+Źródła filozofii

1.umiejętności praktyczne- Grecy czerpali wiele z 
innych kult.; wiedzieli jak użyć, leczyć lecz nie znali 

przyczyny jak działa, praktyka i teoria!
2.Mądrości życiowe- zachowaj umiar, kształtuj siebie 

w relacji do grupy, etyka złotego śr.-wypośrodkowanie, 
nie: brawura, tchórz. Ale odwaga; hybris- duma i buta, 

pycha, czyny przekraczające miary. 
3.Mitologia-podsuwała wzorce moralne, tłumaczyła 

zasady rządzące światem

Jońska filozofia przyrody (VIII-VI w p.n.e.)

-pierwsze pytanie filozoficzne: jak powstał świat i z 
czego jest zbudowany?

-jaka jest podstawowa zasada rządząca światem 
(arche)?

-pierwsze racjonalne próby wyjaśnienia przyrody 
(physis)

-świat ma strukturę materialną (monizm 
materialistyczny), to zbiór konkretnych ciał

- początkiem świata jest pramateria (pierwotny żywioł
), który ulega nieustannej przemianie – ożywia i 

różnicuje byt
- hylozoizm – atrybutem materii jest ruch, wszystko, 

co jest w ruchu, co się rozwija, jest objawem życia
- panpsychizm – cała przyroda ma charakter 

dynamiczny i kreatywny, żyje, jest jednym 
organizmem

-Tales z Miletu – pierwszy filozof – arche jest woda
-Anaksymander – arche to apeiron (bezkres, 

nieskończoność, beskres nie ma zasady, a więc musi 
być zasadą

-Anaksymenes – arche to przenikające wszystko 
powietrze

-Heraklit – arche to ogień

Pitagoras (ok.572-497 r. p.n.e.)

-szkoła pitagorejczyków w Krotonie
-przekaz przy pomocy symboli

-oddawano mu boską cześć
-twierdzenie Pitagorasa

-równowaga ducha, prawdomówność, wzajemna 
pomoc, ogromna rola przyjaźni

-myślenie spekulatywne
-pierwsze użycie słowa „filozofia”

-kształtowanie się drogą samopoznania i poznania 
świata

-istotą świata jest liczba
-świat jest harmonią, totalnym ładem (tak jak muzyka

); idea nieśmiertelności, wędrówki, dusz
- wszechświat składa się z ognia centralnego, 

krążących wokół: słońca, księżyca i pięciu pierwszych 
planet oraz antychtona (przeciwziemii)

- wszystko jest liczbą; tak długo jak ludzie będą zabijali 
zwierzęta, będą też zabijali siebie nawzajem; NIC w 

nadmiarze;
- Pitagoras kazał zadawać swoim uczniom pytania: jaki 

błąd popełniłem? Co zdziałałem? Jakie obowiązki 
zaniedbałem?

Heraklit
- 'ciemny/płaczący filozof' – przez koncepcję zmiany 

jako centralnego punktu wszechświata
- „nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki, bo za 

każdym razem inna woda w niej płynie”
-weriabilizm-zmienna koncepcja świata i człowieka  

panta rhei, wszystko płynie, rzeka-inne wody, nie 
można zaplanować nic, zmiany

-nie ma bytu, tylko stawanie się; nic nie jest stałe i 
bezwzg. - nic nie ginie i nie powstaje, jedynie się 

zmienia
-jedność przeciwieństw (droga w górę i droga w dół 

jest jednakowa i ta sama), pary przeciwnych 
właściwości (ciepło-zimno)zacierają się granice miedzy 

przeciwieństwami w nieustannym przepływie rzeczy.
-koncepcja Logosu(mądrość)-kieruje procesem 

przemian;logos to siła kosmiczna-rozum, ludzie są 
częścią rozumu świata

-arche świata jest ogień (ogień żyje śmiercią tego, co 
spala) -dynamika odzw. Obraz świata-ruch i dynamizm

-człowiek jest mikrokosmos,św-makro. Żeby poznać 
świat wystarczy poznać siebie.

- wszechświat nie został stworzony, lecz zawsze był 
żywym ogniem, który zapala się i gaśnie

- człowiek jest złożeniem ziemi, wody i ognia
- wyjście z ognia jest przyczyną śmierci, ogień to 

nośnik świadomości wchłaniany przez duszę wraz z 

oddychaniem
- ciągłe stawanie się i przemijanie jest najważniejszą 

częścią bytu

Demokryt

- prawdziwe poznanie wychodzi od zmysłów, ale da się 
osiągnąć tylko umysłem, bo umysł odróżnia złudne 

własności zmysłowe od właściwej istoty, która leży 
poza nimi

-byt nie jest jednością, składa się z ruchomych 
cząsteczek – atomów, które różnorako się ze sobą 

łączą / atomy pozostają w ciągłym ruchu
- atomy są niepodzielne, mają różny kształt i wirują w 

pustej przestrzeni – próżni
- z połączeń atomów i różnych kombinacji powstają 

poszczególne ciała i światy, których istnieje 
nieskończenie wiele

- najdelikatniejsze atomy tworzą duszę, która wskutek 
tego może przenikać całe ciało 

- dusza jest jednak materialna i podlega rozkładowi 
(atomy duszy są rozsiane w powietrzu i człowiek 

wciąga je wraz z powietrzem)
-eudaimonia największym dobrem (wewnętrzny 

spokój i pogoda ducha)
-mimetyczna teoria sztuki

-2 dyspozycje człowieka – ciało i dusza
-nie zajmuje się przyrodą

- 2 rodzaje wiedzy: ciemna (zmysłowa) i jasna 
(umysłowa)

- intelektualizm – od przyjemności zmysłowych 
ważniejsze są przyjemności umysłowe

Sokrates
- cnota jest wiedzą, a wiedza cnotą (najważniejsze 

jest poznanie – ono kształtuje byt)
-zwolennik żywej mowy

-skazany na śmierć za psucie młodzieży i czczenie 
obcych bóstw-symbol filozofa

-celem filozofii jest poznanie, wiedza o tym co jest 
dobre, pozytywne

-2 metody dialektyczne (pozytywna(położnicza) – 
definiowanie nieuświadomionej tezy rodzącej się w 

czyimś umyśle przez dyskusję; negatywna(sokratyczna 
i.) – ironiczna, skłonienie do myśl. pokazanie bł. W 

rozum. zbijanie twierdzeń rozmówcy aż do uzyskania 
tezy sprzecznej z twierdzeniem pierwotnym)

- zainteresowanie człowiekiem , a nie przyrodą
-dusza właściwym ‘ja”, siedziba cnót, odroznia nas od 

zwierząt
- cnota jest dobrem bezwzględnym – każdy człowiek 

wyposażony jest w indywidualną duszę będącą 
siedzibą cnót) / drogą do cnotliwego życia jest 

poznanie tego, co dobre 
-cnota dobrem bezwzględnym, nie jest wrodzona, 

można ją nabyć, nauczyć się; udoskonala, dzięki niej 
dusza jest lepsza; zycie cnotliwe=poznanie tego co jest 

dobre;
-dobra duchowe ponad materialnymi

-zło bierze się z niewiedzy(intelekt. Etyczny)
-  człowiek i jego życie wewnętrzne to odrębny od 

natury kosmos (jedyny, jaki warto badać)

Platon

- Akademia platońska-największy uczeń Sokratesa
- pojęciom ogólnym odpowiadają byty realne - idee

-trwałe są tylko idee (nie są fizyczne ani psychiczne) 
byt prawdziwy; świat idei jest jedyny,prawdziwy

- rzeczywistość materialna jest jedynie odbiciem idei
-idee tworzą pewną hierarchię (naczelne to dobro, 

piękno i prawda)
-metafora jaskini – to z czym możemy się spotkać w 

świecie to cienie(byt) rzucane przez idee(byty 
prawdziwe) (świat idei i świat materialny są 

odseparowane)
- zmiana jest złem, ponieważ z każdą zmianą rzeczy 

oddalają się coraz bardziej od pierwotnych idei 
(przeciwieństwem zmiany jest stałość – coś boskiego)

-dusza pochodzi ze świata idei i może sobie go 
przypomnieć (anamneza; człowiek odradza się dopóki 

jej nie osiągnie), jest wieczna, ciało jest jej grobem
- cechy duszy: jest nieśmiertelna, jest motorem 

napędzającym człowieka; zanim weszła w ciało, 
przebywała w świecie idei – wchodząc w ciało, 

zapomniała, czego się tam nauczyła; dusza chciąc 
zdobyć wiedzę, musi odtworzyć to, czego nauczyła się 

w świecie idei

-3 części duszy (rozumna-mądrość,głowa; popędliwa-
męstwo, odwaga,piersi; pożądliwa-umiarkowanie, 

panowanie nad sobą, brzuch) 
- Demirug – istota, która zbudowała świat materialny 

-Przyczyny świata to Demirug, idee i materia (bo świat 
musi być z czegoś)

-3 szczeble wiedzy (mniemanie-wiedza empiryczna o 
świecie, rozumowanie-dialektyka, droga do poznania, 

anamneza-olśnienie, dusza przypomina sobie świata 
idei)

-zło wynika z niewiedzy
-pierwsza utopia-państwo idealne (3-warstwowy 

system społeczny; filozof (rozum), wojownika 
(popędliwość), wytwórca (pożądliwość) – brak 

poetów; rzemieślnik tworzy kopię idei, artysta kopię 
kopii)

- idea państwa – sprawiedliwość rozumiana jako 
państwo i jego dobro (podstawę państwowości 

stanowi wychowanie)
- w pojęciach jest wiedza bezwzględna i pewna 

(pojęcia są pewne i stałe). Układ świata idei jest 
tożsamy z układem pojęć / najwyżej są idee dobra i 

piękna

Arystoteles

-nazywany Filozofem
- byt jest jednostkowy, wiedza ogólna

-oddzielił logikę od filozofii; nauka to: 
logika( zajmujaca się wiedza ogólną i metafizyka-

nauka o bycie)  -podzielił filozofię na teoretyczną 
(fizyka, matematyka-formułowanie wiedzy dla niej 

samej) i praktyczną (etyka, polityka- dla osiągnięcia 
doskonałości moralnej)

-substancja to połączenie materii i formy (im więcej 
formy, a mniej materii tym doskonalsza substancja, 

forma nie jest niezależna jak u Platona, ale współgra z 
materią). Świat jest nierozerwalną kombinacją materii 

i formy (dusza ludzka jest najdoskonalszą z form – jest 
nierozerwalnie związana z ciałem – w przeciwieństwie 

do Platona, gdzie występowała na zasadzie 
koegzystencji)

-by zaistniała rzecz musi być spełniona teoria czterech 
przyczyn (materialna, formalna, sprawcza, celowa)

-dusza jest nierozerwalnie związana z materią
-3 rodzaje duszy (wegetatywna-odżywianie i wzrost, 

zmysłowa-postrzeganie i poruszanie się, rozumna-
tylko u ludzi) – zadaniem duszy jest poznanie

- rozum: bierny (receptywny) i czynny (nieśmiertelny)
-człowiek przychodzi na świat jako czysta, niezapisana 

tablica (Platońska anamneza jest błędem)-nie ma 
wiedzy wrodzonej

-6 zmysłów (5 zewnętrznych i 1 koordynujący)
-dobro i cnota dążeniem do doskonalenia się formy 

(czyli duszy) – eudajmonii 
-dobro jest pojęciem subiektywnym

-cnoty intelektualne (rozsądek i mądrość) i etyczne 
(mieszczące się w złotym środku)

-etyka złotego środka – równowaga (działanie ma być 
umiarkowane, ale sprawiać przyjemność)

- państwo jest naturalną formą społeczeństwa (ale 
pierwotniejsza jest rodzina)

-prawo natury – wynika z natury ludzkiej; wszystko 
musi się na nim opierać

- krytyka amamnezy platońskiej. Ludzie nie posiadają 
ukrytej pamięci, a cała ich wiedza pochodzi z 

doczesnego doświadczenia. Ludzie rodzą się z 
niezapisanym umysłem, który zapełnia się myślami na 

skutek codziennych doświadczeń zmysłowych
- nauki teoretyczne są najbardziej wartościowe, gdyż 

opisują wiedzę dla jej samej
- celem nauki jest wyprowadzenie stanu faktycznego z 

jego przyczyn (dedukcja – wnioskowanie o 
szczególnych przypadkach ze znanej reguły / indukcja 

– wnioskowanie o ogólnej regule ze znanych 
przypadków)

- dobro i cnota to dążenie do doskonalenia formy 
(duszy)/ wyróżnia cnoty intelektualne (rozsądek i 

mądrość) i etyczne (złoty środek)

Epikureizm – filozofia życia

-jak żyć by być szczęśliwym?
-Epikur (bardziej zrównoważony niż Arystyp)- 

najwyższym dobrem jest szczęście; już brak cierpień 
(ATARAKSJA) jest szczęściem

- głównym źródłem cierpienia są obawy o przesądy 

takie, jak: lęk przed śmiercią, gniewem bogów, nie 

osiągnięciem szczęścia
- filozofia to środek do osiągnięcia szczęścia

-kult życia- życie jest tak kruche, że trzeba je czcić
- rachunek przyjemności (etyka umiarkowanego 

hedonizmu)- jeśli ilość cierpień, które niesie realizacja 
przyjemności ja przewyższy – nie warto o nią zabiegać

-przyjemność czynna (trzeba o nią zabiegać, ale nie 
warto; dzielą się na duchowe np. czytanie i fizyczne 

np. seks) i bierna (nie wymaga wysiłku, nie ma 
negatywów)

- Epikur zauważył, że przyjemności bierne, a zwłaszcza 
odczuwanie czystej radości życia, nie wymagają 

posiadania potrzeb i są praktycznie zawsze dostępne, 
zaś odczuwanie przyjemności czynnych wymaga 

dwóch warunków:odczuwania potrzeby zaspokojenia 
jakiejś zachcianki / warunków umożliwiających jej 

zaspokojenie.
- nie powinniśmy bać się śmierci, bo „dopóki jesteśmy, 

nie ma śmierci, gdy ona przychodzi, nie ma nas”
 -należy rozwijać cnotę panowania nad swoimi 

potrzebami (szczególnie czynnymi)
-najszczęśliwszy jest ten, kto ma najmniej potrzeb (ale 

nie asceta)
-człowiek sam sobie niekiedy przydaje cierpień

-nie trzeba przejmować się śmiercią
-człowiek nie powinien bać się bogów

-3 rodzaje potrzeb: fizyczne wynikające z potrzeby 
utrzymania życia, fizyczne nie wynikające z w.w., 

duchowe
-lęki egzystencjalne : strach przed śmiercią, lęk przed 

gniewem bogów, przed cierpieniem, przed 
niemożnością osiągnięcia szczęścia filozofia jest 

lekarstwem na te choroby
-zgadzał się z atomizmem Demokryta

-Arystyp – czysty hedonizm (trzeba czerpać z życia tyle 
przyjemności  ile się da)

Stoicyzm
-Zenon z Kition

-tchnienie –pneuma – rozum będący siłą typu 
kosmicznego ( pierwiastek czynny od którego zależy 

jakość danego ciała-żywioł nadający kształt, tożsama z 
logosem, tchnienie) 

-dusza ludzka ma charakter pneumatyczny (jest 
napięciem i ruchem człowieka)

 -wszystko co istnieje jest materią (mieszaniną 
żywiołów)

-nie ma sensu przeciwstawiać się naturze – trzeba się 
przystosować co wymaga stanu cnoty

-cnota jest, jedna, niepodzielna, rozumie się ją 
ogólnie; nie można utracić cnoty; jest równoważna 

dobru i szczęściu
-2 drogi do szczęścia: maksymalne opanowanie życia 

(nie do zrealizowania) lub droga wyrzeczeń i rezygnacji
-dopasowanie się do świata, apatia, rys ascetyczny , 

płynięcie z prądem
--najważniejsze jest kierowanie się rozumem (dystans

), spokój, ład, działanie zgodnie z pneumą
-dopasowanie się do świata

-Mędrcy- zrozumieli naturę świata – są szczęśliwi
-Szaleńcy –ulegają namiętnością

-Apateja – kultywowana beznamiętność, wygaszenie 
popędów – stan cnoty

-Horacy – horacjanizm – większa radość życia

Kartezjusz (1596-1650)
-nowoczesny racjonalizm

-geometria i matematyka są czymś pewnym
-sceptycyzm metoda poszukiwania stałego punktu 

oparcie wiedzy- nauka budzi wątpliwości
-pewne jest to co jasne i wyraziste

-zmysły mogą łudzić (pewniejsza jest wiedz 
empiryczna) – klasyczny argument sceptycki

-hipoteza złego demona
-wątpię (dubito), czyli myślę (Cogito)

- dowodzenie – Kartezjusz nie chce niczego 
przyjmować na wiarę – dochodzenie do prawdy przez 

powątpiewanie / wątpienie jest aktem myśli, więc 
stwierdzasz jednocześnie istnienie myślących ludzi – 

istota człowieka polega na myśleniu
-Cogito ergo sum

-samoświadomość nowoczesną formułą podmiotu
- pewnym jest to, co rozsądek widzi jasno i wyraźnie.

