2012-12-07
1
Badanie ginekologiczne
bydła cz. 1
Katedra Rozrodu Zwierząt
Wydz. Med. Wet.
Wrocław, 2012
Elementy narządu płciowego:
•
Jajniki
•
Jajowody
•
Macica
•
Pochwa
•
Srom
Makroskopowo na jajniku wyróżniamy:
•
Dwie powierzchnie
–
Boczną (f. lateralis)
–
Przysrodkową (f. medialis)
•
Dwa końce
–
Przedni czyli jajowodowy
(extremitas tubaria)
–
Tylny czyli maciczny (extremitas
uterina)
•
Dwie krawędzie
–
Wolną (margo liber)
–
Krezkową (margo mesovaricus)
•
Wnękę jajnika (hilus ovari)
Na wewnętrzną strukturę jajnika składają się
dwie warstwy
•
Zewnętrzna - warstwa
pęcherzykową (zona
parenchymatosa), będąca
warstwą korową jajnika,
zbudowana z tkanki jajotwórczej
•
Wewnętrzna – warstwa
naczyniowa (zona vasculosa),
będąca warstwą rdzenną,
stanowiącą zbiór naczyń,
nerwów, tkanki łącznej i
nielicznych włókien mięśniowych
gładkich
Fizjologiczne twory jajnikowe
:
Pęcherzyk
Ciałko żółte (corpus luteum)
Sekwencja zmian na jajniku
2012-12-07
2
Falowe dojrzewanie pęcherzyków
Jajniki krowy – 7 dzień cyklu
Jajniki krów w czasie rui
Jajniki krów w czasie dioestrus
Jajowód – tuba uterina, s. oviductus
•
Tu ma miejsce
zapłodnienie
•
Części jajowodu
–
Lejek (infundibulum
tubae uterinae)
–
Bańka (ampulla
tubae uterinae)
–
Cieśń (isthmus tubae
uterinae)
Macica (uterus, metra, hystera)
•
Rogi macicy (cornua
uteri)
•
Trzon macicy (corpus
uteri)
•
Szyjka macicy (cervix
uteri)
2012-12-07
3
Różnice w wielkości macicy
Szyjka macicy u bydła
Ujście zewnętrzne szyjki macicy
•
Znajduje się na
wystającej do pochwy
części pochwowej szyjki
macicy (portio vaginalis
cervicis, s. portio
vaginalis uteri)
Pochwa (vagina, colpos) składa się z dwóch części:
•
Części macicznej (pars
uterina vaginae), czyli
pochwy właściwej
•
Przedsionka pochwy
(vestibulum vaginae),
który stanowi zatokę
moczopłciową (sinus
urogenitalis)
Narządy płciowe zewnętrzne
Srom (pudendum
feminum)
wargi sromowe (labiae
vulvae)
szpara sromowa (rima
vulvae)
Łechtaczka (clitoris)
Elementy badania ginekologicznego
•
Wywiad środowiskowy (badanie zootechniczo –
weterynaryjne obory)
•
Wywiad indywidualny
•
Badanie kliniczne samicy
–
Badanie ogólne
–
Badanie zewnętrzne
–
Badanie wewnętrzne
•
Przez prostnicę (per rectum)
•
Przez pochwę (per vaginam)
•
Badania dodatkowe (specjalistyczne)
•
Postawienie diagnozy
2012-12-07
4
Wywiad środowiskowy
•
Jest to badanie
zootechniczno –
weterynaryjne obory
mające na celu
zanalizowanie płodności
w stadzie krów
Wywiad środowiskowy
•
Wskaźniki płodności
•
Kontrola żywienia
•
Analiza upraw i pastwisk
•
Kontrola pielęgnacji i utrzymania
–
Kontrola wykrywania rui !!!!!!!
•
Analiza czynników klimatycznych
•
Przegrupowania zwierząt
•
Kontrola kartotek
•
Kontrola książek leczenia
•
Ocena buhaja (znaczenie u bydła mięsnego)
UWAGA !!!
•
Wskaźniki płodności
takie jak
zapładnialność,
indeks inseminacyjny
są omawiane na
wykładzie !!
