IMMUNOLOGIA

WETERYNARIA W PRAKTYCE

www.weterynaria.elamed.pl

MARZEC-KWIECIEŃ • 2/2007

48

i koty są szczególnie narażone na dzia-
łanie ksenobiotyków (pestycydy, her-
bicydy, metale ciężkie), a efektem ich 
oddziaływania są zaburzenia w funk-
cjonowaniu układu odpornościowego 
doprowadzające do immunosupresji. 
Zjawisko to predysponuje do rozwoju 
chorób infekcyjnych, wywoływanych 
często przez mikroorganizmy warun-
kowo chorobotwórcze. Dość częstymi 
przyczynami zaburzeń w prawidłowym 
funkcjonowaniu układu odpornościo-
wego są:

• nieprawidłowe żywienie lub niedoży-

wienie,

• niedobory witamin i mikroelemen-

tów,

• stany stresowe oraz urazy spowo-

dowane oparzeniami, pobiciem czy 
potrąceniami przez samochód,

•  ciąża, a szczególnie pierwsze tygodnie 

po ciąży,

•  infekcje bakteryjne i wirusowe,

• chemioterapia czy antybiotykoterapia 

(np. tetracykliny),

• zaburzenia czynności gruczołów do-

krewnych.
Obserwuje się również wzrost zacho-

rowań, w których zmniejszenie odpor-
ności jest spowodowane inną chorobą. 
Przykładem takiego zjawiska są choroby 
związane z nabytym niedoborem odpor-
ności, jak syndrom niedoboru immuno-
logicznego kotów, wywołany przez retro-
wirus FIV czy białaczka kotów wywołana 
również przez retrowirus FeLV. 

Obniżenie wydolności układu od-

pornościowego postępuje wraz z wie-
kiem zwierzęcia. Obserwuje się wyraźny 
spadek aktywności komórkowych i hu-
moralnych mechanizmów obronnych 
u psów powyżej 8. roku życia, a u ko-
tów powyżej 7. roku życia. Istnieje więc 
konieczność stosowania w takich przy-
padkach preparatów stymulujących czy 
korygujących upośledzoną reaktywność 
układu odpornościowego. Takie zada-
nie mogą spełniać preparaty o działa-
niu immunostymulującym czy immu-
nomodulującym. 

W ostatnim dziesięcioleciu prowadzo-

ne są intensywne badania doświadczalne 
i kliniczne, mające na celu ocenę wpływu 
naturalnych i syntetycznych preparatów, 
wykazujących działanie immunotropowe, 

Postęp w badaniach nad mechanizmami 
obronnymi doprowadził do wyjaśnienia 
roli szeregu zjawisk warunkujących pra-
widłowe funkcjonowanie nieswoistych 
komórkowych i humoralnych mecha-
nizmów obronnych oraz swoistej od-
powiedzi immunologicznej na antyge-
ny (patogeny). Układ immunologiczny 
funkcjonuje w oparciu o bardzo precy-
zyjne mechanizmy autoregulacyjne, któ-
re są nadzorowane przez komórki im-
munokompetentne i wydzielane przez 
nie mediatory. To właśnie układ od-
pornościowy przede wszystkim chro-
ni czy osłania organizm przed wnik-
nięciem czynników patogennych, dzięki 
prawidłowo funkcjonującym barierom 
ochronnym (skóra, błony śluzowe) oraz 
nieswoistym mechanizmom komórko-
wym (fagocytoza, cytotoksyczność i cy-
toliza komórek PMN i MN) i humoral-
nym (produkty komórek układu od-
pornościowego i innych tkanek). Do 
szczególnie istotnych substancji wa-
runkujących nieswoistą odporność hu-
moralną zaliczamy lizozym, interferony, 
dopełniacz, białka ostrej fazy oraz białka 
szoku termicznego (1, 3). 

Układ immunologiczny jest stale na-

rażony na niekorzystne oddziaływanie 
ksenobiotyków. Skażenie środowiska 
różnymi substancjami oraz oddziały-
wanie czynników stresowych ma bez-
pośredni wpływ na nieswoiste komór-
kowe i humoralne mechanizmy obron-
ne i swoistą odporność u zwierząt. Psy 

prof. dr hab. Andrzej K. Siwicki

Zespół Mikrobiologii i Immunologii Klinicznej Wydziału Medycyny Weterynaryjnej
Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie

Abstract

The modulation of defence mechanisms 
is one of the most important tools used 
in prevention and therapy of infectious 
diseases in dogs and cat. Natural and 
synthetic immunomodulators stimulate 
the nonspecific cellular and humoral de-
fence mechanisms as well as the specific 
immune response. Administered per os 
with pelleted feed, they activate the intes-
tinal defence mechanisms and enhance 
the effects of antibiotic treatments.

