Rola i znaczenie struktur poznawczych.  
Teoria osobowości Reykowskiego. 
 
I. OSOBOWOŚĆ 
Psychologia poznawcza to jeden z głównych nurtów teoretycznej psychologii współczesnej, 
kładący przede wszystkim nacisk na rolę procesów poznawczych (spostrzegania, myślenia, 
pamięci) i wytworzonych na ich podstawie wewnętrznych struktur (poznawczej reprezentacji 
ś

wiata) w regulacji zachowania się człowieka. Struktury poznawcze jest to więc istniejący w 

psychice człowieka zestaw kategorii i wymiarów, za pomocą których postrzega on i 
charakteryzuje otaczającą go rzeczywistość. Struktury te stały się w psychologii poznawczej 
głównym przedmiotem badań i to niezaleŜnie od dziedziny tych badań.  
Poruszając kwestię struktur poznawczych nie moŜemy pominąć zagadnienia osobowości, 
obydwa te terminy wiąŜą się bowiem ściśle ze sobą. Cechy osobowościowe nie są juŜ dzisiaj 
rozumiane jako potrzeby, ale częściej jako struktura poznawcza, róŜnego rodzaju wiedza. 
Analizując je wraz z sytuacją moŜna dokładniej zrozumieć relacje pomiędzy ludźmi i ich 
otoczeniem.  
Osobowość rozwija się w trakcie Ŝycia jednostki. Nie jest więc ukształtowana z chwilą 
narodzin dziecka. Istnieją jedynie wrodzone zadatki anatomiczno–fizjologiczne, wpływające 
na dalszy rozwój, ale nie określające go ściśle.  
Człowiek od urodzenia nawiązuje kontakty ze środowiskiem społecznym, co wpływa w 
decydujący sposób na kształtowanie się osobowości. Poznaje świat, rozwija swoje zdolności i 
zainteresowania, kształtuje potrzeby i postawy wchodząc ze środowiskiem w aktywny 
kontakt. Aktywność ta ma istotny i ukierunkowany wpływ na rozwój osobowości. Ściśle 
związana jest z tym procesem takŜe aktywność struktur poznawczych człowieka.  
 

Na zagadnienie osobowości człowieka są róŜne teorie. Jednoznaczne zdefiniowanie 

pojęcia osobowości jest więc bardzo trudne, Ŝeby nie powiedzieć niemoŜliwe.  
Właściwie kaŜdy psycholog przedstawia swoją własną teorię osobowości. Nie inaczej sprawa 
ma się w polskiej psychologii.  
Według Łukaszewskiego osobowość jest organizacją informacji, powstałą w wyniku uczenia 
się. MoŜna wyodrębnić cztery główne rodzaje informacji, których wzajemne relacje 
współtworzą osobowość: opisujące relacje podmiot-otoczenie; dotyczące własnej osoby; 
opisujące otoczenie; opisujące własne czynności podmiotu.  
Z kolei Szewczuk mówi iŜ osobowość jest społecznie ukształtowanym sposobem 
ś

wiadomego istnienia jednostki, na które składają się oparte na poznaniu rzeczywistości cele, 

działalność realizacyjna, ustosunkowania do innych ludzi i mechanizmy samoregulacyjne, 
zabarwione w swej dynamice temperamentalnymi właściwościami organizmu. 
Według Janusza Reykowskiego, wybitnego psychologa, profesora Uniwersytetu 
Warszawskiego, osobowość jest organizacją nadrzędnych schematów dynamicznych. 
Posiadają one wymiar neurofizjologiczny (czasowo-przestrzenny) i psychologiczny 
(funkcjonalny). Cechują się trwałością, ogólnością i zdolnością do integrowania schematów o 
niŜszym poziomie ogólności. Osobowość tworzy wizje przyszłych moŜliwych stanów 
rzeczywistości i stanów podmiotu, organizuje czynności dla realizacji wizji poŜądanych. Jest 
więc przesłanką podmiotowości człowieka, tj. jego roli jako „autora” podejmowanych przez 
siebie czynności i aktywnego twórcy zdarzeń. Osobowość nie jest organizacją raz na zawsze 
ustabilizowaną. W toku Ŝycia jednostki następują w niej zmiany.  
Właśnie ta teoria posłuŜy nam w tej pracy do rozwikłania problemu osobowości i struktur 
poznawczych człowieka.  
 

