Henryk Sienkiewicz

Latarnik

Opowiadanie to osnute jest na wypadku rzeczywistym, o którym w swoim czasie pisa
 J. 

Horain w jednej ze swoich korespondencyj z Ameryki.

Pewnego razu zdarzyo si,  e latarnik w Aspinwall, niedaleko Panamy, przepad bez 

wieci. Poniewa stao si to wród burzy, przypuszczano, e nieszczliwy musia podej  

nad sam brzeg skalistej wysepki, na której stoi latarnia, i zosta spukany przez bawan. 

Przypuszczenie to byo tym prawdopodobniejsze, e na drugi dzie nie znaleziono jego 

ódki stojcej w skalistym wrbie. Zawakowao tedy miejsce latarnika, które trzeba byo 

jak najprdzej obsadzi , poniewa latarnia niemae ma znaczenie tak dla ruchu 

miejscowego, jak i dla okrtów idcych z New Yorku do Panamy. Zatoka Moskitów 

obfituje w piaszczyste awice i zaspy, midzy którymi droga nawet w dzie jest trudna, w 

nocy za, zwaszcza wród mgie podnoszcych si czsto na tych ogrzewanych 

podzwrotnikowym socem wodach prawie niepodobna. Jedynym wówczas 

przewodnikiem dla licznych statków bywa wiato latarni. Kopot wynalezienia nowego 

latarnika spad na konsula Stanów Zjednoczonych, rezydujcego w Panamie, a by to 

kopot niemay, raz z tego powodu, e nastpc trzeba byo znale  koniecznie w cigu 

dwunastu godzin; po wtóre, nastpca musia by  nadzwyczaj sumiennym czowiekiem, nie 

mona wic byo przyjmowa  byle kogo; na koniec w ogóle kandydatów na posad 

brako.  ycie na wiey jest nadzwyczaj trudne i bynajmniej nie umiecha si 

rozpróniaczonym i lubicym swobodn wóczg ludziom Poudnia. Latarnik jest niemal 

winiem. Z wyjtkiem niedzieli nie moe on wcale opuszcza  swej skalistej wysepki. 

ód z Aspinwall przywozi mu raz na dzie zapasy ywnoci i wie wod, po czym 

przywocy oddalaj si natychmiast, na caej za wysepce, majcej morg rozlegoci, nie 

ma nikogo. Latarnik mieszka w latarni, utrzymuje j w porzdku; w dzie daje znaki 

wywieszaniem rónokolorowych flag wedle wskazówek barometru, w wieczór za zapala 

wiato. Nie byaby to wielka robota, gdyby nie to, e chcc si dosta  z dou do ognisk 

na szczyt wiey, trzeba przej  przeszo czterysta schodów krtych i nader wysokich, 

latarnik za musi odbywa  t podró czasem i kilka razy dziennie. W ogóle jest to ycie 

klasztorne, a nawet wicej ni klasztorne, bo pustelnicze. Nic te dziwnego, e Mr. Izaak 

Falconbridge by w niemaym kopocie, gdzie znajdzie staego nastpc po nieboszczyku, 

i   atwo zrozumie jego rado, gdy najniespodzianiej nast pca zg osi  si  jeszcze tego 

samego dnia. By  to cz owiek ju stary, lat siedmiudziesit albo i wi cej, ale czerstwy, 

wyprostowany, majcy ruchy i postaw   o nierza. W osy mia  zupe nie bia e, p e 

spalon, jak u Kreolów, ale sdzc z niebieskich oczu, nie nalea  do ludzi Po udnia. 

Twarz jego by a przygn biona i smutna, ale uczciwa. Na pierwszy rzut oka podoba  si  

Falconbridge'owi. Pozosta o go tylko wyegzaminowa, wskutek czego wywiza a si  

nast pujca rozmowa:

— Skd jestecie?

— Jestem Polak.

— Cocie robili dotd?

— Tu a em si .

— Latarnik powinien lubi siedzie na miejscu.

— Potrzebuj  odpoczynku.

— Czy s uylicie kiedy? Czy macie wiadectwa uczciwej s uby rzdowej?

Stary cz owiek wycign  z zanadrza sp owia y jedwabny szmat, podobny do strz pu 

starej chorgwi. Rozwin  go i rzek :

— Oto s wiadectwa. Ten krzy dosta em w roku trzydziestym. Ten drugi jest hiszpaski 

z wojny karlistowskiej; trzeci to legia francuska; czwarty otrzyma em na W grzech. 

Potem bi em si  w Stanach przeciw po udniowcom, ale tam nie daj krzyów — wi c oto 

papier.

Falconbridge wzi  papier i zacz  czyta.

— Hm! Skawiski? To jest wasze nazwisko?… Hm!… Dwie chorgwie zdobyte 

w asnor cznie w ataku na bagnety… Bylicie walecznym o nierzem!

— Potrafi  by i sumiennym latarnikiem.

— Trzeba tam co dzie wchodzi po kilka razy na wie . Czy nogi macie zdrowe?

