Szukaj innych materiałów:
www.matura-exit.pl
NAUKI SPOŁECZNE – PODSTAOWOWE POJĘCIA I ZAGADNIENIA
socjalizacja, więzi i role społeczne, strktury grupowe, struktura życia społecznego
Autor: Elżbieta Czekaj
JEDNOSTKA i SPOŁECZEŃSTWO
Człowiek jest istotą społeczną, ponieważ:
Rozwój człowieka związany jest ze społeczeństwem (prawidłowy rozwój tylko wśród
innych ludzi)
Człowiek realizuje swoje potrzeby w społeczeństwie np. potrzeba współpracy,
współzawodnictwa, czy potrzeba rywalizacji
Kształtuje swoją wiedzę o świecie np. przekazywanie tradycji, reguł zachowania itp.
Przez innych ludzi
Dzięki społeczeństwu może przetrwać w początkowych okresie życia
Poprzez działalność oddziałuje na rzeczywistość
Socjalizacja – proces kształtujący osobowość człowieka i przystosowujący go do życia w
społeczeństwie; przekazywanie wzorów zachowania, przekazywanie systemu wartości
Fazy socjalizacji
Pierwotna (okres dzieciństwa) – przyswajanie norm i zasad poprzez naśladownictwo
rodziców, rówieśników
- 1 -
Szukaj innych materiałów:
www.matura-exit.pl
Wtórna (do końca życia) – samodzielne kształtowanie osobowości pod wpływem np.
instytucji społecznych
socjalizacja pierwotna + wtórna = nabycie umiejętności pełnienia ról społecznych
Piramida potrzeb Abrahama Maslowa
Rola społeczna – zespół norm i zasad postępowania charakterystyczne dla danej roli i
akceptowanych przez społeczeństwo. Każdy człowiek odgrywa wiele ról np.: dziecko, uczeń
Polak, katolik, wolontariusz. Różne role wymagają różnych obowiązków, które często są trudne
do pogodzenia. Doprowadza to do konfliktu ról społecznych.
Więzi społeczne – relacje i zależności wiążące jednostkę z grupą np.: świadomość
przynależności do grupy, poczucie wspólnoty interesów i wartości.
Typy więzi społecznych:
Naturalne – wspólne pochodzenie i pokrewieństwo
Zrzeszeniowe – tworzone na zasadzie dobrowolnego zrzeszenia się
np.: stowarzyszenia, związki zawodowe
Stanowione – narzucane z zewnątrz lub ustanowione siłą np.: więzienie
Powstawanie więzi:
1. styczność przestrzenna – postrzeganie się nawzajem i rejestracja cech, właściwości
innych
2. wzajemne oddziaływanie – działanie zmierzające do wywołania odpowiedniej reakcji
partnera
3. pobudzenie do w miarę stałych działań społecznych
4. wykształcenie stałych stosunków społecznych (trwałych układów) określonych
normami
5. ukształtowanie wzajemnych zależności
- 2 -
Szukaj innych materiałów:
www.matura-exit.pl
Zbiorowość społeczna – zespół ludzi, w którym wytworzyła się i utrzymuje więź społeczna
np.:
· Para – najmniejsza forma zbiorowości (więzi pokrewieństwa, przyjaźni)
· Krąg społeczny – niewielka zbiorowość powstająca w wyniku styczności społecznych lub
wspólnych zainteresowań (krąg koleżeński, ludzie w jednym autobusie)
· Tłum – duża zbiorowość, w której ludzie znajdują się w niewielkiej przestrzeni z jakiegoś
powodu; spontaniczne reakcje, poczucie siły, czasami skłonności do zachowań
agresywnych (kibice)
Grupa społeczna – co najmniej trzy osoby połączone względnie trwałymi więziami
społecznymi (rodzina, klasa, szkoła, naród)
Cechy grupy społecznej:
minimum 3 osoby
członkowie grupy oddziałują na siebie
ma własne reguły postępowania, symbolikę, wartości
ma swoje cele
zachowuje odrębność od innych grup
Funkcjonuje w niej ustalona hierarchia
Podział grup społecznych:
· Rodzaj zorganizowania
formalne – zbudowane wg struktury, cele i zasady działalności określone przez prawo i
przepisy (szkoła, państwo, wojsko)
nieformalne – tworzone spontanicznie, oparte zwykle na normach zwyczajowych
(subkultury młodzieżowe, krąg znajomych, koło hobbystów)
· Charakter członkostwa
zamknięte (ekskluzywne) – liczne i rygorystyczne kryteria przyjęć (stowarzyszenie
biznesmenów)
otwarte (inkluzyjne) – dla wszystkich chętnych
· Rodzaj więzi