Key words

dog, cat, immunomodulation,
animal health

Streszczenie

Immunomodulacja znalazła zastoso-
wanie w skutecznej ochronie zdrowia 
psów i kotów. Immunomodulatory natu-
ralne i syntetyczne wykazują działanie 
stymulujące na nieswoiste komórkowe 
i humoralne mechanizmy obronne oraz 
swoistą odpowiedź immunologiczną. 
Podawane również w karmie stymulują 
odporność jelitową i wspomagają tera-
pię antybiotykową.

Słowa kluczowe

pies, kot, immunomodulacja,
zdrowie zwierząt

Immunomodulatory

ZASTOSOWANIE W OCHRONIE ZDROWIA
PSÓW I KOTÓW

IMMUNOLOGIA

WETERYNARIA W PRAKTYCE

www.weterynaria.elamed.pl

MARZEC-KWIECIEŃ • 2/2007

50

na komórkowe i humoralne mechanizmy 
obronne i odporność przeciwzakaźną. 
Zastosowanie takich preparatów nieza-
leżnie od stanu kondycyjnego i zdrowot-
nego zwierzęcia może spowodować zmia-
ny w układzie immunologicznym, które 
określamy ogólnie jako zjawisko immu-
nomodulacji, a preparaty indukujące ta-
kie zmiany jako immunomodulatory.

Aktualnie tę grupę preparatów dzieli-

my na środki wykazujące działanie im-
munostymulujące (wzmagające) oraz 
immunosupresyjne (obniżające) na nie-
swoiste i swoiste mechanizmy obronne. 
Podział ten nie odzwierciedla w pełni za-
kresu działania tych preparatów i słu-
ży jedynie łatwiejszemu zrozumieniu 
ich oddziaływania na układ immunolo-
giczny. Większość znanych preparatów 
może wykazywać zarówno działanie sty-
mulujące, jak i supresyjne na komórko-
we i humoralne mechanizmy obronne, 
a zakres działania jest ściśle uzależniony 
od gatunku zwierzęcia, dawki preparatu 
oraz aktywności układu immunologicz-
nego. W ostatnich latach w immuno-
logii klinicznej pojawiło się określenie 
„środki potęgujące lub korygujące re-
aktywność immunologiczną”. Zalicza-
ne są do nich biopreparaty oraz związ-
ki syntetyczne, które wzmagają komór-
kowe i humoralne mechanizmy obronne 
oraz swoistą odpowiedź odpornościową 
po supresji indukowanej np. mikroor-
ganizmami (wirusy, bakterie), antybio-
tykami czy innymi chemioterapeutyka-
mi (1, 4, 7, 8).

Mechanizm działania immunosty-

mulatorów na komórkowe i humoral-
ne mechanizmy obronne oraz odpor-
ność przeciwzakaźną jest złożony, ale 
większość z nich wykazuje działanie 
stymulujące aktywność metaboliczną 
i fagocytarną neutrofili i monocytów/
makrofagów, ponadto zwiększają one 
aktywność limfocytów T i B oraz po-
ziom cytokin przez nie wydzielanych, 
pobudzają produkcję swoistych prze-
ciwciał przez komórki plazmatyczne, 
wzmagają syntezę i wydzielanie interfe-
ronów, lizozymu oraz innych substancji 
warunkujących odporność humoralną 
i komórkową. Przedstawiony efekt od-
działywania preparatów tej grupy doty-
czy zarówno związków naturalnych, jak 
i syntetycznych. Jest on bardzo uprosz-
czony, a prezentowany ogólny efekt dzia-
łania jest ściśle uzależniony od aktual-
nego stanu wydolności układu odpor-
nościowego, wielkości dawki preparatu, 
schematu podawania czy gatunku zwie-
rzęcia (1, 9, 11).