Psychologowie podkreślają znaczenie osobowości jako centralnego systemu regulacji 

czynności ludzkich. Tak rozumiana struktura osobowości obejmuje według Reykowskiego 
trzy elementy: motywację, obejmującą podstawowe potrzeby, wartości i cele Ŝyciowe 

wyznaczające kierunek działania człowieka; schematy czynnościowe, stanowiące system 
ustosunkowań czy sposobów zachowania wobec przedmiotów, sytuacji, osób lub samego 
siebie. i w końcu – schematy poznawcze, stanowiące system oczekiwań związanych ze 
sposobem spostrzegania świata i samego siebie. Osobowość nie stanowi sumy tych 
elementów. Jest to zintegrowany, dynamiczny i niezwykle złoŜony system, którego główna 
funkcja polega na regulacji czynności ludzkich.  
Motywacja 
Mechanizmem odpowiadającym za wybór działań jest motywacja, tj. system podstawowych 
potrzeb i wartości, które determinują kierunek dąŜeń człowieka. Człowiek posiada potrzeby, 
które charakteryzują się duŜą trwałością i duŜym zasięgiem oddziaływań (np. potrzeba 
osiągnięć). Potrzeby tego typu nazywamy potrzebami podstawowymi. Kształtują się one na 
podstawie popędów i stanowią pierwotne biologiczne mechanizmy regulacji. Stają się tymi 
wyznacznikami zachowań, które determinują kierunek i trwałość dąŜeń człowieka oraz 
organizują jego czynności wokół realizacji określonych celów.  
Schematy czynnościowe 
Tworzą one to, co określamy jako charakter człowieka.  
Schematy czynnościowe przejawiają się poprzez charakter czyli ogólny system ustosunkowań 
czy ogólne zasady postępowania. Kiedy mamy do czynienia z trwałym ustosunkowaniem 
podmiotu wobec wszystkich zjawisk, występującym poza własnym „Ja” i które określamy 
ogólnie jako przedmiot, wtedy mówimy o postawie. Postawą są więc zasady kierujące 
postępowaniem jednostki wobec róŜnych przedmiotów. Postawa stanowi pewnego rodzaju 
warunek wewnętrzny (dyspozycję) aktów ustosunkowania dzięki czemu charakteryzuje się 
ono względną stałością. Te ustosunkowania to system standardów, którymi jednostka kieruje 
się w działaniu. Przybierają one postać norm i reguł postępowania, a głównym źródłem ich 
powstawania są wymagania społeczne. Wymagania te sprawiają, Ŝe jednostka uczy się 
określonych ról społecznych.  
Niekiedy moŜe wystąpić niezgodność między postawami wyraŜanymi słownie, a postawami 
wyraŜanymi w działaniu. Przyczyny tego mogą być róŜne. Szerzej opiszę je w rozdziale dot. 
roli struktury „Ja”. 
Schematy poznawcze 
Człowiek przyswajając sobie wiadomości organizuje je w sensowną całość. W wyniku 
następującej stopniowo organizacji i integracji doświadczenia wytwarza się system ogólnych 
oczekiwań, czyli tzw. obraz świata. Obraz ten to swoista mapa umysłowa, dzięki której 
człowiek tworzy podstawowe oczekiwania dotyczące własnych działań, stosunków do 
przyrody itp.  
Do najbardziej zaawansowanych oczekiwań naleŜą poglądy i przekonania, a ich trwały 
system tworzy światopogląd. Obraz świata określający sposób spostrzegania i rozumienia 
zdarzeń wpływa na zachowanie człowieka, gdyŜ w zaleŜności od sposobu spostrzegania (jego 
interpretacji) rzeczywistości jednostka podejmuje odpowiednie działania. Zdarzenia, z 
którymi człowiek styka się w róŜnych sytuacjach Ŝyciowych, zostają włączone w juŜ 
istniejący system poglądów i przekonań, który wpływa na regulację zachowania się w 
określonej sytuacji. DuŜe znaczenie ma tu takŜe obraz samego siebie, będący systemem 
przekonań i ocen dotyczących „własnego ja”. Ten system wiedzy dotyczącej własnej osoby 
nazywamy strukturą „Ja”.  
II. Rola struktury „Ja” 
JuŜ w końcu trzeciego roku Ŝycia moŜna u dziecka dostrzec pierwsze objawy jego zdolności 
do poznawczego wyodrębniania siebie z otoczenia. MoŜna dostrzec wyłanianie się pojęcia 
„Ja”. Pojęcie to tworzy się jako rezultat gromadzenia informacji dotyczących samego siebie. 
Są to informacje o przebiegu i wynikach własnej aktywności, o stanach własnego organizmu, 
o procesach psychicznych zachodzących w jednostce (jej myśli, fantazje, uczucia, a takŜe 

