Katedra Hodowli Koni i Jeździectwa – Zbigniew Jaworski 
 
Wykład 1 
 
Aktualna sytuacja w hodowli koni 
Rola i znaczenie gospodarcze koni 
Pogłowie koni na świecie – ok. 60 mln szt. 
Pogłowie koni w Polsce: 



 

1970r. – 2500 tys. szt. 



 

1980r. – 1500 tys. szt. 



 

1990 – 900 tys. szt. 



 

2000 – 500 tys. szt. 



 

205 – 335 tys. szt. 



 

2009 – 350 tys. szt. 



 

teraz – 330 tys. szt. 

 
Prognozy na dalsze lata: 



 

konie zimnokrwiste – dalszy spadek - 50% 



 

konie szlachetne – wzrost (zależne od zamożności społeczeństwa) 



 

kuce – wzrost 

 
Pogłowie koni w wybranych województwach: 



 

mazowieckie – ok. 60 000 szt. 



 

lubelskie: ok. 42 000 szt. 



 

małopolskie – ok. 31 000 szt. 



 

warmińsko-mazurskie – ok. 18 000 szt. 



 

opolskie – ok. 3500 szt. 



 

lubuskie – ok. 6000 szt. 



 

zachodniopomorskie – ok. 6500 szt. 

 
Hodowla zarodowa (wpisane do ksiąg stadnych): 20-25% pogłowia 
Chów koni (rekreacja, turystyka, praca, na rzeź): 75-80% pogłowia 
 
Uregulowania prawne: 
Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 roku O organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich, wraz z późniejszymi 
zmianami (z dnia 12 marca 2004 oraz 21 czerwca 2007) reguluje m.in. sprawy związane z: 



 

zakresem hodowli oraz zachowaniem zasobów genetycznych 



 

oceną wartości użytkowej i hodowlanej 



 

prowadzeniem ksiąg i rejestrów zwierząt hodowlanych 



 

nadzorem nad hodowlą i rozrodem zwierząt gospodarskich 

 
Ustawa z dnia 25 czerwca 2009 – zmiana ustawy o systemie identyfikacji i rejestracji zwierząt 
 
Rola i znaczenie gospodarcze koni: 



 

kierunki wykorzystania: 

o  przyżyciowe: 

  praca (żywa siła robocza – różne formy) 
  pielęgnacja krajobrazu (żywe kosiarki) 
  mleko 
  krew 
  włosie 

  obornik 

o  pośmiertnie:  

  mięso 
  skóra 
  jelita 
  kości 

 
Zmiany w sposobach wykorzystania koni: 



 

wyraźne zmniejszenie zapotrzebowania na żywą siłę roboczą 



 

zwiększone zainteresowanie wykorzystaniem koni w różnych formach jeździectwa: sport, rekreacja, hipoterapia, 

turystyka konna (rajdy konne), agroturystyka 

 
Specyfika hodowli koni: 



 

zwierzęta późno dojrzewające (do rozrodu w wieku 3-4 lat) 



 

długość życia: 20-25 lat 



 

długość użytkowania rozpłodowego: do 15-20 lat 



 

średnia źrebność: 60-80 % 



 

mała plenność: najwyżej 1 źrebię w roku 



 

do hodowli zakwalifikowanych jest ok. 10-20% urodzonego potomstwa 



 

odstęp między pokoleniami: 7-9 lat (długi czas oczekiwania na postęp genetyczny, wytworzenie nowej rasy) 



 

trudna i kosztowna (poniesione koszty są późno zwracane) 

 
Cechy koni warunkujące ich przydatność użytkową: 



 

duża zdolność przystosowawcza 



 

swoiste właściwości fizyczne i psychiczne (mają predyspozycje do różnej pracy, sprzyja temu budowa ciała i 

rodzaj przemiany materii) 



 

szybka przemiana materii: umożliwia szybką regenerację sił, zezwala na znaczne wyzwalanie energii w jednostce 

czasu i w ciągu dnia pracy 



 

właściwości psychiczne ułatwiają użytkowanie: z natury łagodny charakter, łatwość wytwarzania odruchów 

warunkowych 



 

charakterystyczna cecha: uzębienie – diastema (bezzębne przerwy w obydwu szczekach) – w  tym miejscu 

spoczywa wędzidło 



 

parametry zdrowia: 

o  koń zdrowy jest przeważnie dobrze zbudowany (bez zmian krzywicznych) 
o  ma dobry apetyt 
o  właściwie reaguje na bodźce zewnętrzne 
o  zwierzęta zdrowe charakteryzuje prawidłowa plenność i płodność 



 

wskaźniki kliniczne: 

o  ciepłota ciała: 37,5-38,5 
o  liczba oddechów: 8-14 razy na minutę 
o  tętno: 36-40 uderzeń serca w ciągu minuty 

 
Temperament: 



 

zespół cech psychicznych wyrażających się w sposobie reakcji wobec różnych bodźców napływających ze 

środowiska 



 

względnie stałe cechy psychiczne odnoszące się do reakcji i zachowań 



 

zespół cech psychicznych, które określają dynamikę emocjonalnego zachowania się, m.in. wrażliwość na bodźce 

zewnętrzne, impulsywność, siła i trwałość reakcji emocjonalnych oraz tempo przebiegu procesów psychicznych 



 

wiele cech składa się na temperament, są to: strachliwość (lękliwość), cierpliwość, uległość, wrażliwość, 

ciekawość, aktywność, nerwowość, dominacja, zależność społeczna 

 

Typy temperamentu (wg Skorupskiego): 