- człowiek jest złożeniem duszy i ciała

-dowodzenie (a nie przyjmowanie na wiarę)

-istnienie Boga w świadomości człowieka jest 
dowodem na rzeczywiste jego istnienie

- „Bóg jest przyczyną idei Boga w nas” - istnienie Boga 
jest pewne jak matematyka

- człowiek jest niedoskonały i otacza go 
niedoskonałość i doczesność, a Boga z konieczności 

musimy wyobrażać sobie nieskończonym i 
doskonałym, dlatego idea Boga nie może powstać z 

człowieka – jest najdoskonalsza i wrodzona
-idee: wrodzone (stałe, niezawodne, pochodzą od 

Boga), nabyte (zawodne, nabywane empirycznie), 
skonstruowane (łączenie ze sobą cech różnych 

przedmiotów)
- bóg jest gwarancją mojej wiedzy, bo dzięki niemu 

widzę rzeczy, jakimi są – bóg nie będzie zwodzić (w 
przeciwieństwie do demonów)

-człowiek złożeniem duszy i ciała – dualizm
- dla każdego stwierdzenia filozoficznego można 

stworzyć jego antytezę – nie ma sposobu, by ustalić, 
które z tych twierdzeć jest prawdziwe – jedyną rzeczą, 

której nie można zaprzeczyć jest to, że w danym 
momencie myślimy

Blaise Pascal (1623-1662)
-filozofia człowieka

-zwolennik irracjonalizmu
-był badaczem jak Kartezjusz

-geometria najlepszym modelem i wzorem wiedzy, 
umożliwia odkrycie faktów,ale nie ich zroumienie,nie 

pozwala poznać ∞ jaka nas otacza, nie rozwiąże 
zagadn. Etycznych i rel.

-ścisła wiedza nie odpowiada na pytania o sens lub o 
człowieka – zrezygnował z niej(geometrii)

-nauka nie daje umiejętności rozumienia faktów 
-zwrot do etyki i religijności

-poznajemy prawdę nie tylko rozumem, ale i sercem; 
„Serce ma swoje racje, których rozum nie ma”-s. 

dostrzega inne cechy niż rozum
-wyparcie się rozumu, wystarczy serce i wiara

-trzeba być: geometrą (stawiać wiedzy  najwyższe 
wymagania), pirronistą (sceptykiem, wątpienie w 

naukę- rozum nie może sprostać wymaganiom), 
pokornym chrześcijaninem-poddać się obiawieniu 

(religia pokazuje jak żyć, odwołuje się do 
emocjonalności, odpowiada na pytania, jest lepsza od 

wiedzy)                                 
-zakład Pascala-Bóg istnieje, ryzykujemy niewiele-bo 

doczesne życie, a jeśli okaże się iż mamy rację, to 
zyskujemy życie wieczne, szczęście; Bóg czuje serce, 

nie rozum i wynagradza za wiarę, a każe niewiernych 
-człek skł. Się z ciała i myśli „czł. Jest tylko trzciną, ale 

trzciną myślącą”
-podkreśla nieskończoność człowieka i dramat ludzkiej 

egzystencji( cierpienie jest ściśle z nią zw.)             
- czł. Jest mały w obliczu ∞ - człowieka od Boga 

oddziela nieskończoność 
-cała godność człowieka to myśl – czyni go 

wyjątkowym -jego wielkość jest równa jego nędzy-ma 
świadomość, wie że wszechświat go zabija, ale 

wszechświat o tym nie wie.
-łączenie rozumu z uczuciem

-cierpienie jest dla człowieka czymś naturalnym
- życie szczęśliwe to życie zgodne z naturą człowieka. 

Można to osiągnąć pod warunkiem czystej duszy, która 
trwa w nieprzerwanym posiadaniu zdrowia, tryska 

energią, jest hartowana w cierpieniu i przystosowana 
do wymagań czasu

- wyzbycie się uczuć (apatia) – uczucia są złem
- wszystko poza cnotą jest obojętne lub złe

- popęd jest naturalnym zjawiskiem duszy, które staje 
się złe, gdy wymyka się spod jej kontroli. Zadaniem 

cnoty jest trzymanie popędów na wodzy i wyciszanie 
ich

- prawdziwie cnotliwy człowiek to ten, co osiągnął stan 
pełnej obojętności do świata – niczego nie pragnie i 

niczego się nie lęka
- niemożliwe jest poznanie pierwotnych zasad – 

idealną metodą byłoby opieranie nowych wniosków 
na ugruntowanych prawidłach, które znowu 

wymagałyby oparcia w innych, bardziej elementarnych 
– te w kolejnych = błędne koło

Francis Bacon (1561-1626)
-wiedza ma być w. eksperymentalną, opartą na 

dedukcji. Wbrew grecko-średniow. Ideałowi wiedzy i 

jej uprawianiu dla niej samej, B. pojął ją jako środek 

do praktycznych celów                        
-wiedza  ( więc i uprawianie nauki) ma służyć 

praktyce(wazniejsza niż w.), człowiekowi, ma 
podporządkowywać przyrodę – w ten sposób 

umożliwia bezkolizijne manipulowanie światem 
-precyzyjnie klasyfikuje wiedze

-3 typy wiedzy 
-empir. metoda nauki, nacisk położ. na zmysły.

-wynalazki najwyższym celem nauki
-indukcja (stopniowe uogólnianie wiedzy)- właściwą 

metodą nauki
-rozum jest tak samo potrzebny jak zmysły

-4 rodzaje złudzeń umysłu: plemienne-doszukiwanie 
się celowości w świecie (wspólne wszystkim ludziom; 

np. skłonność do antropomorfizacji), jaskini (aluzja do 
Platona; uwarunkowane wychowaniem, edukacją, 

otoczeniem, lekturą), rynku (biorą się z używania 
mowy i jej wieloznaczności, niejasności), 

widowni/teatru (z innych systemów filozoficznych, 
spekulacje przyjmowane na mocy autorytetu)

- podział nauk i przypisanie im odpowiadających 
władz duszy: historia-pamięć, poezja-wyobraźnia, 

filozofia-rozum
-filozofia przyrody: spekulatywna-za jej pomocą 

poznajemy prawa przyrody, operatywna-za jej 
pomocą stosujemy prawa przyrody / fizyka nauka o 

tym jak rzeczy są zbudowane i jak powstają; 
metafizyka – nauka o tym, jaki jest ich cel

-powiązanie etyki logiki z duszą 
-Nowa Atlantyda- utopia społ. Wiodącego przyjemne i 

dogodne życie dzięki wynalazkom, wspólne 
budowanie wiedzy

- Bacon nie zajmował się obszernie istnieniem Boga – 
bo to sprawia wiary. Poznanie Boga za pomocą filozofii 

jest niemożliwe
- nauka to narzędzie człowieka w walce z przyrodą / 

celem nauki jest obdarzenie ludzkiego życia 
wynalazkami.

- najważniejsze narzędzie nauki to eksperyment
- trzeba operować doświadczeniem, a nie założeniami

- indukcjonizm eliminacyjny – człowiek może uzunąć 
złudzenia (eksperyment wynagrodzi braki zmysłow, a 

indukcja złudzenia rozumu) – praca naukowa powinna 
więc przypominać pracę pszczół – ma zbierać i 

przetwarzać, co zebrała (indukcja ma spełnić zadanie 
przetwarzania danych)

Thomas Hobbes (1588-1679)
-widział filozofię syntetycznie (przyczyny) i analitycznie 

(skutki) / wszystko jest zdeterminowane ciągami 
przyczynowo-skutkowymi

- nauka pozwala poznać prawdę o świecie
-rzeczywistość w swej całości to ciało i duch

-nie ma przedmiotów doskonałych
-wychodzi z filozofii przyrody

-nauka pozwala poznać prawdę o świecie
-człowiek z natury jest egoistą, przede wszystkim dąży 

do przeżycia- przy braku zew. Autorytetów w syt. Gdy 
pozornie wszyscy są wolni, ludzie zaczynają ze sobą 

walczyć, co powoduje ze zamiast korzystać z wolności, 
każdy musi caly czas koncetrować się na przetrwaniu

- sprzeczność: człowiek jest egoistą, ale wierzy, że 
osoba, która w ramach umowy społecznej osiągnie 

władzę absolutną, będzie troszczyła się o innych
-stan natury to wojna każdego z każdym- czł. Czł. 

Wilkiem
- stan natury – wojna każdego z każdym (wynika z 

faktu egoistycznej natury człowieka). Przy braku 
ograniczającej z zewnątrz włądzy, w sytuacji gdy 

pozornie wszyscy są wolni, ludzie zaczynają ze sobą 
walczyć, co sprawia, że zamiast korzystać z wolności, 

każdy musi ciągle koncentrować się na przetrwaniu 
(między wolnością a przetrwaniem istnieje 

nierozerwalny konflikt)
- wolność to brak zewnętrznych przeszkód w 

osiągnięciu celu – wolność polega na tym, że nic nie 
powstrzymuje działań człowieka

- człowiek staje rpzed dramatycznym wyborem: 
bezpieczeństwo i absolutna podległość czy 

nieograniczona wolność, anarchia i ciągłe zagrożenie 
życia

-umowa społeczna- stworzenie formy 
zbiorowości,zrzeczenie się wolności i oddanie części 

władcy suwerenowi, który troszczy się o pokój wew. I 
dobro-sprzeczność-czł jest egoistą, ale suweren ma się 

troszczyć o społ.– u. społ. usuwa strach przed s. 

naturalnym, ale budzi nowy lęk– przed państwem
- państwo jest wynikiem świadomej decyzji / powstaje 

z podwójnego zobowiązania (wobec obywateli i 
wobec suwerena)

-Najlepsza jest monarchia absolutna  

David Hume (1711-1776)

- opierał całą wiedze na doświadczeniu (wiedza 
chaotyczna i zmiennażeby była świadoma trzeba 

przetworzyć zmysłowe impresje w obrazy mentalne-
idee)

-obraz świata kształtują: bezpośrednie impresje 
zmysłowe, uświadomione odczucia zmysłowe, idee 

pamięci i idee wyobraźni 
-wartościowa wiedza dotyczy logicznych relacji między 

ideami (np. matematyka) lub zjawisk obserwowanych 
empirycznie (przyroda, historia)

-badał stosunki między ideami
-fakty odnoszą się do rzeczywistości, nie są oczywiste

-krytyka relacji przyczyna-skutek (skąd wiemy co 
naprawdę jest przyczyną, a co skutkiem?)

-aprioryczność i aposterioryczność – na podstawie 
doświadczenia możemy stwierdzić tylko że jakieś 

reguły występują obok siebie
- cała dostępna człowiekowi wiedza pochodzi z 

doświadczenia (jest jednak chaotyczna i zmienna). 
Dlatego świadoma wiedza powstaje w wyniku 

złożonych procesów przetwarzania informacji 
zmysłowej (impresji) w obrazy mentalne (idee). Obraz 

świata kształtowany jest przez 4 rodzaje informacji: 
imrpesje zmysłowe (bezpośrednio wywołane 

bodźcami), impresje reaktywne (uświadomione 
odczucia zmysłowe), oraz 2 rodzaje mentalnych (idee 

pamięci i wyobraźni) – obrazy mentalne stanowią 
podstawowy budulec świadomej wiedzy

- wartościowa jest wiedza, która dotyczy logicznych 
relacji między ideami lub zjawisk obserwowanych 

empirycznie
- to, co wiemy na temat dochodzących do nas 

bodźców, to one same i ich następstwo czasowe
- krytyka idei przyczynowośći: nie ma ona 

bezpośredniego odzwierciedlenia w faktach 
eksperymentalnych – nie jesteśmy w stanie tego 

stwierdzić, bo znajdujemy się (jako obserwator) tylko 
w jednym punkcie czasoprzestrzeni, a związek 

przyczynowo-skutkowy ma charakter continuum 
łączącego kilka momentów czasowych – wniosek: 

związek przyczyn-skut znajduje się tylko w umyśle, a 
więc nie można odnosić go do faktów. Jest to nawyk 

umysłu (na podstawie przeszłych doświadczeń 
oczekujemy powtórzenia ich skutków w przyszłości)

Immanuel Kant (1724-1804)
-nowe założenia uwzględniające jedynie zasady logiki 

– badania transcendentalne (wykraczał poza zastaną 
wiedzę

-teoria sądów syntetycznych a priori, które traktują o 
czasie i przestrzeni, które sa nieredukowalne

-przyczyna i substancja to formy pozwalające na 
pojęciowe ujarzmianie przestrzeni

-fenomeny-to, co możemy poznawać, zjawiska 
zapośredniczone zmysłowo, ujęte w formy (czasowe, 

przestrzenne, przyczynowe i substancjalne)
-noumeny-rzeczy same w sobie- nic o nich nie 

wiemy 
-krytyka czystego rozumu sprowadzonego do intelektu

- obok rozumu spekulatywnego istnieje rozum 
praktyczny, którego domeną są prawdy o charakterze 

normatywnym
- czas i przestrzeń są formami, które zostają wtłoczone 

w nasze wrażenia zmysłowe 
-teologia racjonalna- wiedza rzekoma

-rozum spekulatywny-tworzy idee Boga, duszy i 
kosmosu (człowiek ma potrzebę zgłębiania ich, ale 

przecież to noumeny – agnostycyzm poznawczy)
-rozum praktyczny-tworzy prawdy regulatywne, które 

są niepodważalne i dotyczą moralności i estetyki, oraz 
postulaty (np. istnienie wolnej woli, nieśmiertelnej 

duszy oraz Boga)
- matematyka to logiczna analiza stosunków 

czasowych (arytmetyka) lub przestrzennych 
(geometria). Czas i przestrzeń nie należą do świata 

materialnego, lecz są formami poznania – sposobami, 
w jaki ludzki umysł grupuje i układa docierające do 

niego wrażenia

- istnienie wolności można jedynie postulować

-imperatyw kategoryczny-najogólniejsza zasada 
regulatywna- postępuj tak jakbyś chciał by 

postępowali wszyscy (postępuj wg takich zasad, co do 
których możesz jednocześnie chcieć, by stały się 

prawem powszechnym)

- imperatyw  obowiązku – postępuj tak, aby zasada 

twojego postępowania miała się stać siłą twej woli 
ogólnym prawem

-sądy: analityczne (definiują, objaśniają), syntetyczne 
(rozszerzają wiedzę), a priori (niezależne od 

doświadczenia), a posteriori (z doświadczenia)
-o bycie nie da się powiedzieć niczego pewnego – 

każdej tezie odpowiada antyteza
- podmiot poznania jest warunkiem przedmiotu 

poznania. Tym, co poznajemy, są fenomeny – 
konstrukty wywodzące się od wrażeń zmysłowych, 

ujęte w czasoprzestrzenne i pojęciowe formy
- mamy naturalną potrzebę tworzenia idei i dociekania 

ich istoty, ale badania te skazane są na niepowodzenie 
(idee rozumu wyznaczają poza kres poznania, dalej 

jest już spekulacja – agnostycyzm)
- rozum (intelekt) bez zmysłów jest pusty, a zmysły 

bez intelektu są ślepe (nie poznajemy obiektywnego 
świata, lecz jedynie zjawiska – trochę fenomenologia)

- jest 12 kategorii intelektu – najważniejsze: przyczyny, 
skutku, subtancji, konieczności, możliwości, ilości, 

jakości etc. - prawa przyrody są źródłem aktywności 
intelektu

- ETYKA KANTA: człowiek jest istotą rozumną, jedynym 
przedmiotem czynów moralnych i jedynym 

prawodawcą swych czynów – człowiek sam sobie 
dyktuje prawa moralności. Nikt i nic poza człowiekiem 

nie może mieć wpływu na jego czyny i wybory 
moralne, od których te czyny zależą

- człowiek kierujący się w swoim postępowaniu dobrą 
wolą, to człowiek, którego czyny wynikają z poczucia 

obowiązku

G.W.F. Hegel (1770-1831)

-zadanie idealizmu: absolut z nieokreślonego musi stać 
się określonym

-absolut (Bóg, idealny czynnik) jest bytem, który 
nieustannie się rozwija, istnieje obiektywnie i ukazuje 

się w coraz to nowych postaciach (innobytach)
- 3 wymiary wolności: metafizyczny, 

powszechnodziejowy, społęczno-polityczny
- wolność jest specyficzną cechą ducha, to zależność 

od siebie – duch jest zawsze skierowany ku sobie, jest 
samowystarczalny i nie potrzebuje zew. Odnośników – 

wolność jest przedmitoem bytów rozumnych i 
duchowych (tylko one potrafią się samookreślić)

- rczwywistość materialna jest bierna – jej przedmioty 
tylko istnieją, a wszelkie zmiany to wynik aktywności 

zew.
- wszystko, co istnieje ma sens, bo wszystko jest 

realizacją Wielkiej Myśli i Wielkiego Planu
- rozwój istoty to nieustanny proces przezwyciężania 

róznorakich sprzeczności (sprzeczność jest koniecznym 
warunkiem wszelkiego rozwoju)

- historiozofia dziejów – państwo jako najwyższy 
szczebel ustroju społecznego, to nieunikniona 

konieczność, a nie twór jednostek (państwo jest czymś 
pierwotnym w stosunku do jednostki) – dzieje to 

przewidywalny rozwój i stopniowe kształtowanie się 
ducha świata

- państwo to historia rozwoju świadomości wolności – 
najwyższa forma obiektywizacji pragnienia wolności

- piękno stoi między zmysłowością a czystym 
myśleniem

- jednostki ludzkie to narzędzie w rękach przebiegłej 
idei (ludzie to wykowawcy przeznaczenia)

- wielkość niektórych jednostek wynika z 
niesamierzonej zgodności osobistych namiętności z 

rytmem Dziejów – wielcy ludzie po wypełnieniu swych 
zadań odchodzili w zapomnienie lub kończyli 

tragicznie (odpadali od historii jak martwa upina od 
jądra orzecha – Aleksander Wielki, Cezar, Napoleon

-Etapy rozwoju absolutu: tezy/logiczny (składa się z 
czystych pojęć), przyrodniczy (idea w przyrodzie), 

społeczny/ducha (przejawianie się w świadomości 
ludzi)

-stąd 3 członowy system nauki: logika (idea sama w 
sobie), filozofia przyrody (idea w innobycie) i filozofia 

ducha (z innobytu idea powraca do siebie) 

-dialektyka heglowska- opis, ruch myśli, ma charakter 
triadyczny: *teza, *antyteza(tworza przyrodę

),*synteza (p.+synteza=duch)

-dialektyka była swoistym mechanizmem walki 

sprzecznych idei, będącym podstawowym motorem 
rozwoju świata i postępu historycznego. Mechanizm 

ten polegać miał na ciągłym i samoistnym procesie 
ścierania się sprzecznych idei wg tzw. praw dialektyki. 