— Przeszed em piechot „pleny”.

— All right! Czy jestecie obeznani ze s ub morsk?

— Trzy lata s uy em na wielorybniku.

— Próbowalicie rónych zawodów?

— Nie zazna em tylko spokojnoci.

— Dlaczego?

Stary cz owiek ruszy  ramionami.

— Taki los…

— Wszelako na latarnika wydajecie mi si  za starzy.

— Sir — ozwa  si  nagle kandydat wzruszonym g osem. — Jestem bardzo znuony i 

sko atany. Duo, widzicie, przeszed em. Miejsce to jest jedno z takich, jakie najgor cej 

pragn  otrzyma. Jestem stary, potrzebuj  spokoju! Potrzebuj  sobie powiedzie: tu ju 

b dziesz siedzia , to jest twój port. Ach, Sir! To od was tylko zaley. Drugi raz si  moe 

taka posada nie zdarzy. Co za szcz cie, e by em w Panamie… B agam was… Jak mi 

Bóg mi y, jestem jak statek, który jeli nie wejdzie do portu, to zatonie… Jeli chcecie 

uszcz liwi cz owieka starego… Przysi gam,  e jestem uczciwy, ale… Do mam ju 

tego tu actwa…
Niebieskie oczy starca wyraa y tak gorc prob ,  e Falconbridge, który mia  dobre, 

proste serce, czu  si  wzruszony.

— Well! — rzek . — Przyjmuj  was. Jestecie latarnikiem.

Twarz starego zajania a niewypowiedzian radoci.

— Dzi kuj .

— Czy moecie dzi jecha na wie ?

— Tak jest.

— Zatem good bye!… Jeszcze s owo: za kade uchybienie w s ubie dostaniecie dymisj .

— All right!

Tego samego jeszcze wieczora, gdy s oce stoczy o si  na drug stron  mi dzymorza, a 

po dniu promiennym nastpi a noc bez zmierzchu, nowy latarnik widocznie by  ju na 

miejscu, bo latarnia rzuci a jak zwykle na wody swoje snopy jaskrawego wiat a. Noc by a 

zupe nie spokojna, cicha, prawdziwie podzwrotnikowa, przesycona jasn mg , tworzc 

ko o ksi yca wielki, zabarwiony t czowo krg o mi kkich, nieuj tych brzegach. Morze 

tylko burzy o si , poniewa przyp yw wzbiera . Skawiski sta  na balkonie, tu ko o 

olbrzymich ognisk, podobny z do u do ma ego, czarnego punkciku. Próbowa  zebra myl 

i obj swe nowe po oenie. Ale myl jego by a nadto pod naciskiem, by mog a snu si  

prawid owo. Czu  on co takiego, co czuje szczuty zwierz, gdy wreszcie schroni si  przed 

pogoni na jakiej niedost pnej skale lub w pieczarze. Nadszed  nareszcie dla niego czas 

spokoju. Poczucie bezpieczestwa nape ni o jak niewys owion rozkosz jego dusz . 

Oto móg  na tej skale po prostu urga dawnemu tu actwu, dawnym nieszcz ciom i 

niepowodzeniom. By  on naprawd  jak okr t, któremu burza  ama a maszty, rwa a liny, 

agle, którym rzuca a od chmur na dno morza, w który bi a fal, plu a pian — a który 

jednak zawin  do portu. Obrazy tej burzy przesuwa y si  teraz szybko w jego myli w 

przeciwstawieniu do cichej przysz oci, jaka mia a si  rozpocz. Cz  swych dziwnych 

kolei opowiada  sam Falconbridge'owi, nie wspomnia  jednak o tysicznych innych 

przygodach. Mia  on nieszcz cie, e ilekro rozbi  gdzie namiot i roznieci  ognisko, by 

si  osiedli stale, jaki wiatr wyrywa  ko ki namiotu, rozwiewa  ognisko, a jego samego 

niós  na stracenie. Spogldajc teraz z wieowego balkonu na owiecone fale, wspomina  

o wszystkim, co przeszed . Oto bi  si  w czterech cz ciach  wiata — i na tu aczce 

próbowa  wszystkich niemal zawodów. Pracowity i uczciwy, nieraz dorabia  si  grosza i 

zawsze traci  go wbrew wszelkim przewidywaniom i najwi kszej ostronoci. By  

kopaczem z ota w Australii, poszukiwaczem diamentów w Afryce, strzelcem rzdowym w 

Indiach Wschodnich. Gdy w swoim czasie za oy  w Kalifornii farm , zgubi a go susza; 

próbowa  handlu z dzikimi plemionami zamieszkujcymi wn trze Brazylii: tratwa jego 

rozbi a si  na Amazonce, on sam za bezbronny i prawie nagi tu a  si  w lasach przez 

kilka tygodni, ywic si  dzikim owocem, naraony co chwila na mier w paszczy 

drapienych zwierzt. Za oy  warsztat kowalski w Helenie, w Arkansas, i — spali  si  w 

wielkim poarze ca ego miasta. Nast pnie w Górach Skalistych dosta  si  w r ce Indian i 

cudem tylko zosta  wybawiony przez kanadyjskich strzelców. S uy  jako majtek na statku 

kursujcym mi dzy Bahi i Bordeaux, potem jako harpunnik na wielorybniku: oba statki 

rozbi y si . Mia  fabryk  cygar w Hawanie — zosta  okradziony przez wspólnika w 

chwili, gdy sam lea  chory na „vomito”. Wreszcie przyby  do Aspinwall — i tu mia  by 

kres jego niepowodze. Có go bowiem mog o docign jeszcze na tej skalistej wysepce? 