 

sangwinik – typ silny, ruchliwy, zrównoważony (konie charakteryzuje spokój, niewielka płochliwość oraz łatwość 

przystosowania sie do nowych sytuacji) 



 

flegmatyk – typ silny, wolny, zrównoważony (u koni wolno tworzą się odruchy warunkowe oraz tworzą się 

trwałe stereotypy ruchowe) 



 

choleryk – typ silny, niezrównoważony (konie reagują w sposób niezrównoważony) 



 

melancholik – typ o słabych procesach nerwowych (słabo zaznaczone są …?, są niezbyt chętnie użytkowane 

przez człowieka, niestabilne, takiego konia trudno pobudzić) 

 
Charakter: 



 

zespół cech psychicznych, właściwych danemu koniowi, przejawiający się w jego świadomym działaniu 



 

w pewnym stopniu uwarunkowany dziedzicznie, ale w dużym stopniu kształtuje go człowiek (poprzez 

obchodzenie się z koniem) 



 

jest to stosunek zwierzęcia do bodźców środowiska zewnętrznego oraz wynikające z niego sposoby reagowania 

na te bodźce (wynika on z nabytych doświadczeń, doznań i wrażeń) 



 

podczas treningu, szkolenia i wychowu koń może nabyć pewne cechy charakteru 

 
Czynniki ekonomiczne i społeczne wpływające na dynamikę rozwoju hodowli koni: 



 

sposób podejścia do konia jako zwierzęcia gospodarskiego: nie jest uważany za typowe zwierzę gospodarskie 



 

nie jest uważany za typowe zwierzę domowe 



 

na ogół nie jest uważany za zwierzę konsumpcyjne 



 

jest przyjazny środowisku (hodowla jest ekologiczna) 



 

od początku towarzyszy człowiekowi w dziele rozwoju cywilizacji 



 

stracił na znaczeniu jako siła pociągowa a zyskał jako zwierzę dostarczające rozrywki 



 

dostarcza wielu pożytków niematerialnych (wspaniałe przeżycia, satysfakcja, równowaga psychiczna, prestiż, 

pasja, sposób na życie) 



 

można go uznać za zwierzę pożyteczne, gdyż wpływa na sferę społeczną (jeździectwo rekreacyjne, tzw. 

„przemysł koński”, który angażuje wiele specjalności zawodowych: hodowla i wychów koni, trening, 
użytkowanie, totalizator wyścigowy, obrót końmi, produkcja i dystrybucja akcesoriów, pasz, leków, odżywek, 
sprzętu do pielęgnacji, utrzymania i użytkowania koni, transport koni, ochrona zdrowia, specjalistyczne 
budownictwo, ubezpieczenia, wydawnictwa i media, edukacja) 



 

oddziaływanie przemysłu końskiego w sferze ekologicznej i kulturowej (chroni rasy koni zagrożone wyginięciem, 

unikalne budownictwo, zabytkowy sprzęt, zanikające zawody) 



 

3-4 konie tworzą 1 stanowisko pracy 



 

jest zwierzęciem przyszłościowym: 

o  wzrastający popyt na konie wierzchowe (sportowe i rekreacyjne) 
o  wzrost liczby klubów i sekcji jeździeckich 
o  rozwój bazy klubowej 
o  wzrost liczby imprez jeździeckich i hodowlanych 
o  rozwój wykorzystania koni w agroturystyce 
o  rozwój zatrudnienia w przemyśle końskim 
o  wzrost liczby czasopism, wydawnictw, portali internetowych 

 
Organizacja hodowli koni w Polsce: 



 

jednostka nadrzędna: Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi 



 

Departament Bezpieczeństwa Żywności i Weterynarii – dr Jan Frandota 



 

Związki hodowców (wykonujące czynności zlecone) 

 
Czynności zlecone wynikające z ustawy O organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich: opracowywanie i 
realizacja programów hodowlanych, identyfikacja koni, prowadzenie i wpis koni do ksiąg hodowlanych, ocena wartości 
hodowlanej i użytkowej 

 
Związki hodowców wykonujące w/w czynności dla poszczególnych ras koni: 



 

Polski Związek Hodowców Koni (90% w kraju): wielkopolska, małopolska, śląska, polski koń szlachetny półkrwi, 

polski koń zimnokrwisty (w tym koń sztumski i sokólski), arden polski, konie huculskie, koniki polskie, kuce i 
konie małe oraz rejestr dla koni małych i kuców, identyfikacja tych ras oraz innych nie hodowlanych koni 
(nierasowych) 



 

Polski Klub Wyścigów Konnych (czysta krew arabska, pełna krew angielska) 



 

Polskie Stowarzyszenie Kłusaków (kłusaki: amerykańskie, francuskie, rosyjskie, orłowskie) 



 

Polskie Towarzystwo Kuce Szetlandzkie (rasa kuców szetlandzkich) 



 

Związek Trakeński w Polsce (rasa trakeńska) 

 
Podział hodowli pod względem własnościowym: 



 

jednostki państwowe znajdujące się w zasobach nieruchomości rolnych (stadniny koni, stada ogierów) 



 

jednostki prywatne i pozostałe państwowe (stadniny prywatne, ośrodki hodowlane, gospodarstwa rolne i 

agroturystyczne, ośrodki jeździeckie, inne jednostki o różnym statusie) 

 
Struktura organizacyjna PZHK 
Okręgowe/wojewódzkie Związki Hodowców Koni  

 

 

Związki Rasowe i Użytkowe 

(czynności zlecone przez MRiRW) 
 
Terenowe Koła Hodowców Koni 

Zarząd Główny PZHK 
Rada Hodowlana PZHK 
Komisje Ksiąg Stadnych 

 
Wykład 2 
 
Pochodzenie koni 
Typy użytkowe 
 
Systematyka 



 