Prawa te można w skrócie ująć w następujący 
schemat:*każda 

teza

 (

idea

) ma zawsze swoje 

przeciwieństwo zwane 

antytezą

, *mimo że przeciwne, 

tezy te można uzgodnić poprzez wygenerowanie tezy 

wyższego rzędu zwanej 

syntezą

,*dla syntezy można 

ponownie stworzyć jej antytezę i cały proces zaczyna 

się od początku.
-każda teza ma charak. Cząstkowy i jest P. lub F. i ma 

swoją antytezę (sprzeczności podstawą rozwoju) 
-triadyczność ducha:*subiektywny,*obiektywny, 

*absolutny(postęp wiedzy ludziej, 3 formy poznania: 
sztuka, religia, filozofia)                                -wszystko 

ma charak. Rozumowy, nie ma nic przypadkowego
-idealizm racjonalistyczny (prawa muszą być logiczne i 

rozumne tak jak rozumna jest idea z której wyłania się 
świat) i dialektyczny (idea rozwijając się 

przezwyciężała sprzeczności)
-pojęcia są najdoskonalszą formą wyrażającą prawdę 

Absolutu
- podział nauk: logika (nauka o idei w sobie i dla siebie 

w jej całkowitej abstrakcji)/ filozofia przyrody – nauka 
o idei w jej innobycie / filozofia ducha – nauka o idei, 

która powraca z innobytu do siebie

Max Stirner (1806-1856)

-indywidualistyczny anarchizm
-człowiek powinien być przede wszystkim wolny 

(odrzucenie Boga, prawa i moralności, które są 
iluzoryczną fikcją stworzoną przez społeczneństwo)

-zamiast społeczeństwa – związek egoistów robiących 
to na co mają ochotę

-silny człowiek ma prawo działać – jeśli coś zrobił 
oznacza że miał do tego prawo

-dobro i zło uzależnione od porażki lub powodzenia 
jednostki

Arthur Schopenhauer (1788-1860)
-„Świat jest moim wyobrażeniem” - swiat istnieje 

tylko, jako wyobrażenie (stosunek racji i następstwa / 
stosunek przyczyny i skutku / stos. W rpzestrzeni i 

czasie / stos. Pobudki i postępku) – rzadko kiedy 
dostrzegamy bezpośrednio wrażenia zmysłowe, 

ponieważ umysł je zawsze wstępnie filtruje i układa w 
struktury za pomocą form poznania

-poznajemy tylko przedstawienie, przyczynowość, czas 
i przestrzeń (na to, co poznajemy narzuca je mózg), 

nasza fizjologia wpływa na nasz odbiór świata
-rzeczy same w sobie są niepoznawalne (poznajemy 

tylko to co na zewnątrz), od rzeczy oddziela nas 
zasłona, nie poznajemy prawdy

- każda wola rodzi się z cierpienia (zwierze chce jeść, 
bo jest głodne, chce pić, bo jest spragnione / człowiek 

cierpi, ponieważ ma największe potrzeby)
- wola uspokaja się w chwilach estetycznej 

kontemplacji. Istota artystycznego tworzenia polega 
na bezwolnym oglądaniu idei – sztuka to najlepsze 

narzędzie poznawcze
- perspektywy: etyka współczucia, perspektywa typu 

estetycznego (sztuka i jej kontemplacja), perspektywa 
samotności (zwrócenie się ku sobie umożliwia 

moralne i intelektualne ukształtowanie siebie 
(samotność jest dla wybranych)

- nie czerpiemy swej wiedzy z bezpośredniego 
doświadczenia, lecz przez jego wyobrażenie i 

konstruktywne rozumowanie (czas, przestrzeń, 
przypadkowość)

- wola jest osnową przyrody
- na dnie wszystkiego jest bezrozumny popęd, którego 

nic nie jest w stanie absolutnie zaspokoić – dążymy do 
szczęścia, ale nie możemy go osiągnąć. Człowiekowi 

towarzyszy więc ciągłe uczucie niezaspokojenia i braku 
zaspokojenia. Ulgę tymczasową mogą przynieść 

ETYKA WSPÓŁCZUCIA (zaczęrpnął z filozofii indyjskiej) 
oraz ESTETYKA KONTEMPLACYJNA (gdy zatapiamy się 

w kontemplacji przestaja dzialac popedy). 
Kontemplacja jest bezinteresowna I wyzbyta z 

pozadan. KONTEMPLACJA TO STALA UCIECZKA PRZED 

RZADZA I NARZEDZIE NAJWIEKSZEGO POZNANIA

- wyzwolenie całkowite można osiągnąć tylko przez 
porzucenie włąsnej woli, a przejście w wolę zbiorową 

(zapomnienie i współżycie z innymi)
- Świat jest wolą (wewnątrz) i wyobrażeniem (na 

zewnątrz). Ludzie mają dostęp do jednego rodzaju 
bytu rzeczywistego – do własnego wnętrza

- świat jest irracjonalny – nie wiadomo dokąd zmierza; 
człowiek jest racjonalny, wyznacza sobie cele

-istotą świata jest tożsamość i wola (wszystko jest 
obiektywizacją woli)

-woluntaryzm poznawczy
-introspekcja-subiektywne sięgniecie do istoty rzeczy

-dynamiczne widzenie świata
-pesymizm-na dnie człowieka i rzeczy jest bezrozumny 

popęd, którego nie możemy zaspokoić i osiągnąć 
szczęścia; lęk jest nieodłączny, życie to próżna męka

-Można się wyzwolić. Wyzwolenie n. moralnej 
(wyzbycie się potrzeb i pożądań) n.etycznej 

(współczucie)

Soren Kierkegaard (1813-1855)

-wiara zindywidualizowana
-opozycja wobec Hegla-broni wartości jednostki

-absurd ludzkiej egzystencji wobec nieskończoności 
Boga

-egzystencja-określenie człowieka
-człowiek istotą skończoną, ale dynamiczną

-etapy rozwoju osobowości: estetyczny,  etyczny, 
religijny

- w opozycji do Hegla broni wartości jednostki, 
każdego człowieka

- w świecie zwierząt gatunek jest ideałem, jedynie za 
sprawą chrześcijaństwa jednostka jest wyżej od 

gatunku
- poczucie absurdu śmiertelnej ludzkiej egzystencji w 

obliczu nieskończoności Boga
- 'stawanie się' – człowiek jest istotą, która 'się staje', 

wykracza poza siebie
3 stadia rozwoju osobowości:

1. estetyczny – dominacja pragnień egoistycznych, 
rozpacz wynikająca z możliwości utraty warunków 

zewnętrznych, od których zależą owe pragnienia;
2. etyczny – jednostka wybiera siebie, jako własne 

bycie, uniezależniając się od warunków zewnętrznych 
– prowadzi to do poczucia winy wynikającego z 

własnej skłonności do zła
3. religijny – rozpoznanie w sobie grzesznika i powrót 

do Boga – stadium, do którego powinien dążyć każdy 
człowiek

- oddzielenie wiary od mądrości – mądrość jest 
beznamiętna (nie stanowi decyzji, lecz analizę świata); 

religia jest namiętnością i dlatego rzuca „rycerzy 
wiary” w irracjonalizm

Cytaty:
- bez wiary potykamy się o źdźbło trawy, z wiarą 

przenosimy góry
- Chrystus nie chce tych, co Go podziwiają, chce tych, 

co Go naśladują
- człowiek jest syntezą nieskończoności i 

skończoności, doczesności i wieczności, wolności i 
konieczności – jednym słowem – jest syntezą

- człowiek zawsze czuje się czymś więcej niż tym, co 
osiągnął, więc cokolwiek by osiągnął, w niczym nie 

może znaleźć ukojenia

Friedrich Nietzsche (1844-1900)
-przewartościowanie wartości („nadczłowiek”-twórca 

nowych wartości miał kierować się wolą mocy, 
afirmować istnienie, być silny)

-wyjście poza dobro i zło, przeciwstawienie panów i 
niewolników (wolność jest dla silnych), wykluczenie 

norm moralnych i tworzenie nowych
-kulturę przeciwstawia  nauce, religii i państwu, które 

ją niszczy, 
-kultura to sztuka, twórczość, kreatywność (która 

zaginęła)
-związek z Wagnerem, który miał być nadzieją na 

odrodzenie kultury
-podstawą egzystencji jest życie cielesne

-rzeczywistość jest zmienna, więc nie można twierdzić 
o jej sensie

-nie ma jednej metody poznania (pluralizm poznawczy
), prawda ma charakter względny

-wartości wynikają z potrzeb życiowych, postawy 
wysoce moralne tworzone przez „niewolników” 

wywierają presję i niszczą twórczość

-„wieczny powrót”-cykliczne istnienie świata
-wyznawca Dionizosa, który daje moc życia (Chrystus 

ogranicza człowieka)
-Apollińskość-świat zjawisk, marzeń, snów – 

przeciwstawna jest dionizyjskość-istota życia, 
nieokiełznanie, chaotyczność, doświadczanie 

rzeczywistości
-nihilizm-akceptacja pozorów, uznanie bez-wartości, 

łatwe życie pozbawione napięcia, wpasowanie się w 
normy

Karl Jaspers (1883-1969)
-widzenie dynamiczne, ruch myśli

- kwestionujac rzeczywistosc natrafiamy na granice nie 
do rpzejscia dla metod empirycznych (naukowych) – 

jednostka staje przed wyborem (utonac w rozpaczy I 
zrezygnowac, czy zaryzykowac w kierunku 

transcendencji)
- transcendencja istnieje ponad swiatem, to koncowa 

nieobiektywnosc / transcendencja wykracza poza 
swiat czlowieka I odtwarza się w szyfrach

- cokolwiek poznaje za posrednictwem swiadomosci, 
staje się to przedmiotem – interakcja podmiot-

przedmiot
- dzialanie czlowieka jest zawsze konkretnym 

dzialaniem – kazdorazowa proba realizacji jakiegos 
celu pociaga za soba sprzeniewierzenie wartosci

- zagrozenie ludzkiej wolnosci przez nauke, 
ekonomie,instytucje spoleczne I polityczne

- prawda to jednostkowe zajmowanie postawy wobec 
rzeczywistosci 

- podmiotem poznania jest swiadomosc w ogole, 
podmiotem filozofii jest egzystencja

- jednostka doswiadcza obecnosci bytu absolutnego 
bezposrednio przez doswiadczanie swej wolnosci

- warunkiem egzystencji jest komunikacja z inna 
egzystencja (w akcie komunikacji prawda jednego 

czlowieka wywoluje prawde innego czlowieka I się z 
nia zderza)

- GRANICE NAUKI: nauka uzyskuje jedynie prawde 
wzgledna – nie udziela odpowiedzi na podstawowe 

pytania dotyczace zycia I smierci
- ludzka egzystencja jest mozliwoscia tego, czym może 

się stac
-filozofia nie może grzęznąć w ideologii

-człowiek oczekuje absolutu, który daje poczucie 
bezpieczeństwa

-człowiek jest egzystencją zderzającą się ze światem
-kiedy niemożliwe staje się poznanie empiryczne 

należy zwrócić się w kierunku transcendencji 
(skonfrontowanie jednostki z własną nieograniczoną 

wolnością jest prawdziwą egzystencją)
-transcendencja ponad światem czasoprzestrzeni, jest 

krańcową nieobiektywnością
-odrzucał pojęcie osobowego Boga

-nauka, ekonomia i polityka zagrażają wolności
-nie „byt”, a „bycie” u egzystencja

-sytuacje graniczne: śmierć (kogoś bliskiego-
samotność, nasza-perspektywa nicości), cierpienie 

(budzi z letargu), poczucie odpowiedzialności (moje 
działanie wpływa na świat) – unikanie sytuacji 

granicznych to nieautentyczne życie
-człowiek jest odseparowany od świata, jest 

egzystencją (jednostkowy)

Jean-Paul Sartre (1905-1980)

- „istnienie poprzedza istotę”
- człowiek ponosi pełną odpowiedzialność za własne 

czyny, co może wywoływać poczucie samotności, 
zagubienia, zagrożenia w świecie (w tym lęku przed 

śmiercią)
-człowiek określa się od wewnątrz poprzez 

świadomość przeżycia (Cogito)
-świadoma egzystencja to świadomość egzystencji 

(samowiedza)
-wszystko w nas jest wolnością (podstawa bytu)

-nasza egzystencja jest odcięta od świata rzeczy, jest 
bytem w sobie

-przypadkowość istnienia (przypadkowość to sedno 
rzeczy-nie ma nic

-wolność jest odpowiedzialnością wobec siebie, 
jesteśmy skazani na w. ale pytanie jak skorzystamy z 

niej                                                      
 -czł. Wrzucony w świat, nie ma  żadnych kryteriów 

wyboru, musi sam siebie kształtować, nikt nie może 

być drogowskazem, żyć własnym życiem, nie czyimś 

-wymóg dok. wyboru, brak wyboru jest wyborem
- człowiek musi być egositą! Udzielanie komuś rad 

sprawia, że ta osoba żyje swoim życiem, które jest 
nieuatentyczne (żyje NASZYM życiem).

- człowiek musi być odpowiedzialny wobec siebie
- samookreślenie siebie – zagospodarowanie 

wolności, na którą jesteśmy skazani to istota bycia 
człowiekiem

- zła wiara – ucieczka do gotowych ról, dających 
człowiekowi znaczenie, którego nie musi tworzyć sam 

– człowiek musi sam przeżyć swoje życie i sam  je 
zagospodarować – pójście na łatwiznę, ucieczka w złą 

wiarę to życie nieautentyczne
- fenomenologia bada struktury, a ontologia stara się 

odpowiedzieć na pytania: co jest? Jakie rodzaje rzeczy 
składają się na wszechświat?