Ani woda, ani ogie, ani ludzie. Zreszt od ludzi Skawiski niewiele dozna   z ego. 

Cz ciej spotyka  dobrych ni z ych.

Zdawa o si  natomiast, e przeladuj go wszystkie cztery ywio y. Ci, co go znali, 

mówili,  e nie ma szcz cia, i tym objaniali wszystko. On sam wreszcie sta  si  troch  

maniakiem. Wierzy ,  e jaka pot na a mciwa r ka  ciga go wsz dzie, po wszystkich 

ldach i wodach. Nie lubi  jednak o tym mówi; czasem tylko, gdy go pytano, czyja to 

mia a by  r ka, ukazywa  tajemniczo na Gwiazd  Polarn i odpowiada ,  e to idzie 

stamtd… Rzeczywicie, niepowodzenia jego by y tak sta e, e a dziwne, i  atwo mog y 

zabi gwód w g owie, zw aszcza  temu, kto ich doznawa . Zreszt mia  cierpliwo 

Indianina i wielk spokojn si  oporu, jaka p ynie z prawoci serca. W swoim czasie na 

W grzech dosta  kilkanacie pchni  bagnetem, bo nie chcia  chwyci za strzemi , które 

mu ukazywano jako rodek ratunku, i krzycze:  pardon. Tak samo nie poddawa  si  i 

nieszcz ciu. Laz  pod gór  tak pracowicie, jak mrówka. Zepchni ty sto razy, rozpoczyna  

spokojnie swoj podró po raz setny pierwszy. By  to w swoim rodzaju szczególniejszy 

dziwak. Stary ten o nierz, opalony Bóg wie w jakich ogniach, zahartowany w biedach, 

bity i kuty, mia  serce dziecka. W czasie epidemii na Kubie zapad  na ni dlatego, e 
odda  chorym wszystk swoj chinin , której mia  znaczny zapas, nie zostawiwszy sobie 

ani grama.

By o w nim jeszcze i to dziwnego,  e po tylu zawodach zawsze by  pe en ufnoci i nie 

traci  nadziei, e jeszcze wszystko b dzie dobrze. W zimie oywia  si  zawsze i 

przepowiada  jakie wielkie wypadki. Czeka  ich niecierpliwie i myl o nich y  lata 

ca e… Ale zimy mija y jedne za drugimi i Skawiski doczeka  si  tylko tego, e ubieli y 

mu g ow . Wreszcie zestarza  si  — pocz  traci energi . Cierpliwo jego poczyna a by 

coraz podobniejsza do rezygnacji. Dawny spokój zmieni  si  w sk onno do roztkliwiania 

si  i ten hartowny o nierz j  przeradza si  w beks  gotowego za zawi si  z lada 

powodu. Prócz tego od czasu do czasu t uk a go najstraszliwsza nostalgia, któr 

podnieca a lada okoliczno: widok jaskó ek, szarych ptaków podobnych do wróbli, niegi 

na górach lub zas yszana jaka nuta, podobna do s yszanej niegdy… Na koniec 

opanowa a go tylko jedna myl: myl spoczynku. Ow adn a ona starcem zupe nie i 

wch on a w siebie wszelkie inne pragnienia i nadzieje. Wieczny tu acz nie móg  ju sobie 

wymarzy nic bardziej upragnionego, nic droszego nad jaki spokojny kt, w którym by 

móg  odpocz i czeka cicho kresu. Moe w anie dlatego, e szczególne jakie 

dziwactwo losu rzuca o nim po wszystkich morzach i krajach tak, e prawie nie móg  tchu 

z apa, wyobraa  sobie, e najwi kszym ludzkim szcz ciem jest — tylko nie tu a si . 

Co prawda, to i nalea o mu si  takie skromne szcz cie, ale tak ju by  zwyczajny 

zawodów,  e myla  o tym, jak w ogóle ludzie marz o czym niedocignionym. 

Spodziewa si  nie mia . Tymczasem niespodzianie w cigu dwunastu godzin dosta  

posad  jakby wybran dla siebie ze wszystkich na wiecie. Nic te dziwnego, e gdy 

wieczorem zapali  swoj latarni , by  jakby odurzony, e pyta  sam siebie, czy to prawda, 

i nie mia  odpowiedzie: tak. A tymczasem rzeczywisto przemawia a do niego 

nieprzepartymi dowodami; wi c godziny jedna za drug sp ywa y mu na balkonie. 