Klasa ssaki – Mammalia 



 

Gromada kopytne – Ungulata 



 

Rząd nieparzystokopytne – Perissodactyla 



 

Rodzina koniowate – Equidae 



 

Rodzaj konie – Equus 



 

Podrodzaj konie właściwe – Equus caballus 



 

Inne podrodzaje: 

o  konie paskowane – zebry 
o  osły (Afryka) 
o  półosły: kiangi, kułany, onagry (głównie Azja) 

 
Ewolucja koniowatych 
Era kenozoiczna (ok. 70 mln lat wstecz) 
Trzeciorzęd: 



 

Eocen – pięciopalczasty Eohippus 



 

Oligocen – trójpalczasty Mesohippus 



 

Miocen – od trójpalczastych Hipparon do jednopalczastych Parahippus 



 

Pliocen – jednopalczaste equuidy: Pesippus i Equus stenonis 

Czwartorzęd: 



 

Plejstocen – rodzaj Equus zróżnicował się na szereg podrodzajów: 

o  Equus caballus – koń właściwy 
o  Equus hippotigris – konie paskowane (zebry) 
o  Equus asinus – osły 
o  Equus hemonius – półosły (kiangi, kułany, onagry) 

Koniowate wywodzą się od małych zwierząt ssących zwanych Hyracotherium (Europa i Ameryka Północna) – szczątki 
kopalne sprzed ok. 50 mln lat (dolny eocen), nazwano jest Eohippus 
 
Proces ewolucji nieparzystokopytnych: 



 

powstało wiele form, z których część wyginęła całkowicie (brak zdolności przystosowawczych) 



 

wielopalczaste formy wyginęły w Europie 



 

forma jednopalczasta powstała tylko w Ameryce Północnej 



 

w górnych pliocenie przywędrowały z Ameryki na naszą półkulę Plesippus (jednopalczaste) 



 

w Ameryce potomkowie Plesippus wyginęli całkowicie 

 
Dowody na istnienie dzikich koni 
Z czasów przedhistorycznych: 



 

kuchenne odpadki (Solutre’ we Francji – największe znalezisko) 



 

podobizny koni rysowane na ścianach pieczar czy ryte na narzędziach i orężu z kości i rogów (znaleziska sprzed 

kilku tys. lat) 

Z czasów historycznych: 



 

pisane wzmianki o występowaniu dzikich koni w Europie i Azji 



 

wzmianki o polowaniu na dzikie konie (mięso, skóry) 



 

wzmianki o odławianiu dzikich koni (aby je udomowić) 

 
Trudności w odtworzeniu dziejów formowania sie podrodzaju koni właściwych: 



 

przemieszczanie sie z jednych terenów na inne 



 

różne warunki bytowania 



 

przeobrażenia typu pod wpływem środowiska i krzyżowania się z typami lokalnymi 

 
Udomowienie koni – wg danych archeologicznych ok. 5-6 tys. lat temu 



 

w Chinach koń był zwierzęciem udomowionym ok. 2700 r. p.n.e. 



 

w Babilonie za czasów Hammurabiego (2123-2081 r. p.n.e.) koń jeszcze nie był jeszcze użytkowany 



 

w Asyrii koń jako zwierzę domowe pojawił sie ok. 2000 lat p.n.e. 



 

w Egipcie koń pojawia się dopiero za panowania faraonów XVIII dynastii (1580-1345 lat p.n.e.) 

 
Za ośrodek udomowienia koni uważa się tereny dzisiejszego Afganistanu, Iranu i Pustyni Kara-Kum 
Nie wyklucza się równoległego udomowienia koni w różnych miejscach kontynentu euro-azjatyckiego 
 
Teorie o pochodzeniu współczesnych koni domowych: 



 

Equus Przewalski Polj. – odkryty w 1879 roku przez N. Przewalskiego w Dżungarii 



 

Equus caballus Gmelini Ant. – tarpan stepowy 

o  1844r. do ZOO w Moskwie ostatni tarpan (pod nazwa chersońskiego, padł w 1887r.) 
o  Prof. T. Vetulani wyodrębnił Equus caballus Gmelini Ant., forma silvatica Vetulani 



 

Equus abeli Ant. - forma kopalna, od której wywodzą sie ciężkie konie zimnokrwiste, bytowała na terenie 

zachodniej Europy 

 
Typy użytkowe koni (różne formy użytkowania – różne rasy) 



 

wpływ: różnorodne środowisko oraz świadoma działalność człowieka 



 

efekt: rasy koni różniące się masą, wzrostem, budową ciała i nadające sie do różnego użytkowania 



 

rasa – grupa zwierząt określonego gatunku, charakteryzująca się dużym ujednoliceniem pokrojowym i 

użytkowym (zachowuje swe właściwości w nie zmienionych warunkach bytowania, jest dostatecznie liczna do 
rozmnażania) 



 

rasy: pierwotne, kulturalne (ewentualnie przejściowe) 

 
Kryteria podziału typów i ras końskich: 



 

od masy ciała: lekkie i ciężkie 



 

od wielkości (wzrostu): 

o  kuce: do 148 cm 
o  konie małe: 149-156 cm 
o  konie duże: powyżej 156 cm 



 

od pewnych cech morfologicznych: 

o  gorącokrwiste (ciepłokrwiste) 
o  zimnokrwiste 



 

od sposobu użytkowania: 

o  wierzchowe 
o  zaprzęgowe 
o  wszechstronnie użytkowe 
o  juczne – koń huculski, koń do pracy 

 
Rasy koni, dla których w Polsce prowadzone sa księgi stadne 
 
Konie czystej krwi arabskiej (oo) Janów, Michałów, Białka 



 

początek formowania VII i VIII wiek (pochodzenie nie jest zupełnie wyjaśnione) 



 

starożytne konie Azji Środkowej – źródło rasy arabskiej 



 

zróżnicowane warunki naturalne na Półwyspie Arabskim – różne typy 



 

typowi przedstawiciele to konie wyhodowane na Wyżynie Nedżed (ok. 1000 m n.p.m.) 



