1
Prof. dr hab. Paweł Ostaszewski
pawet@psych.uw.edu.pl
Zachowanie i uczenie się
ludzi i zwierząt
wykład
rok akademicki 2010/2011, semestr zimowy
Kilka słów nt. kursu
• Zajęcia są wprowadzeniem w dziedzinę analizy
zachowania (ang. behavior analysis)
• Celem zajęd jest zaznajomienie słuchaczy:
– z podstawowymi pojęciami analizy zachowania
– podstawowymi prawami rządzącymi zachowaniem
– z badaniami, które przyczyniły się do odkrycia tych
praw
Program - ogólnie
• Przedstawiony będzie rozwój, jaki zaszedł w
psychologii behawioralnej od czasu
opublikowania prac badawczych przez osoby
będące twórcami behawioryzmu: Pawłowa,
Watsona, Thorndika i Skinnera
• Po przedstawieniu klasycznych problemów
omówione zostaną nowe kierunki badao, takie
jak np. dokonywanie wyboru, czy
dyskontowanie
2
Program - ogólnie
• Zajęcia mają także na celu ukazad specyfikę
podejścia badawczego uczonych
reprezentujących eksperymentalną analizę
zachowania
• Zwracają także uwagę na filozofię radykalnego
behawioryzmu B.F. Skinnera
Kryteria zaliczenia
• Zajęcia kooczą się testem sprawdzającym wiedzę zdobytą na
seminariach
• Oceny będą wynikad z procentów poprawnych odpowiedzi w
teście (30 pytao), wg schematu:
• >60% (0-17pkt) = 2
• 60%-66% (18-20pkt) = 3
• 67%-73% (21-22pkt) = 3,5
• 74%-80% (23-24pkt) = 4
• 81%-86% (25-26pkt) = 4,5
• 87%-93% (27-28pkt) = 5
• 94%-100% (29-30pkt) = 5 (celujący)
• Przystąpienie do testu koocowego jest obowiązkowe
(nieprzystąpienie skutkuje otrzymaniem oceny
niedostatecznej)
Tematyka spotkao
• Zajęcia 1 (4 X)
Zapoznanie z zawartością kursu. Wprowadzenie
do analizy zachowania i jej poszczególnych części
(eksperymentalna, konceptualna i stosowana
analiza zachowania).
• Zajęcia 2 (11 X)
Założenia radykalnego behawioryzmu Skinnera.
Kontrowersje wokół radykalnego behawioryzmu.
Elementy metodologii badao analizy zachowania.
3
Tematyka spotkao
• Zajęcia 3 (18 X)
Warunkowanie klasyczne - podstawowy
paradygmat badawczy: bodźce i reakcje
bezwarunkowe oraz warunkowe, nabywanie,
wygaszanie, generalizacja, różnicowanie,
adaptacyjne znaczenie reakcji warunkowej,
warunkowanie drugiego rzędu, hamowanie
warunkowe.
Tematyka spotkao
• Zajęcia 4 (25 X)
Współczesne spojrzenie na warunkowanie
klasyczne: relacja zależności (ang.
contingency), efekt zacieniania, efekt
blokowania, znaczenie informacyjne bodźca,
przestrzeo warunkowania klasycznego, teoria
Rescorli-Wagnera, fizjologiczne podstawy
warunkowania klasycznego.
Przykłady zastosowanie warunkowania
klasycznego w praktyce.
Tematyka spotkao
• Zajęcia 5 (8 XI)
Warunkowanie sprawcze - podstawowy
paradygmat badawczy i podstawowe pojęcia.
Porównanie warunkowania klasycznego i
sprawczego.
Interakcje między warunkowaniem klasycznym i
instrumentalnym: interakcje proste i złożone,
autoshaping (samokształtowanie), negatywny
autoshaping, warunkowa reakcja emocjonalna
(CER).
4
Tematyka spotkao
• Zajęcia 6 (15 XI)
Prawidłowości związane ze zwiększaniem
częstości zachowania: wzmacnianie
pozytywne i negatywne.
Ewolucja rozumienia pojęcia wzmocnienia:
prawo efektu, teoria redukcji popędu,
koncepcja transsytuacyjności, wzmocnienia
jako reakcje - teoria Premacka, teoria
deprywacji zachowania.
Tematyka spotkao
• Zajęcia 7 (22 XI)
Zmniejszanie częstości zachowania: karanie
pozytywne i negatywne, wygaszanie, operacje
znoszące. Koncepcja impetu zachowania.
Etyczne aspekty stosowania bodźców
awersyjnych.
Zasady najmniej awersyjnych interwencji.
Tematyka spotkao
• Zajęcia 8 (29 XI)
Bodźcowa kontrola zachowania: bodźce
kontrolujące, bodźce dyskryminacyjne
(różnicujące), bodźce wygaszeniowe. Kontrast
behawioralny.
Łaocuchy reakcji (homogeniczne i
heterogeniczne) – badania nad sekwencjami
zachowania.
Wzmocnienia pierwotne i wzmocnienia
wtórne.