Patrzy , nasyca  si , przekonywa . Mog oby si  zdawa, e pierwszy raz w yciu widzia  

morze, bo pó noc wybi a ju na aspinwallskich zegarach, a on jeszcze nie opuszcza  swojej 

powietrznej wyyny — i patrzy . W dole pod jego stopami gra o morze. Soczewka latarni 

rzuca a w ciemno olbrzymi ostrokrg  wiat a, poza którym oko starca gin o w dali 

czarnej zupe nie, tajemniczej i strasznej. Ale dal owa zdawa a si  biegn ku wiat u. 

D ugie wiorstowe fale wytacza y si  z ciemnoci i ryczc sz y a do stóp wysepki, a 

wówczas wida by o spienione ich grzbiety, po yskujce róowo w wietle latarni. 

Przyp yw wzmaga  si  coraz bardziej i zalewa  piaszczyste  awice. Tajemnicza mowa 

oceanu dochodzi a z pe ni coraz pot niej i g oniej, podobna czasem do huku armat, to 

do szumu olbrzymich lasów, to do dalekiego, zmconego gwaru g osów ludzkich. 

Chwilami cich o. Potem o uszy starca odbija o si  kilka wielkich westchnie, potem jakie 
kania — i znów grone wybuchy. Wreszcie wiatr zwia  mg , ale nap dzi  czarnych, 

poszarpanych chmur, które przys ania y ksi yc. Z zachodu poczyna o d coraz mocniej. 

Ba wany skaka y z wciek oci na urwisko latarni, oblizujc ju pian i podmurowanie. 

W dali pomrukiwa a burza. Na ciemnej, wzburzonej przestrzeni zab ys o kilka zielonych 

latarek,  pouwieszanych do masztów okr towych. Zielone owe punkciki to wznosi y si  

wysoko, to zapada y w dó , to chwia y si  na prawo i na lewo. Skawiski zeszed  do swej 

izby. Burza pocz a wy. Tam, na dworze, ludzie na owych okr tach walczyli z noc, z 

ciemnoci, z fal; w izbie za spokojnie by o i cicho. Nawet odg osy burzy s abo 

przedziera y si  przez grube mury i tylko miarowe tik–tak! zegara ko ysa o utrudzonego 

starca jakby do snu.

II

Zacz y p yn godziny, dnie i tygodnie… Majtkowie twierdz,  e czasem, gdy morze 

bardzo jest rozhukane, wo a co na nich wród nocy i ciemnoci po nazwisku. Jeeli 

nieskoczono morska moe tak wo a, to by moe, e gdy si  cz owiek zestarzeje, wo a 

take na niego i inna nieskoczono, jeszcze ciemniejsza i bardziej tajemnicza, a im jest 

bardziej zm czony yciem, tym milsze s mu te nawo ywania. Ale, by ich s ucha, trzeba 

ciszy. Prócz tego staro lubi si  odosabnia, jakby w przeczuciu grobu. Latarnia by a ju 

dla Skawiskiego takim pó grobem. Nic jednostajniejszego, jak podobne ycie na wiey. 

M odzi ludzie, jeli si  na nie godz, to po pewnym czasie opuszczaj s ub . Latarnik te 

bywa zazwyczaj cz ekiem niem odym, pos pnym i zamkni tym w sobie. Gdy wypadkiem 

porzuci swoj latarni  i dostanie si  mi dzy ludzi, chodzi wród nich jak cz owiek 

zbudzony z g bokiego snu. Na wiey brak wszelkich drobnych wrae, które w zwyk ym 

yciu ucz stosowa wszystko do siebie. Wszystko, z czym styka si  latarnik, jest 

olbrzymie i pozbawione zwartych, okrelonych kszta tów. Niebo — to jeden ogó , woda 

— to drugi, a wród tych nieskoczonoci samotna dusza ludzka! Jest to ycie, w którym 

myl jest raczej cig ym zadumaniem si , a z tego zadumania nie budzi latarnika nic, 

nawet jego zaj cia. Dzie do dnia staje si  podobny jak dwa paciorki w róacu i chyba 

zmiany pogody stanowi jedyn rozmaito. Skawiski jednak czu  si  tak szcz liwym, 

jak nigdy w yciu nie by . Wstawa   witaniem, bra  posi ek, czyci  soczewki latarni, a 

potem, siad szy na balkonie, wpatrywa  si  w dal morsk i oczy jego nie mog y si  nigdy 

nasyci obrazami, które przed sob widzia . Zwykle na olbrzymim turkusowym tle wida 

by o stada wyd tych  agli,  wieccych w promieniach s oca tak mocno, e a oczy 

mruy y si  pod nadmiarem blasku; czasem statki, korzystajc z wiatrów, które pasatami 