 

podział rasy na poszczególne rody: Saklawi, Kuhailan, Munighi, O Bajan, Hadban, Hamdani, Dahoman 



 

„bukiet konia arabskiego” 

o  szlachetność 
o  suchość tkanek 
o  harmonijna budowa ciała oraz delikatne owłosienie skóry, grzywy i ogona 
o  wysoka odsada ogona 
o  płynność i elastyczność ruchu 



 

inne cechy koni arabskich: 

o  twardość i wytrzymałość 
o  dobre zdrowie 
o  dobre wykorzystanie paszy 
o  duża płodność i plenność 
o  wzrost ok. 148-156 cm 
o  niekiedy krótki wykrok i wady w budowie kończyn 
o  późne dojrzewanie, a czasem nadmierna pobudliwość 
o  długowieczne (np. og Marengo padł w wieku 38 lat) 

W Polsce księgi stadne prowadzone sa od 1926 roku, aktualizowane w 1932 roku - PASB (kolor niebieski w 
dokumentacji). Rasa hodowana we własnym obrębie i bez dolewu obcej krwi. 
 
Konie pełnej krwi angielskiej (xx) 



 

rasa wytworzona w Anglii (proces kształtowania od polowy XVII do końca XVIII wieku) 



 

oficjalnie uznaje się, że istnieje od 1793 roku tj. od roku wydania I tomu Księgi Stadnej – GSB (General Stud 

Book) 



 

powstała w wyniku krzyżowania różnych ras i typów koni 



 

decydującą rolę odegrały 3 grupy orientalne: 

o  Byerley Turk (ur. ok. 1680r. prawdopodobnie koń turkmeński) 
o  Darley Arabian (ur. ok. 1700r. – koń arabski pochodzący z Syrii) 
o  Goldophin Barba (ur. w 1724r. – koń berberyjski pochodzący z Tunisu) 



 

w liniach żeńskich materiał wyjściowy stanowiło ok. 100 klaczy tzw. królewskich 



 

ostra selekcja w przygotowaniu do wyścigu (trening) i podczas wyścigu 



 

typ wierzchowy (jednostronnie wierzchowy) 



 

duży wzrost (160-170 cm) 



 

długie linie ciała 



 

płaskość a jednocześnie duża głębokość tułowia 



 

długie ukośne ustawienie łopatki 



 

długie kończyny 



 

najszybsze konie na świecie (1000 m poniżej 1 min) 



 

możliwości użytkowania: 

o  gonitwy płaskie i przeszkodowe 
o  użytkowane we wszystkich dyscyplinach wyczynowego sportu jeździeckiego 
o  jeździectwo rekreacyjne 



 

konie przydatne do różnych dystansów 

o  flyery – biegają na 1000 – 1600 m (masywne, wcześnie dojrzewające) 
o  stayery – biegają na dystansach od 2800 m (mniejsze, później dojrzewające) 
o  konie tzw. średniodystansowe – biegają na dystansach 1800-2200 m 
o  konie klasowe – dobrze biegają na każdym dystansie 



 

wady koni pełnej krwi angielskiej: 

o  słaba płodność i plenność 
o  skłonność do poronień i ciąż bliźniaczych 
o  podatne na choroby, zwłaszcza zakaźne 



 

najliczniejsza kulturalna rasa koni na świecie 



 

najczęściej wykorzystywana do uszlachetniania innych ras koni 



 

za konia pełnej krwi angielskiej może być uznany tylko koń, którego przodkowie zarówno ze strony ojca jak i 

matki wywodzą się od przodków wpidanych do I tomu GSB (w 1948r. złagodzono przepisy) 



 

w Polsce Księgi Stadne – PSB prowadzone są od 1924r. 



 

symboliczne oznaczenie rasy: xx przy nazwie konia lub nazwy koni w kolorze czerwonym 

 
Kojarząc konia czystej krwi arabskiej z koniem pełnej krwi angielskiej otrzymamy konia: czystej krwi angloarabskiej 



 

tylko w Polsce i we Francji istnieje pojęcie angloarab czystej krwi: xxoo 



 

w Polsce konie te wpisywane są do: Księgi Stadnej Koni Rasy Małopolskiej 

 
Konie rasy małopolskiej: 



 

27.12.1962r. pojawił się termin „Małopolska Rasa Koni” 



 

w 1963r. wydano I tom Księgi Stadnej Koni Rasy Małopolskiej 



 

celem działań podjętych na początku lat 60 XX wieku było ujęcie w pewne ramy pogłowia koni gorącokrwistych 

z rejony ówczesnej Małopolski (dawne woj. Kieleckie, lubelskie, krakowskie, rzeszowskie), wyodrębniano 
wówczas typy rasowe tych koni: kielecko-lubelskie, nowosąadeckie, tarnowsko-dąbrowskie 



 

początki konsolidacji typu koni małopolskich to wiek XVII (południowo-wschodnie obszary Rzeczpospolitej) 