odnoszące się do niej opinie innych ludzi). Informacje tego typu, ulegając przekształceniu i 
uogólnieniu tworzą system, który wyodrębnia się od innych systemów poznawczych 
funkcjonujących w umyśle.  
Dzięki temu wyodrębnieniu człowiek ma zdolność rozdzielania doświadczeń takich, które 
odnoszą się do niego i takich, które odnoszą się do obiektów świata zewnętrznego 
(rozróŜnianie snów, fantazji, myśli, marzeń od tego co rzeczywiste). Ale struktura „Ja” to nie 
tylko narzędzie orientacji. To zarazem podmiot działań, który porządkuje doświadczenia i 
inicjuje czynności. Innymi słowy powstająca struktura „Ja” jest nie tylko uporządkowanym 
magazynem informacji o samym sobie (tzw. samowiedzą), ale takŜe źródłem kryteriów ocen 
oraz dąŜeń podmiotowych (dąŜeń do realizacji stworzonych przez siebie wizji stanów 
poŜądanych – własnej osoby i świata). Porządkowanie doświadczeń i inicjowanie czynności 
przez strukturę „Ja” dokonuje się dzięki temu, Ŝe zawiera ona ukształtowane w trakcie 
rozwoju pewne trwałe przekonania dotyczące siebie – przekonania o tym kim jestem, 
stanowiące podstawę poczucia toŜsamości. Przekonania te tworzą się jako wynik 
spostrzegania, Ŝe jest się tą samą osobą w róŜnych sytuacjach i zdawania sobie sprawy z tego, 
Ŝ

e inni rozpoznają w nas tę samą osobę.  

 

