Polityka energetyczna  

– zakres, cele i instrumenty 

 

dr Jarosław Ćwiek-Karpowicz 

Polski Instytut Spraw Międzynarodowych 

Polityczny wymiar energetyki 

• Do końca XVIII w. rozwój państw oparty na naturalnych surowcach 

energetycznych (wiatr, woda, biomasa) 

• Początek XIX w. – budowa cywilizacji „węgla i stali” 
• Początek XX w. – wiek energii elektrycznej (wytwarzanej głównie z 

węgla) 

• Połowa XX w. – rosnąca świadomość wyczerpywania się zasobów 

surowców naturalnych(wzrost znaczenia ropy naftowej, ale także 
szukanie alternatywnych źródeł: energia jądrowa) 

• Koniec XX w. – faza postindustrialna, rozwój gospodarczy nie 

dokonuje się poprzez wzrost konsumpcji surowców kopalnych 
(energia jądrowa i termojądrowa, gaz jako surowiec przejściowy do 
gospodarki zeroemisyjnej, odnawialne źródła energii) 
 
 

Polityka energetyczna – definicja 

• Źródłosłów: polis (gr. miasto-państwo), a może politeya (gr. mury, 

odgradzające wspólnotę obywateli od świata barbarzyńców) 

 

• „Polityka to sztuka rządzenia państwem, a jej celem jest wspólne 

dobro” (Arystoteles).  

 

• Główny cel polityki realizowanej przez państwo:  

– zapewnienie bezpieczeństwa we wszystkich sferach życia  
– zapewnienie dobrobytu i rozwoju państwa  
– ochrona i rozwój wartości 

 

Polityka energetyczna – cd. definicji 

• Polityka energetyczna jest częścią polityki gospodarczej państwa. 

Jest zbiorem spójnych, precyzyjnych i zgodnych z obowiązującym 
prawem przepisów, reguł i procedur, według których państwo 
wpływa na gospodarkę energetyczną (pozyskiwanie, przetwarzanie, 
zarządzanie oraz dostęp do zasobów energetycznych) 

• Podstawowym celem polityki energetycznej państwa jest 

zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego.  

• Do jej zadań należy określenie celów pośrednich oraz strategii 

działania.  
 

Bezpieczeństwo energetyczne  

– definicja 

• „stan braku zagrożenia przerwaniem dostaw paliw i energii” 
• „dostępność wystarczających zasobów za przystępną cenę” (Yergin) 
• „jest utrzymywane poprzez strategiczne planowanie, nastawione na 

dywersyfikację paliw i zasobów oraz efektywność i elastyczność w 
sektorze energetycznym” (Monaghan) 

• „zarządzanie ryzykiem, tj. redukcja ryzyka i konsekwencji zakłóceń 

do akceptowanego poziomu” (IEA) 

• „Stan gospodarki umożliwiający pokrycie bieżącego i 

perspektywicznego zapotrzebowania odbiorców na paliwa i energię 
w sposób technicznie i ekonomicznie uzasadniony, przy zachowaniu 
wymagań ochrony środowiska” (Prawo energetyczne, 1997) 
 
 

Bezpieczeństwo energetyczne  

– cd. definicji 

• Bezpieczeństwo  dostaw  paliw  i  energii  jest  to  zapewnienie 

stabilnych  dostaw  paliw  i  energii  na  poziomie  gwarantującym 
zaspokojenie  potrzeb  krajowych  i  po  akceptowalnych  przez 
gospodarkę  i  społeczeństwo  cenach,  przy  założeniu  optymalnego 
wykorzystania krajowych zasobów surowców energetycznych oraz 
poprzez  dywersyfikację  źródeł  i  kierunków  dostaw  ropy  naftowej, 
paliw ciekłych i gazowych. 

 

(„Polityka energetyczna Polski do 2030”) 

 

Różne kryteria polityki i 

bezpieczeństwa energetycznego  

 

• Kryterium podmiotowe  

– producent 
– konsument  
– tranzyt 

• Kryterium przedmiotowe  

– strategiczno-geopolityczne  
– ekonomiczne  
– ekologiczne 
– infrastrukturalne 

 
 

 

Czynniki wpływające na politykę 

energetyczną państwa 

• Dywersyfikacja źródeł i kierunków dostaw energii 
• Wydobycie krajowe 
• Magazynowanie paliw na terenie kraju 
• Własność przedsiębiorstw sektora energetycznego 
• Kondycja systemu zaopatrzenia 
• Nadzór i regulacja systemu sprawowana przez państwo 
• Międzynarodowe regulacje prawne 
• Prognozowanie, planowanie oraz decyzje rozwojowe i inwestycyjne 
• Stabilność sytuacji wewnętrznej kraju 
• Stabilność sytuacji międzynarodowej 
• Sytuacja na rynkach finansowych i surowcowych 

 
 

Klasyfikacja instrumentów  

stosowanych przez państwo 

• „Kij” (podatki, normy, przepisy, ustawy) vs. „marchewka” (ulgi podatkowe, 

dotacje) 

• Regulacyjne (zalecenia, koncesje, nakazy, zakazy, normy techniczne, limity, 

kwoty, umowy dobrowolne), ekonomiczne (dotacje, ulgi podatkowe, 
akcyzy, stawki amortyzacyjne, preferencyjne kredyty, podatki, handel 
emisjami i zielonymi certyfikatami), komunikacyjne (etykiety ekologiczne 
lub energetyczne dla produktów, demonstracje, kampanie reklamowe, 
szkolenia, poradnictwo, doradztwo) i strukturalne (nowoczesna 
infrastruktura zmieniająca zachowania odbiorców energii - przełom 
technologiczny).  