Krowa płodna
•
Krowa płodna to taka,
która regularnie – mniej
więcej raz do roku* daje
zdrowe, zdolne do
dalszego odchowu
potomstwo
*Wysokowydajne krowy – bardziej
elastyczne „granice”
Żywienie bydła
•
Ma ono być
odpowiednie zarówno
pod względem
ilościowym jak i
jakościowym,
zapewniając krowie
prawidłowe
funkcjonowanie
narządu płciowego
Ruja u krowy
•
Trwa bardzo krótko –
średnio mniej niż 1
dobę !!!
•
Zwana jest
„latowaniem” czasem
„gonieniem się”
•
Do owulacji dochodzi
dopiero po zakończeniu
objawów rujowych
2012-12-07
5
U W A G A !!!!!!
•
Kwestia wykrywania
rui w stadzie krów
mlecznych jest jedną
z ważniejszych
przyczyn
niepłodności
Objawy rujowe u krowy
Krwawienie porujowe
•
Pojawia się ok. 2
doby po rui
•
Nie występuje u
wszystkich samic
Występowanie
rui
Pora
unasienniania
Zbyt późne
unasiennianie
Rano do 9
00
Ten sam dzień po
południu
Na drugi dzień
rano
Godziny 9 – 12
Bardzo późno
tego samego dnia
lub bardzo
wcześnie
następnego
Po godz. 9-tej
dnia następnego
Po południu
Następny ranek
Po południu
następnego dnia
Inseminacja krowy -
praktyczne wskazówki
Zasady obserwacji rui u bydła
•
Obserwacje 3 – 4 razy w ciągu doby
•
Każdy okres obserwacji minimum 30 minut (obskakiwanie ma miejsce
zwykle co 15 – 20 minut)
•
Szczególnie uważnie prowadzić obserwacje późnym wieczorem i wcześnie
rano (większość rui rozpoczyna się nocą !!!)
•
Najlepsze warunki obserwacji rui są u zwierząt trzymanych luzem
2012-12-07
6
Czynniki decydujące o wykrywalności rui u bydła
•
Wielkość stada
•
Identyfikacja zwierząt
•
Indywidualne cechy
zwierzęcia
•
Obsługa
–
kwalifikacje
–
rzetelność
•
Organizacja pracy w oborze
•
Zapis
Czynniki zastępcze względnie pomocnicze w
wykrywaniu rui
•
Obecność buhaja – próbnika (z przesuniętym
prąciem)
•
Pisak kulkowy pod żuchwą
–
Buhaj próbnik
–
Androgenizowana krowa
•
Barwny wykrywacz – np. KAMAR
•
Mierniki ruchu
•
Pomiar oporu elektrycznego w pochwie
•
Tresowane psy
•
Przewidywanie rui na podstawie dokumentacji
KAMAR i pedometr
Czynniki klimatyczne
•
Krowy mleczne są bardzo
wrażliwe na warunki
temperaturowe otoczenia
•
Szczególnie niekorzystny
jest stres cieplny, który z
jednej strony zaburza
wykazywanie rui, z drugiej
przyczynia się do produkcji
słabych oocytów
Wywiad indywidualny – konkretne
zwierzę
•
Wiek
•
Ilość dotychczasowych ciąż i porodów
•
Przebieg ostatniej ciąży
•
Czas trwania i przebieg ostatniego porodu
•
Przebieg okresu poporodowego (łożysko !!)
•
Kiedy wystąpiła pierwsza ruja po porodzie
•
Jak kształtuje się cykl jajnikowy
•
Jakie są zewnętrzne objawy rui
•
Czy krowa była inseminowana (kryta)
Badanie ogólne i zewnętrzne
•
Ogólne
–
Rasa
–
Pokrój
–
Typ użytkowy
–
Zachowanie się zwierzęcia
–
Stan odżywienia
–
Ogólne badanie kliniczne (temp., tętno, oddechy)
•
Szczegółowe bad. zewnętrzne
–
Ocena budowy miednicy
–
Ocena sromu
2012-12-07
7
Badanie zewnętrzne
•
Ocena budowy
miednicy
–
Wielkość
–
Ustawienie
–
Stan więzadeł
•
Ocena sromu
–
Wielkość
–
Rozwarcie szpary
sromowej
–
Kształt (
m.in. entropia i
ektropia
)
–
Symetryczność
–
Szczelność
–
Obecność zmian
patologicznych
–
Obecność wypływu
Więzadła i srom
Różny charakter wypływów ze szpary
sromowej
Badanie per rectum
---------------------------------------------
Przygotowanie do badania
•
Przygotowanie lekarza
–
Odpowiedni strój
–
Odpowiedni sprzęt (np. rękawice, wzierniki)
•
Przygotowanie zwierząt
–
Odpowiednie wywiązanie
–
Odpowiednie ujarzmienie
2012-12-07
8
Badanie per rectum krowy
•
W pierwszej kolejności
bada się szyjkę macicy,
następnie jej trzon, rogi,
a potem ocenia się
jajniki
Informacje ogólne
•
Szyjka i trzon nieciężarnej macicy
zdrowej krowy leżą zwykle na
dnie jamy miednicy, w przedniej
jej części, zwinięte zaś
ślimakowato rogi macicy zwisają
ponad przednia krawędzią kości
łonowych do jamy brzusznej.