zowi, sz y wycigni tym szeregiem jedne za drugimi,  podobne do  acucha mew lub 

albatrosów. Czerwone beczki wskazujce drog  ko ysa y si  na fali lekkim,  agodnym 

ruchem; mi dzy  aglami pojawia  si  co dnia w po udnie olbrzymi szarawy pióropusz 

dymu. To parowiec z New Yorku wióz  podrónych i towary do Aspinwall, cignc za 

sob  d ugi, spieniony szlak piany. Z drugiej strony balkonu widzia  Skawiski, jak na 

d oni, Aspinwall i jego ruchliwy port, a w nim las masztów,  odzie i  ódki; nieco za dalej 

bia e domy i wieyczki miasta. Z wysokoci latarni domki by y podobne do gniazd mew, 

odzie do uków, a ludzie poruszali si  jak ma e punkciki na bia ym, kamiennym 

bulwarku. Z rana lekki wschodni powiew przynosi zmieszany gwar ycia ludzkiego, nad 

którym górowa wist parowców. W poudnie nadchodzia godzina sjesty. Ruch w porcie 

ustawa; mewy kryy si w szczerby ska, fale saby i staway si jakie leniwe, a 

wówczas na l dzie, na morzu i na latarni nastawaa chwila niezm conej niczym ciszy. 

óte piaski, z których odpyny fale, lniy na ksztat zotych plam na obszarach 

wodnych; sup wieowy odrzyna si twardo w bkicie. Potoki promieni sonecznych lay 
si z nieba na wod, na piaski i na urwiska. Wówczas i starca ogarniaa jaka niemoc, 

pena sodyczy. Czu, e ten odpoczynek, którego uywa, jest wyborny, a gdy pomyla, 

e bdzie trway, to mu ju niczego nie brako. Skawiski rozmarza si  wasnym 

szczciem, ale e czowiek atwo oswaja si z lepszym losem, stopniowo nabiera wiary i 

ufnoci, myla bowiem, e jeli ludzie buduj  domy dla inwalidów, to dlaczegóby Bóg 

nie mia wreszcie przygarn  swego inwalidy? Czas upywa i utrwala go w tym 

przekonaniu. Stary zy si z wie , z latarni , z urwiskiem, z awicami piasku i 

samotnoci . Pozna si take i z mewami, które niosy si w zaamach skalnych, a 

wieczorem odprawiay wiece na dachu latarni. Skawiski rzuca im zwykle resztki swego 

jada, tak za przyswoiy si wkrótce, e gdy to czyni potem, to otaczaa go prawdziwa 

burza biaych skrzyde, stary za chodzi midzy ptastwem jak pastuch midzy owcami. W 

czasie odpywu wyprawia si na niskie piaszczyste awice, na których zbiera smaczne 

limaki i pikne perowe konchy eglarków, które odpywaj ca fala osadzaa na piasku. W 

nocy przy wietle ksiyca i latarni chodzi na ryby, którymi roiy si zaamy skalne. W 

kocu pokocha swoj  ska i swoj  bezdrzewn  wysepk, poronit  tylko drobnymi, 

tustymi rolinkami, s cz cymi lepk  ywic. Ubóstwo wysepki wynagradzay mu zreszt  

dalsze widoki. W poudniowych godzinach, gdy atmosfera stawaa si bardzo 

przezroczyst , wida byo cae midzymorze, a do Pacyfiku,  pokryte najbujniejsz  

rolinnoci . Skawiskiemu wydawao si wówczas, e widzi jeden olbrzymi ogród. Pki 

kokosów i olbrzymich muz ukaday si jakby w przepyszne czubiaste bukiety, tu zaraz 

za domami Aspinwallu. Dalej, midzy Aspinwall a Panam , wida byo ogromny las, nad 

którym co rano i pod noc zwiesza si czerwonawy opar wyziewów — las prawdziwie 

podzwrotnikowy, zalany u spodu stoj c  wod , oplatany lianami, szumi cy jedn  fal  

olbrzymich storczyków, palm, drzew mlecznych, elaznych i gumowych.

Przez sw  stranicz  lunet stary móg dojrze nie tylko drzewa, nie tylko rozoyste licie 

bananów, ale nawet gromady map, wielkich marabutów i stada papug, wzbijaj ce si 

czasem jak tczowa chmura nad lasem. Skawiski zna z bliska podobne lasy, gdy po 

rozbiciu si na Amazonce b ka si cae tygodnie wród podobnych zielonych sklepie i 

g szczów. Wiedzia, ile pod cudn ,  miej c  si powierzchni  ukrywa si 

niebezpieczestw i mierci. Wród nocy, jakie w nich spdzi, sysza z bliska grobowe 

gosy wyjców i ryki jaguarów, widzia olbrzymie we koysz ce si na ksztat lianów na 

drzewach; zna owe senne jeziora lene, przepenione drtwami i roj ce si od 

krokodylów. Wiedzia, pod jakim jarzmem yje czowiek w tych niezgbionych 

puszczach, w których pojedyncze licie przenosz  dziesiciokrotnie jego wielko, w 

których mrowi  si krwioercze moskity, pijawki drzewne i olbrzymie jadowite paj ki. 

