plik

Estetyka i Krytyka 1(6)2004

NOTY O KSIĄŻKACH

Czermińska Małgorzata Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie i wyzwanie Kraków,
Universitas 2000, s. 343.

Książka składa się z pięciu części. Pierwsza poświęcona jest wprowadzeniu w terminologię,
oraz   w   specyficzne   rozumienie   autobiografii   przez   autorkę.   Część   druga   poświęcona   jest
analizie   autobiografii   w   literaturze   polskiej   dwudziestego   wieku.   Część   trzecia   porusza
problem małych ojczyzna i migracji oraz ich wpływu na diarystykę. Analiza losów ludzkich
wpisanych   w   historię,   oraz   oddziaływanie   na   człowieka   wielkich   systemów   jak   i   wojen
ukazana   została   w   część   czwarta.   Część   piąta,   zwieńczająca   całość   analiz,   pokazuje   jak
literatura   autobiograficzna   umiejscowiona   została   w   tradycji   literackiej,   oraz   omawia
kształtowanie się różnych postaci diarystyki.

Czym jest autobiografia? Jak przed swym czytelnikiem (już w tytule) odkrywa

autorka, może być świadectwem, wyznaniem, wyzwaniem. Czytając książkę, daje się jednak
zauważyć,   że   spod   tych   hasłowych   ujęć   wyłaniają   się   trzy   typy   osobowości   ludzkiej
(temperamentu   dziennikarza)   jak   i   odmienne   rodzaje   podejścia   do   świata   i   czytelnika.
Świadectwo   przeżytym   czasom   wystawiają   autorzy   cechujący   się   otwartością   na   to,   co
zewnętrzne,   skrupulatni   niczym   historycy   rejestrujący   fakty   codzienności,   lub   wielkich
wydarzeń. Wyznania czynią osoby introwertyczne, skupione na swych przeżyciach i swoim ja
– do końca dla nich niezrozumiałym i problematycznym. Wyzwanie rzucają ludzie o duszach
niespokojnych, potrzebujący nawiązać dialog. Ci ostatni, jak odkrywa autorka, nie chcą tylko
opisywać świata i wydarzeń, nie chcą zagłębiać się w swoich doznaniach i uczuciach. Pragną
opowiadaniem swojego życia, wydarzeń w jakich brali udział, lub jakich byli świadkami,
wywołać   dyskusje,   polemikę,   chcą   tak   naprawdę   wstrząsnąć,   wywołać   reakcję.
“Autobiograficzny trójkąt” analizując trzy typy postaw ludzkich jak i narracji, pokazuje jak
dziwną   jest   literatura  biograficzna,   umieszczona   pomiędzy   literaturą   faktu   a   eseistykom,
przemawiająca   do   czytelnika,   z   jednej   strony,   z   głębni   intymnych,   wewnętrznych
doświadczeń ludzkich, a z drugiej,  pokazująca, jak kształtowała się historia i rozumienie
świat. Pomimo jasnego podziału “trójkąta” jaki definiuje Czermińska, nie znajdziemy w jej
książce sztywnego rozumienia literatury. Można by przypuszczać, że dla autorki literatura, jak
samo życie, jest niejednoznaczna i niejednorodna. Pomimo określonych stylów i gatunków
form  literackich, można zaobserwować ich wzajemne przenikanie, tak jak nakładają się i
pozostają niejednoznaczne ludzkie postawy i zachowania. Dlatego  w swej metaforze trójkąta,
w którego wpisane zostaje rozważanie człowieka o własnej kondycji, autorka pokazuje szereg
niuansów i zależności pomiędzy podejściem do siebie, świata i drugiego człowieka. Tym
samym,   pozwala   na   przyjrzenie   się   jeszcze   raz   takim   dziełom,   jak   choćby   “Dzienniki”
Gombrowicza,   by   dojrzeć   w   nich   nie   tylko   egzystencjalną   analizę   życia,   lecz  również
wyzwanie.   Wyzwanie   jakim   są   same   te   zwierzenia   i   wywody,   wyzwaniem   do   podjęcia
dyskusji, do refleksji, do spojrzenia na świat w inny sposób.