- istota ludzka istnieje jednocześnie jako byt-w-sobie 
(rzecz, przedmiot) i byt-dla-siebie (świadomość 

będąca niebytem, czyli niebędąca rzeczą, której jest 
świadoma – człowiek jest tym, czym nie jest i nie jest 

tym, czym jest); egzystencja bytu-w-sobie jest 
nieprzenikliwa, ponieważ jest wypełniona samą sobą;

- przypadkowość stanowi sedno rzeczy; np. 
przypadkowość istnienia – nie ma nic, co 

poprzedzałoby istnienie i byłoby jego przyczyną;
- świadomość nie może stać się bytem i pozostać 

świadomością jednocześnie
- człowiek jest skazany na wolność i odpowiedzialny, 

co stwarza poczucie lęku i beznadziei istnienia

Albert Camus (1913-1960) „Dżuma”
-świat jest nasycony absurdem, ale niezależnie od 

tego trzeba podejmować wysiłki, walczyć ze złem, 
walka o poprawę sytuacji

-ludzkie jest poprawianie sytuacji, pomniejszanie zła, 
chociaż jest ono nie do pokonania

-wyznacznikiem moralności jest zwykła uczciwość
-pytania o sens kondycji ludzkiej, rozważania nad 

zachowaniem 
- bunt metafizyczny – zdolność do buntu jest składową 

człowieka (nie ma nic wspólnego z rewolucją, nie 
chodzi o skalkulowaną postawę sytuacji)

- człowiek buntuje się kiedy nie można czegos znieść- 
w odniesieniu do mnie lub 2czł. (zachowanie łączności 

między czł.---czł.)    
-człowiek jest osamotniony, niezrozumiały, nieraz 

ucieka od człowieczeństwa  
-mit o Syzyfie- kiedy schodzi z góry to się uśmiecha, 

zna już swój los, nie ma złudzeń do życia, bogowie nic 
nie mogą już mu zrobić

Michel Foucault (1926-1984)
-próbuje przywrócić głos szaleństwu

- mamy wyłącznie dyskurs o szaleństwie lub szaleńcu, 
a nie dyskurs szaleństwa

-rozum i nierozum->postaci bliźniacze, nierozum też 
przedstawia jakąś prawdę o rzeczywistości

-wiejski głupiec-niby gorszy, a jednak wyższy bo 
przekazuje słowa wyższej istoty

-teoretyczne wykluczenie szaleństwa- nie ma rozumu i 
nierozumu, jest myślenie lub jego brak

-praktyczne wykluczenie szaleństwa-szaleniec w 
więzieniu, nie jest człowiekiem, ale zagrożeniem

-szaleństwo wyciszone przez rozsądek
-sfery władzy-ekonomia, środki przymusu, środki 

masowego przekazu
-mikrowładza- rozproszenie, rozdrobienie władzy, sieć 

stosunków władzy
-każdy ma swoją rolę społeczną

-wiedza figurą władzy
-znając słabości mamy nad kimś władzę

-współczesne społeczeństwo działa jak panoptykon- 
czujemy się obserwowani i zachowujemy się jak 

należy, każdy kontroluje każdego
- Foucault widzi w panoptykonie zasadę 

funkcjonowania społeczeństwa panoptycznego, 
dyscyplinarnego

-medyczny dyskurs seksualności w kulturze Zach.
-samokształtowanie siebie w społ. dyscyplinarnym, 

kultura siebie-estetyzacja, troska o siebie (souci de soi
)

- trzy sfery władztwa: ekonomia, dysponowanie 
środkami przymusu; środki masowego przekazu;

- jeśli znamy czyjeś słabości możemy mieć władzę nad 
tą osobą (gdy władza jest widoczna, człowiek ma 

odruch oporu przed władzą)

- 2 sposoby technologii karania: 1. karanie 
monarchistyczne (represja populacji, pokazy władzy – 

brutalne publiczne egzekucje i tortury); 2. karanie 
dyscyplinarne – praktykowane współcześnie; ten 

rodzaj karania daje profesjonalistom władzę nad 
więźniami (pobyt w więzieniu zależy od osądu 

profesjonalistów – psychiatrów, oficerów więziennych)
- współczesny panoptykon – wzrost widoczności 

prowadzi do umieszczenia władzy na coraz bardziej 
zindywidualizowanym poziomie, co uwidacznia się w 

możliwości śledzenia przez instytucje jednostek w 
ciągu ich życia (np. moderatorzy w sieci) – wszyscy są 

powiązani ze sobą przez (rozmyślny lub nierozmyślny) 
dozór jednych ludzi przez drugich – współczesne 

społeczeństwo jest przesiąknięte siecią stosunków 
władzy

- mikrofizyka władzy sprawia, że jednostka zostaje 
poddana dyscyplinarnym mechanizmom władzy 

państwowej, która wpływa nie tylko na swobodę 
mówienia i myślenia, ale też na to, kim człowiek może 

być (podmiot jest z definicji ujarzmiony przez 
instytucje kontroli)

- kultura zachodnia wytworzyła medyczny dyskurs nad 
seksualnością (dyskursywizacja seksu – spowiedź, 

wizyta u psychologa)l chrześcijaństwo sprowadziło 
seksualność do pracy;

- Foucault mówił, że nadchodzi koniec człowieka
Główne tezy Foucaulta:

- dyskurs, który nie przedstawia uprzednio istniejącej 
rzeczywistości, lecz ją dyscyplinuje, czyli produkuje 

dyscypliny wiedzy i tym samym kontroluje ich 
rpzedmioty

- władza – produkuje wiedzę, której używa do 
nadzorowania przedmiotów (wiedza dzięki dyskursowi 

porządkuje i klasyfikuje fakty, by następnie poddać je 
instytucjonalnej obróbce)

- mikrofizyka władzy – władza nie należy do nikogo – 
jest rozsiana w życiu publicznym

- kultura jako miejsce konfliktu między władzą a 
jednostką, która, by przetrwać musi zostać ujarzmiona 

– PODMIOT JEST FIKCJĄ WŁADZY;
- kultura jest efektem zderzających się ze sobą praktyk 

dyskursywnych, wynikających z produkowania wiedzy 
przez władzę – DYSKURS TO FIKCJA WŁADZY

Georges Bataille (1897-1962)
-fil. Spojrzenie na sacrum i profanum

-podst. wyznacznikiem profanum jest świadoma (na 
chłodno, jasny umysł) i celowa (nakierowana na 

realizację sth) działalność ludzka-praca w celu 
przeżycia

-człowiek wstępuje czasami w strefę sacrum, aby 
oczyścić się z codzienności

-sacrum zawiesza wszelkie normy profanum, to 
ekstatyczna komunikacja z pierwotnymi, sakralnymi el. 

Kultury
- celem sacrum jest wydatkowanie

-przemoc jest częsta w sferze sacrum(jest 
ekstatyzująca)

-człowiek nie wydatkuje całej energii w pracy, musi ją 
jakoś zmarnotrawić (człowiek ma nadmiar energii)

-czynności sacrum są autoteliczne (podejmowane ze 
względu na nie same), a profanum heteroteliczne 

-boski śmiech- do rozpuku                                        -w 
ekstazie czł. Jednoczy się z bytem-komunikuje się ze 

światem
-erotyzm ostatnim doświadczeniem sacrum (ale seks 

to praca)
-śmierć to prawdziwa komunikacja ze światem, 

erotyzm- śmierć chwilowa – tracimy świadomość, 
zatracamy się.

-sacrum to czas odnowy, który pomaga wrócić do 
profanum

- religia to tylko teatr, religia jest mroczna i 
niebezpieczna

- „część przeklęta” - nadwyżka i nieodzyskiwalna część 
każdej ekonomii, która jest przeznaczona dla jednego 

z dwóch możliwych społecznych wydatkowań (albo 
zostaje bezzyskowo zużyta na luksusy, np. sztuka, 

nierozrodcza seksualność; albo zostaje świadomie 
przeznaczona na oburzające i katastroficzne 

roztwonienie (np. wojny);
- nadmiar energii może zostać produktywnie zużyty na 

wzrost organizmu lub może zostać zwydatkowany 
rozrzutnie – zmarnotrawienie energii to luksus;

- erotyzm jest jednym z aspektów życia człowieka 

niemniej duchowym niż życie religijne
- erotyzm jest funkcją ludzką, jeżeli wszelki seksualizm 

ograniczany jest zasadami – bez oporu zasad pozostaje 
zwykłą, swobodną seksualnością zwierzęcą;

- historia erotyzmu to historia prób przekraczania 
(transgresji) ustanowionych zakazów

Jacques Derrida (1930-2004)

- dekonstrukcja nie jest kierunkiem filozoficznym ani 
nową szkołą myślenia

- „nie ma nic poza tekstem”
- różnia odnosi się do faktu, że słowa i znaki użuwane 

w języku nigdy nie przywołują bezpośrednio tego, co 
oznaczają (brak desygnatu), mogą być wyjaśnione 

jedynie za pomocą innych znaków, kolejnych słów. 
Dlatego słowa i znaki RÓŻNIĄ SIĘ od tego, co 

oznaczają; w języku naturalnym znaczenie słowa jest 
zawsze oddalone, opóźnione

- dekonstrukcja-przemyślenie języka kultury zach., 
uchwycenie jego szkieletu i do jakiego myślenia nas 

zmusza. -dekonstrukcjonizm- nie da się zbudować 
matrycowej ideii dekonstrukcji

-język tworzą pary pojęciowe, przez język myślimy w 
sposób binarny (dobre-złe)

-istnieje coś stałego, wiecznego, fundamentalnego (on 
to podważa)                        

 -uprzywilejowanie „być” i jego formy „byt” „jest”, coś 
źródłowe, pierwotne, które jest             

    -„jest” antycypuje źródłową obecność 
-musi być fundament, coś pierwszego,  choć od 

Nietschego następuje powszechne usuwanie 
fundamentów 

-termin różnicy- differEnce 
-różnia (różnicość)- differAnce- różnica widoczna w 

piśmie, lecz w mowie niewyczuwalna.
-paradoks pierwszego razu- nie da sie pokazać, 

uchwycić pierwszego razu ,niczego co byłoby 
źródłowe, dopiero za 3 razem to widac, żeby ukazac 

coś pierwszego, trzeba wykazać różnice pomiedzy 2 
rzeczami                                                

  -róznica jest bardziej pierwotna, niż tożsamość 
-nie umiemy myślec o różnicy i przez różnice  "co za 

różnica!" "nie robi mi to różnicy" 
-odbieramy różnicę, tylko gdy jest znacząca, łatwiej 

widzimy podobieństwo                                
 -dzięki różnicy (difference) możemy identyfikować 

tożsamość rzeczy
-dekonstrukcja ma na celu zdekonstruowanie myślenia 

źródłowego
-istnieją różnice zewnętrzne (między czymś a czymś) i 

wewnętrzne
-dekonstrukcja nie jest metodą, ale można wyznaczyć 

kroki: pierwszy (uchwycenie opozycji binarnych), drugi 
(uchwycenie dominacji jednego z członów), trzeci 

(zapożyczenie z systemu pojęcia, by wkroczyć na jego 
teren), czwarty (ujęcie nierozstrzygalnika- kategorii ani 

prawdziwej, ani fałszywej, szczeliny w systemie)
-interpretacja hermeneutyczna-każdy tekst jest 

poprzedzony, nie istnieje w nim nic źródłowego, sens 
wytwarzany w procesie czytania

- farmakon – metafora wynalazku pisma – z jednej 
strony pismo pozwala zachować cenne informacje 

(jest trwalszym nośnikiem niż ludzka pamięć), a z 
drugiej powoduje, że ludzka pamięć przestaje polegać 

na samej sobie
- lektura hermeneutyczna (transcendentna) to zatem 

interpretacja klasyczna ujmująca tekst w kategoriach 
przedstawieniowych (imitacyjno-ekspresyjnych), czyli 

redukująca pismo
- W każdym tekście Derrida odnajduje „podwójne 

znamię”, nierozstrzygalnik, który, czyniąc z tekstu 
„podwójną naukę”, skłania do „podwójnej lektury”. 

W tekście istnieją więc niejako „dwa” teksty. 
Pierwszy z nich podlega interpretacji klasycznej, 

mieści się w ramach metafizycznego systemu 
pojęciowego albo raczej jest efektem tradycyjnie 

filozoficznej lektury, opartej na redukcji zapisu. Ów 
„drugi” tekst – inny, choć wciąż ten sam – nie 

poddaje się klasycznej lekturze (rozszyfrowaniu 
sensów). Może go odsłonić dopiero „lektura 

gramatologiczna”, czyli „interpretacja interpretacji”. 
Proponowana przez Derridę wersja lektury ma mieć 

charakter „agresywny.
- Desygnat traci swą samoistność, walor faktu, 

źródłowej obecności, podlegając bowiem grze różnicy 
i powtórzenia, odsyła do nie kończącego się pasma 

innych śladów, innych tekstów, które ze swej strony 

również w łańcuch ten są uwikłane i przezeń 
konstytuowane. 

Gilles Deleuze (1925-1995) 
- „nie ma w filozofii początku, albo raczej – prawdziwy 

filozoficzny początek, czyli róznica, jest już sam w 
sobie przeciwieństwem”

- 2 modele myśli: myśl osiadła (klasyczny sposób, 
zakłada źródłowość, zaczerpnięty od aparatu państwa, 

jak szachy-ściśle określona przestrzeń i ruchy, 
najczęstszy sposób myślenia), nomadyczny sposób 

myślenia (początkowo marginalizowany, teraz 
upowszechniany, przestrzeń tworzona, 

nieograniczona, rozproszenie się w przestrzeni, 
odrzucenie tego co centralne- dopiero wtedy zmienia 

się cos w sposobie myslenia, miejsce ma 
pierwszeństwo przed tym co je zajmuje, zmienność, 

przemieszczanie się)
-myśl zewnętrzna

-pisanie aforyzmów zachęca do interpretacji
-interpretacja polega na rozgałęzieniu tekstu na 

zewnętrze, nadaje sens
-wszystko to milcząca wielość sensów

-myśl zewnętrzna nadaje sens
-rizomatyka: drzewo-obrazuje myślenie zachodnie 

(uporządkowanie, hierarchia ważności); kłącze (nie ma 
nic centralnego, wszystko równie ważne); 

współczesność to model kłączowa to-sieciowy; 
rzeczywistość jest kłączowata, nomadyczna

- główne pojęcia jego filozofii: plan immanencji, plan 
wirtualny, ciało bez organów, schizoanaliza, kłącze, 

deterytorializacja.
- paradoks 1. razu – nie da się uchwycić 1. razu – 

dopiero za 3. razem go widać (żeby pokazać coś 
pierwszego, trzeba wskazać różnice pomiędzy dwoma 

rzeczami)
- różnica jest bardziej pierwotna niż tożsamość 

(różnica nie jest jednak fundamentem, bo nie jest 
bytem); nie umiemy myśleć o różnicy i przez różnicę 

(co za różnica, nie robi mi to różnicy)
- odbieramy różnicę tylko, gdy jest znacząca – łatwiej 

widzimy podobieństwo.
- filozofia to sztuka tworzenia pojęć;

- każde zdarzenie otrzymuje swoją tożsamość przez 
przypadkowe kategorie, a każdy jednostkowy byt 

posiada sens w takim stopniu, w jakim reprezentuje 
się poprzez pojęcie;

- „powtórzenie jest poza pojęciem, jako różnica nie 
pojęciowa, ale zawsze przy założeniu tożsamego 

pojęcia”
- Deleuze przywołuje metaforę maski, która w 

pierwszym przypadku chowa za sobą trwały, 
powtarzany rdzeń. Natomiast w drugim przypadku 

„maski nie okrywają niczego z wyjątkiem innych 
masek”

- W perspektywie Deleuze’a dana rzecz nie ma 
jednego, określonego sensu. „Każda rzecz posiada 

wiele sensów, które wyrażają siły i stawanie się sił w 
niej działających. Co więcej: nie ma «rzeczy», lecz 

jedynie interpretacje i wielość sensów.
- dla Deleuze’a tekst jest „jedynie małym trybikiem w 

praktyce ekstratekstualnej”
- Deleuze uznaje, że pismo, jako pewna struktura 

stałości (gdy dla niego jedyną „stałą” jest – ściśle 
wobec wszelkiej stałości antypodyczne – 

nomadyczne stawanie się, maszyna ruchomej wojny, 
wieczny pływ), jako „«znaczące» to w rzeczywistości 

ostatnia filozoficzna metamorfoza despoty”  – 
stanowi ono przejaw myśli osiadłej z jej 

administracyjno-państwowymi własnościami 
centralizacji i hierarchizacji. Zwłaszcza że dla 

Deleuze’a podmiot nie znika, lecz staje się jedną z sił 
(sam będąc przez te siły konstytuowany) zdolnych 

zawsze otwartym na zewnętrze tekstem zawładnąć, 
wprawić go w ruch, czyli go deterytorializować w 

dyktowanym różnicą sił rozroście kłącza.

ARYSTOTELES

1. Poglądy Arystotelesa na wiedzę: 

Uchodzi za ojca logiki. Jest pierwszym porządkującym wiedzę naukową i teorię 

wiedzy.   Przeciwnie   niż   Platon,   twierdził,   że   nie   istnieją   idee   poza 
jednostkowymi   rzeczami.   Uznawał,   że   wiedza   zawarta   jest   w   pojęciach 

ogólnych. - Byt jest jednostkowy, a wiedza ogólna. Arystoteles podzielił naukę 
na dwa działy: 

1) logikę - zajmującą się wiedzą ogólną 
2) metafizykę - naukę o bycie.

-   Logika   ma   uczyć,   jak   posługiwać   się   pojęciami   i   sądami.   Podstawą 
prawidłowych pojęć jest definicja; a prawidłowych sądów - dowód. Pojęcie jest 

jednostką logiczną. Pojęcia przez to, że są bardziej lub mniej ogólne - tworzą 
hierarchię   coraz   ogólniejszych   pojęć.   Przy   najwyższych   rodzajach   pojęć 

ogólnych, które same są podstawą definicji występuję brak definicji dla nich 
samych. Sąd jest zespołem pojęć. Podobnie jak z pojęciami jest i z sądami. 