•
Stopień ich opuszczenia zależy od
wieku krowy i wypełnienia jelit.
Wyniki badań macicy krowy
Kryterium
Ocena
Znaczenie
Położenie
w miednicy
norma
w jamie brzusznej
wiek, ciąża, puerperium
Wielkość
Obejmowalna dłonią, gr.
rogu 1-2 palce
norma
Obejmowalna dłonią, gr.
rogu ≥ 3 palce
wiek, późne puerperium,
wczesna ciąża
nie można objąć
dłonią
ciąża, wczesne puerperium,
zawartość patologiczna
rogi symetryczne, równe
norma
asymetria
ciąża, puerperium
Konsystencja – tonus,
jędrność
ciastowata
norma
gumiasta
ruja
twarda
wczesne puerperium
cienkościenna
ciąża
wiotka, mięsista
wiek, afunkcja jajników, cysty
mała
norma
dużego stopnia
ruja
brak wrażliwości
wiek, afunkcja jajników,
przerost tkanką łączną
brak
norma
płyn
pyometra, wczesna ciąża
lochiometra, mucometra
części płodu
ciąża, mumifikant
wolna
norma
ograniczona
ciąża, zrosty, wczesne
puerperium
Macica nieciężarna
2012-12-07
9
Macica ciężarna (4 m-c)
Różnice w wielkości macicy a konkretnie w wielkości
komórek myometrium
UWAGA !!!
•
Stany zapalne macicy mogą wpływać na jej
wielkość
•
Konieczność diagnozy różnicowej z ciążą
Mumifikant
Jajniki krowy
•
Są one małe o masie ok. 6 – 20 gramów
•
Można na i powierzchni wymacać twory
funkcjonalne (np. pęcherzyki, ciałka żółte,
cysty)
•
Badanie palpacyjne jajników jest obciążone
pewnym błędem – szczególnie w odniesieniu
do struktur pęcherzykowych
Informacje ogólne
•
Jajniki wyczuwalne pod postacią owalnych, nieco spłaszczonych tworów,
których wielkość, konsystencja i stan powierzchni zależy od fazy cyklu.
•
W chwili zwiotczenia macicy i więzadła szerokiego leżą na dnie jamy
miednicznej lub na przednich krawędziach kości łonowych, w nieznacznej
odległości od boków macicy.