Joanna Hańderek

Kostrzewska Hanna Analogia i muzyka. Z filozoficznych zagadnień muzyki Poznań, Wyd.
Akademii Muzycznej im. I.J. Paderewskiego 2001 s.158

Książka  składa  się z  “Uwag  wstępnych”,  trzech  rozdziałów:  1. “Analogia  jako  kategoria
filozoficzno-logiczna”,   2.   “Muzyka   w   perspektywie   heteronomicznej”,   3.   “Struktury
muzyczne jako analogaty zjawisk pozamuzycznych” oraz “Zakończenia”.
Przedmiotem rozważań autorki jest, jak czytamy we wstępie, “analogia zachodząca między
istotą   struktury   muzycznej   a   istotą   obiektu   pozamuzycznego,   mówiąc   inaczej:   pomiędzy
przebiegiem muzycznym a niemuzycznym zjawiskiem” (str. 9).

Bazę tejże pracy stanowi rzetelnie skonstruowany rys historyczny, w którym Hanna

Kostrzewska prezentuje pojęcie analogii najpierw w ujęciu filozoficznym, a dalej przedstawia
różne definicje analogii funkcjonujące na gruncie logiki.

Zagadnienie analogii, rozumianej jako podobieństwo między strukturą dźwiękową a

światem   pozamuzycznym,   pojawia   się   dopiero   w   rozdziale   drugim;   autorka,   próbując
“czytać” sens dzieła muzycznego, wybiera dla swych badań “perspektywę heteronomiczną”
(str.   47).  Wprowadzając   czytelnika   w   tę   koncepcję   Hanna   Kostrzewska   powołuje   się   na
rozważania Feliksa Marii Gatza, który w 1929 roku zastosował kategorię heteronomii do
muzyki. Zgodnie z tą koncepcją,   jest ona “jedynie przetworzeniem (...) czegoś, co istnieje
niezależnie od muzyki już w samej rzeczywistości” (str. 48).

Następnie, poprzez przegląd koncepcji filozoficznych i muzykologicznych od

starożytności po romantyzm, autorka przywołuje rozmaite próby zdefiniowania związku
muzyki z pozamuzyczną rzeczywistością. Po lekturze części historycznej uwaga czytelnika
zostaje skierowana na “związki muzyki z mową i językiem” (str. 66), “związki muzyki z
naturą” (str. 74) oraz na “związki z różnymi aspektami działalności człowieka”(str. 78).

Jednym z ciekawszych elementów tej pracy jest analiza struktur dźwiękowych

wybranych   z   repertuaru,   który   bliski   jest   większości   melomanów   (znanego   nie   tylko
muzykom-profesjonalistom). W tym celu, autorka wykorzystuje pokaźną ilość przykładów
nutowych plastycznie ilustrujących wnioski naukowe (choć  są one klarowne wyłącznie dla
osób czytających pismo nutowe). Czytelnik rozpoznaje w partyturze “struktury muzyczne
jako analogaty natury”, np.: motywy echa, grzmotu, wiatru (str. 88) oraz “struktury muzyczne
jako   analogaty   różnych   aspektów   życia   człowieka”,   np.:   płacz,   łkanie   egzemplifikowane
przez manierę hoquetus (str. 111).

Sama autorka tak podsumowuje swoją pracę w “Zakończeniu”: “zjawiska muzyczne

rozpatrywane z punktu widzenia analogii, zostały ukazane w dwojakiej perspektywie:
metateoretycznej: poprzez wskazanie (...) koncepcji estetyczno-muzycznych (...) oraz
interpretacyjnej: poprzez analizę wybranych struktur muzycznych” (str. 142).

Do pracy Hanny Kostrzewskiej można odesłać czytelnika zainteresowanego

problematyką znaczenia muzycznego i retoryki muzycznej. Książka ta posiada  niewątpliwy
walor   dydaktyczny:   jest   materiałem   godnym   polecenia   studentom   muzykologii   i   teorii
muzyki.   Szkoda   tylko,   że   tak   mało   wyraźnie   została   tu   zarysowana   odautorska   refleksja
filozoficzna.

Anna Chęćka-Gotkowicz

Manovich Lew, The Language of New Media, The MIT Press Cambridge, Massachusetts,
London, England, 2000, s. 354.

Książka poświęcona jest językowi nowych mediów, będąc zarazem wykładnią teorii
proponowanych przez Lva Manovicha, profesora University of California w San Diego.