 

rasy uczestniczące w tworzeniu konia małopolskiego: 

o  XVIII i pierwsza połowa XIX wieku – wpływ koni orientalnych 
o  od drugiej połowy XIX wieku – także koni pełnej krwi angielskiej oraz rodów półkrwi pochodzenia 

austro-węgierskiego: Schagia, Gidran, Furioso, Przedświt, Nonius 

o  XIX i XX wiek – dominujący typ koni na terenach Małopolski to angloarab półkrwi (xo) 



 

obecny wzorzec rasy małopolskiej: 

o  konie wierzchowe z ewentualnym alternatywnym wykorzystaniem zaprzęgowym 
o  zastosowanie w sporcie kwalifikowanym, zwłaszcza w WKKW i powożeniu 

o  w agroturystyce (jazda konna, powożenie, jazda spacerowa, rajdy) 
o  dobra płodność i plenność 
o  długowieczność 
o  bardzo dobre wykorzystanie paszy 
o  odporność na choroby i złe warunki bytowe 
o  temperament żywy, charakter łagodny 
o  konie duże ok. 160-170 cm wysokości w kłębie 
o  określenie rasowe: m 
o  księga stadna: Km 

 
Konie rasy wielkopolskiej 



 

27.12.1962r. – Rozporządzenie Ministra Rolnictwa dotyczące połączenia trzech oddzielnych grup rasowych w 

rasę wielkopolską 

o  konie poznańskie – na formowanie tej grupy wpływ miały utworzone stada ogierów: 1829 – Sieraków, 

1885 – Gniezno, 1897 – Starogard Gdański 

o  konie mazurskie – konie hodowane po 1945 roku na terenie Warmii i Mazur, wywodzące się od koni 

trakeńskich i wschodniopruskich 

o  konie zachodniopomorskie tzw. gryfy – pochodne koni hanowerskich oraz wschodniopruskich 



 

1732r. – założenie stadniny w Trakenach 



 

1890r. – księga stadna dla koni wschodniopruskich 



 

początkowo koń wszechstronnie użytkowy z przewagą cech zaprzęgowych 



 

obecnie wyraźna przewaga cech wierzchowych 



 

koń przydatny do wszelkich form jeździectwa wyczynowego i rekreacyjnego 



 

wytworzenie linii o predyspozycjach do konkurencji skoków i ujeżdżenia 



 

żywy temperament i łagodny charakter 



 

konie duże ok. 160-174 cm wysokości w kłębie 



 

określenie rasowe: wlkp 



 

księga stadna: Kwlkp 



 

konie półkrwi angielskiej (x) 

 
Konie rasy śląskiej (śl, księga Kśl) 



 

po II wojnie światowej na terenie Śląska dużo koni pochodzących w liniach żeńskich od miejscowych 

szlachetnych klaczy i od ogierów oldenburskich i wschodnio-fryzyjskich 



 

import ogierów oldenburskich na teren Śląska (SO Koźle i Książ) 



 

najbardziej kalibrowe konie gorącokrwiste w Polsce 



 

w latach późniejszych dolew krwi koni xx 



 

cel programu hodowlanego: 

o  utrzymanie w czystości rasy śląskiej (stary typ i nowoczesny typ z dolewem koni xx) 
o  pożądane minimalne wymiary: klacze 158-190-22,5 cm, ogiery 160-190-23 cm 
o  wykorzystanie: zaprzęgowe i wierzchowe 

 
Wykład 3 
 
Polski koń zimnokrwisty (z, księga Kz) 



 

najliczniej reprezentowana rasa koni w Polsce (ponad 50%) 



 

ukształtował się pod wpływem importów ogierów z Europy Zachodniej: ardeny szwedzkie, ardeny francuskie, 

belgi, reńskie belgi, bretony i bulony 



 

główne rejony hodowli: Warmia i Mazury, Podlasie, Powiśle Gdańskie, Pomorze Zachodnie, rejon Łowicz, 

Sochaczewa i Radomia, a obecnie także inne województwa m.in. lubelskie, podkarpackie, małopolskie 
(praktycznie na terenie całej Polski) 



 

wyróżniano do niedawna odmiany lokalne: 

o  konie sztumskie (od 2008r. ponownie wyróżniamy) 
o  konie sokólskie (od 2008r. ponownie wyróżniamy) 
o  konie łowicko-sochaczewskie 
o  konie lidzbarskie 
o  ardeno-mur-insulany (część województwa wrocławskiego i opolskiego) 

 
Polski koń szlachetny półkrwi (sp, Księga Ksp) 



 

konie wywodzące się od koni zachodniopomorskich oraz innych ras krajowych uszlachetnianych krwią 

hanowerską, jak również krwią czystych ras 



 

cel hodowli – wytworzenie a później doskonalenie rodzimej rasy koni sportowych: 

o  selekcja oparta na wynikach sportowych 
o  od lat 90. XX wieku przy wykorzystaniu także innych ras zachodnioeuropejskich: holsztyńska, selle 

francais, KWPN i inne 

o  księga stadna prowadzona od 1977 roku 
o  wspólna cecha tych koni – wysoka dzielność w sporcie konnym (głównie skoki i ujeżdżanie) 
o  konie duże – powyżej 160 cm 

 
Konie rasy huculskiej (hc, księga Khc) 



 

jedna z najstarszych polskich ras o skonsolidowanym genotypie, ale dokładne pochodzenie nieznane 



 

nazwa rasy od górali ruskich – Hucułów 



 

wytworzono ją na terenie Bukowiny oraz Karpat Wschodnich tzw. Lesistych 



 

potomkowie różnych typów konie: tatarskich, orientalnych, arabskich, tureckich, koni Przewalskiego, koni z 

krwią norycką 



 

rasa ukształtowana głównie pod wpływem środowiska (ostrego klimatu górskiego, ubogiej paszy, prymitywnych 

warunków bytowania) 