Ustabilizowanie poczucia toŜsamości jest przesłanką do wytworzenia waŜnych 

mechanizmów regulacyjnych u człowieka. Powstaje dąŜenie do zgodności tego, co człowiek 
czuje, myśli i robi z tym, co odpowiada jego wyobraŜeniom o sobie samym. To, co niezgodne 
z tymi przekonaniami człowiek stara się wyeliminować ze świadomości i pola działania. Nie 
zawsze niestety się to udaje. Nieraz mogą pojawiać się treści niespójne z wyobraŜeniem o 
sobie samym. MoŜe to być na przykład uczucie lęku u osoby, która uwaŜa się za odwaŜną, 
bądź pojawiająca się pokusa dokonania czynu nieuczciwego u człowieka, który przypisuje 
sobie wysokie walory moralne. Ale i w samych wyobraŜeniach o sobie mogą istnieć 
niezgodności. Niespójność w sferze toŜsamości moŜe być źródłem powaŜnych zakłóceń w 
zachowaniu. Powodem takiej niespójności moŜe być fakt, Ŝe człowiek dąŜy do uzgodnienia 
obrazu swojego „Ja” z opiniami otoczenia zewnętrznego. W związku z tym moŜna śmiało 
mówić o istnieniu tzw. zewnętrznego i wewnętrznego „Ja”.  
W naszym postępowaniu kierujemy się tylko wewnętrznymi wyobraŜeniami o nas samych, 
bądź mamy na uwadze równieŜ opinie innych ludzi i postępujemy zgodnie z ich 
oczekiwaniami.  
Ta druga tendencja nazywana jest samonadzorowaniem lub obserwacyjną samokontrolą.  
Ustalanie własnej toŜsamości to aktywny proces, który dokonuje się pod wpływem 
czynników sytuacyjnych – społecznych oddziaływań uprzednio utrwalonych przekonań. Tak 
więc określenie samego siebie nie jest odczytywaniem jakiegoś raz na zawsze ustalonego 
zapisu, lecz jest konstruowaniem samego siebie w danej sytuacji według wewnętrznych lub 
zewnętrznych kryteriów. Człowiek dąŜy teŜ do tego, by przypisywać sobie cechy pozytywnie 
oceniane, bo jest to przesłanką pozytywnej samooceny, a więc i poczucia własnej wartości.  
Oba wymienione aspekty struktury „Ja” poczucie własnej wartości i poczucie własnej 
toŜsamości odgrywają istotną rolę jako czynniki nadające stabilność osobowości człowieka. 
Innymi słowy są one przesłankami samokontroli.  
Istota samokontroli polega na uporządkowaniu róŜnych sprzecznych dąŜeń i impulsów. Brak 
samokontroli to niemoŜność zapanowania nad impulsami i emocjami. Ludzie róŜnią się pod 
względem stopnia samokontroli. Osoby o wysokim stopniu samokotroli są zazwyczaj surowi, 
chłodni, zachowujący dystans, narzucający sobie ograniczenia i wyrzeczenia. Z kolei osoby o 
niskim stopniu samokontroli charakteryzują się zmiennością poglądów i postaw, 
podporządkowują się chwilowym zachciankom, wykazują brak tolerancji na zwłokę w 
zaspokajaniu potrzeb, niestabilność, brak spójności w zachowaniu.  
Oczywiście istnieją równieŜ osoby o średnim stopniu samokontroli.  
Nie kaŜdego człowieka da się jednak umieścić w danej grupie. MoŜna bowiem spotkać osoby 