Początek książki tworzą kolejno: przedmowa, prolog i wstęp. Przedmowa jest

autorstwa   Marka   Tribe’a,   założyciela   Rhizome.org.   Prolog,   zgodnie   z   założeniami
Manovicha,  zilustrowany jest kadrami z filmu Dzigi Wiertowa “Człowiek z kamerą”, które,
zdaniem autora, mogą posłużyć jako przewodnik po świecie nowych mediów. Każdy fotos
podpisany   jest   fragmentem   tekstu     książki.   We   wstępie     autor   wyjaśnia   zastosowaną
terminologię   (pojęcia:   język,   obiekt,  reprezentacja)   a   także   zakreśla   zamysł   wyznaczenia
mapy   nowych   mediów.   Książka   podzielona   jest   na   sześć   rozdziałów:   1.   Czym   są   nowe
media?   (rozdział   ten   określa   czym   są   nowe   media   w   kontraście   do   tego,   czym   nie   są,
podejmuje   także   problemy   mitu   cyfrowości  i   interaktywności).   2.   Interfejs   (Język
kulturowych interfejsów, a  także problematyka ekranu i użytkownika), 3. Operacje (Montaż
interaktywny,   reprezentacja   kontra   komunikacja,   filtry   etc.)   4.   Iluzje   (Iluzja,   narracja,
interaktywność)   5.   Formy  (Baza   danych,   przestrzeń   nawigacji)  6.   Czym   jest   kino?   (kino
cyfrowe  i  historia  ruchomego  obrazu,   nowy język  kina).   Książkę  zamyka  indeks  pojęć  i
nazwisk.

Autor odwołuje się do reguł sztuki dawnej a także tych, wytworzonych w obrębie

sztuki nowych mediów, zwłaszcza tej, która powiązana jest z kinem. Manovich umiejscawia
nowe media w kontekście historii kultury wizualnej ostatnich stuleci. Bada sytuację mediów
nowych wobec mediów dawnych (takich jak malarstwo), a także wyłonionych w ostatnim
stuleciu, takich jak film. Jednocześnie prezentuje kategorie i formy specyficzne dla nowych
mediów, takie jak interfejs czy baza danych. Próbuje tym samym stworzyć nowe estetyczne
ujęcie dla teorii nowych mediów. Parametry technologiczne są tutaj punktem wyjścia do
analizy artystycznego, filozoficznego i kulturowego potencjału sztuki nowych mediów.

Ewa Wójtowicz

Ritz German, Jarosław Iwaszkiewicz. Pogranicza nowoczesności., przełożył Andrzej
Kopacki, 5 tom serii Horyzonty nowoczesności, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac
Naukowych Universitas, Kraków 1999.

Tytuł oryginału: Jarosław Iwaszkiewicz: Ein Grenzgänger der Moderne, Bern, Berlin,
Frankfurt a. M., New York, Paris; Wien: Lang, 1996.

German Ritz jest profesorem slawistyki na uniwersytecie w Zurichu oraz znawcą literatury
polskiej XX wieku. Opublikował m. in.: 150 Jahre russiche Heine – Übersetzung (1982); Die
polnische Prosa 1956-1976. Modelierung einer Entwicklung (1990); Polskie spotkania z
Niemcami. Jarosław Iwaszkiewicz i Stefan George (1998).