pierwotne – członków łączy więź emocjonalna i kontakty osobiste, przynależność nie
zawsze jest dobrowolna (rodzina, grupa rówieśnicza)
wtórne – członków łączy więź wynikająca ze wspólnych zainteresowań, poglądów;
członkostwo jest dobrowolnym wyborem (partie polityczne, związek zawodowy)
· Wielkość grupy
małe – prosta struktura wewnętrzna, brak podziału na mniejsze podgrupy,
bezpośrednie stosunki między członkami (rodzina, grupa rówieśnicza)
duże – rozbudowana struktura społeczna, istnieje wiele podgrup, członkowie nie znają
się osobiście (grupa zawodowa, naród, społeczeństwo, partie polityczne)
- 3 -
Szukaj innych materiałów:
www.matura-exit.pl
Funkcjonowanie jednostki w grupie
Konformizm – podporządkowanie się jednostki normom, wartościom, poglądom, które
obowiązują w danej grupie
legalizm – przestrzeganie reguł bez względu na ich treść, wynikające z przekonania, że
trzeba się do nich stosować
oportunizm – przestrzeganie reguł mimo ich nieuznawania, z obawy przed sankcjami
społecznymi np. abstynent, który zmusza się do picia, by nie stracić przyjaciół
Nonkonformizm – krytyczny stosunek jednostki do reguł obowiązujących w grupie oraz
przedkładanie własnego zdania nad opinie otoczenia
Antykonformizm – bezrefleksyjne odrzucenie wszystkich obowiązujących norm
społecznych
Rodzina – najstarsza i najpowszechniejsza forma życia społecznego. Tworzą ją połączeni
węzłem małżeńskim kobieta i mężczyzna, ich potomstwo oraz krewni obu małżonków.
Funkcje rodziny:
Ekonomiczna – zaspokajanie potrzeb materialnych
Prokreacyjna – wydanie potomstwa na świat
Socjalizacyjna – wychowanie potomstwa
Rekreacyjna –zaspokajanie potrzeby odpoczynku i rozrywki
Kulturowa – przekazywanie dziedzictwa kulturowego
Opiekuńczo – zabezpieczająca – opieka nad dziećmi, starszymi, chorymi
Stratyfikacyjna – nadawanie pozycji społecznej członkom rodziny
Seksualna – akceptowana społecznie forma współżycia płciowego
Problemy współczesnej rodziny:
Pogorszenie podłoża ekonomicznego
Patologie
Konflikty pokoleniowe
Przejawy kryzysu rodziny:
Wzrost liczby rozwodów (zdrady, zanik więzi małżeńskich, patologie)
Spadek liczby zawieranych małżeństw (wzrost popularności związków nieformalnych)
Spadek dzietności
Zanik tradycyjnych funkcji rodziny
Małżeństwo – usankcjonowany przez prawo trwały, równouprawniony związek między
kobietą i mężczyzną, będący podstawa rodziny
- 4 -
Szukaj innych materiałów:
www.matura-exit.pl
Przeszkody zawarcia małżeństwa:
Wiek (18 lat, kobieta 16 lat w wyjątkowych sytuacjach za pozwoleniem sądu)
Choroba psychiczna lub niedorozwój umysłowy
Pozostawanie w innym związku
Pokrewieństwo
Adopcja (przysposobienie) – przyjęcie do rodziny na mocy orzeczenia sądu osoby
małoletniej obcej, krewnej lub powinowatej i uznanie jej za własne dziecko
Alimenty – ustanowione przez sąd świadczenia obowiązkowe na rzecz osób, w stosunku do
których są zobowiązane inne osoby
Intercyza – przedślubna lub poślubna umowa, która wprowadza rozdzielność majątkową
Kuratela – nadzór prawny nad osoba niepełnoletnią lub niebędącą w pełni władz umysłowych,
mający na celu ochronę osób oraz ich praw majątkowych. Kuratora wyznacza sąd
Opieka – nadzór prawny nad osoba małoletnią niepozostającą pod władzą rodzicielską lub
całkowicie ubezwłasnowolnioną. Służy ochronie interesów i praw tej osoby. Opiekunem jest
najczęściej krewny wyznaczony przez sąd.
Powinowactwo – stosunek rodzinny między małżonkiem a krewnymi współmałżonka
Pokrewieństwo – posiadanie wspólnych przodków
w linii prostej – osoby pochodzą jedna od drugiej
w linii bocznej – osoby maja wspólnego przodka
Rozwód – ustanie małżeństwa poprzez rozwiązanie go przez sąd na żądanie jednej lub obu
stron. Do orzeczenia rozwodu sąd musi uznać, że nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia.