Sądy   również   tworzą   hierarchię   -   w   ich   przypadku   racji  i   następstw.   Sądy 
bardziej   ogólne   mogą   stanowić   rację   dla   mniej   ogólnych.   Przy   sądach 

najwyższych jest kres dowodzenia. Same są zasadą wszelkiego dowodzenia, ale 
same nie mogą być dowodzone. Dowód przeprowadza się przez umieszczenie 

sądu w hierarchii i sprowadzenia do sądu wyższego. Hierarchiczny układ pojęć, 
powiązany   definicjami,   i   hierarchiczny   układ   sądów,   powiązany   dowodami, 

stanowią idealny obraz wiedzy skończonej. Arystoteles twierdził, że w naturze 
rzeczy leży,  że  z ogółu  wynika szczegół; umysł  zaś działa przeciwnie: przez 

znajomość szczegółów może dojść do poznania ogółu. Przeciwnie niż Platon, 
twierdził,   że   nie   ma   wrodzonych   pojęć   w   umyśle,   natomiast   jest   on   nie 

zapisaną tablicą, którą zapisują postrzeżenia. Poprzez wydzielanie czynników 
ogólnych  umysł   dochodzi  do   pojęć.   Na  podstawie  informacji  danych   przez 

zmysły, poznaje to, co jest w rzeczach ogólne i istotne. Wiedza zmysłowa jest 
jedyną podstawą i początkiem, wiodącą do wiedzy rozumowej. Poznanie ma 

charakter   bierny.   Natomiast   wszelka   władza   umysłu,   aby   poznawać 
zewnętrzne rzeczy, musi być  receptywna,  czyli poddawać  się ich działaniu. 

Filozofia Arystotelesa opierała się na prawdach bez dowodu, świadomie była 
dogmatyczna.  Zaufanie  do rozumu  pozwalało  budować  metafizykę,  krytykę 

poznania natomiast, czyniło zbyteczną. Prawdy ogólne, dostępne rozumowi 
nie wymagają dowodu, więc mogą spełniać funkcję pierwszych przesłanek. Co 

jednak   trzeba   zaznaczyć,   w   odróżnieniu   od   Platona,   od   rzucał   poznanie 
intuicyjne, mistyczne i religijne. 

2. Metafizyka:

Matematykę   i   pierwszą   filozofię   -   ze   względu   na   stopień   abstrakcji 

(matematyka   zawierała   wg   niego   również   Metafizyka   zajmuje   się   bytami 
fizykalnie   niedostępnymi.   Arystoteles  filozofię   dzielił  na  fizykę,   arytmetykę, 

geometrię,   muzykę,   optykę,   astronomię   i   mechanikę).  Największy   stopień 
abstrakcji miała mieć nauka o bycie jako takim - miała rozważać tylko same 

właściwości bytu.  Substancją, czyli bytem samoistnym są konkretne rzeczy, 
natomiast jakości, kwanty i stosunki mogą istnieć tylko w związku z rzeczami 

jako ich przypadłości. Własności pojęciowe, ogólne i gatunkowe rzeczy nazwał 
formą, a pozostałe materią. Materia według Arystotelesa obejmuje wszystko 

to,  co   jest   z  natury   nieuformowane,   nieokreślone.  Materię   rozumiał   jako 
nieokreślone   podłoże   zjawisk   i   wszelkiej   ich   przemiany;   jest   tym,   z   czego 

substancje   są   utworzone   i   co   trwa   nawet   wtedy,   gdy   substancje   ulegną 
zniszczeniu (gdy zbijemy wazon, to jego forma ulegnie zniszczeniu, ale materia 

trwa nadal). Materia jest tym, co w substancji jest wielością, różnorodnością, 
podzielnością (z formy może pochodzić jedynie jedność). Materia nie istnieje 

samodzielnie, tak samo jak nie istnieją samo dzielnie idee, - wszystko to są 
abstrakcje. Naprawdę istnieją jedynie konkretne zespoły materii i formy. Ten 

zasadniczy   pogląd   Arystotelesa,   nazwany   potem   hilemorfizmem   (od   ulh   - 
materia i morfh - forma). Forma była dla Arystotelesa ważniejsza, pojmował ją 

jako realny odpowiednik pojęcia, tak samo jak Platon ideę transcendentną. 
Cele metafizyki widział w badaniu realnych rzeczy, czyli bytu samoistnego. Ma 

ustalać ich właściwości i składniki. 

3. Teoria Przyrody:

Arystoteles   w   przyrodzie   dopatrywał   się   tych   czynników,   które   jego 

metafizyka uznała za czynniki istotne bytu, a więc: substancji, formy, energii 
i   celu.  W   jego   koncepcji   przyroda   była   więc:   1)   substancjalna,   2) 

jakościowa, 3) dynamiczna, 4) celowa. Arystoteles wrócił do obrazu świata 
opartego   na   postrzeganiu   zmysłowym.   W   astronomii   odrzucił   hipotezę 

ruchu Ziemi i głosił, że Ziemia jest nieruchomym środkiem świata, dookoła 
którego krążą sfery gwiezdne. Co więcej, ponieważ zakładał, że ruch nie 

może   trwać,   jeśli   nie   jest   pod   trzymywany,   twierdził,   że   istnieją   siły 
poruszające nieustannie te sfery i że wobec doskonałości owych ruchów są 

to siły istot boskich. 

4. Świat 

Świat jest wieczny, i jednocześnie przestrzennie ograniczony. Jest wieczny, 
gdyż materia, z której się składa, będąc warunkiem wszelkiego rozwoju nie 

może być wynikiem rozwoju; nie powstała, więc jest wieczna, a wraz z nią 
cały świat materialny. Znany nam świat jest światem jedynym. Odbywa się 

w   nim   jeden   i   ten   sam   proces   stopniowego   formowania   materii, 
urzeczywistnienia   tego,   co   w   niej   potencjalnie   założone.   A   więc   świat 

stanowi   jednolity   łańcuch   przyczynowo   i   celowo   powiązanych   zdarzeń. 
Zasadniczym jego przekonaniem było to, że musi istnieć pierwsza przyczyna, 

i że ona musi posiadać właściwości inne niż znane nam rzeczy. Te bowiem są 
wynikiem działania przyczyn, tamta zaś nie mając przyczyny istnieje sama 

przez   się;   te   są   więc   bytem   zależnym,   a   pierwsza   przyczyna   bytem 
niezależnym. I takie ma własności: 1) jest nieruchomy i niezmienny, 2) jest 

niezłożony, 3) jest niematerialny, 4) jest istotą duchową, 5) jest rozumem, 6) 
porusza świat będąc celem świata, 7) działaniem rozumu może być jedynie 

myślenie,   a   przedmiotem   myślenia   w   tym   przypadku   jest   jedynie   sam 
rozum, 8) świat jest jeden, 9) jest konieczny, 10) jest doskonały. Jeśli istnieje 

świat, to istnieje również absolut. 

5. Kosmologia 

Dualizm świata i Boga, niedoskonałego i doskonałego bytu w kosmologii 
powiadał, że Bóg działa w sposób niezmienny. A więc ruch, którego jest 

sprawcą   musi   być   niezmienny.   Takim   ruchom   podlega  jedynie   niebo   ze 
stałymi gwiazdami - tzw. "pierwsze niebo" (zewnętrzny okrąg świata); tylko 

jego ruch pochodzi bezpośrednio od Boga. Tutaj "pierwsza przyczyna" działa 
bezpośrednio.   Ruch   pozostałych   sfer  jest   podobny   do   ruchu   pierwszego 

nieba, i wprawiane są w ruch przez istoty podobne do pierwszej przyczyny, 
tylko mniej doskonałe. - Są więc we wszechświecie dwa okręgi - niebiański i 

ziemski, a natura ich jest zupełnie odmienna. 

5. Dusza: 

Wyróżniał trzy rodzaje duszy: 
1) dusza roślinna -  powoduje ożywianie się i rośnięcie, nie jest zdolna do 

postrzegania; 2) dusza zwierzęca - posiada już zdolność postrzegania, z tym 
wiąże się przyjemność i przykrość, a wraz z nimi pożądanie przyjemności i 

popęd do unikania przykrości - więc posiada uczucia i popędy i ma funkcje 
psychiczne; 
3) dusza myśląca - posiada ją jedynie człowiek, bo on posiada rozum; rozum 
poznaje zarówno byt jak i dobro, znając zaś dobro, kieruje wolą; rozum, gdy 

kieruje wolą nazywa się praktycznym, w odróżnieniu od teoretycznego, czyli 
poznającego. Wszelka władza poznawcza duszy musi być receptywna, gdyż 

nie można poznać z siebie. Jednak dusza czysto receptywna byłaby maszyną 
poruszaną z zewnątrz. Arystoteles uznawał, że maszynami są dusze niższe, 

ale   dusza   rozumna   musi   być   samorzutna,   musi   być   pierwszą   przyczyną 
swoich   działań.   Tą   sprzeczność   Arystoteles   usuwał   poprzez   teorię 

dwojakiego rodzaju rozumu: biernego i czynnego. 

6. Religia: 

Arystoteles twierdził, że nie ma innego dobra niż realne. Ludzie w życiu 
stawiają sobie różne cele, ale  istnieje cel najwyższy. - Jest to najwyższe 

osiągalne dobro. Eudajmonizm, podający eudajmonię (szczęście) za dobro 
najwyższe, oznaczał, że tym najwyższym dobrem nie jest dobro idealne, 

zewnętrzne,   społeczne,   ale   jest   nim   doskonałość   jednostki.   Według 
Arystotelesa, ta doskonałość polegała na działaniu rozumu, jako osnowie 

doskonałego   życia.   Rozróżniał   cnoty:   1)   dianoetyczne,   jak   mądrość, 

rozsądek;   2)   etyczne   -   hojność,   męstwo.   Cnót   jest   tyle   ile   właściwych 

człowiekowi czynności. Np. rozumnym stosunkiem do lęku jest męstwo, które 
jest   pośrodku   -   między   tchórzostwem   a   zuchwalstwem.   Na   tej   podstawie 

określał cnotę jako "usposobienie zachowujące środek". Doktryna środka była 
najsławniejszą z teorii etycznych Arystotelesa.  

SOKRATES

 Sokrates był jednym z pierwszych filozofów, zajmujących się zagadnieniem 
człowieka w historii filozofii.                                                                    Ze względu  

na brak urody nazywano go człowiekiem o twarzy kozła.

Dobro. W myśli Sokratesa naczelną rolę grają zagadnienia etyczne. Stwierdził, 
że   dobro   jest   wartością niezmienną,   niezależną   od   żadnych   konwencji. 

Czynienie   dobra   przynosi   korzyść   –   Sokrates   zwykł   mawiać,   że   z   chęcią 
posłałby   do   Hadesu   tego,   kto   oddzielił   dobre   postępowanie   od   korzyści. 

Człowiek poprzez czynienie dobra zyskuje cnotę.

Cnota jest   podstawowym   zagadnieniem   w   myśli   Sokratesa.   Jest   to 
szlachetność duszy, na którą składają się: mądrość, odwaga, sprawiedliwość, 

opanowanie.   Dokładnie   nie  wiemy,  kto   owe  elementy  cnoty  wyodrębnił  – 
Sokrates

 

czy

 

Platon. 

Wiedza. Wiedza   jest   gwarantem   czynienia   dobra.   „Wiedzieć   co   jest 
sprawiedliwe, to czynić sprawiedliwie” miał powiedzieć ateński mędrzec. Zło 

rodzi się z niewiedzy. Cnoty można się nauczyć. Człowiek, który wie, co jest 
dobre, nie może czynić inaczej niż dobrze. Problem w tym, że człowiek wielu 

rzeczy nie wie. Często jednak nie zwraca na to uwagi i żyje w przeświadczeniu, 
że   wie   tyle,   ile   powinien.   Wobec   takiej   postawy   Sokrates   stwierdził   (za 

wyrocznia delficką), że jest mądrzejszy niż reszta Ateńczyków, ponieważ wie, że 
nic

 

nie

 

wie

 

i

 

nie

 

kryje

 

tego.

Szczęście. Człowiek cnotliwy jest szczęśliwy, ponieważ posiada największe z 
możliwych dóbr – cnotę.

Daimonion. Sokrates   w   swoich   sądach   etycznych   posługiwał   się   głosem 

wewnętrznym. Charakteryzował go jako ducha, który mówi nie, kiedy chce się 
zrobić coś złego. Dziś nazywamy ten głos wewnętrzny sumieniem.

Końcówka życia – proces. W wieku 70 lat Sokrates został skazany na wypicie 

cykuty   za   psucie   młodzieży.   Dokładnie   nie   wiemy,   czy   zarzut   był   jedynie 
pretekstem   czy   prawdziwym   powodem. Ojciec   etyki   nie   zostawił   po   sobie 

pisanego   dorobku   –   twierdził   bowiem,   że   wiedza   rodzi   się   w   rozmowie. 
Pozostawił   wielu   uczniów   w   tym   jednego   z   najwybitniejszych   filozofów   w 

historii – Platona.
IMMANUEL KANT

Tezy filozofa w Krytyce czystego rozumu

•

Człowiek   z   własnej   winy   nie   posługuje   się   rozumem, 

podlega decyzjom innych z powodu braku odwagi.

•

Człowiek   chętnie   przyjmuje   dogmaty   i   mechaniczne 

formułki.

•

Rozum   i   posługiwanie   się   nim   to   droga   do   wolności 

człowieka.

•

Reforma   myślenia   musi   odbyć   się   drogą   powolnego 

dojrzewania, a nie rewolucji czy nakazu.

Imperatyw  kategoryczny

(Niebo  gwiaździste   nade  mną,  prawo   moralne  we 

mnie.) to główna zasada etyki Kanta. Człowiek moralny nie może uzasadniać 
swoich czynów lękiem przed Bogiem, jego postawa winna być bezinteresowna, 

więc podstawą etyki powinno być pojęcie dobrej woli (wypełnianie nakazów 
wynika   z   obowiązku).   Zasada   imperatywu   kategorycznego   brzmi  Postępuj 

wedle takiej zasady, co do której mógłbyś jednoznacznie chcieć, aby stała się  
prawem   powszechnym,  czyli   postępuj   tak,   jak   byś  chciał,   aby   postępowali 

wszyscy. Imperatyw moralny ma sens przy założeniu, że człowiek jest istotą 
wolną i dobrą z natury.

KARTEZJUSZ

Kartezjusz (René   Descartes   1596   Francja   –   1650   Sztokholm)   to   filozof, 
matematyk i fizyk, określany mianem ojca racjonalizmu.
Tezy Rozprawy o metodzie, najsłynniejszego dzieła filozofa.

•

Rzeczywistość może być złudna, niepoznawalna.

•

Punktem   wyjścia   do   analizy   rzeczywistości   jest 

odrzucenie świadectwa zmysłów.

•

Prawdziwe   jest   to,   co   pojmujemy rozumem  jasno   i 

wyraziście.   Jasne   i   wyraziste   jest   to,   co   proste.   Posługując   się 

skomplikowanymi   myślami,   możemy   łatwo   zgubić   się   i 

zagmatwać w drodze dochodzenia do prawdy, dlatego każde 
zagadnienie   należy   rozbić   najpierw   na   możliwie   najprostsze 

składniki.

•

Analiza   rzeczywistości   polega   na   zwątpieniu   we 

wszystko,   z   wyjątkiem   faktu   myślenia.   Rozbicie   trudnych 
zagadnień na najprostsze umożliwi drogę myślową od szczegółu 

do   ogółu,   od   prostych   przesłanek,   do   uogólnionych   prawd. 
(metoda 

dedukcji

)

•

Funkcja myślenia, swoista dla człowieka, świadczy o 

istnieniu (Cogito ergo sum - Myślę, więc jestem).

Filozofia Kartezjusza opiera się na dualizmie umysłu i materii. Po pierwsze 

człowiek jest myślącym umysłem. Po drugie – materia jest rozciągłością w 
ruchu.

 Taka   definicja   człowieka   sprzeciwiała   się   ujęciu 

Arystotelesowskiemu, że człowiek składa się z duszy i jej formy, czyli ciała. U 
Kartezjusza   istotę   ludzkiego   bytu   stanowi   umysł.     Jest   to   filozofia 

racjonalistyczna, to znaczy należąca do tego nurtu poglądów, które w teorii 
poznania przyznają naczelne miejsce rozumowi oraz oddzielają wiedzę od 

wiary,   tradycji,   dogmatów,   przesądów.   Łacińskie   słowo   ratio   oznacza 
rachunek, rozum, metodę, osąd.

Jak Kartezjusz rozumie umysł
Według Kartezjusza myślenie człowieka nie zależy od żadnego fragmentu 
materii, nie jest właściwie nikomu innemu dostępne, jeśli człowiek tego nie 

chce.   I   ani   ciało,   ani   dusza   nie   mają   wpływu   na   to,   jaki   człowiek   jest. 
Czynnikiem  decydującym  jest  mianowicie   myślenie,   które  nie   polega  na 

inteligencji, ale na świadomości własnej wiedzy. 

Jak Kartezjusz rozumie materię
Materia   natomiast   posiada   geometryczne   własności   kształtu,   wielkości, 

podzielności itd.   Tak Kartezjusz  rozumie  rozciągłość   materii  w  ruchu.  W 
niedokończonym dziele Kartezjusza o świecie opisał on według swej teorii 

zjawiska ciepła, światła, barw i dźwięku. Przychylał się do heliocentryzmu 
Galileusza, ale nie wydrukował tej opinii, obawiając się represji ze strony 

Kościoła.

Wiedza według Kartezjusza
Kartezjusz   porównywał   wiedzę   do   drzewa.   Korzeniami   była   metafizyka, 

pniem – fizyka, gałęziami, liśćmi i owocami – nauki moralne i stosowane. 
Zadaniem filozofii było według Francuza wyzbycie się wszelkich wątpliwości. 