Książka Jarosław Iwaszkiewicz. Pogranicza nowoczesności. koncentruje się na

wpływie przeżyć, doświadczeń i sytuacji psychologicznej artysty na jego twórczość. Tom
dzieli się na cztery części. Wątek biograficzny silnie zaznaczany jest szczególnie w części
pierwszej (“Trzy wzorce rozwoju”), ale przenika także i organizuje kolejne części publikacji.
Badacz, po przedstawieniu stanu badań, zapowiada, że będzie skupiał się przede wszystkim
na   krótkiej   formie   epickiej   Iwaszkiewicza,   powierzchowniej   traktując   lirykę   i   omijając
dramaty oraz dużą formę powieściową. Po omówieniu zatem wybranych przykładów liryki i
podkreśleniu ich erotycznego i sensualistycznego aspektu w części pierwszej, badacz skupia
się   w   części   drugiej   (“W   poszukiwaniu   stylu”)   na   powieściach   o   artyście   (Hilary,   syn
buchaltera,   Księżyc   wschodzi),   powieści  Zmowa   mężczyzn,   oraz   na   autobiograficznie
nacechowanych,   a   kontrowersyjnych   w   filozoficznej   wymowie   opowiadaniach  Brzezina   i
Panny   z   Wilka.   Część   trzecia   (“Opowiadanie   i   historia”)   omawia   dążenie   do   tworzenia
materiału epickiego w oparciu o historię (np. Czerwone tarcze, Zarudzie, Bitwa na równinie
Sedgemoor),   stawianie   pytań   o   woluntaryzm   i   bierność   w   działaniach   jednostki   stającej
wobec historycznych i życiowych dramatów, a także próby zajmowania - albo też unikania
zajęcia   -   stanowiska   wobec   wydarzeń   dla   pisarza   współczesnych,   kontrowersyjne   przede
wszystkim w okresie socrealizmu (np. Ucieczka Felka Okonia). Problem stosunku artysty do
dziejącej się historii i polityki (szczególnie faszyzm, wojna, staliznizm) przewija się przy tym
wciąż przez rozważania Ritza (wielokrotnie przywoływane jest np. opowiadanie  Młyn nad
Lutynią). Część czwarta (“Opowiadanie i podróż”) analizuje nostalgiczne eseje i opowiadania
Iwaszkiewicza   związane   z   Ukrainą   (Cienie,   Sny),   relacjami   historycznymi   i   politycznym
pomiędzy Polską, Ukrainą i Rosją (szczególnie cykl ośmiu esejów o tej tematyce), a także
utwory powstałe w trakcie europejskich podróży (np. Koronki weneckie).

German Ritz specjalizuje się w tzw. gender studies. Zwolennicy badań skupiających

się na wpływie płci, skłonności seksualnych i wybranych komplikacji psychologicznych na
twórczość artystyczną, znajdą w książce o Iwaszkiewiczu interesujący materiał. Inni poznać
mogą specyficzną metodę badawczą i jej oryginalną terminologię (np. pojęcia sublimacji, czy
ambiwalencji, z upodobaniem używane przez Ritza). Badacz eksponuje, często nader
ostentacyjnie, homoseksualne skłonności Iwaszkiewicza. O ile wpływ tej sytuacji na pisarza i
jego twórczość jest niewątpliwy, o tyle interpretowanie tak wielu wątków w tym kontekście, a
także uzasadnianie umiłowania sztuki i piękna przede wszystkim sublimacją
homoseksualnego popędu płciowego, pozostają dyskusyjne.

Ritz posługuje się także innym aparatem pojęciowym charakterystycznym dla

krytyków   postmodernistycznych.   Myślą   przewodnią   książki   jest   wykazywanie
dekonstrukcyjności   sposobu   konstruowania   narracji   (często   zderzanych   różnych   jej
rodzajów), relacji narrator-bohater, czy nieustannie pulsujących w pisarstwie Iwaszkiewicza
przeciwstawień:   dystans   i   uczestnictwo,   obcość   i   typowość,   outsider   i   konformista,
połowiczność   i   niezdecydowanie.  Wartościowe   są   rozważania   dotyczące   sytuacji   Obcego

(przybysza, intruza, pretendenta) w życiu Iwaszkiewicza, co, jak wykazuje Ritz, znajduje
istotne odzwierciedlenie w sztuce artysty. Ciekawe są próby obrony pisarza przed zarzutem
oportunizmu, często przedstawianego wobec powojennej (a także okupacyjnej) postawy
twórcy. Interesujące są spostrzeżenia dotyczące funkcjonowania w literaturze Iwaszkiewicza
problemu niemożności podjęcia decyzji i odnalezienia się w Wielkiej Historii i zwykłym
życiu. Choć nieco powierzchowne potraktowanie tego wątku w Pannach z Wilka i odmowa
temu opowiadaniu posiadania głębi filozoficznego przesłania, znów zdają się dyskusyjne.