o zmiennym stopniu samokontroli. U osób charakteryzujących się tzw. sztywną formą 
samokontroli spotyka się róŜnorodne przejawy napięcia – złe samopoczucie, wewnętrzny 
niepokój, skłonność do zapadania na choroby psychosomatyczne. U takich osób dochodzi 
czasem do nagłej utraty samokontroli. WyraŜa się to w formie gwałtownych wybuchów 
emocjonalnych, załamania, dezorganizacji czynności. 
III. Rola mechanizmów poznawczych 
Realizacja jakiejkolwiek działalności uzaleŜniona jest od warunków zewnętrznych i 
wewnętrznych – warunków w stosunku do działającej osoby. UzaleŜnienie to ma swoją stronę 
subiektywną; człowiek dokonuje oceny warunków i od rezultatów tej oceny zaleŜy jaką 
podejmie aktywność i jak ją będzie realizował. Ocena występuje w formie przekonań 
dotyczących wielu róŜnych aspektów, ale za najwaŜniejsze uznać moŜna:  
Przekonanie o umiejscowieniu kontroli 
Ludzie mają pewne uogólnione przekonania dotyczące kontroli nad „wzmocnieniami”. Są 
tacy, którzy przypisują główną rolę czynnikom zewnętrznym – przykładem moŜe być wiara w 
zabobony, fatalizm, niezachwiana wiara w potęŜne siły kierujące światem. Mówi się, Ŝe 
takich ludzi cechuje zewnętrzne umiejscowienie kontroli (ZUK).  
Z kolei inni wierzą w to, Ŝe wszystko, co się dzieje, zaleŜy w głównej mierze od nich samych. 
Takich ludzi cechuje wewnętrzne umiejscowienie kontroli (WUK).  
Między umiejscowieniem kontroli a zachowaniem istnieje związek. Np. udowodniono, Ŝe 
chorzy o WUK są bardziej nastawieni na poznanie swojej choroby, aniŜeli osoby o ZUK. Jest 
to przykład pewnego ogólniejszego zjawiska, a mianowicie silniejszych dąŜeń do zdobywania 
poznawczej kontroli nad sytuacją u osób naleŜących do kategorii WUK.Umiejscowienie 
kontroli moŜe zaleŜeć od sytuacji społecznej człowieka. W grupach społecznie 
upośledzonych, niŜszych warstwach ekonomicznych istnieje przewaga osób naleŜących do 
kategorii ZUK.   
Samoocena 
We wszystkich sytuacjach, co do których człowiek ma przekonanie, Ŝe zaleŜą od niego 
samego, na jego zachowanie zaczyna wywierać wpływ ocena własnych moŜliwości. Na ogół 
opinie na temat własnych moŜliwości zaleŜą od ustabilizowanego systemu przekonań o 
samym sobie. Jest to tzw. samoocena. 
Ocena samego siebie odbiega często od realnych moŜliwości jednostki. Zdarza się to 
szczególnie wtedy, kiedy jednostka znajduje się w nowej sytuacji i nie potrafi ocenić siebie 
prawidłowo.  
 Cechą charakterystyczną samooceny moŜe być skłonność do przeceniania, bądź 
niedoceniania własnych moŜliwości. ZaniŜona ocena samego siebie to stan, w którym 
człowiek przypisuje sobie niŜsze moŜliwości, nie docenia swoich zdolności. Główną 
konsekwencją takiej zaniŜonej samooceny bywa ograniczenie aktywności, w rezultacie czego 
jednostka faktycznie osiąga mniej, niŜby mogła.  
ZawyŜona samoocena polega na przypisywaniu sobie moŜliwości wyŜszych od 
rzeczywistych. Wskutek tego człowiek bezkrytycznie podejmuje się trudnych zadań. Nie 
zawsze ma to skutek negatywny. JeŜeli błąd nie był zbyt duŜy, napotkane trudności mogą 
wpłynąć na człowieka mobilizująco i w rezultacie osiąga on więcej, niŜ gdyby kierował się 
chłodną oceną swoich moŜliwości. JeŜeli błąd był zbyt duŜy, człowiek naraŜa się na zawód i 
frustrację. Chcąc się przed nimi bronić, próbuje za wszelką cenę pomniejszyć własną winę, 
zrzucając odpowiedzialność na innych. Ludzie mający zawyŜoną samoocenę nie są popularni 
w otoczeniu, uchodzą za ludzi zarozumiałych. Z kolei osoby o zaniŜonej samoocenie 
przejawiają niską odporność na stres.  
Najbardziej demobilizująco na działania jednostki wpływa samoocena wtedy, kiedy 
uwzględnimy górne granice swoich moŜliwości (poziom aspiracji koresponduje z poziomem 
osiągnięć). Inną cechą samooceny jest jej stałość. MoŜemy więc mówić o jednostkach o 