W t ym miejscu musimy również 

wspomnieć o adiuwantach, czyli środ-
kach, które podawane równocześnie 

z antygenem szczepionkowym wzmaga-
ją przeciwko niemu swoistą odpowiedź 
typu komórkowego czy humoralnego. 
Również w określonych warunkach 
powodują powstanie odpowiedzi swo-
istej przeciwko określonemu antyge-
nowi, który podany bez adiuwantu nie 
indukuje odpowiedzi komórkowej czy 
humoralnej. Adiuwanty wykazują swo-
je działanie przez: zwalnianie resorpcji 
i degradacji antygenu, nieswoistą ak-
tywację makrofagów i limfocytów oraz 
wywołanie miejscowej reakcji zapalnej. 
Liczne badania wykazały, że większość 
immunostymulatorów naturalnych po-
chodzenia grzybiczego czy bakteryjne-
go wykazuje działanie charakteryzujące 
adiuwanty (1).

Pozytywny wpływ na organizm oraz 

wzmacniające działanie na mechanizmy 
obronne w obrębie przewodu pokarmo-
wego posiadają probiotyki. Są to żywe 
mikroorganizmy, należące do rodzaju 
Lactobacillus i Bifidobacterium, które po-
dawane w postaci gotowych preparatów 
farmaceutycznych lub w przetworach 
mlecznych wywierają korzystny wpływ 
na organizm poprzez poprawę równo-
wagi mikroflory jelitowej. Ich korzyst-
ne oddziaływanie jest wynikiem kon-
kurowania z bakteriami patogennymi 
o receptory na komórkach nabłonko-
wych, wytwarzania substancji o działa-
niu przeciwwirusowym i przeciwbak-
teryjnym, zakwaszania treści jelitowej 
i hamowania wzrostu niektórych bak-
terii oraz wzmacniania mechanizmów 
odpornościowych w obrębie błony ślu-
zowej przewodu pokarmowego. Znala-
zły zastosowanie szczególnie we wspo-
maganiu leczenia przewlekłych nie-
swoistych zapaleń jelit wywołanych 
czynnikami infekcyjnymi lub nieinfek-
cyjnymi oraz zapobieganiu biegunkom 
po terapii antybiotykowej. Wzrost an-
tybiotykooporności bakterii patogen-
nych jest czynnikiem determinującym 
ograniczenie stosowania tej grupy le-
ków w profilaktyce i terapii chorób in-
fekcyjnych. Alternatywą jest wzmaganie 
nieswoistych mechanizmów obronnych 
oraz podwyższanie odporności prze-
ciwzakaźnej, co w znaczący sposób po-
prawi efekt terapeutyczny. Zastosowa-
nie preparatów wykazujących działanie 
immunomodulujące w znaczący sposób 
poprawia efekt leczenia antybiotykami. 
Wykazano, że stosowanie immunosty-
mulatorów jako uzupełnienie antybio-
tykoterapii znacznie skraca czas lecze-
nia, przyspiesza okres rekonwalescencji, 
szczególnie u zwierząt starszych, u któ-
rych dość często występuje upośledze-
nie komórkowych i humoralnych me-
chanizmów obronnych. 

Stosowanie immunomodulatorów sta-

je się więc wymogiem chwili w profilak-
tyce i terapii chorób u psów i kotów. Im-
munomodulatory znalazły zastosowanie 
w leczeniu przewlekłych, nie poddają-
cych się chemioterapii, bakteryjnych za-
paleń skóry oraz przewlekłych zapaleń 
ucha zewnętrznego. Działanie takie wy-
kazują: preparat Lydium-KLP oraz wy-
ciągi bakteryjne przygotowane z Propio-
nibacterium acnes czy P. avidum, zawarte 
w preparacie KP-40. Podobne działanie 
wykazuje preparat Baypamun HK, który 
jest stosowany w terapii stanów zapal-
nych układu oddechowego oraz wyka-
zujący działanie korygujące upośledzoną 
odporność nieswoistą po zabiegach ope-
racyjnych. Jest również wysoce przydatny 
w stymulowaniu odporności nieswoistej 
u osobników starszych (6).