• Oddziałujące na stronę podażową (przedsiębiorstwa) i popytową 

(indywidualni odbiorcy) 
 
 

Zagrożenia i wyzwania dla 

bezpieczeństwa energetycznego 

• Krótkoterminowe:  

– wypadki, awarie 
– ataki terrorystyczne  
– warunki pogodowe itd. 

• Długoterminowe:  

– ryzyko geologiczne (wyczerpywanie złóż) 
– ryzyko techniczne (zły stan systemów wydobycia i przesyłu)  
– ryzyko ekonomiczne (różnice między popytem a podażą) 
– ryzyko geopolityczne  
– ryzyko środowiskowe 

Geneza polityki energetycznej UE 

• Uzależnienie od państw Bliskiego Wschodu 

– pierwszy kryzys naftowy (1973) 
– drugi kryzys naftowy (1979) 

• Fiasko partnerstwa UE z krajami wschodnimi  

– (Traktat Karty Energetycznej, 1991) 

• Kryzysy naftowe i gazowe między Rosją a Białorusią i Ukrainą 

– częściowe wstrzymanie dostaw surowców energetycznych do 

państw UE (2006, 2007, 2009) 

• Rosnące uzależnienie od paliw kopalnych 

– Ciągle pokrywają 80 proc. światowego energy mix 
– wzrost cen energii od 2000 r. wraz z koniunkturą gospodarczą 

(Chiny i Indie) 

– spadek znaczenia ropy (z 55 do 40 proc.) na korzyść gazu 

 

Podstawowe cele polityki 

energetycznej UE 

Bezpieczeństwo zaopatrzenia 

gospodarki w energię  

Dostępność energii na 

konkurencyjnych warunkach 

Oszczędne i racjonalne 

wykorzystanie energii, 

uwzględniające ochronę 

środowiska 

Cele polityki energetycznej UE

  

 

 Traktat lizboński, art. 176a 

 

◦ Funkcjonowanie rynku 

◦ Bezpieczeństwo dostaw 

◦ Wspieranie efektywności energetycznej 

◦ Rozwój nowych i odnawialnych form energii 

◦ Wspieranie wzajemnych połączeń między sieciami energii 

 

Cele pośrednie polityki  

energetycznej UE 

• Działania na rzecz zmiany popytu 

– zmniejszenie zużycia energii i zwiększenie efektywności jej wykorzystania 

• Stabilizacja strony podażowej 

– partnerstwa polityczne  
– pomoc rozwojowa 

• Dywersyfikacja źródeł i kierunków dostaw 

– rozwój infrastruktury przesyłowej i magazynowej 
– połączenia transnarodowe (interkonectory) 

• Liberalizacja rynku energii 

– Dostęp strony trzeciej do infrastruktury przesyłowej 
– Rozdział działalności wytwórczej, przesyłowej i dystrybucyjnej 
– Zniesienie zakazu reeksportu 

Polityka energetyczna  

– krajowa czy wspólnotowa? 

 

 Sfera dzielona między państwa członkowskie i Komisję Europejską  

Traktat lizboński, art. 100 ust. 1 

 

◦ Komisja Europejska jest uprawniona do działania w obszarze 

handlu, konkurencji i ochrony środowiska 

◦ Państwa członkowskie odpowiadają za zasoby, inwestycje 

 

Proces decyzyjny w UE 

Inne instytucje UE 

Komitet Regionów 

Komitet Ekonomiczno-Społeczny 

Parlament Europejski 

Komisja Przemysłu, Badań Naukowych i Energii 

Komisja Ochrony Środowiska Naturalnego, Zdrowia 

Publicznego i Bezpieczeństwa Żywności 

Rada Unii Europejskiej 

Rada UE ds. Transportu, Telekomunikacji i Energii 

Komisja Europejska 

DG ds. Energii 

DG ds. Konkurencji 

DG ds. Klimatu 

Prawo wspólnotowe  

(acquis communautaire) 

Prawo 

pierwotne 

• Traktaty założycielskie 
• Umowy międzypaństwowe zmieniające i uzupełniające traktaty 

założycielskie 

• Traktaty akcesyjne 
• Ogólne zasady prawa UE (na podstawie orzeczeń ETS) 

Prawo 

wtórne 

• Wiążące akty prawne: 

• Rozporządzenia 
• Dyrektywy 
• Decyzje 

• Niewiążące akty prawne: 

• Zalecenia 
• Opinie 

• Akty sui generis (oświadczenia, komunikaty, plany działań itp.)