większej lub mniejszej chwiejności aspiracji. Źródłem chwiejności samooceny mogą być 
opinie innych ludzi. W zaleŜności od tego do jakiego stopnia nasze zachowanie jest zgodne z 
„ja” idealnym (tj. idealnym obrazem samego siebie) oraz przyjętymi wzorami zachowania, 
samoocena kształtuje się róŜnie. Kiedy „ja” idealne jest wygórowane wtedy nie jesteśmy w 
stanie zbliŜyć się do niego, co staje się źródłem oceny negatywnej. Z kolei zbyt zaniŜone „ja” 
powoduje, Ŝe jednostka pozbawiona jest ambicji i nie dąŜy do zmiany oraz doskonalenia się 
samej siebie, gdyŜ jest z siebie zadowolona. Stopień zgodności między „ja” idealnym, a „ja” 
realnym jest wskaźnikiem tzw. samoakceptacji. Wskaźnik ten jest tym wyŜszy, im większa 
istnieje zbieŜność między „ja” realnym, a „ja” idealnym. Stwierdzono, Ŝe osoby 
charakteryzujące się zbyt niskim lub zbyt wysokim poziomem samoakceptacji wykazują 
zaburzenia w zachowaniu.  
Ocena rzeczywistości 
Sytuacje w których człowiek Ŝyje, oceniane są przez niego jako przychylne lub 
nieprzychylne. Ta ocena zaleŜy w duŜej mierze od informacji pochodzących od człowieka, 
lecz na proces odbierania i interpretowania informacji znaczny wpływ wywierają równieŜ 
pewne właściwości umysłu.  
Optymizm i pesymizm  
Ludzie mogą wykazywać optymistyczne lub pesymistyczne nastawienie wobec świata, 
tworząc pewne ogólne wyobraŜenia o rzeczywistości jako im sprzyjającej lub niesprzyjającej. 
Takie nastawienie ulega rozmaitym wahaniom pod wpływem okoliczności Ŝyciowych, a 
nawet stanu fizycznego jednostki.Zmęczenie, czy choroba powodują nastawienie 
pesymistyczne. Optymizm słabnie teŜ z wiekiem, by na starość często przerodzić się w 
pesymizm.  
Kontakt z rzeczywistością  
Podstawą przekonań o moŜliwościach człowieka są dochodzące do niego informacje o 
rzeczywistości. Te informacje mogą być odczytane w róŜny sposób, w zaleŜności od 
umiejscowienia kontroli lub optymistycznej czy pesymistycznej oceny rzeczywistości. 
Nastawienia te mają wpływ na odbiór nadchodzących informacji ułatwiając dopływ jednym z 
nich, a utrudniając innym ale przede wszystkim od nich zaleŜy uzupełnianie luk 
informacyjnych. Ten proces faworyzowania i uzupełniania informacji moŜe doprowadzić do 
większych lub mniejszych zniekształceń obrazu rzeczywistości. Innymi słowy człowiek moŜe 
mieć lepszy lub gorszy kontakt z rzeczywistością. Jest to zjawisko, które zmnienia się w 
trakcie rozwoju, waha się w zaleŜności od sytuacji, moŜe być mniej lub bardziej stałą cechą 
człowieka. U małego dziecka kontakt z rzeczywistością jest ograniczony. Ma ono wiele 
nierealistycznych i nietrafnych wyobraŜeń o świecie, nie potrafi trafnie przewidywać 
wydarzeń, wykraczających poza jego najbliŜsze, konkretne doświadczenie.  
 
IV. Rola i znaczenie struktur poznawczych na przykładzie osobowości twórcy 
Badania Kalifornijskiego Instytutu Badań i Pomiaru Osobowości wykazały, Ŝe osoby twórcze 
charakteryzują się tzw. silnym ego. W toku rozwoju jednostki waŜną rolę regulatora 
zachowań zaczynają odgrywać względnie stałe struktury poznawcze, dotyczące własnej 
osoby (struktura „Ja”) oraz innych obiektów, idei, osób. Struktury te odpowiadają za 
integrację róŜnych motywów i emocji jednostki oraz za adaptację zachowań jednostki do 
wymogów świata zewnętrznego.  
Poziom funkcjonowania struktur „Ja” i „Nie–Ja” objawia się w efektywności i skuteczności 
poczynań jednostki, to znaczy umiejętności pokonywania przeszkód, zgodności wyników z 
zamierzeniami jednostki, skuteczności rozwiązywania konfliktów wewnętrznych, 
umiejętności gratyfikacji motywów przy zachowaniu integralności osobowości.  
Obie struktury poznawcze bywają nazywane przez psychologów „ego”.  
Fakty świadczące o wysokim ego u twórczych osobowości to: elastyczność intelektualna, 