Ritz sprawnie broni swych racji. Popisuje się przy tym erudycją i umiejętnością

przeprowadzania logicznego dowodu. Jego książka jest przewodnikiem nie tylko po życiu
Iwaszkiewicza,   ale   także   encyklopedią   wskazówek   dla   badaczy   ceniących   dyskurs
postmodernistyczny.   Jednak   też   postmodernistyczną   wadą   jest   wybiórcze   traktowanie
wątków,   które   stają   się   później   podstawą   tez   generalnych.   Dotyczy   to   choćby   problemu
homoseksualizmu Iwaszkiewicza. Przy tym koncentrowanie się na problemach seksualności i
psychologii   powoduje   niekiedy   powierzchowną   lub   jednostronną   analizę   dyskursu
filozoficznego i estetyki strukturalnej dzieł. Mimo zatem poruszenia erudycją i intelektualną
sprawnością Germana Ritza, ocena jego książki nie jest jednoznaczna.

Rafał Solewski

Georges Steiner Po wieży Babel. Problemy języka i przekładu O. i W. Kubińscy (tł.) Kraków,
Universitas 2000, s. 685.

Książka   składa   się   z   sześciu   rozdziałów,   przedmowy   do   drugiego   i   trzeciego   wydania
angielskiego, oraz posłowia. W kolejnych rozdziałach Steiner analizuje nie tylko język, jego
kształtowanie   się   oraz   kierunki   rozwoju,   wraz   z   zawartymi   w   języku   znaczeniami.   W
rozdziałach: “Język a gnoza”, “Słowo a przedmiot” autor analizuje rolę języka w stosunku do
ludzkiego   poznania,   myślenia   i   świata.   Rozdziały:   “Rozumienie   jako   przekład”,   “Akt
hermeneutyczny” analizują nie tylko kłopoty tłumaczeń i zrozumienia języka, ale pokazują
jak kształtowało się rozumienie słów i podejście do nieznanych nam form wyrażania się i
komunikowania.   Rozdział   VI,   ostatni,   “Topologie   kultury”   stanowi   nie   tyle   formę
podsumowania,   co   przede   wszystkim,   jest   próbą   zrozumienia   ludzkiej   kultury   poprzez
różnorodność   form   językowych.   W  książce   pojawiają   się   pytania:   czym   jest   język?   co
oznacza   jego   semantyczna   różnorodność?   skąd   pochodzi   ta   wielość   językowa   i   co   ona
oznacza? Przytaczane przez autora próby odpowiedzi na te pytania łączą się w interpretacji
Steinera   w   spójną   opowieść   o   ludzkich   próbach   zrozumienia   siebie,   kultury   i   podjęcia
dialogu.

“Po wieży Babel“ jest pasjonującą drogą prowadzącą w głąb języka i jego znaczeń.

Podtytuł mógłby sugerować, iż będzie to specjalistyczna lektura dla tłumacza, tymczasem tak
naprawdę Steiner ujmuje język w sposób uniwersalny. Na ruinach wieży Babel powstaje nie
tylko wiele języków, ale przede wszystkim wiele sposobów rozumienia i prób opisu świata,
oraz różnorodność sposobów porozumiewania się. Pojawia się również wieloraka przestrzeń
poszukiwań sensów i prób ich odczytania. Co ciekawe, Steiener dzięki analizie języków, ich
znaczeń, struktur, pokazuje jak ważną rolę spełnia owa rozległa i różnorodna przestrzeń. To,
co pozostaje człowiekowi żyjącemu w cieniu wieży Babel to nieustający dialog z własną
kulturą   jak   i   obcą.  To   próba   zrozumienia   znaczeń   nawarstwiających   się   poprzez   stulecia
nieustannego procesu kształtowania się języka, jak i nieustanna bliskość innych, odmiennych
kodów językowych, znaczeniowych. Przechodząc przez drogi ludzkiej mowy i jej  zapisu,
czytelnik ma okazję nie tylko zastanowić się, co znaczą te labirynty słów i ich sensów, ale
również zastanowić się nad symbolikom kultury w jakiej przyszło mu żyć. Całość przeplatana
krótkimi analizami różnych tekstów, jak i przykładami z różnorodnej literatury, pozawala,
nawet   nie   wtajemniczonemu   w   filologiczne   arkana   jeszcze   raz   stanowić   się,   nad   dobrze
znanymi   dziełami.   I   tak   między   Szekspirem   a   Borgesem   ruiny   wieży   Babel   zostają
zagospodarowane   w   wielką   próbę   zrozumienia   tego,   co   przydarzyło   się   człowiekowi   w
rozwoju myślenia i kultury.