Stymulowanie odporności przeciwwi-

rusowej w okresach zagrożenia nosów-
ką oraz parwowirozą u psów dało bardzo 
pozytywne efekty. Do preparatów wyso-
ce skutecznych w profilaktyce chorób 
wirusowych psów zalicza się lewamizol, 
Baypamun HK oraz methisoprinol (izo-
prynozynę). Methisoprinol jest związ-
kiem złożonym, wykazującym działanie 
stymulujące na odporność przeciwwi-
rusową, stwierdzono także jego bezpo-
średnie hamujące działanie na replika-
cję wielu wirusów. Szczególnie istotne 
było wykazanie immunokorygującego 
działania methisoprinolu u psów star-
szych, z upośledzoną reaktywnością im-
munologiczną. Obserwowano również 
pozytywne wyniki stosowania immu-
nomodulatorów w leczeniu stanów za-
palnych układu oddechowego, wywo-
łanych herpeswirusem (CHV), adeno-
wirusem typu 2 (CA V-2) czy wirusem 
parainfluenzy psów (CPI). W tych przy-
padkach oprócz antybiotykoterapii za-
leca się stosowanie równoległe immu-
nostymulatorów naturalnych czy syn-
tetycznych, które wzmagają aktywność 
komórek immunokompetentnych (fago-
cyty, limfocyty) oraz pobudzają wydzie-
lanie interferonów (2, 5, 10).

Immunostymulatory naturalne pocho-

dzące ze ściany komórkowej Staphylococ-
cus aureus (SPA) czy Propionibacterium ac-
nes oraz heterologiczny interferon zna-
lazły zastosowanie w ukierunkowanej 
terapii białaczek kotów (FeL). Wysoką 
przydatność w immunoterapii białaczek 
u kotów wykazuje również preparat syn-
tetyczno-roślinny Acemanan. W skład 
preparatu wchodzi kompleks polime-
ru mannozy aktywowanej ekstraktem 
aloe vera. Preparat ten wykazuje działa-
nie stymulujące aktywność fagocytarną 
mikrofagów i makrofagów oraz indukuje 
uwalnianie interferonu (IFN-g) i interleu-

IMMUNOLOGIA

WETERYNARIA W PRAKTYCE

www.weterynaria.elamed.pl

MARZEC-KWIECIEŃ • 2/2007

51

kiny-1 (IL-1). Prowadzone są również ba-
dania nad wykorzystaniem immunomo-
dulatorów w profilaktyce i terapii FAIDS 
(feline acquired immunodeficiency syndrom). 
Zakażenie FIV powoduje u kotów immu-
nosupresję, podobną jak u ludzi po zaka-
żeniu HIV. Przebieg choroby oraz objawy 
kliniczne przypominają AIDS. Wstępne 
badania dowodzą, że stosowanie immu-
nomodulacji w przypadku zakażenia FIV 
daje pozytywne efekty przez indukcję IFN 
oraz przez hamowanie replikacji wirusa 
w zakażonych limfocytach T. Uzyskano 
bardzo obiecujące wyniki badań przy za-
stosowaniu methisoprinolu w profilakty-
ce i terapii FIV (8). 

Efekty stosowania immunomodu-

latorów w profilaktyce i terapii cho-
rób infekcyjnych u psów i kotów jedno-
znacznie wskazują, że istnieje celowość 
wprowadzania tych preparatów do prak-
tyki. Leki te działają na różnych etapach 
funkcjonowania układu odpornościo-
wego, posiadają różny stosunek do en-
dogennych aktywatorów komórkowych, 
a w konsekwencji ingerują w procesy 
wzbudzania zjawisk odpornościowych. 
Pomimo znacznego zróżnicowania ich 
działania na poszczególne etapy odpo-
wiedzi komórkowej czy humoralnej, nie 
udało się uzyskać do tej pory preparatów 
monoswoistych. Rzutuje to pozytywnie 
na możliwości terapeutyczne i perspek-
tywy wykorzystania klinicznego. Kontro-
lowana immunomodulacja uważana jest 
obecnie za jeden z najbardziej obiecują-
cych kierunków farmakoterapii i stwarza 
nowe, nieograniczone możliwości tera-
pii chorób zakaźnych i nowotworowych 
psów i kotów.