Jego wiea chronia go przed wszelkim zem. Opuszcza j  te tylko czasami w niedziel z 
rana. Przywdziewa wtedy granatow  kapot stranicz  ze srebrnymi guzami, na piersiach 

zawiesza swoje krzye i jego mleczna gowa podnosia si z pewn  dum , gdy sysza 

przy wyjciu z kocioa, jak Kreole mówili midzy sob : „Porz dnego mamy latarnika”. 

— „I nie heretyk, chocia  Yankee!” Wraca jednak natychmiast po mszy na wysp i 

wraca szczliwy, bo zawsze jeszcze nie dowierza staemu l dowi. W niedziel take 

odczytywa sobie hiszpask  gazet, któr  zakupywa w miecie, lub nowojorskiego 

»Heralda«, poyczanego u Falconbridge'a — i szuka w nich skwapliwie wiadomoci z 

Europy. Biedne stare serce! Na tej wiey straniczej i na drugiej pókuli bio jeszcze dla 

kraju… Czasem take, gdy ód przywo ca mu co dzie  ywno i wod przybia do 

wysepki, schodzi z wiey na gawd ze stranikiem Johnsem. Potem jednak widocznie 

zdzicza. Przesta bywa w miecie, czytywa gazety i schodzi na polityczne rozprawy 

Johnsa. Upyway cae tygodnie w ten sposób, e nikt jego nie widzia ani on nikogo. 

Jedynym znakiem, e stary yje, byo tylko znikanie ywnoci pozostawianej na brzegu i 

wiato latarni zapalane co wieczór z tak  regularnoci , z jak   soce wstaje rankiem z 

wody w tamtych stronach. Widocznie stary zobojtnia dla wiata. Powodem tego nie bya 

nostalgia, ale wanie to, e przesza i ona nawet w rezygnacj. Cay wiat teraz zaczyna 

si dla starca i koczy si na jego wysepce. Zy si ju z myl , e nie opuci wiey do 

mierci, i po prostu zapomnia, e jest jeszcze co poza ni . Przy tym sta si mistykiem. 

agodne niebieskie jego oczy poczy by jak oczy dziecka, zapatrzone wiecznie i jakby 

utkwione w jakiej dali. W ci gym odosobnieniu i wobec otoczenia nadzwyczaj prostego 

a wielkiego pocz  stary traci poczucie wasnej odrbnoci, przestawa istnie jakoby 

osoba, a zlewa si coraz wicej z tym, co go otaczao. Nie rozumowa nad tym, czu 

tylko bezwiednie, ale w kocu zdawao mu si, e niebo, woda, jego skaa, wiea i zote 

awice piasku, i wydte  agle, i mewy, odpywy i przypywy, to jaka wielka jedno i 

jedna, ogromna tajemnicza dusza; on za sam pogr a si w tej tajemnicy i czuje ow  

dusz, która yje i koi si. Zaton , ukoysa si, zapamita — i w tym ograniczeniu 

wasnego, odrbnego bytu, w tym pó czuwaniu, pó  nie znalaz spokój tak wielki, e 

prawie podobny do pómierci.

III

Ale nadesz o przebudzenie.

Pewnego razu, gdy  ód przywioz a wod  i zapasy ywnoci, Skawiski, zeszed szy w 

godzin  póniej z wiey, spostrzeg , e prócz zwyk ego  adunku jest jeszcze jedna paczka 

wi cej. Na wierzchu paczki by y marki pocztowe Stanów Zjednoczonych i wyrany adres 

„Skawiski Esq.”, wypisany na grubym aglowym p ótnie. Rozciekawiony starzec 

przeci   p ótno i ujrza  ksiki: wzi  jedn do r ki, spojrza  i po oy  na powrót, przy 
czym r ce pocz y mu dre mocno. Przys oni  oczy, jakby im nie wierzc; zdawa o mu 

si , e ni — ksika by a polska. Co to mia o znaczy?! Kto mu móg  przys a ksik ? 

W pierwszej chwili zapomnia  widocznie, i jeszcze na pocztku swej latarniczej kariery 

przeczyta  pewnego razu w poyczonym od konsula »Heraldzie« o zawizaniu polskiego 

Towarzystwa w New Yorku i e zaraz przes a  Towarzystwu po ow  swej miesi cznej 

pensji, z któr zreszt nie mia  co robi na wiey. Towarzystwo wywdzi czajc si  

przysy a o ksiki. Przysz y one drog naturaln, ale w pierwszej chwili starzec nie móg  

pochwyta tych myli. Polskie ksiki w Aspinwall, na jego wiey, wród jego 

samotnoci, by a to dla niego jaka nadzwyczajno, jakie tchnienie dawnych czasów, cud 