 

do połowy XIX wieku nie wzbudzały większego zainteresowania 



 

1856r. pierwsza państwowa stadnina w Łuczynie (oddział stadniny Radowce na Bukowinie, dawne Austro-

Węgry) 



 

użytkowanie juczne 



 

cel programu – zachowanie specyficznych cech genetycznych i fenotypowych 

o  charakterystyczny typ i pokrój 
o  doskonała zdolność adaptacyjna 
o  wysoka płodność 
o  duża żywotność, wytrwałość 
o  koń juczny, ale przy wszechstronnej użytkowości 
o  łagodny charakter i zrównoważony temperament 



 

wzorzec populacji uwzględnia dwa typy: 

o  typ pierwszy – masywniejszy 
o  typ drugi – mniej kościsty, niższe o 2-7 cm 



 

wymagany wzrost hucułów: ogier 135-145 cm, klacz 132-143 cm 

 
Konie rasy konik polski (kn, księga Kkn) 



 

jedyna rodzima prymitywna rasa koni wywodząca się bezpośrednio od tarpanów 



 

ważne wydarzenia: 

o  Zwierzyniec hrabiów Zamojskich: 1780 – 1806 
o  1914r. (1921r.) – J. Grabowski i S. Schuch (badania nad koniem miejscowym w okolicach Biłgoraja) 
o  1936 – Rezerwat koników w Białowieży (prof. T. Vetulani) 
o  1949r. – Stadnina w Popielnie, a od 1955r. Rezerwat 



 

konie w typie tarpana, zaliczane do grupy ras prymitywnych 



 

charakterystyczne cechy rasowe: 

o  myszate umaszczenie, które jest cechą rasową (bez odmian) 

o  ciemna pręga biegnąca przez grzbiet, często pręgowanie na kończynach, niekiedy na innych partiach 

ciała 

o  wymagany standard wzrostu: 130-140 cm 
o  wysoka płodność i plenność, odporność na trudne warunki środowiskowe, wytrzymałe 



 

specyfika programu hodowlanego: 

o  Hodowla systemem stajennym (tradycyjny) 
o  Hodowla systemem bezstajennym 
o  Hodowla rezerwatowa 

 
Polska księga kuców (prowadzona od 2011r) 



 

populacja zróżnicowana genetycznie i fenotypowo 



 

kryterium: wzrost do 148 cm wysokości w kłębie 



 

cel hodowlany to przystosowanie: 

o  polskich kuców wierzchowych do użytkowania wierzchowego w sporcie dzieci i młodzieży, rekreacji i 

hipoterapii 

o  kuców felińskich do użytkowania zaprzęgowego w pracy, sporcie i rekreacji 
o  polskich kuców szetlandzkich jako koni przydomowych do pokazów (dotyczy zwłaszcza najmniejszych 

kuców) 

o  w odniesieniu do wszystkich kuców uzyskanie i utrwalenie łagodnego charakteru i żywego lecz 

zrównoważonego temperamentu oraz podatności w użytkowaniu 



 

pod względem użytkowości prowadzona w 3 sekcjach: 

o  I sekcja: polski kuc szetlandzki do 110 cm wzrostu (p.kuc szetl.): wpisywane są kuce pochodzenia 

krajowego i zagranicznego oraz ich potomstwo posiadające min. 75% krwi szetlandzkiej 

o  II sekcja: polski kuc wierzchowy o optymalnym wzroście 111-148 cm (pkw): wpisuje się kuce 

pochodzenia krajowego i zagranicznego oraz ich potomstwo z wyjątkiem kuców szetlandzkich i 
Felińskich 

o  III sekcja: kuce Felińskie dla koni o właściwym dla tej grupy rasowej pochodzeniu i optymalnym wzroście 

125-140 cm, dopuszcza się wzrost: 117-148 cm (kf): wpisuje się kuce, których przynajmniej jedno z 
rodziców jest kucem felińskim 

 
Kuce felińskie 



 

hodowlę zainicjował na początku lat 70. XX prof. Ewald Sasimowski z ówczesnej AR Lublin 



 

główne miejsce hodowli RZD Felin oraz rolnicy z terenu Lubelszczyzny 



 

materiał wyjściowy: konie biłgorajskie, koniki polskie, hucuły, kuce szetlandzkie, kuce walijskie, araby, fiordingi 



 

wysokość w kłębie 125-140 cm 



 

szlachetna sylwetka 



 

długie linie i sucha konstytucja 



 

wydajne chody 



 

żywy temperament, zrównoważony charakter 



 

predyspozycje wierzchowe i zaprzęgowe 

 
Inne rasy, dla których w Polsce prowadzone są osobne księgi stadne: 



 

Kuce szetlandzkie (Polska Księga Stadna Kuców Szetlandzkich prowadzona od 1999r. przez Polskie Towarzystwo 

Kuce Szetlandzkie) 



 

Kłusaki (1997r. Stowarzyszenie Hodowców i Użytkowników Kłusaków, 1998r. zatwierdzenie księgi stadnej i 

programu hodowlanego, 2002r. Polskie Stowarzyszenie Kłusacze) 



 

Konie trakeńskie ( od 2005r. prowadzona księga stadna przez Związek Trakeński w Polsce) 

 
Dla kilku ras prowadzone sa programy ochrony zasobów genetycznych (dla ras rodzimych, które zagrożone sa 
wyginięciem), w naszym kraju dla takich jak: 



 

małopolskie 



 

konik polski 



 

śląski 



 

wielkopolski 



 

hucuły 



 

