych gleb 

oraz klimatów odznaczających się odpowiednią temperaturą 
oraz uwilgotnieniem zapewniającym dobre warunki rozwoju 
roślin.

D.  Niewykorzystane rolniczo bądź wykorzystane tylko 

w nieznacznym stopniu są obszary zajęte przez lodowce 
i lądolody, tundra, pustynie i półpustynie, obszary 
wysokogórskie.

E.  W obszarze występowania lodowców i lądolodów czynnikami 

ograniczającymi rozwój rolnictwa są: niska temperatura, 
brak pokrywy lodowej; na obszarach tundrowych niska 
temperatura, bardzo słabo wykształcone i mało żyzne gleby; na 
obszarach pustyń i półpustyń są to: niedostatek wilgoci i słabo 
wykształcone, mało żyzne gleby; na obszarach wysokogórskich 
– niska temperatura, słabo wykształcona pokrywa glebowa, 
duże spadki terenu utrudniające prowadzenie gospodarki rolnej.