•
Przez zwisające do jamy brzusznej części rogów są one ściągane ku
przodowi i na dół, a w chwilach wzwodu macicy, kiedy kurczy się
podtrzymujące je więzadło szerokie, przesunięte zostają ku tyłowi i ku
górze
2012-12-07
10
Ukształtowanie jajnika
•
Zewnętrzne ukształtowanie
jajnika zmieniają przebyte
owulacje
•
Fizjologiczne twory
funkcjonalne na jajniku to
–
Pęcherzyki jajnikowe o
różnym stopniu rozwoju
–
Ciałka żółte (okresowe, stare,
ciążowe)
Wniosek praktyczny
•
Na jajniku (jajnikach)
może równocześnie
istnieć i ciałko żółte i
pęcherzyk
•
Nie znaczy to jednak, że
zawsze obydwa rodzaje
tworów będą łatwe do
palpacji
P
ęcherzyk i ciałko żółte – na tym samym jajniku
Obecność ciałka żółtego
•
Fakt wyczucia ciałka żółtego
sugeruje, że jest to raczej
środkowa część cyklu, czyli
pomiędzy 6 a 18 dniem
•
Może być też ewentualność
istnienia ciałka żółtego
przetrwałego
Fazy życia ciałka żółtego okresowego
•
Rozwijające się ciałko
żółte od 1 do 7 dnia
cyklu
•
Dojrzałe ciałko żółte od
8 do 15 dnia cyklu
•
Ciałko żółte w fazie
regresji od 16 do 20
dnia cyklu
Schematyczne umiejscowienia ciałka żółtego na
jajniku
2012-12-07
11
Kryteria rozpoznawania cyst
•
Średnica powyżej 2-2,5 cm
•
Istnienie w stanie niezmienionym co najmniej 10-12
dni
•
Brak ciałka żółtego w badaniu per rectum, względnie
niski poziom progesteronu w ciągu 2 – 3 tygodni
•
Brak rui lub ruje nieregularne
•
U niektórych krów nimfomania
Cysty pęcherzykowe
Cysta luteinowa
Nieczynność (afunkcja) jajników
•
Obydwa jajniki są
małe, twarde i nie
wyczuwa się na ich
powierzchni
funkcjonalnych
tworów , a więc
pęcherzyków i/lub
ciałek żółtych
Nieczynność jajników po porodzie
•
Przez pewien czas po
porodzie (do 3 tygodni
po wycieleniu) jajniki są
fizjologicznie nieczynne.
•
Można jedynie czasami
wyczuć zanikające
ciałko żółte ciążowe
Brak lub niedorozwój jajników u jałówek
•
Całkowity brak jajników
najczęściej u jałowic z
bliźniąt różnojajowych
(jałowość absolutna)
•
Przy niedorozwoju gonad
jajniki są małe, twarde
•
Najlepiej jest eliminować
(przeznaczać na opas) chore
jałówki
2012-12-07
12
Uwaga !!!
•
W wielu przypadkach –
aby dokładnie określić
stan jajników niezbędne
jest dynamiczne ich
badanie – tzn. w
odstępach 10-12
dniowych
Podobna sytuacja przy ciałku żółtym
rzekomociążowym (przetrwałym )
•
Aby uznać ciałko żółte za przetrwałe musi ono egzystować na danym
jajniku przez dłuższy czas, czyli musi być wyczuwalne przy dwóch (lub
więcej) kolejnych badaniach przeprowadzonych w odstępie 12-14
dniowym
•
Warto przypomnieć, że ciałko żółte przetrwałe to po prostu okresowe,
dojrzałe ciałko żółte, które nie uległo regresji i „zatrzymało się” na tym
etapie rozwoju
Palpacyjne określanie funkcji jajników – twory
pęcherzykowe
Kryterium
Obraz
Występowa-
nie
Możliwość
omacania
pęcherzyk
gładki, twardy
(rodzaj „szkiełka od
zegarka”) wystający
ponad powierzchnię
zawsze
Nie koniecznie !!
Pęcherzyk rujowy
Duży, gładki miękki,
różnie wyrazisty
W czasie rui
Nie koniecznie
Torbiele (cysty)
Minimalna Ǿ 2,5 cm,
gładkie, od cienko-
do grubo –
ściennych, fluktuacja,
utrzymują się dość
długo
Dość często w
okresie
poporodowym,
nawet w ciąży
możliwe
Zawsze (prawie
zawsze)
Palpacyjne określanie funkcji jajników – ciałka żółte
Kryterium
Obraz
Występowanie
Możliwość
omacania
Ciałko żółte w okresie
wzrostu (rozwoju)
< połowa jajnika,
miękkie**, trudno
odgraniczone od
powierzchni
1 – 7 dzień po
owulacji
wyczuwalne od 4 - 5
dnia
Ciałko żółte
rozwinięte (dojrzałe)
> połowa jajnika,
gumiaste, dobrze
odgraniczone od
powierzchni
8 – 15 dzień cyklu
w tym czasie zawsze
(!!!) wyczuwalne
Ciałko żółte w okresie
regresji
< połowa jajnika,
twarde**, wyraźnie
odgraniczone
16 – 20 dzień cyklu
w tym czasie
wyczuwalne
Stare ciałko żółte
małe, twarde, tylko
część wyczuwalna
od 21 dnia cyklu i do 2
tyg. po porodzie
nie koniecznie
Ciałko żółte ciążowe
< połowa jajnika,
mało wyraziste
ciąża
trudna – trzeba
porównywać oba
jajniki dokładnie