2 typy konia zimnokrwistego: sztumski, sokólski 

 
Zagadnienia rozrodu koni 
Rozród Koni – Kazimierz Kamysz, Wierzbowski  
Weterynaryjne i hodowlane aspekty rozrodu koni – Marian Tischner 
 
Dojrzałość płciowa: 



 

warunkują ją hormony gonadotropowe, których produkcja i działalność związana jest z rasą i typem 

konstytucyjnym 



 

konie ras zimnokrwistych osiągają dojrzałość płciową wcześniej, a ras gorącokrwistych później 



 

na szybkość dojrzewania wpływają również czynniki środowiskowe (żywienie, klimat) 



 

w warunkach klimatycznych Polski: 

o  konie ras zimnokrwistych: w wieku ok. 12-15 miesięcy 
o  konie ras gorącokrwistych: w wieku ok. 15-18 miesięcy 



 

dojrzałość płciowa wyprzedza hodowlaną i fizyczną 

 
Dojrzałość hodowlana 



 

przedwczesne używanie do rozrodu – zahamowanie wzrostu i rozwoju 



 

w warunkach Polski dojrzałość hodowlana osiągają konie: 

o  ras zimnokrwistych w wieku ok 30-36 miesięcy 
o  ras gorącokrwistych w wieku ok. 36-48 miesięcy 

 



 

w programach hodowlanych są stosowane zapisy odnoszące sie do wieku pierwszego krycia klaczy oraz 

wpisania ogiera do księgi (min. 30 miesięcy) 



 

w warunkach hodowli rezerwatowej klacze po raz pierwszy zaźrebiane są średnio w wieku ok. 24 miesięcy 

 
Dojrzałość fizyczna (zakończenie wzrostu i rozwoju): 



 

konie ras zimnokrwistych w wieku 4-5 lat 



 

konie ras szlachetnych i prymitywnych w wieku 5-6 lat 

 
Fizjologia układu rozrodczego klaczy: 



 

cykl płciowy (cykl rujowy) – okres od pierwszego dnia rui do ostatniego dnia przed następną rują, trwa zwykle 

19-22 dni 



 

cykl płciowy, to czas upływający między jedną owulacją, a drugą, w którym zachodzą zmiany dotyczące: 

zachowania klaczy, wewnętrznych i zewnętrznych części narządów płciowych 



 

zmiany zachodzą pod wpływem hormonów gonadotropowych 

o  FSH: pobudza rozwój pęcherzyków jajnikowych (pęcherzyk Graafa) 
o  LH: pobudza dojrzewanie, a następnie pękanie pęcherzyków 



 

długość rui: 4-7 dni (z tolerancją: 2-12 dni) 



 

dojrzewający pęcherzyk Graffa produkuje estrogeny (estradiol) wywołujące zewnętrzne objawy rui (tzw. grzania 

się): 

o  obrzęk warg sromowych 
o  zwiotczenie szyjki macicy i jej lekkie rozwarcie 
o  przekrwienie błony śluzowej macicy 
o  wydzielanie śluzu 
o  mniejszy apetyt 
o  wzmożone pragnienie 

o  zdradzanie niepokoju i wzmożonej pobudliwości 



 

owulacja na ogół na ok. 1-2 dni przed końcem rui pod wpływem hormonu LH: 

o  dojrzały pęcherzyk Graafa pęka w kierunku dołka owulacyjnego 
o  jajo wraz z płynem owulacyjnym dostaje się do lejka jajowodu 



 

zaraz po owulacji wykształca się ciałko żółte, którego komórki podejmują produkcję progesteronu (hormonu 

hamującego wydzielanie FSH i LH) 



 

po owulacji jajo zdolne jest do zapłodnienia w ciągu 6-10 godzin 



 

produkcja progesteronu utrzymuje sie na wysokim poziomie do 10-12 dnia cyklu, a potem opada 



 

jeżeli do zapłodnienia nie dojdzie to w ostatnich dniach cyklu rozpoczyna się produkcja prostaglandyny, która 

szybko likwiduje cykliczne ciałko żółte (ustaje wydzielanie progesteronu) 



 

w krwiobiegu pojawiają się hormony gonadotropowe: zaczyna rosnąć i dojrzewać następny pęcherzyk, a klacz 

wchodzi w ruję i cykl się powtarza 



 

długość cyklu płciowego (i długość rui) zależy od: 

o  indywidualnych właściwości danej klaczy 
o  prawidłowości żywienia 
o  temperatury i ilości światła: 

  w okresie jesienno-zimowym cykle są dłuższe i mniej regularne ze słabiej zaznaczoną rują 
  w okresie wiosennym następuje skracanie cykli płciowych i są one bardziej regularne 



 

klacz jest sezonowo poliestralna 



 

kontrola rui u klaczy jest jedna z najważniejszych czynności w prawidłowo prowadzonej hodowli 



 

objawy zachowania wynikają z charakteru zwierzęcia: 

o  określony rodzaj pobudliwości nerwowej 
o  wrażliwość 
o  temperament 



 

rozpoznawanie rui: 

o  próbowanie klaczy przy ogierze 
o  bez udziału ogiera (doświadczona obsługa, USG lub palpacja) 



 

synchronizacja rui: 

o  skracanie fazy lutealnej cyklu podając prostaglandynę lub jej analogi (zanik ciałka żółtego) 
o  przy użyciu progesteronu (podawanie progesteronu 8-10 dni, a następnie zaprzestanie podawania, co 

wyzwala stymulujące działanie hormonów przysadki i rozwój pęcherzyków) 



 

zaburzenia owulacji: 

o  najczęściej niepękanie pęcherzyków (w czasie wiosennego okresu przejściowego) 
o  cysty jajnikowe (bardzo rzadko) 