Aktualnie wprowadza się do praktyki 

immunomodulatory naturalne czy synte-
tyczne, podawane w specjalnie skompo-
nowanej karmie. Do takich preparatów 
zalecanych per os należą glukany, chito-
zan, lewamizol oraz HMB, nowy prepa-
rat wykazujący stymulujące działanie na 
komórkowe i humoralne mechanizmy 
obronne oraz odporność przeciwzakaźną 
u zwierząt. Ich cechą jest dobre wchłania-
nie się z przewodu pokarmowego, a po-
dawane profilaktycznie aktywują również 
odporność jelitową. Są wysoce przydatne 
jako preparaty wspomagające w leczeniu 
chorób infekcyjnych układu pokarmowe-
go. Szczególnie zalecane są do stosowa-
nia w okresach największego zagrożenia 
chorobami zakaźnymi, po zmianie diety 
pokarmowej, w okresie rekonwalescencji 
po zabiegach chirurgicznych oraz u psów 
starszych, powyżej 8. roku życia, w celu 
poprawy wydolności układu odporno-
ściowego (badania własne). 

Immunomodulatory syntetyczne i na-

turalne są coraz powszechniej stosowa-

ne i zyskały obecnie miano nowocze-
snej metody profilaktyki i terapii, cho-
ciaż znane są już od dawna. Stosował je 
już w 1907 roku Coley, w postaci nie-
oczyszczonej mieszaniny bakteryjnej, 
która powodowała okresowe remisje 
choroby nowotworowej u ludzi. Nie-
stety, toksyczne efekty uboczne terapii 
spotkały się z brakiem akceptacji. Rów-
nież w medycynie weterynaryjnej od lat 
z powodzeniem stosuje się tzw. terapię 
bodźcową, przez stosowanie takich pre-
paratów, jak: biowetadina, neowetadina, 
biotropina, delbetowet, panodina czy 
wetastimina. 

‰

Piśmiennictwo
 1. Allison A.C., Byars N.B.: Immunological ad-

juvants. “Adv. Med. Exp. Biol.”, 1992, 327, 
133-141. 

 2. Czerwińska E.: Skuteczność preparatu Par-

woglobin P. w profilaktyce i leczeniu parwo-
wirosowej choroby psów. „Życie Weteryna-
ryjne”, 1995, 9, 300-302.

 3. Deptuła W., Tokarz-Deptuła B.: Wybrane 

dane z zakresu immunologii psów i kotów. 
„Magazyn Weterynaryjny”, 2003, 12, 79, 
21-24.

 4. Kampen K.R.: Immunomodulators – the ho-

pes, expectations, and reality. „J. Vet. Allergy 
and Clin. Immunol.”, 1995, 3, 123-127.

 5. Nolte I.: The therapy of chronik diseases of the 

respiratory tract in dogs and cats. “Tierarztl. 
Praxis”, 1992, 20, 301-305.

  6.  Siwicki A.K., Krzyżanowski J., Bartosz-

cze J., Mizak Z., Paluch S., Szmigielski S., 
Jeljaszewicz J., Pulverer G.: Adjuvant pro-
perties of killed Propionibacterium avidum 
KP-40 in vaccination of dogs against canine 
parvovirosis. „Dtsch. Tierarztl. Wschr.”, 
1998, 105, 186-190. 

 7. Siwicki A.K., Platt-Samoraj A.: Immuno-

modulacja u psów – aktualny stan wiedzy. 
„Magazyn Weterynaryjny”, Suplement 
psy, 2000, 48-50.

 8. Siwicki A.K.: Możliwości modulowania od-

porności u psów i kotów. „Magazyn Wetery-
naryjny”, 2003, 12, 79, 26-28.

  9.  Van Kampen K.R.: Immunotherapy and cy-

tokines. “Semin. Vet. Med. Surg.” (Small 
Animals), 1997, 12, 186-192.

10.  Winiarczyk S., Pomorski Z., Blimke Z., 

Sitkowski W., Tuszkin I., Zalewski A.: 
Preparat Baypomun w leczeniu stanów za-
palnych układu oddechowego psów. „Med. 
Wet.”, 1998, 54 (8), 533-536. 

11. Wybran J.: Immunomodulation. „Curr. 

Opin. Immunol.”, 1989, 1, 251-252. 

prof. dr hab. Andrzej Krzysztof Siwicki

Zespół Mikrobiologii

i Immunologii Klinicznej

Wydział Medycyny Weterynaryjnej

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski

10-917 Olsztyn, ul. Oczapowskiego 13

e-mail: aksiw@interia.pl