trzeźwość umysłu, zdolność do samodzielnej realizacji celów, samoakceptacja, umiejętność 
współŜycia społecznego, zdolność do osiągania wysokich pozycji w społeczeństwie, dąŜenie 
do dominacji. Twórcy odznaczają się takŜe wyŜszą niŜ normalnie inteligencją.  
Model osobowościowego mechanizmu twórczości  
1. Struktury poznawcze cechujące osobowość twórcy są maksymalnie otwarte na bodźce 
zewnętrzne i wewnętrzne, to znaczy na sygnały dochodzące ze świata zewnętrznego oraz 
sygnały własnych stanów i procesów psychicznych. Otwartość na bodźce oznacza, Ŝe istnieje 
duŜa na nie wraŜliwość i Ŝe są one postrzegane bez zniekształceń.  
2. Wielka róŜnorodność docierających bodźców, niekiedy sprzecznych i wielość 
uświadamianych konfliktów wymagają takiej organizacji struktur poznawczych, która nie 
narusza integracji osobowości oraz umoŜliwia adaptację jednostki do środowiska. Dlatego 
szczególnie waŜną rolę w funkcjonowaniu osobowości twórcy odgrywa silne ego.  
Tak więc u osób twórczych struktury poznawcze, w tym bardzo waŜna struktura „Ja” 
warunkują otwartość na bodźce oraz ciągłą efektywność reorganizacji osobowości.  
U osób tzw. efektywnych Ŝyciowo integracja osobowości i dobrze zorganizowane stosunki ze 
ś

wiatem osiągane są dzięki względnie trwałym strukturom poznawczym. Represjonują one 

pewną klasę niezgodnych doświadczeń lub gromadzą je w mniej czy bardziej zniekształconej 
formie. UŜywając pojęć Piageta powiedzieć moŜna, Ŝe u ludzi efektywnych szczególnie 
dobrze rozwinięte są mechanizmy asymilacji a u ludzi twórczych – zarazem asymilacji i 
akomodacji. Ci pierwsi rzadko mają momenty zwątpień i rzadko przeŜywają silne wzruszenia. 
Mają dobrze wyuczone schematy postępowania, ale przez to nie osiągają takiego bogactwa 
myśli, emocji, pragnień jak twórcy.  
3. DuŜa otwartość na bodźce powodować moŜe czasową lub częściową dezorganizację. Jej 
objawem jest wyŜszy niŜ w normalnej populacji poziom zaburzeń psychicznych. Nie wiąŜą 
się one jednak z patologiczną strukturą osobowości i nie są tak silne jak u chorych 
psychicznie. Stąd tak często spotykane u twórców objawy przygnębienia bądź duŜej 
wraŜliwości emocjonalnej.  
4. Charakteryzowane struktury poznawcze cechują się względną niestabilnością i duŜą 
złoŜonością. Jednocześnie przy napotykaniu nowych doświadczeń, umoŜliwiają ich 
asymilację i same reorganizują się. Zapewniają w ten sposób duŜą skuteczność i efektywność 
działań.  
5. Badania dowodzą, Ŝe ludzie mają tendencję do unikania doświadczeń nieznanych i do 
preferowania doświadczeń raczej znanych i odpowiadających ich oczekiwaniom. Jednak im 
bardziej złoŜone i elastyczne są struktury poznawcze, tym większa istnieje tolerancja na to co 
nowe i nieznane.  
6. W procesie twórczym waŜną rolę odgrywa wysoka samoocena. Szereg danych świadczy o 
tym, Ŝe twórców cechuje wysoki, ale jednocześnie realistyczny poziom samooceny i 
samoakceptacji. Twórcy są więc ufni w siebie i w ostateczny rezultat swoich przedsięwzięć. 
Jednostka – jak mówi metaforycznie Barron – odwaŜa sią opuścić stare i tworzyć nowe: nową 
rzeczywistoś- bądź nowy jej obraz, nowe „ja”. Bogaty i róŜnorodny zasób doświadczeń i 
specyficzny sposób ich utrwalania w strukturach poznawczych, róŜnorodność i zmienność 
zachowań, a takŜe szybka ich reorganizacja w nowych sytuacjach, wysoka samoocena i 
preferowanie nowych rozwiązań to podstawowe cechy osobowości twórczej i jej 
funkcjonowania.  
 
Literatura:  
1. J. Reykowski „Osobowość a społeczne zachowanie się ludzi” KiW, Warszawa 1980 
2. T. Tomaszewski „Psychologia ogólna” t. II PWN, Warszawa 1992 
3. W. Szewczuk „Psychologia”; Warszawa 1966 
4. Internet