Separacja – rodzaj zawieszenia małżeństwa. Nie powoduje ona ustania małżeństwa 9nie
można wstępować w nowy związek małżeński)
Ustawowa wspólność majątkowa – dorobek małżonków w okresie trwanie małżeństwa.
Władza rodzicielska – ogół praw i obowiązków przysługujących rodzicom. Wygasa z chwilą
pełnoletniości dziecka
- 5 -
Szukaj innych materiałów:
www.matura-exit.pl
Zaprzeczenie ojcostwa – orzeczenie sadowe stwierdzające, że mąż matki nie jest ojcem
dziecka, które urodziło się w trakcie trwania małżeństwa.
Społeczeństwo w potocznym rozumieniu to grupa, ogół ludzi zamieszkujący dany kraj lub
inny obszar, np.: społeczeństwo polskie, społeczeństwo Wielkopolski lup społeczeństwo
Krakowa. W socjologii społeczeństwo to samowystarczalna forma życia zbiorowego ludzi,
ukształtowana historycznie, połączona wspólnym terytorium, instytucjami i wartościami
kulturowymi.
Podstawowymi elementami społeczeństwa są:
Obiektywne warunki bytu danej zbiorowości
– są to warunki decydujące o jej
charakterze tj. klimat, terytorium, flora i fauna, bogactwa naturalne (np. społeczeństwo
zajmujące tereny nadmorskie zajmują się głównie rybołówstwem i handlem lub
turystyką)
Kultura
danego społeczeństwa (zwyczaje, tradycje)
Struktura
społeczeństwa
Struktura społeczna – zbiór elementów, z których składa się społeczeństwo (grupy,
zbiorowości, warstwy, klasy, zawody) i występujące między nimi zależności.
Koncepcje zależności pomiędzy elementami struktury
Teoria funkcjonalno-strukturalna
– zwolennicy: August Comte, Herbert Spencer
społeczeństwo jest całością złożoną z wzajemnie zależnych elementów. Dzięki temu jest
możliwe funkcjonowanie i rozwój całej zbiorowości. Wszystkie części społeczeństwa są
równie ważne i razem tworzą niepodzielna całość.
Koncepcja konfliktowa
– zwolennik: Karol Marks. Społeczeństwo zbudowane jest ze
wzajemnie zwalczających się klas społecznych. Konflikt klasowy stanowi czynnik zmian
społecznych.
Koncepcja interakcyjna
– zwolennik: Herbert Blumer. Istotą życia społecznego są
interakcje zachodzące między ludźmi podejmującymi wspólne działanie. Struktura
społeczna jest tu rozumiana jako proces lub układ porozumień i uzgodnień pomiędzy
jednostkami.
Elementy struktury społecznej:
Struktura demograficzna
– ukazuje społeczeństwo pod względem wieku. Dzięki temu
można podzielić jednostki na będące w wieku przedprodukcyjnym (do 17 roku życia),
produkcyjnym (18-59 lat –kobiety, 18-64 lata –mężczyźni), poprodukcyjnym (powyżej
60, 65 roku życia). Liczba jednostek w poszczególnych grupach wiekowych daje obraz
społeczeństwa np. starzejącego się.
Elementem struktury są także podziały na płeć czy miejsce zamieszkania.
Struktura klasowa
– ukazuje podział na klasy, różniące się od siebie statusem
majątkowym. Wyróżniamy 3 klasy społeczne: wyższa – właściciele dużych
przedsiębiorstw i wysokie kadry kierownicze, stosunkowo nieliczna; średnia – średni i
drobni przedsiębiorcy, specjaliści, osoby wykonujące wolne zawody, wykwalifikowani
robotnicy, najliczniejsza klasa; niższa – osoby słabo wykształcone
- 6 -
Szukaj innych materiałów:
www.matura-exit.pl
Struktura warstwowa
– również dotyczy hierarchizacji społeczeństwa. Warstwa
społeczna – grupa ludzi uważających, że łączy ich wspólna pozycja społeczna.
Wyróżnikiem danej warstwy może być majątek, styl życia, prestiż, poziom kultury.
Przykładem warstwy społecznej może być inteligencja cechująca się wyższym
wykształceniem, zainteresowaniem kulturą wyższą i liberalnymi poglądami.
Struktura zawodowa
– ukazuje zróżnicowanie społeczeństwa pod względem
zawodowym. Każdy zawód ma określony prestiż społeczny, o którym często decyduje
wysokość zarobków. Jednak nie zawsze tak jest, np.: sekretarka w biurze
przedstawicielstwa firmy zagranicznej może zarabiać więcej niż wykładowca, ale jej
prestiż będzie niższy.
- 7 -
Document Outline