jaki. Teraz wyda o mu si , jak owym eglarzom wród nocy, e co zawo a o na niego 

po imieniu g osem bardzo kochanym, a zapomnianym prawie. Przesiedzia  chwil  z 

zamkni tymi oczyma i by  prawie pewny, e gdy je otworzy, sen zniknie. Nie! Rozci ta 

paczka lea a przed nim wyranie, owiecona blaskiem popo udniowego s oca, a na niej 

otwarta ju ksika. Gdy stary wycign  znowu po ni  r k , s ysza   wród ciszy bicie 

w asnego serca. Spojrza : by y to wiersze. Na wierzchu sta  wypisany wielkimi literami 

tytu , pod spodem za imi  autora. Imi  to nie by o Skawiskiemu obce; wiedzia ,  e 

naley ono do wielkiego poety, którego nawet i utwory czytywa  po trzydziestym roku w 

Paryu. Potem, wojujc w Algerze i w Hiszpanii, s ysza  od rodaków o coraz wzrastajcej 

s awie wielkiego wieszcza, ale tak przywyk  wówczas do karabina, e i do r ki nie bra  

ksiek. W czterdziestym dziewitym roku wyjecha  do Ameryki i w awanturniczym 

yciu, jakie prowadzi , prawie nie spotyka  Polaków, a nigdy ksiek polskich. Z tym 

wi ksz te skwapliwoci i z tym ywiej bijcym sercem przewróci  kart  tytu ow. 

Zda o mu si  teraz, e na jego samotnej skale poczyna si  dzia co uroczystego. Jako 

by a to chwila wielkiego spokoju i ciszy. Zegary aspinwallskie wybi y pit po po udniu. 

Jasnego nieba nie zaciemnia a adna chmurka, kilka mew tylko p awi o si  w b kitach. 

Ocean by  uko ysany. Nadbrzene fale zaledwie be kota y z cicha, rozp ywajc si  

agodnie po piaskach. W dali mia y si  bia e domy Aspinwallu i cudne grupy palm. 

Naprawd  by o jako uroczycie, a cicho i powanie. Nagle wród tego spokoju natury 

rozleg  si  drcy g os starego, który czyta  g ono, by si  samemu lepiej rozumie:

Litwo, ojczyzno moja, ty jeste jak zdrowie!

Ile ci trzeba ceni, ten tylko si dowie,

Kto ci straci. Dzi pikno tw  w caej ozdobie

Widz i opisuj, bo tskni po tobie…

Skawiskiemu zabrako gosu. Litery poczy mu skaka do oczu; w piersi co urwao si 

i szo na ksztat fali od serca wyej i wyej, tumi c gos,  ciskaj c za gardo… Chwila 

jeszcze, opanowa si i czyta dalej:

Panno wita, co jasnej bronisz Czstochowy

I w Ostrej wiecisz Bramie! Ty, co gród zamkowy

Nowogrodzki ochraniasz z jego wiernym ludem!

Jak mnie, dziecko, do zdrowia powrócia cudem,

(Gdy od pacz cej matki pod Twoj  opiek

Ofiarowany, martw  podniosem powiek

I zaraz mogem pieszo do Twych wi ty progu

I, za zwrócone ycie podzikowa Bogu),

Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny ono…

Wezbrana fala przerwaa tam woli. Stary rykn  i rzuci si na ziemi; jego mleczne 

wosy zmieszay si z piaskiem nadmorskim. Oto czterdzieci lat dobiegao, jak nie 

widzia kraju, i Bóg wie ile, jak nie sysza mowy rodzinnej, a tu tymczasem ta mowa 

przysza sama do niego — przepyna ocean i znalaza go, samotnika, na drugiej pókuli, 

taka kochana, taka droga, taka liczna! We kaniu, jakie nim wstrz sao, nie byo bólu, ale 

tylko nagle rozbudzona niezmierna mio, przy której wszystko jest niczym… On po 

prostu tym wielkim paczem przeprasza  t ukochan , oddalon  za to, e si ju tak 

zestarza, tak zy z samotn  ska  i tak zapamita, i si w nim i tsknota poczynaa 

zaciera. A teraz „wraca cudem” — wic si w nim serce rwao. Chwile mijay jedna za 

drug : on wci  lea. Mewy przyleciay nad latarni, pokrzykuj c jakby niespokojne o 

swego starego przyjaciela. Nadchodzia godzina, w której je karmi resztkami swej 

ywnoci, wic kilka z nich zleciao z wierzchu latarni a do niego. Potem przybyo ich 

coraz wicej i zaczy go dzioba lekko i furkota skrzydami nad jego gow . Szumy 

skrzyde zbudziy go. Wypakawszy si, mia teraz w twarzy jaki spokój i 

rozpromienienie, a oczy jego byy jakby natchnione. Odda bezwiednie ca  swoj  

ywno ptakom, które rzuciy si na ni  z wrzaskiem, a sam wzi  znowu ksi k. Soce 

ju byo przeszo nad ogrodami i nad dziewiczym lasem Panamy i staczao si z wolna za 

midzymorze, ku drugiemu oceanowi, ale i Atlantyk by jeszcze peen blasku, w 

powietrzu widno zupenie, wic czyta dalej:

Tymczasem przeno dusz moj  utsknion

Do tych pagórków lenych, do tych  k zielonych…

Zmierzch dopiero zatar  litery na bia ej karcie, zmierzch krótki jak mgnienie oka. Starzec 

opar   g ow  o ska  i przymkn  oczy. A wówczas „Ta, co jasnej broni Cz stochowy” 

zabra a jego dusz  i przenios a „do tych pól malowanych zboem rozmaitym”. Na niebie 

pali y si  jeszcze d ugie szlaki czerwone i z ote, a on w tych wiat ociach lecia  ku 

stronom kochanym. Zaszumia y mu w uszach lasy sosnowe, zabe kota y rzeki rodzinne. 

Widzi wszystko, jak by o. Wszystko go pyta: „Pami tasz?”. On pami ta! A zreszt widzi: 

pola przestronne, miedze,  ki, lasy i wioski. Noc ju! O tej porze ju zwykle jego latarnia 

rozwieca a ciemnoci morskie — ale teraz on jest we wsi rodzinnej. Stara g owa pochyla 

si  na piersi i ni. Obrazy przesuwaj si  przed jego oczyma szybko i troch  bez adnie. 

Nie widzi domu rodzinnego, bo star a go wojna, nie widzi ojca ani matki, bo go odumarli 

dzieckiem; ale zreszt wie, jakby j wczoraj opuci : szereg cha up ze wiate kami w 

oknach, grobla, m yn, dwa stawy podane ku sobie i brzmice ca  noc chórami ab. 

Niegdy w tej swojej wiosce sta  noc na widecie, teraz przesz o ta podstawia si  nagle 

w szeregu widze. Oto znowu jest u anem i stoi na widecie: z dala karczma poglda 

p oncymi oczyma i brzmi, i piewa, i huczy wród ciszy nocnej tupotaniem, g osami 

skrzypiec i basetli. „U-ha! U-ha!” To u any krzesz ognia podkówkami, a jemu tam 

nudno samemu na koniu! Godziny wlok si  leniwo, wreszcie wiat a gasn; teraz, jak 

okiem si gn, mg a i mg a nieprzejrzana: opar widocznie podnosi si  z  k i obejmuje 

wiat ca y bia awym tumanem. Rzek by: zupe nie ocean. Ale to  ki: rych o czeka, jak 

derkacz ozwie si  w ciemnoci i bki zahucz po trzcinach. Noc jest spokojna i ch odna, 

prawdziwie polska noc! W oddali bór sosnowy szumi bez wiatru… Jak fala morska. 

Wkrótce  witanie wschód ubieli: jako i kury piej ju w zap ociach. Jeden drugiemu 

podaje g os z chaty do chaty; wraz i urawie krzycz ju gdzie z wysoka. U anowi jako 

rzeko, zdrowo. Co tam gadali o jutrzejszej bitwie. Hej! To i pójdzie, jak pójd inni z 

krzykiem i furkotaniem chorgiewek. M oda krew gra jak trbka, cho powiew nocny j 

ch odzi. Ale ju  wita,  wita! Noc blednie: z cienia wychylaj si  lasy, zarola, szereg 

cha up, m yn, topole. Studnie skrzypi, jakby blaszana chorgiewka na wiey. Jaka ta 

ziemia kochana, liczna w róowych blaskach jutrzni! Oj, jedyna, jedyna!

Cicho! Czujna wideta s yszy, e si  kto zblia. Zapewne id zluzowa warty.

Nagle jaki g os rozlega si  nad Skawiskim:

— Hej, stary! Wstawajcie. Co to wam?

Stary otwiera oczy i patrzy ze zdziwieniem na stojcego przed sob cz owieka. Resztki 

snu widze walcz w jego g owie z rzeczywistoci. Wreszcie widzenia bledn i nikn. 

Przed nim stoi Johns, stranik portowy.

— Co to? — pyta Johns — Chorzycie?

— Nie.

— Nie zapalilicie latarni. Pójdziecie precz ze suby.  ód z San–Geromo rozbia si na 

mielinie, szczciem, nikt nie uton ; inaczej poszlibycie pod s d. Siadajcie ze mn , 

reszt usyszycie w konsulacie.

Stary poblad: istotnie nie zapali tej nocy latarni.

W kilka dni póniej widziano Skawiskiego na pokadzie statku id cego z Aspinwall do 

New Yorku. Biedak straci posad. Otwieray si przed nim nowe drogi tuactwa; wiatr 
porywa znowu ten li, by nim rzuca po l dach i morzach, by si nad nim znca do 

woli. Tote stary przez te kilka dni posun  si bardzo i pochyli; oczy mia tylko 

byszcz ce. Na nowe za drogi ycia mia take na piersiach swoj  ksi k, któr  od czasu 

do czasu przyciska rk , jakby w obawie, by mu i ona nie zgina…