Należało zatem najpierw wskazać te wątpliwości.

Niektóre dowody istnienia Boga według Kartezjusza:

1. dowód ontologiczny – Kartezjusz: odnalazłem w sobie ideę Boga, który 
jest   bytem   doskonałym,   oraz   w   którego   naturze   leży   wiecznotrwałe 

istnienie. Innymi słowy – istnienie jest najwyższą doskonałością, więc skoro 
Bóg jest doskonałością, zatem istnieje.  Moje istnienie nie jest samoistne, 

musi więc wynikać z pierwszej, doskonałej przyczyny, czyli z Boga.

2. dowód w samej definicji Boga – istnieje jedna idea – idea Boga – której 
nie   mogę   być   autorem,   bo:   Bóg   jest   nieskończony,   niezależny, 

najinteligentniejszy, najmocniejszy – a ja jestem ograniczony, niesamoistny, 
niewiedzący, bezsilny, mam skończony umysł. 

3. dowód na istnienie świata dzięki istnieniu Boga – Kartezjusz: tylko dzięki 

prawdomówności   Boga,   który   istnieje,   zjawiska   ciał   niezależnych   od 
człowieka również istnieją; świat nie jest całkowicie ułudą.

4.

dowód   na   istnienie   Boga   poprzez   fakt   posiadania   ciała   przez 

człowieka – Kartezjusz: mimo że o moim istnieniu świadczy moje myślenie, 
posiadam ciało, z którym jestem nierozerwalnie związany. Skoro wiem, że 

istnieje Bóg i wierzę, że mnie nie zwodzi, to On jest przyczyną mojej natury, 
która dotyczy ciała. Kiedy ciało jest zranione – boli mnie, kiedy potrzebuje 

energii – czuję głód i pragnienie. Jestem z ciałem związany i gdyby ono nie 
było częścią mnie, tak jak umysł, Bóg okazałby się fałszywy. A jest to 

niedorzeczność.

THOMAS HOBBES

Poglądy Hobbesa wpisują się w tradycję angielskiego empiryzmu. Według 
filozofa istnieją dwa rodzaje wiedzy: o faktach i o konsekwencjach. Pierwszą 

zajmują   się  wszyscy   ludzie,   drugą   –   filozofowie.  Do   nich   bowiem   należy 

analiza przyczyn i wyników zmysłowych doświadczeń, dostępnych każdemu. 

Ponadto dla filozofa bardzo ważną kwestią jest ustalenie istoty i zrozumienie 
natury   języka.   Hobbes   wskazał   na   cztery   zastosowania   mowy   ludzkiej:   1) 

zdobywanie   umiejętności  –   czyli   ustalanie   co   jest   przyczyną   i   skutkiem 
ludzkich   myśli   i   ubieranie   tego   w   słowa;   2)   dzielenie   się   wiedzą  – 

przekazywanie innym swoich umiejętności; 3)  przekazywanie innym swojej 
woli i intencji – dzięki czemu można uzyskać pomoc od innych; 4) czerpanie 

przyjemności   z   mowy  –   bo   człowiek   używa   też   języka   dla   własnej 
przyjemności, dla zabawy.

Człowiek u Hobbesa jest bardzo bliski zwierzęciu. To stanowisko przeciwne 

myśli Kartezjusza. Człowiek, według angielskiego filozofa, tak jak inne żywe 
stworzenia,   jest   kierowany   przez   dwa   rodzaje   ruchu:   witalny   i   wolny. 

Odpowiada to nieco arystotelesowskiemu schematowi duszy wegetatywnej i 
zmysłowej. Tym, co różni człowieka od zwierząt nie jest zaś inny umysl, ale 

inna   wola   –   w   świetle   filozofii   Hobbesa.   Ludzie   mają   większą   wolę   niż 
zwierzęta.  Te ostatnie są bardziej zależne od instynktów i działania natury, 

natomiast wola ludzi tylko w pewnych granicach podlega konieczności. Wola, 
która nie podlega żadnej konieczności, to wola nie należąca ani do ludzi, ani do 

zwierząt.

Determinizm Hobbesa pomaga mu w porównaniu filozofii przyrody z polityką. 
Anglik   jest   autorem   ciekawego   systemu   politycznego.   Filozof   opisuje   w 

Lewiatanie stan grupy ludzi przed założeniem państwa. Jest to stan wojny, 
ponieważ przeważa konkurowanie o władzę, dobra i sławę. Później jednak, na 

mocy umowy każdego z każdym, zaczyna funkcjonować władca, co już określa 
pewne pierwsze prawa i zalążek państwa. Hobbes nie był zwolennikiem ani 

państwa totalitarnego, ani boskiego prawa królów.  Filozof śmiało  głosił,  że 
podległy władcy nie może, jeśli nie chce, zabijać, uczestniczyć w wojnach czy 

pobojach. Hobbes twierdził, że prawo władzy nie pochodzi od Boga, ale od 
wszystkich   jednostek,   które   zrzekły   się   części   swoich   praw   dla   wybrania 

głowy państwa. 

FRIEDRICH NIETZSCHE

Fryderyk   Nietzsche(1844-1900)   zakwestionował   zastany   system   moralny, 

oparty   na   etyce   chrześcijańskiej,   twierdząc,   że   tak   zwana   moralność   to 
zakłamanie i obłuda. wskazywał destrukcyjną rolę chrześcijaństwa w kulturze. 

Głosił   filozofię   życia   (cielesnego,   biologicznego)  w   sytuacji  upadku   kultury; 
krytycznie  odnosił  się  do  Schopenhauera,  odrzucał  jego  pesymizm i  teorię 

współczucia. Widoczny jest w jego koncepcji wpływ filozofii i kultury staroż. 
Grecji.
Jego główne dzieło Tako rzecze Zaratustra to antyewangelia: manifest nowej, 
alternatywnej   wobec   chrześcijaństwa,   dionizyjskiej   „religii”.   Zaratustra 

(Zoroastra)  – legendarny  założyciel staroż.  religii perskiej,  wykreowany  jest 
przez   Nietzschego   jako   alternatywa   Chrystusa.   Inne   ważne   dzieła   filozofa 

to Poza   dobrem   i   złem,   Zmierzch   bożyszcz,   Antychryst. Teksty   pisane   są 
językiem poetyckim, zmetaforyzowanym, często wykład filozoficzny zastępują 

aforyzmy.   Po   śmierci   filozofa   spuścizna   po   nim   była   przechowywana   i 
porządkowana przez jego siostrę, Elżbietę, która uległa fascynacji faszyzmem. 

Nie ukrywała swej sympatii dla Adolfa Hitlera, któremu podarowała pamiątki 
po bracie: szpadę i laskę; Hitler był też obecny na pogrzebie Elżbiety w 1935 

roku.   Nazizm   wykorzystał   i   przyswoił   niektóre   z   myśli   autora,   wypaczając 
jednak w wielu punktach jego idee.

Tezy Nietzschego

1.

Punkt   wyjścia:  

 

 krytyka   zastanej   moralności   chrześcijańsko   – 

mieszczańskiej,   oskarżenie   jej   o   fałsz   i   zakłamanie   (Bóg   umarł). 
Świat   nie   jest   bożym   ładem,   lecz   irracjonalnym   chaosem, 

heraklitową rzeką. (Chrześcijaństwo to moralność niewolników)

2.

Teza:

 

  Nie istnieją żadne bezwzględne prawdy, wartości są względne, 

bo   tworzy   je   człowiek.   Dotychczasowy   system   moralny   jest 
zakłamanym   sposobem   usprawiedliwiania   dominacji   osobowości 

małych, przeciętnych, nad nielicznymi jednostkami wybitnymi. Np. 
litość, sprawiedliwość, równość – to wartości etyczne do walki z 

silnymi.   (zanegowane   wartości:   dusza,   szczęście,   rozum,   cnota, 
sprawiedliwość, współczucie)

3.

Wniosek:

 

  należy   poszukiwać   celu   i   sensu   istnienia   w   innych   niż 

tradycyjne   obszarach,   a   zdolny   do   tego   może   być   dopiero 

nadczłowiek,   gotowy   do   bezwarunkowej   odwagi,   wolności 
poszukiwań, z wolą ciągłego doskonalenia się.

4.

Koncepcja   Nadczłowieka:  

 

 

Nadczłowiek

 to   nowy   etap   ewolucji 

człowieka,   twórca   swojego   losu,   zdolny   do   całkowitej   afirmacji 

życia; wznosi się ponad to, co przeciętne, niskie. Jego powstanie 

jest   sprawą   woli   człowieka,   który   odwróci   się   od   rzekomych 

wartości   nadprzyrodzonych   i   duchowych   na   rzecz   apoteozy 
doczesnego,   biologicznego   życia.   (Czemże   jest   małpa   dla 

człowieka?   Pośmiewiskiem   i   sromem   bolesnym.   I   temże 
powinien   być   człowiek   dla   nadczłowieka:   pośmiewiskiem   i 

wstydem bolesnym.)

Aforyzmy Nietzschego

•

Wzlatywać ponad istnienie! Tego się chce! Tego by się chciało

•

Ze   szkoły   zapaśniczej   życia:   Co   mnie   nie   zabija,   to   mnie 

wzmacnia.

•

Apteka   polowa   duszy:   Jaki   lek   jest   najskuteczniejszy? 

Zwycięstwo!

•

Wszystko idzie, wszystko powraca, wiecznie toczy się koło bytu.

•

Zjawisk moralnych nie ma wcale, istnieje tylko moralny wykład 

zjawisk.

•

Mądrość   jest   szeptem   samotnika   z   samym   sobą   pośród 

gwarnego targowiska.

•

Przyrost mądrości daje się dokładnie mierzyć ubywaniem żółci.

Ciekawą   częścią   koncepcji   Nietzschego   jest   przeciwstawienie   postaw 

człowieka:   apollińskiej   i   dionizyjskiej,   zamieszczone   w   pierwszej   książce 
Narodziny tragedii
Postawa apollińska  oznacza przywiązanie do tego, co jasne, co łączone z 
wartościami klasycznymi (jasność, przejrzystość, równowaga, doskonałość, 

harmonia).   Z   żywiołu   apolińskiego   wyrastają   sztuki   obrazowe   –   poezja, 
malarstwo   i   rzeźba.   Jest   to   postawa   umiaru   i   wewnętrznej   harmonii, 

jasności w dążeniu do norm kulturowych.
Postawa   dionizyjska  oznacza   przywiązanie   do   tego,   co   ciemne.   Jest 

przeciwstawieniem   apollińskości,   to   żywioł   będący   istotą   życia,   dzika 
nieokreśloność, chaotyczność i nieokiełznanie. Ma charakter ekstatyczny, 

irracjonalny   i   pierwotny,   też   destrukcyjny.   Dionizyjskość   jest   stałym 
motywem pojawiającym się w pismach Nietzschego aż do samego końca, 

jest przejawem przepełniającej życie woli ku mocy. Zdaniem Nietzschego w 
starożytnej Grecji doszło za pośrednictwem muzyki do zjednoczenia tych 

elementów   w   postaci   klasycznej   tragedii  greckiej.   Ideał   równowagi   tych 
dwóch postaw został zaprzepaszczony przez chrześcijaństwo.

NIETZSCHE OD EWELINY:

Filozof, filolog klasyczny, poeta, pisarz. Punkt orientacyjny w topografii jego 
filozofii   stanowi   radykalna   krytyka   chrzescijanstwa   oraz   wspolczesnej 

kultury zachodniej. 

Appolinskosc –  swiat marzen I zjawisk, daznosc do obrazowania swiata, 

tworzenia jego pozoru, który przeslania prawde o zyciu I przez to pozwala je 
znosic. Dionizyjskosc -(przeciwstawienie appolinskosci) – istota zycia, dzika 

nieokreslonosc, chaotycznosc, nieokielznanie. To  stan upojenia I ekstazy, 
umozliwia   doswiadczanie   rzeczywistosci   takiej,   jaka   jest   sama   w   sobie. 

Appolinskosc – sztuki plastyczne, epika / dionizyjskosc – liryka I muzyka.

Nietzsche twierdzil, ze wzniosla kultura I sztuka Grecji zostala zniszczona 

przez   Sokratesa  I   zdemontowana  przez   Platona.   Przeksztalcili   oni  zywiol 
appolinski w realnosc, absolutyzujac pojecia prawdy, dobra I piekna, które 

stanowily

 

podwaliny

 

da

 

chrzescijanstwa.

 

Zzarzuty   wobec   Sokratesa:   zniszczyl   naturalnosc   osadu   etycznego, 

unicestwil   nauke,   nie   mial   zrozumienia   dla   sztuki.

Gott is tot (Bog umarl) – wspolczesny czlowiek przestal odczuwac obecnosc 
Boga   w   swiecie   –   przeszedl   w   sfere   abstrakcji   I   zapomnienia.   Bog   jest 

jeszcze,   ale   tylko   jako   martwy.   Razem   z   Bogiem   zostala   usunieta 
metafizyczna podstawa wszelkich wartosci – są zawieszone w prozni. Nie 

ma   prawdy   ani   dobra   –   umarly   z   Bogiem.  Czlowiek   musi   na   nowo 
ustanowic wartosci, ale nie jest w stanie, bo jestesmy tworami chorej 

kultury   opartej   na   odwolaniu   do   Boga,   a   nie   mozemy   się   do   niego 
oodwolac,  bo  jego  już  nie  ma.  Przestalismy odczuwac sacrum,  ale  nie 

potrafimy bez niego zyc – stad bierze się nihilizm.

Nihilizm   –  udawanie,   ze   nic   się   nie   stale.   Zaprzeczene,   ze   istnieja 

jakiekolwiek problemy. To akceptacja pozorow, uznanie za wartosc tego, co 
jest bez-wartoscia. Skutkuje to latwym I przyjemnym zyciem pozbawionym 

napiecia. Nihilizm w tym rozumieniu jawi się jako wrogi zyciu, bo domaga 
się   wpasowania   w   obowiazujacy   system   norm   oparty   na   moralnosci 

niewolniczej.  Nihilizm   jest   wtedy,   gdy   “NAJWYZSZE   WARTOSCI   TRACA 

WARTOSCI”.   W   dziejach   są   2   nihilismy   –   1.   którego   symbolem   jest 

chrzescijanstwo I 2., który jest teraz, gdy formuly teologiczne traca moc.

Dla   moralnosci   panow   pierwotnym   jest   pojęcie   dobra   pojmowanego   jako 

wszystko, co wzmaga wole mocy jednostek – np. Dobry jest bol, bo można go 
znosic, zlo oznacza jedynie to, co wole mocy oslabia. 
Moralnosc niewolnicza bazuje na pierwotnym pojeciu zla – cierpienie, wysilek. 
Dobro   jest   tu   ulga   w   cierpieniu   (wazne   są   wspolczucie,   pokora).   Cecha 

charakterystyczna tej moralnposci jest RESENTYMENT, czyli zal do zycia, które 
nie   spelnia   oczekiwan.   Moralnosc   niewolnicza   pozwala   oszlachetnic   swoja 

slabosc I zemscic się na panach -  MORALNOSC CHRZESCIJANSKA.

Wola mocy  – nie ma istnienia bez woli mocy. To poczucie sily jednostek I 
panowania   nad   soba,   wytrwalosci   I   zwycieskiego   znoszenia   przeciwienstw. 

Wola mocy nie jest wola zycia. Poczucie woli mocy może osiagnac apogeum w 
chwili

 

swiadomej

 

smierci.

NADCZLOWIEK   –  istota obdarzona wielka moca.  Jednostka tworcza,  której 

kazda chwila zycia jest doskonala I pelna oraz warta ponownego przezywania. 
To osoba zyjaca poza zasadami obowiazujacymi reszte ludnosci, poza prawem. 

W historii ludzkosci nadczlowiek pojawial się kilkakrotnie – zawsze jako efekt 
przypadku   I   uosobienie   zla   dla   jego   wspoclzesnych   (Aleksander   Wielki, 

Fryderyk   II,   Napoleon)   –   aluzja   do   Hedla.   Nadczlowiek   to   ktos,   kto 
przezwycieza   siebie.   TWORCZE   ZADANIE   LUDZKOSCI   –   NIEUSTANNA 

HODOWLA

 

NADCZLOWIEKA.

PRZEWARTOSCIOWANIE WARTOSCI – nie ma zadnej prawdy o swiecie / jest co 
najwyzej rpawda o języku. Tkwimy w kregu metafor, a więc fakty nie istnieja – 

stykamy się jedynie z intepretacjami.

CYTATY:

•

czlowiek jest czymś, co pokonane być powinno

•

dopiero nadmiar sily jest dowodem sily

•

chrzescijanstwo pozbawilo nas zniwa kultury starozytnej

•

co jest sczzesciem? Uczucie, ze moc rosnie, ze przezwycieza się opor

•

dionizos przeciw ukrzyzowanemu!

•

Dokad niemcy siegaja – psuja kulture

•

co było najwiekszym zarzutem przeciw istnieniu? Bog...