5
Tematyka spotkao
• Zajęcia 9 (6 XII)
Wzmacnianie sporadyczne: rozkłady
wzmacniania, rozkład o stałych interwałach,
rozkład o zmiennych interwałach, rozkład o
stałych proporcjach, rozkład o zmiennych
proporcjach, rozkład ciągły, DRO, DRH, DRL,
DRI, DRA.
Tematyka spotkao
• Zajęcia 10 (13 XII)
Prawo dopasowania. Chwilowa i globalna
maksymalizacja, teoria ulepszania.
Ogólne prawo dopasowania.
Poddopasowanie, naddopasowanie i
skłonnośd.
Praktyczne implikacje prawa dopasowania.
Tematyka spotkao
• Zajęcia 11 (20 XII)
Impulsywnośd i samokontrola z
behawioralnego punktu widzenia.
Odwracalnośd preferencji. Prawo
dopasowania w wyjaśnianiu zmian preferencji.
Czynniki wpływające na zwiększenie
samokontroli.
Impulsywnośd i samokontrola w naszym życiu
- jak się zmienid?
6
Tematyka spotkao
• Zajęcia 12 (3 I)
Zasada hiperbolicznego dyskontowania jako
mechanizm impulsywności. Czynniki
wpływające na zmiany subiektywnej wartości
odraczanych i niepewnych wzmocnieo. Efekt
wielkości i odwrócony efekt wielkości.
Badania nad dyskontowaniem zysków i strat.
Zastosowanie paradygmatu dyskontowania w
behawioralnych modelach uzależnieo.
Tematyka spotkao
• Zajęcia 13 (10 I)
Powtórzenie do testu podstawowych treści
wykładów.
• Zajęcia 14 (17 I)
TEST KOŃCOWY i ew. zaliczenia
Literatura do zajęd
• Bąbel, P., Ostaszewski, P. (red.) (2008). Współczesna
psychologia behawioralna. Wybrane zagadnienia. Kraków:
WUJ.
• Bąbel, P., Suchowierska, M., Ostaszewski, P. (2010). Analiza
zachowania od A do Z. Sopot: GWP.
• Mazur, J. E. (2006). Learning and behavior (6
th
Ed.). Englewood
Cliffs, NJ: Prentice Hall.
• Ostaszewski, P. (2000). Procesy warunkowania. W: J. Strelau
(red.), Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 2 (s. 97-116).
Sopot: GWP.
• Pryor, K. (2004). Najpierw wytresuj kurczaka. Poznao: Media
Rodzina.
• Siuta, J., Krzyżewski, K. (red.) (2000). Behawioryzm i
psychologia świadomości. Kraków: WUJ.
7
Analiza zachowania
(ang. Behavior Analysis)
• Kierunek psychologii, w którym
zainteresowanie skierowane jest na
– eksperymentalne odkrywanie praw rządzących
zachowaniem
– rozwijanie sposobów ich praktycznego
zastosowania
Twórca kierunku
• Burrhus Frederick Skinner (20.03.1904-18.08.1990)
Analiza zachowania - podział
Analiza zachowania
Eksperymentalna
analiza zachowania
Stosowana analiza
zachowania
Konceptualna
analiza
zachowania
8
Analiza zachowania - podział
• Eksperymentalna analiza zachowania
(ang.
Experimental Analysis of Behavior)
• badania podstawowe
• eksperymenty z udziałem ludzi i zwierząt
• formułowanie praw zachowania
• Journal of the Experimental Analysis of
Behavior
Analiza zachowania - podział
• Konceptualna (teoretyczna) analiza
zachowania
(ang. Conceptual Analysis of
Behavior)
• rozważania nad podstawami filozoficznymi kierunku
• określanie relacji analizy behawioralnej do innych
kierunków psychologii
• analiza zagadnieo psychologii ogólnej z punktu widzenia
analizy behawioralnej
• Behavior and Philosophy; The Behavior
Analyst
Analiza zachowania - podział
• Stosowana analiza zachowania
(ang. Applied
Behavior Analysis)
• praktyczne stosowanie praw zachowania
• empiryczna weryfikacja ich skuteczności
• szeroki obszar działania, np.: zaburzenia rozwoju i
autyzm, działanie pracowników w organizacji,
szkolnictwo i wychowanie, wspomaganie działao
społecznych
• Journal of the Applied Behavior Analysis
9
Główne cele SAZ
• Uczenie nowych umiejętności
• Rozwijanie zachowao pożądanych
• Redukowanie zachowao niepożądanych
• Generalizowanie umiejętności
Typowy schemat działania SAZ
• Cele SAZ realizowane są zazwyczaj według
schematu
– Identyfikacja zachowania do zmiany
– Pomiar aktualnej częstości zachowania
– Analiza funkcjonalna zachowania
– Zaplanowanie i wprowadzenie interwencji
– Zaplanowanie generalizacji
– Empiryczna ocena skuteczności
Wykorzystanie SAZ
• Zastosowania analizy zachowania można
pogrupowad w konkretne obszary
– zaburzenia rozwoju
– choroby psychiczne i psychologia kliniczna
– wychowanie dzieci
– edukacja
– biznes
– sport
– oddziaływania społeczne
– opieka nad starszymi osobami
– modyfikacja własnych zachowao i nawyków
– uczenie (tresura) zwierząt