 
Metody krycia klaczy: 



 

krycie naturalne: 

o  tabunowe (haremowe) 
o  dozowane (krycie z reki) 



 

sztuczne unasiennianie klaczy: 

o  nasieniem świeżym 
o  nasieniem mrożonym 

 
Fizjologia układu rozrodczego ogierów: 



 

produkcja nasienia może zachodzić w temp o 3-4 st. niższej od temp jamy ciała – utrzymanie jej jest możliwe w 

mosznie 



 

po urodzeniu jądra najczęściej są już w mosznie albo schodzą tam w ciągu 7-10 dni 



 

niekiedy występują zaburzenia u ogierów przy zstępowaniu jednego lub obu jąder 



 

objętość ejakulatu u ogierów: 20-150 ml, zależy od: 

o  masy ciała 
o  pory roku 

o  eksploatacji reproduktora 



 

koncentracja plemników w nasieniu (przeciętnie 100-300 mln w 1 ml) zależy od: 

o  indywidualnych właściwości ogiera 
o  intensywności użytkowania 
o  pory roku 



 

ruchliwość początkowa: w nasieniu ogierów o dobrej płodności wykazuje ją 65-80% plemników 



 

przeżywalność plemników w drogach rodnych klaczy wynosi od 24 do 48 godz. (średnio 36 godz.) 



 

intensywność użytkowania rozpłodowego ogierów: 

o  ogiery młode do 35 klaczy w sezonie, tygodniowe do 6 skoków 
o  ogiery w pełni sił (5-14 lat) tygodniowo ok. 12 skoków, nawet 3-4 klacze dziennie z przerwą 6-8 godz.) 



 

zachowanie płciowe (przeprowadza się w obecności grzejącej się klaczy)” 

o  odbiór bodźców zewnętrznych przez receptory węchu i wzroku (obwąchiwanie klaczy, szczypanie w 

okolicach słabizny, unoszenie jednej z kończyn, przytupywanie, ocieranie się piersią o klacz, „flehmen”) 

 
Zachowanie płciowe ogierów: 



 

erekcja 



 

wspięcie 



 

wprowadzenie prącia do pochwy 



 

kopulacja (4-11 pchnięć kopulacyjnych) 



 

ejakulacja (charakterystyczne ruchy ogona tzw. „pompowanie”) 



 

zsunięcie się z klaczy 



 

czas trwania kopulacji: 7-25 sek. 

 
Stanowienie klaczy: 



 

termin stanowienia zależy od długości trwania rui, przeżywalności nasienia (plemników) 



 

klacze kryjemy na 2-3 dni przed końcem rui 



 

ustalenie właściwego terminu krycia: badanie rektalne stanu jajników (palpacyjne, USG) 



 

klacze o krótkiej rui: kryjemy od 1 dnia rui, co 24 godz. 



 

klacze o rui normalnej: od 3 dnia rui, co 36-48 godz. 



 

klacze o rui długiej: od 6 dnia rui, co 36-48 godz. 

 
Rozpoznawanie ciąży 



 

próbowanie ogierem po 14-18 dniach od ostatniego skoku 



 

lek. wet. Per rectum (2-3 tyg.) 



 

USG (min. od 12 dnia ciąży) 

 
Ciąża: 



 

pełne umocowanie zarodka w 14 tyg. Ciąży 



 

resorpcje zarodków: 4-12% 



 

ciąże bliźniacze: 1-2% 



 

zewnętrzne objawy ciąży uwidaczniają się w 7-8 miesiącu 

 
Wyźrebienie klaczy (przeciętnie po 335 dniach ciąży) 



 

oznaki zbliżającego sie porodu (zapadnięcie okolic ogona, obrzęg warg sromowych, nabrzmienie wymienia) 



 

bóle porodowe (niepokój klaczy, kładzenie się i wstawanie) 



 

po rozwarciu szyjki macicznej pękniecie błony omoczniowo-kosmówkowej (wypływa płyn omoczni owy) 



 

ukazuje się worek owodniowy (płyn owodniowy zwilża drogi rodne) 



 

wypieranie płodu trwa z reguły od kilku do kilkunastu minut (do 30 minut) 



 

źrebię rodzi się w cienkim pęcherzu (jeżeli nie pęknie rozrywamy go) 



 

po porodzie klacz odpoczywa 10-20 minut 



 

wydalenie łożyska w kilkanaście minut po porodzie 



 

odklejenie łożyska nie później niż do 6 godz. po porodzie 

 
Pierwsza ruja zazwyczaj w 7-11 dni po porodzie 
 
Postępowanie okołoporodowe (klacz-źrebię): 



 

miejsce wyźrebienia (dostatecznie wczesne przyzwyczajenie klaczy) 



 

spokój podczas porodu 



 

pępowina przerywa się samorzutnie (ewentualnie podwiązanie i odcięcie, odkażenie) 



 

wylizanie źrebaka przez klacz (masaż skóry, przyspieszenie wysychania, instynkt macierzyński) 



 

siara 



 

smółka 



 

obserwacja zachowania źrebaka 

 
Mały źrebak: 8-10% masy matki 
 
Wychów źrebiąt: 



 

system naturalny (wychów tabunowy w systemie hodowli rezerwatowej) 



 

system kierowany 

o  wychów alkierzowy 
o  wychów stajenno-pastwiskowy 
o  wychów bezstajenny 

 
Odsadzanie źrebiąt najwcześniej w wieku 6-8 miesięcy, najpóźniej w wieku 1 roku źrebięta rozdzielamy: osobno ogierki i 
klaczki