•

altruizm jest egoizmem slabych

•

blad uczynil zwierze czlowiekiem

•

dziekuje niebu, ze we wszystkich instynktach pozostalem polakiem

•

kazda rozksoz pragnie wiecznoscio

•

miłość to apogeum nienawisci

ARTHUR SCHOPENHAUER

Artur Schopenhauer(1788-1860) urodził sie w Gdańsku 

Wizja świata

•

To, co widzimy w czasie i przestrzeni to tylko zjawiska, a nie rzeczy 

same   w   sobie   (rozróżnienie   Kantowskie);   to   świat   jedynie 
przedstawiony, wyobrażony (Maja).

•

Poza nim leży „druga strona” świata, a stanowi ją Wola, rozumiana 

jako wewnętrzna istota podmiotu poznającego. (Chcę każdą siłę w 

przyrodzie   pojmować   jako   wolę;   ....Albowiem   świat   jest 
samopoznaniem woli.)

•

Świat jest niekończącym się procesem  walki o byt, areną parcia 

ciemnych sił przyrody (popędy)

•

Świat z natury jest zły, ciemny. Zło jest pierwotną zasadą bytu.

Rozumienie bytu ludzkiego

•

Człowiek musi zadowolić się jedynie poznaniem negatywnym (tzn. 

wg mnie chyba tylko wiedzą o tym, co niepoznane).

•

Człowiekiem kieruje popęd, nie rozum, pchając go do zaspakajania 

pragnień, celów, ambicji.

•

Wieczne niespełnienie przysparza mu klęsk, upokorzeń, strachu, 

cierpienia.

•

Życie człowieka dodatkowo zdominowane jest przez lęk przed 

śmiercią, nieskutecznie tłumiony przez pociechę religijną

•

Ostatecznym celem człowieka jest nicość.

Recepta na ukojenie bólu istnienia

•

Dążenie   do   wyzbycia   się   pragnień,   rezygnacja   z   pożądań, 

spowolnienie pędu życiowego, swoista rezygnacja ze świata

•

nirwana (zerwanie więzi ze światem, kontemplacja, wewnętrzne 

skupienie, roztopienie się w boskości, absolucie – albo – niebycie
).   (buddyzm:   W   nauce   Buddy   całe   życie   jest   przeniknięte 

cierpieniem,   którego   źródłem   jest   „żądza   bytowania”;   aby 
zniweczyć cierpienie należy wejść na drogę medytacji i ascezy, 

która prowadzi do oświecenia i wygaśnięcia)

•

kontemplacja sztuki, wyrafinowane doznania estetyczne

•

oddanie się innym (współczucie, altruizm).

Skrajnie   pesymistyczna   filozofia   Schopenhauera   doczekała   się   swojej 

recepcji pod koniec XIX wieku i wydała pokolenie dekadentów.
JEAN PAUL SARTRE

Jean   Paul   Sartre (1905   –   1980   Paryż)  to   filozof  francuski.   Był   nie   tylko 
filozofem, ale i pisarzem, który traktował literaturę jako miejsce wykładu 

swojej   myśli   filozoficznej.   Swój   najsłynniejszy   traktat   z   1943Byt   i   nicość 
(L’etre et Néant) powtórzył w formie popularnej w pracy  Egzystencjalizm 

jest humanizmem (1946). W 1964 dostał literacką Nagrodę Nobla, której nie 
przyjął   (bo,   jak   stwierdził:  Pisarz   nie   powinien   dać   się   przekształcić   w 

instytucję).   Próbował   pogodzić   egzystencjalizm   z   marksizmem,   był 
aktywnym działaczem politycznym.
Poglądy pisarza i filozofa ujmują lapidarnie jego aforyzmy.

Egzystencja wyprzedza esencję.

Dla egzystencjalizmu kluczowe jest objaśnienie opozycji pojęć: 

egzystencja - 

esencja

.   Egzystencja   zatem   to   byt   materialny,   pierwotny.   Esencja   to 

egzystencja   obdarzona   samoświadomością,   byt   duchowy,   idea,   wreszcie 
Bóg.   Jest   to   byt   wtórny,   efekt   aktywności   bytu   świadomego.   Wg 

egzystencjalizmu istnienie wyprzedza istotę. Wynika z tego, że:

•

Człowieka nikt nie ustanowił

•

Nie   ma  żadnych   odgórnie   danych   własności   rzeczy, 

żadnego planu idei

•

Człowiek sam tworzy wartości i idee

•

Nie istnieje natura człowieka ani idea człowieka

•

Istnienie   kończy   się   śmiercią,   nicością,   końcem 

absolutnym

Człowiek jest samotną wyspą.

 Na temat kondycji człowieka egzystencjalista 

wypowiada się pesymistycznie.

•

Człowiek jest pozostawiony samemu sobie. (To rodzi 

w nim trwogę i pesymizm, poczucie obcości w świecie)

•

Jako   byt   świadomy   siebie   widzi   swoją   kruchość, 

zagrożenie, samotność

•

Nic go nie ogranicza, ale też ani nie wspiera, ani nie 

determinuje.

•

Jego   istnienie   jest   absurdalne,   przypadkowe, 

niecelowe,   nieuzasadnione   żadną   nadrzędną   prawdą, 

wartością, ideą.

Człowiek jest skazany na wolność.

•

Przekleństwo   wolności:   konieczność   dokonywania 

wyborów.

•

Człowiek jest wolny, dopóki jest świadomy

•

Człowiek nie musi zasługiwać na żadną nagrodę, życie 

wieczne. Jest wolny od zewn. determinanty, ale też wolny do 
podejmowania świadomych wyborów, kształtujących jego los

•

Wolność = odpowiedzialność za samego siebie

•

Odpowiedzialność   ta   świadczy   o   tym,   że 

egzystencjalizm   jest   humanizmem   (nawiązanie   do 
heraklejskiego doskonalenia siebie, duma z bycia człowiekiem).

Człowiek   jest   tylko   tym,   czym   się   uczyni.  

Świadomość   wyznacza 

człowiekowi   drogę   życia,   nakazuje   tworzenie   siebie,   zapewnia   sens 

istnienia, nasyca jego egzystencję esencją.
Filozofia Sartre'a miała duży wpływ na światopogląd polskiego pokolenia lat 

50. i 60. Pisarz był w Polsce dwukrotnie: w 1957 i 1962. Poczucie absurdu 

istnienia było oczywiste dla generacji żyjących w realnym socjalizmie. Sartre 

był   wyrazicielem   idei,   nauczycielem,   ale   i   obiektem   polemiki.   Jednak 
najistotniejsze   okazało   się   zaangażowanie   polityczne   Sartre'a   po   stronie 

komunizmu. Nie wypadało się do niego przyznawać.

KARL JASPERS

PSYCHOLOGIA ŚWIATOPOGLĄDÓW 

Centralnym zagadnieniem rozważań Jaspersa jest antynomia ludzkiego 
bytowania polegająca na rozszczepieniu podmiot-przedmiot. Jest to fenomen 

pierwotny, niewywodliwy z czegokolwiek innego. Cokolwiek poznaję, poznaję 
za pośrednictwem świadomości i o ile rzecz poznawania wchodzi w zakres 

świadomości, staje się przedmiotem, tzn. czymś, co powstaje w relacji do 
poznającego podmiotu, zakłada obecność podmiotu jako czegoś odrębnego. 

Podmiot jest również świadom siebie w takiej relacji. To tzw. zasada 
immanencji, wedle której, cokolwiek istnieje dla mnie, musi pojawić się w 

obszarze świadomości, a więc przyjąć formę przedmiotu. To, co poznać 
możemy w takim świadomym zakresie nie jest bytem samym w sobie. 

Transcendencja jest nieuchwytna naszemu poznaniu, byt jest niepoznawalny, 
byt jest rozdarty. Dla Jaspersa to rozszczepienie jest tożsame ze skończonością 

człowieka. We wszystkim swym działaniu, myśleniu, poznawaniu, odczuwaniu, 
wartościowaniu człowiek odnosi się zawsze – jako podmiot – do różnych od 

niego przedmiotów.

To doświadczenie ludzkiej skończoności obecne jest we wszystkich aktach 

działania człowieka. Działanie człowieka jest zawsze konkretnym działaniem, w 
konkretnej, różnej od wszystkich innych , a przez to „wycinkowej” sytuacji. 

Wszelkie działania pozostają też niezupełne – człowiek nigdy nie realizuje w 
pełni swoich celów, zawsze musi doświadczać rozziewu pomiędzy tym, do 

czego dąży, a tym, co w życiu udaje mu się faktycznie urzeczywistnić. Jest w 
tym jakiś tragizm – wewnętrzna antynomiczność. Każdorazowa próba realizacji 

jakiegoś celu, pociąga za sobą sprzeniewierzenie się innym celom, wartościom. 
A człowiek pragnie w świecie odnaleźć absolutny sens, dojść do pełnego 

poznania, zaznać szczęścia i spokoju.

W codziennym działaniu, człowiek jest skłonny uważać ową antynomiczność za 

możliwą do przezwyciężenia (np. przez tworzenie spójnej hierarchii wartości), 
o tyle w pewnych sytuacjach – tzw. sytuacjach granicznych, ukazuje ona swe 

prawdziwe oblicze, jako niezbywalna struktura wszelkiego bytowania 
ludzkiego.

Sytuacje graniczne to te, w których człowiek staje w obliczu swej skończonej 
kondycji, w których doświadcza zarówno rozszczepienia podmiotowo-

przedmiotowego, jaki i staje na jego granicach, uświadamiając sobie, iż w 
ramach tego rozszczepienia nie jest możliwe ostateczne rozwiązanie 

jakichkolwiek istotnych problemów. Sytuacje graniczne to:

1.     cierpienie

2.     walka
3.     śmierć

4.     doświadczenie przypadkowości
5.     doświadczenie winy

 

Nie wszyscy ludzie w danej sytuacji granicznej przeżywają to samo, tę samą 

abstrakcyjną treść. Każdorazowo przeżywana jest treść będąca własnością 
danej jednostki. Sytuacje graniczne są jako takie czymś nieznośnym (termin 

Jaspersa) dla życia. Dlatego w ich obliczu człowiek musi zawsze poszukiwać 
pewnej ostoi.

Światopogląd jest obrazem świata, jaki każdy z nas konstruuje na swój użytek. 
Składają się nań także postawy i wartości. Pozwala nam znaleźć odpowiedź na 

pytania co jest dobre, do czego warto dążyć, w imię czego żyć. Zaspokaja on 
ludzką potrzebę sensu i wartości. Światopoglądy są różne i dobrze. Istotne jest 

to jak się je przeżywa, jak się w obrębie ich funkcjonuje, a nie jaka jest ich 
treść. Przeżywać można światopogląd trojako:

1.

Jako próbę ucieczki przed sytuacją graniczną w pancerz światopoglądu. 
Tu światopogląd jest czymś ostatecznym, udziela odpowiedzi na 

wszelkie pytania. To jest przejaw nieautentyzmu.

2.

Na drodze mistyki, poprzez unicestwienie wszelkich sprzeczności w 

przeżyciu mistycznym, roztopieniu się we wszechogarniającej jedności 
absolutu. Jest to jednak jedynie stan chwilowy, czeka nas powrót do 

świata pełnego sprzeczności.

3.

jako rezygnację z trwałego oparcia na czymś, co skończone, nasze życie 

wtedy zyskuje właściwy mu wymiar egzystencjalno-kreatywny; Jaspers 

mówi tu o demonizmie – życiu idei; świadomości tego, że problemów 

granicznych, wszelkiego typu antynomii nie da się rozwiązać, ale 
jednocześnie nie unieważnianiu ich, przeciwnie – intensywnym ich 

przeżywaniu, wraz z wszelkimi konsekwencjami. To jest przejaw 
autentyzmu, a także źródło siły, bodziec do działania, by zmieniać 

stan faktyczny.

 

W sytuacji granicznej, która jest dla nas wstrząsem, ponieważ uderza w 
nasze istnienie, podważa je. Jeśli wkroczymy w nią z otwartymi oczyma, 

wyłania się potrzeba wycofania się z własnego, niepewnego bytu 
empirycznego i oparcia się na samym sobie. Doświadczenie sytuacji 

granicznej rozbudza w człowieku pewność samego siebie, ukazuje podstawę 
jego życia. w każdej sytuacji istnieje ostatecznie coś, co zależy od niego 

samego.

FILOZOFICZNA ORIENTACJA W ŚWIECIE 

Część pierwsza Filozofii, nazwana jest Filozoficzną orientacją w świecie, 
druga to Rozjaśnienie egzystencji. Rozjaśnienie egzystencji zapewnić może 

uprawianie filozofii, ale rozumianej nie jako doktryna czy teoria 
(światopogląd dogmatyczny!) lecz zajmowanie postawy, afirmowanie, 

ustanawianie wartości. W tym sensie filozofia jest nie tyle poznaniem, ile 
działaniem nieodłącznie powiązanym z refleksją. Prawda tutaj konstytuuje 

się przez subiektywne, jednostkowe zajmowanie postawy wobec 
rzeczywistości, wiążąc się nierozdzielnie z wartościowaniem. Dla każdej 

jednostki jest ona inna, zakorzeniona w jej niezastępowalnych aktach 
wyboru i doświadczeniach. Podmiotem poznania jest świadomość w ogóle, 

podmiotem filozofii egzystencja (Existenz). Nie sposób odpowiedzieć na 
pytanie czym jest egzystencja, jest dana obserwacji – oczywiście pośrednio, 

a więc przedmiotowo, immanentnie, co zawsze oznacza deformację (rola 
społeczna, zawód, biografia, cokolwiek ujęte być może w świadomości). To 

jakiś ruch najgłębszej identyfikacji człowieka z samym sobą. Egzystencja 
przekracza przecież rozdarcie na podmiot i przedmiot. Rozjaśnienie 

egzystencji to rezultat aktywności podmiotu wartościotwórczego, a ten 
zawsze wykracza poza świat i nigdy nie mieści się w całości w świecie 

zobiektywizowanym.

Jest sprawą każdej jednostki, by dokonała rewolucji w sposobie myślenia i 

wydobyła się spod władzy urojonych absolutów ideologicznych czy 
religijnych, by jak niewolnik z platońskiej jaskini wyszła na światło 

prawdziwej świadomości bytu.

Z tak rozumianym podmiotem powiązał Jaspers swą koncepcję 

doświadczenia transcendencji. Jednostka doświadcza obecności bytu 
absolutnego bezpośrednio – przez doświadczenie swej wolności. Najczęściej 

spotyka się w pismach Jaspersa formułę, że jednostka przez wolność zostaje 
sobie powierzona jako zadanie, by szukać siebie (swej egzystencji) i 

absolutu. To może w pierwszym wrażeniu paradoksalne, ale egzystencja 
dokonać się przecież może jedynie w świecie rzeczywistym. Na drodze bycia 

sobą, wolności, bezwarunkowego rozstrzygnięcia, komunikacji. To znaki 
rozjaśnienia, które apelują do naszych egzystencjalnych możliwości, do 

każdego z nas z osobna, pomagają wkroczyć na drogę egzystencjalnego 
urzeczywistnienia.

KOMUNIKACJA

Warunkiem egzystencji jest komunikacja z inną egzystencją. Prawdziwa 

komunikacja rozgrywa się oczywiście ponad bytami empirycznymi, nie może 
więc wkroczyć w horyzont poznawalności. W akcie komunikacji prawda 

jednego człowieka wywołuje prawdę drugiego i z nią się zderza. Proces 
komunikacji jest nazywany miłosną walką (liebender Kampf).

METAFIZYKA

Transcendencja utożsamiana jest przez Jaspersa z Bogiem, Bogiem ukrytym 

– nie może być przedmiotem poznania. Ale istnieje taki język, którym o 
transcendencji można mówić adekwatnie. To język szyfrów, a czytanie 

szyfrów to ośrodek metafizyki. Znaki szyfru są jakby na granicy świata 
obiektywnego. Szyfrem może być wszystko: krajobraz, mit, doktryna 

filozoficzna, sytuacja graniczna. Znaczącym może dla każdej jednostki co 
innego, dla każdej też znaczy indywidualnie.

WNIOSKI

Reasumując, zdaniem Jaspersa skończył się czas wielkich systemów 

filozoficznych, ludzie czują wyraźnie swe ograniczenie, ciężar zewnętrznych 
uwarunkowań i niepewność. Dzisiaj otwarte dla nas pozostają trzy tematy 

filozoficznego namysłu:

1.

granice nauki – nauka uzyskuje prawdę jedynie względną, nie udziela 

odpowiedzi na podstawowe pytania dotyczące życia i śmierci.

2.

ludzka osoba – ludzka egzystencja jest możliwością tego, czym może się 

stać; istnieje w komunikacji z innymi egzystencjami; doświadcza sytuacji 
granicznych, gdzie podejmować musi decyzje w warunkach sprzecznych 

racji, niepewności;

3.

to, co wykracza poza świat i człowieka – transcendencja, która odsłania 

nam się w szyfrach, w której jesteśmy zakorzenieni egzystencją.

 

Każda interpretacja rzeczywistości – brzmi przesłanie filozofii Jaspersa – musi 
zwrócić się ku indywiduum. Nie idźcie za mną, idźcie za sobą (...) Nikt nie może 

pomóc innemu w tym, co w życiu najistotniejsze.