Joanna Hańderek

Wilson Stephen, Information Arts. Intersections of Art, Science and Technology. The MIT
Press, Cambridge, Massachusetts, London, England, 2002, s. 945.

Książka   Stephena   Wilsona,   artysty   i     teoretyka   sztuki,   profesora   San   Francisco   State
University,     jest   kompendium   wiedzy   o   współczesnej   sztuce   powiązanej   z   technologią   i
nauką.   Na   zawartość   książki   składają   się   kolejno:   indeks   wybranych   nazwisk   artystów
wymienionych   w   tekście,   indeks   wybranych   technologii   stanowiących   przedmiot   opisu,
przedmowa Joela Slaytona i wstęp odautorski, w którym Wilson wyjaśnia swoją fascynację
przenikaniem się sfer sztuki, nauki i techniki.

Część główna składa się z siedmiu obszernych rozdziałów poświęconych

poszczególnym dziedzinom: 1. “Wstęp, metodologia, definicje i ujęcie teoretyczne: Sztuka i
nauka jako zjawiska kultury,  Sztuka jako badania”. W rozdziale tym Wilson stawia pytanie o
terytoria sztuki i techniki,  a także zwraca uwagę na różnice i podobieństwa między nauką i
sztuką.  Analizuje   również   rolę   artystów   w   tworzeniu   alternatywnego   podejścia   do   badań
naukowych.   W   kolejnych   rozdziałach   opisuje   działalność   naukowców   i     artystów   w
poszczególnych dziedzinach, takich, jak:   2. “Biologia: Mikrobiologia, zwierzęta i rośliny,
ekologia,   medycyna,   ciało”.   3.   “Fizyka,   systemy   nielinearne,   nanotechnologia,   geologia,
astronomia,   GPS,   kosmologia.”   4.   “Algorytmy,   matematyka,   fraktale,   sztuka   genetyczna,
sztuczne   życie.”   5.   “Kinetyka,   instalacje   dźwiękowe,   roboty”.   6.   “Telekomunikacja.”   7.
“Cyfrowe   systemy   informacyjne/komputery.”   Ostatni,   ósmy,   rozdział   zawiera   spis
odnośników:   wystaw,   programów   edukacyjnych,   ośrodków   badawczych,   zasobów
Internetowych oraz sugestie co do przyszłości sztuki  bazującej na nauce. W zakończeniu
znaleźć można włożenie zastosowanej przez autora metodologii a także obszerną bibliografię.

Książka porządkuje wiele wątków sztuki sytuujących się na pograniczu nauki i

techniki. Liczne zagadnienia, które sygnalizuje, czekają, zdaniem autora, na bardziej
szczegółowe opracowanie. Wilson podejmuje interesującą próbę objęcia całości sztuki, dla
której inspiracją jest nauka, a także sugeruje znaczący wkład artystów w świat nauki, poprzez
ich nieskrępowaną inwencję i kreatywność. Artyści, zdaniem autora, mogą być pomocni w
wyznaczaniu horyzontów badań naukowych. Nauka natomiast umożliwia artystom
posługiwanie się nowymi mediami. W rezultacie dochodzi niekiedy do zatarcia granic między
projektami artystycznymi a naukowymi, czego dowodzi quiz zamieszczony na str. 4. Wilson
dowodzi iż zarówno sztuka jak i nauka są równorzędnymi zjawiskami kultury a implikacje ich
zetknięcia otwierają nowe przestrzenie.

Zastosowany podział na bloki problemowe pozwala dotrzeć do informacji o

projektach artystycznych powiązanych ze specjalistycznymi dziedzinami nauki. Teza, jaką
stawia Wilson, iż sztuka i nauka (oraz technologia) przenikają się, znajduje odzwierciedlenie
w doborze licznych przykładów. Wilson bada również odnoszące się do wybranej tematyki
teksty teoretyczne, a także wysuwa sugestie co do zjawisk we współczesnej sztuce i
badaniach naukowych, które w przyszłości mogą się okazać istotne.

Analizowane projekty artystyczne i naukowe zilustrowane są fotografiami i

uzupełnione adresami internetowymi, pod którymi zainteresowany czytelnik może znaleźć
rozwinięcie zasygnalizowanego problemu.

Ewa Wójtowicz