MAX STIRNER

Filozofia Maxa Stirnera - indywidualistyczny anarchizm

Stirner Max (1806-1856), właściwie Kaspar Schmidt, niemiecki filozof 
inspirowany przez myśl G.W.F. Hegla i L. Feuerbacha. Twierdził, że człowiek 

powinien być przede wszystkim wolny. Do wolności ma dojść poprzez 
odrzucenie Boga, prawa i moralności, czyli tego, co wg Stirnera jest 

iluzorycznym wyobrażeniem wytworzonym przez społeczeństwo, które samo 
w sobie też jest fikcją. Społeczeństwo należy zastąpić związkiem egoistów 

robiących to, na co mają ochotę, przy czym każdy może korzystać z ludzi i 
rzeczy jak ze swej własności. Głównym dziełem Stirnera jest Jedyny i jego 

własność.

Max Stirner (1806-1856) stworzył koncepcję indywidualistycznego 

anarchizmu. Za fundamentalne założenie jego filozofii należy uznać wolność 
człowieka, rozumianą jako nie podleganie jakimkolwiek krępującym go 

abstrakcjom (państwo, prawo, społeczeństwo, Bóg itp.). Twierdził, że 
najważniejsza jest wolność jednostki i aby ją uzyskać, trzeba odrzucić wszelkie 

wartości (także moralne). Jednostka ma prawo do wszystkiego (nawet 
morderstwa), jeśli tylko sama sobie tego nie zabrania. Silny człowiek ma prawo 

działać. Jeśli coś zrobił – oznacza to, że miał rację i prawo do tego. Jeśli nie miał 
wystarczającej siły by podołać zadaniu i poniósł klęskę – nie miał ani racji, ani 

prawa do tego działania. Moralne kategorie zła i dobra Stirner traktuje jako 
nazwy i uzależnia je od porażki bądź powodzenia jednostki.

W teoriach Stirnera na plan pierwszy wybija się niemożność osiągnięcia 

kompromisu z żadnym z układów niepersonalnych, takich jak np. 
społeczeństwo czy państwo, gdyż - jego zdaniem - kompromis osiągnąć są w 

stanie tylko takie strony, których siły pozostają w równowadze. Pomiędzy 
państwem a jednostką nie istnieje żadna równowaga. Toteż dopóki np. 

państwo jest w stanie zastosować przymu wobec jednostki, by realizować 
własne cele, a ta nie posiada do swej dyspozycji środków, dzięki którym 

mogłaby bronić swoich własnych interesów, dopóty nie jest do przyjęcia żadna 
harmonia społeczna czy choćby porozumienie stron.

 „Prawdziwa wiedza osiąga swą doskonałość przez to, iż przestaje być wiedzą i 
ponownie staje się zwykłym ludzkim popędem - wolą” - obwieszcza Stirner. 

•

Należy być egoistą, czyli niczemu wartości nie przydawać, lecz szukać jej 

tylko w sobie samym.

•

 "Wolność może tylko istnieć jako całkowita wolność - częściowa 
wolność nie jest Wolnością".

Zaczyn filozofii człowieka wolnego, zbuntowanego przeciw rzeczywistości - 
światu zniewolenia i kompromisu, gdzie panuje połowiczność jako zgniłe 

źródło wszelkiego zła, a połowiczność stoi w sprzeczności z wolnością, która 
jest niepodzielna, i której części nikt nie może pozbawiać tegoż człowieka w 

imię wolności wszystkich albo w imię ogółu.

Stirner osłania człowieka przed zwodniczymi widmami, próbującymi go posiąść 

i odrzeć z tajemnicy, z jego jedyności. Jeśli wolność istnieć może tylko jako 
całkowita wolność, to człowiek nie może być w mocy żadnego powszechnika - 

Boga, Człowieka (jako takiego) czy Państwa; człowiek nie może zostać ujęty w 
kategorie racjonalne, bowiem jest istotą nieracjonalną - nie leży w mocy 

rozumu wiarygodny opis człowieka, obecnej w nim tajemnicy. Rzeczywisty 
człowiek nie jest kategorią na czyichś usługach, występującą jako realizacja 

jakichś obcych mu planów, np. boskich. Każdy człowiek jest jeden i jest 
niepowtarzalny. I ma być wolny. Co znaczy w ujęciu Stirnera bycie wolnym? To 

niczym nieograniczona możliwość wyrażania siebie, "wolność to swoboda 

wyrażania niepowtarzalności i jedyności konkretnej jednostki. Swoboda nie 
skrępowana żadnymi racjonalnymi nakazami. Stąd głównym jej wrogiem 

jest państwo, które dla subordynowania jednostki wykorzystuje przemoc i 
przemoc tę zwie prawem. 

Wolność dana, wolność narzucona nie jest dla Jedynego żadną wolnością, 
jest to bowiem wolność tego, który daje, np. państwa; moją wolnością jest 

wolność, po którą sam sięgnę, jeśli tak się stanie, mam do niej całkowite 
prawo. 

Ja Stirnera jako wartość największa staje ponad innymi wartościami, a to 
oznacza, że wszelkie nakazy i normy przestają go dotyczyć. Filozofia Stirnera 

nie uderza w konformizm, ale w poświęcanie Ja abstraktom. 

Czym jednak jest bunt? "Bierze się (...) z niezadowolenia ludzi z samych 

siebie; nie jest wezwaniem do boju, lecz powstaniem jednostek, jest 
rewoltą bez baczenia na ład, który się z niej rodzi. Celem rewolucji był nowy 

ład; bunt prowadzi do tego, by nie pozwolić dać sobą rządzić, by samemu 
się gospodarzyć, nie pokładając płonnych nadziei w żadnych instytucjach".

DAVID HUME

Zagadnieniem, od którego wyszedł Hume było założenie (najpierw za 

Lockiem), że istotnie cała dostępna człowiekowi informacja pochodzi z 
doświadczenia. Jednak cechą specyficzną tej informacji jest jej 

chaotyczność i zmienność. Dlatego świadoma wiedza powstaje w wyniku 
złożonych procesów przetwarzania informacji zmysłowej (impresji) w obrazy 

mentalne (idee). 

Nasz świadomy obraz świata jest kształtowany przez cztery rodzaje 

informacji – bezpośrednie impresje wywołane bodźcami (impresje 
zmysłowe), uświadomione odczucia zmysłowe (impresje reflektywne) oraz 

dwa rodzaje obrazów mentalnych: idee pamięci i idee wyobraźni.

Obrazy mentalne stanowią podstawowy "budulec" świadomej wiedzy: idee 

proste, których modyfikacje i połączenia dokonywane przez władze umysłu: 
pamięć i wyobraźnię tworzą złożony obraz świata w ludzkiej świadomości.

Hume podkreślał, że tworzenie świadomego obrazu świata zachodzi często 
pod wpływem nawyków oraz emocji, stąd jego koncepcja daje początek 

psychologii zachowań irracjonalnych.

Wartościowa jest tylko taka wiedza, która dotyczy logicznych relacji 

między ideami (np. matematyczna), lub zjawisk obserwowalnych 
empirycznie (przyrodniczych, historycznych). Wiedza, która nie dotyczy ani 

jednego ani drugiego jest iluzoryczna i zbędna.

Hume wskazuje na postrzeganie przez człowieka konkretnych zjawisk a nie 

uniwersalnych własności. Np. na podstawie znajomości przedmiotów, które 
postrzegamy jako gorące wytwarzamy w naszym umyśle pojęcie ciepłoty, 

którego uniwersalność jest jednak postulatem naszego umysłu a nie 
uniwersalną własnością rzeczy.

To co wiemy na temat dochodzących do nas bodźców, to tylko one same i 
ich następstwo czasowe. Jeśli np. bierzemy strzelbę i naciskamy cyngiel, to 

dochodzi do nas przez palec bodziec naciskania cyngla, a po chwili słyszymy 
huk i błysk wystrzału. Na tej podstawie tworzymy sobie ideę, że naciśnięcie 

cyngla spowodowało wystrzał.

Jako obserwator - dostrzegamy zjawisko, a następnie dysponując ideą 

pamięci danego zjawiska postrzegamy zjawisko inne, o którym 
domniemywamy, że jest skutkiem pierwszego. Jednak na raz 

obserwujemy tylko JEDNO zjawisko.

Zatem związku między przyczyną i skutkiem nie jesteśmy w stanie 

obserwować, gdyż znajdujemy się (jako obserwatorzy) tylko w jednym 
punkcie czasoprzestrzeni a związek przyczynowo - skutkowy ma charakter 

continuum łączącego kilka momentów czasowych.

Krytyka pojęcia siły. Pojęcie siły związane jest z pojęciem przyczynowości, 

bo siła to zdolność wywoływania skutków. Przeżycie woli jest takie samo u 
człowieka, który przy pomocy woli porusza swe członki jak u 

sparaliżowanego, który bez silny. Przeżywając akt woli nie możemy 
przewidzieć jego skutków. W doświadczeniu wewnętrznym znamy tylko 

następstwo faktów między przeżyciem wewnętrznym a zjawiskiem, nie 
znamy zaś mechanizmu wewnętrznego, który je łączy. Działanie woli na 

myśli jest tak samo dla nas niezrozumiałe, jak działanie woli na ciało lub 

ciała na ciało. Tylko jednorodność woli i myśli wytwarza złudzenie, że związek 

ich jest dla nas zrozumiały. Hume rozproszył to złudzenie.

Krytyka pojęcia substancji. Funkcja substancji polega na łączeniu faktów 

współczesnych. Hume rozszerzył krytykę pojęcia substancji na substancję 
duchową, krytyka ta wyjaśniała, że przyjmując istnienie substancji wykraczamy 

poza fakty, a czynimy to za pomocą wniosku, który nie jest uzasadniony ani 
przez analizę pojęć ani przez stwierdzone fakty, działa tu wyobraźnia i instynkt. 

Podstawa wniosku jest subiektywna.

Krytyka pojęcia przyczynowości. Stwierdził, iż nie poznajemy związku 

przyczynowego a priori. Nie poznajemy także empirycznie, bo jeśli mamy 
trzymać się ściśle doświadczenia to musimy wyrzec się związków 

przyczynowych i zadowalać się tylko stałych następstw. Nie ma takiego 
rozumowania, które upoważniałoby do przenoszenia dotychczasowego 

doświadczenia na przyszłość. Nie ma sprzeczności w przypuszczeniu, że choć 
pewne zdarzenie miało jakiś skutek to zdarzenie doń podobne mieć będzie 

skutek inny. Właściwa podstawa wniosku jest nieobiektywna lecz subiektywna 
i jest uczuciowa nie pojęciowa. Wnioskowanie jest tu aktem wiary nie wiedzy. 

Poszukiwanie wniosków przyczynowych jest instynktem, który nam dała 
natura. Dała nam ona instynkt nie dając zrozumienia. Wnioskujemy o rzeczach 

przyszłych bez znajomości podstaw naszych wniosków tak samo, jak możemy 
poruszać się nie znając muskułów.

FRANCOIS BACON

Bacon uważał, że wiedza musi być gromadzona celowo, systematycznie i 

metodycznie. Kładł ogromny nacisk na eksperyment naukowy, wywyższał 
wiedzę praktyczną nad wiedzę teoretyczną. Twierdził, że dany nam przez Boga 

pęd do wiedzy możemy pozytywnie spożytkować jedynie wtedy, gdy 
przyniesie on odpowiednie korzyści, które można wykorzystać do poprawy 

warunków życia człowieka. Cytując, uważał teoretyczną wiedzę, wiedzę samą 
dla siebie za „podobną sprzedajnej dziewce, której chodzi tylko o samo 

zaspokojenie, a nie o wydanie potomstwa”. 

Wracając jednak do meritum, teoria idoli (gr. eidolon, ‘widziadło’) Bacona 

odnosi się do czterech uprzedzeń, nierówności, które są przeszkodami na 
drodze do poznania (czyli odbicia zeczywistości w myśleniu). Są to: 

•

Idole jaskini – tu autor nawiązuje do Platońskiej alegorii jaskini – 

rozumie przez nie widziadła, które mącą właściwy obraz świata. 

•

Idole plemienne – czyli wspólne całej ludzkości, wynikające z ludzkiej 
natury. 

•

Idole rynku – wywołują je słowa, które przesłaniają rzeczy prawdziwe. 

•

Idole teatru – opierające się na tradycji filozoficznej, oznaczają 

przyjmowanie błędnych założeń wygłaszanych przez autorytety. 

Człowiek, aby móc posiąść prawdziwą wiedzę musi uwolnić się od owych idoli, 
złudzeń poznawczych. Bacon nie uznaje suchego zbierania faktów, 

porównywania. Jego zdaniem zdobyta wiedza musi być przetwarzana w coś 
nowego. 

 Teoria idoli jest jedną z najbardziej znanych teorii Bacona. Swą konstrukcją i 
przesłaniem bardzo przypomina gnostycką teorię siedmiu archontów, którzy 

oddzielają człowieka od Boga – czyli jedynej i prawdziwej wiedzy.

Bacontwierdził, że człowiek, dzięki rozwojowi nauki jest w stanie opanować 

przyrodę. Wiedza została przez niego podzielona według władz umysłu; 

wyróżnił wiedzę teoretyczną, która jest domeną rozumu. Obejmuje ona 

teologię a także nauki przyrodnicze i nauki o człowieku. Istnieje także 
wiedza historyczna, będąca domeną pamięci, która obejmuje dzieje religii, 

historię społeczną oraz historię naturalną. Poezja to domena wyobraźni.

Bacon stwierdził, że najlepsza drogą dochodzenia do wiedzy jest metoda 

indukcji eliminacyjnej, która ma wykrywać formy różnych rzeczy i zjawisk. 
Polega ona na wnioskowaniu od szczegółów do form złożonych, do ogółu. 

Wiedza ma charakter praktyczny, dużą rolę w ustalaniu faktów posiada 
eksperyment.

Filozof stworzył teorię idoli, której zadaniem miało być wykrycie oraz 
przeanalizowanie złudzeń umysłu, czyli czynników deformujących wiedzę 

ludzką. Złudzenia, które mogą być nabyte lub wrodzone, stoją na 
przeszkodzie w poznaniu, zaciemniają umysł nie pozwalając na jasny wgląd 

w rzeczywistość. Złudzenia są wynikiem ułomności naszego umysłu i 
właściwa metoda może te błędy wyeliminować.

BLAISE PASCAL

Człowiek jest tylko trzciną, najwątlejszą w przyrodzie; ale trzciną myślącą, 

Umieramy samotnie, Nos Kleopatry: gdyby był krótszy, całe oblicze ziemi 
wyglądałoby inaczej, Serce ma swoje racje, których nie zna rozum.

Pascal nazywa sercem wiedzę intuicyjną, a rozumem – wiedzę 
dedukcyjną. Na przykład geometria jest w dużej części nauką intuicyjną, a 

więc kieruje się Pascalowskim „sercem”.

Równie sławny jest tzw. zakład Pascala. Francuz śmiało snuje swe 

rozważania: Bóg jest albo Go nie ma. Tego nie wiemy na pewno. Lepiej jest 
jednak założyć, że Bóg istnieje i żyć moralnie – wtedy zdobędziemy nagrodę. 

Jeśli nie będziemy żyć moralnie, a Bóg jest – spotka nas kara. Natomiast w 
wypadku, gdyby Boga nie było, nic nie tracimy miłując bliźniego. 

Swoistym ideałem wiedzy była dla niego geometria, która jednak nie 
umożliwia poznania nieskończoności i nie jest też przydatna w rozstrzyganiu 

problemów z zakresu etyki i religii. Geometria umożliwia za to odkrycie 
faktów, ale nie ich zrozumienie, a to właśnie ono jest istotą poznania.

Człowiek jest bytem między Bogiem i przyrodą. Z racji tego, że jesteśmy 
duszą dążymy do Boga, ale ciało stoi nam na przeszkodzie, które dąży do 

przyrody i na przeszkodzie stoi dusza.Nie jesteśmy w stanie istnieć poza 
Bogiem - jest on warunkiem, którego nie możemy obejść. Pascal twierdził, 

że nie można mieć nadziei na lepsze jutro, chyba, że Bóg da nam łaskę 
wiary. Wtedy człowiek ma świadomość celu własnej egzystencji. Pascal 

uważa, że rozum popełnia błędy. Wiedza czysto racjonalna jest niemożliwa. 
Albo dogmatyzm albo sceptycyzm - dwa wyjścia

Człowiek był w jego ujęciu połączeniem opozycyjnych pierwiastków żyjąc 
w doczesnym, łatwym do zniszczenia ciele, ale jednocześnie posiadając 

duszę, która jako element nieskończoności czyni go istotą dalece ważniejszą 
od ślepych sił natury; to tutaj pojawiło się stwierdzenie będące kamieniem 

węgielnym współczesnej filozofii: „Cała godność [człowieka] leży tedy w 
myśli”. Owa „myśl” – zdolność do wykroczenia poza potrzeby zmysłów i 

ciała – była tym, co łączyło profanum doczesności z sacrum nieskończonego 
Boga.