Doktryny - skrypt

Doktryny polityczne i prawne

STAROŻYTNOŚĆ

SOFIŚCI – nie określili jak forma rządów jest dobra – między dem. a aryst.; zlaicyzowali podstaw. pojęcia polit.; państwo to wytwór
ludzki, o charakterze doczesnym, nie zaś sił pozaziemskich; Protagoras – relatywizm społ., - „Człowiek jest miarą...”; ludzie Ŝyli w
izolacji -> potem hordy -> państwa, jako wytwór cywilizacji; postać umowy społ.; państwo ma słuŜyć człowiekowi (bo z woli ludzi) i
ma słuŜyć większości (bo z woli większości); prawo – dualizm prawa – pr. natury i pr. ludzkie; waŜniejsze przestrzegać pr. nat., bo
godzi w prawdę; pr. ludzkie są zmienne, niesprawiedliwe, słuŜą interesom rządu, tyranizują ludzi.

DEMOKRACJA ATEŃSKA – wolność -isegoria -(„robić co się chce i mówić co się chce”) szcz. wolność słowa; równość praw –
isonomia – to = głosu i udziału we władzy- gwarancje: płatność urzędów, obsadzanie przez losowanie; praworządność – to
dobrowolne, ale konieczne podporządkowanie się prawu, prawo panem demokracji, ludzie je tworzą i dlatego go przestrzegają;

PLATON – rządy filozofów - albo rządy obejmą filozof., albo władcy zaczną filozofować; idealizm obiektywny – dwa światy: idei
(idee dobra piękna sprawiedliwości i prawdy) dostrzegalny tylko dla mędrców i jego odbicie dostrzegalne dla zwykłych ludzi;
państwo stworzył człowiek; hierarchia ustrojów: timokracja – oligarchia – demokracja – tyrania; idealna polis – 3 klasy społ.: mędrcy
– wojownicy – prostacy – na wzór duszy człowieka, odlanej z róŜnych kruszców; antyindywidualistyczna koncepcja – państwo
ponad jednostką, jedn. to tylko część całości; hierarchia wg wiedzy; utopijny komunizm grupy rządzącej;

ARYSTOTELES – badanie poprzez empiryzm; państwo – połączenie mniejszych wspólnot rodzinnych, wiejskich; cechuje się
samowystarczalnością; cel – zapewnienie rozwoju material. i duchow. potrzeb człowieka; typologia ustrojów – dobre i złe wg
kryterium majątkowego grupy rządzącej; podział społ na znakomitych i lud: znakomici to najbogatsi; lud to biedni; stan pośredni –
najbardziej ceniony przez A.; prawo natury- połączone z zas. nierówności w świecie i z zas. równości ale + zas. proporcji – kaŜdy
ma oddawać to, co mu się naleŜy wg hierarchii świata i społ.; natura stróŜem ładu i harmonii świata; trzy prawa nat.: sprawiedliwość,
własność prywatna i władza – sama nat. rozstrzyga, kto jest silniejszy;

CYNIZM – anarchiści; Ŝycie własnym Ŝyciem; szczęście, polegające na cnocie (a cnota na Ŝyciu zgodnie z naturą), to najwyŜsza
wartość dla człowieka; natura to przyroda – tylko to jest niezbędne człowiekowi – program minimalizmu Ŝyciowego, asceza, prostota
Ŝ

ycia; państwo jest złem, jest nienaturalnym tworem; ojczyzną jest cały świat – kosmopolityzm;

EPIKUREIZM – wewnętrzna wolność to odseparowanie się do strachu, zmartwień, trosk; droga do szczęścia – przez starannie
dobrane przyjemności; tolerancja państwa, bo chroni jednostkę, gwarantuje pokój, zapewnia min. moralności; mędrcy nie wdają się
w politykę, ani w sprawy religijne;

STOICYZM – „Świat jest rządzony przez rozum, rozum ogarnia i przenika kaŜdą jego część”; determinizm – los i przeznaczenie
rządzą wszystkim; ścisłe związki między ludźmi a bogami – przez rozum – logos – przenika świat, rządzi nim +ludzie mają nabyty,a
bogowie naturalny +kaŜdy człowiek ma rozum, ale nie kaŜdy moŜe być mędrcem; jest się albo mędrcem albo głupcem – głupiec
moŜe jednak przejść do mędrców; mądrość czyni człowieka wolnym; mądrość to przestrzeganie prawa natury; tolerancja dla państwa
tylko jeśli jest tworem rozumnym,a prawo państwowe winno być zgodne z prawem rozumu; akceptacja prywat. własności i
nierówności społ.; stoik zawsze ma wybór – nawet przez samobójstwo;

NOWY TESTAMENT – Paweł z Tarsu; władza świecka jest sługą BoŜym; chrześcijanin ma być posłuszny wł. świeckiej, ma ją
czcić, bo prawdziwym cesarzem i władcą najwyŜszym jest Chrystus; państwo – z woli Boga, ma tępić zło i zapewniać porządek;
wzór doskonałego chrześcijanina – spokojny, przyjazny, przygotowanie do zbawienia;

Ś

W.AUGUSTYN – „o państwie BoŜym”; ludzie są źli, Ŝądni władzy, chciwi; państwa ziemskie (civitas terrena) przemijają, jedynie

państwo boŜe (civitas dei) będzie wiecznie trwało – to niewidoczny kościół na czele z Chrystusem, na ziemi mieszkańcy tego państwa
są tylko pielgrzymami na ziemi, ojczyzną jest niebo; państwo ziemskie istnieje z woli BoŜej, jest karą za grzechy, ale jego praw
naleŜy przestrzegać; ludźmi rządzą dwa prawa – lex aeterna – pr. wieczne, lex naturalis – pr. natury; ludzie mają prawo do oporu, gdy
prawa ludzkie są sprzeczne z prawem boskim; ciało jest cięŜarem dla duszy człowieka;

Ś

REDNIOWIECZE

PAPALIZM – Grzegorz VII – państwo z natury jest złe, władza państwowa zrodziła się za pomocą szatana, z pychy i Ŝądzy władzy;
tylko państwo pobłogosławione przez Boga jest dobre; na jego czele stoi papieŜ, który jest jedynym prawdziwym cesarzem, stoi na
czele wszystkich władców; jest najwyŜszym sędzią, odpowiada tylko przed samym Bogiem; dla umocnienia pozycji polit. papieŜa -
wyprawy krzyŜowe; teorie wspierające papaliz:1)organiczna –państwo to organizm nie moŜe mieć 2 głów; 2)kościół-dusza i
wł.świecka-ciało; 3)darowizna Konstantyna; 4)papieŜ reprezentantem ludu rzymskiego; 5)dwóch mieczy-1-wł.duchowa i 2-
wł.świecka, od Boga; 5)wikariatu –po śmierci cesarza władza wraca do papieŜa;

MONARCHIA NARODOWA – monarcha symbolem jedności państwa; zasada cesarskości państwa i kult tradycji – rex est
imperator in regno suo; prawa króla: tworzenie i nadzór urzędów, najwyŜszy wymiar sprawiedl., wyłączne prawo prowadzenia
wojny, pr. tworzenia prawa, znoszenia infamii, uznawania dzieci nieślubn. itp.; wyjęcie monarchy spod władzy cesarskiej; cesarstwo
nie ma prawa uniwersalnego, jest państwem jak kaŜde inne;

AWERROIZM – nawrót do Arystotelesa; człowiek jako jednostka umiera, nie umiera zaś cały ród ludzki; ludzkie szczęście jest
doczesne; to co zgodne z naturą jest cnotą; teoria podwójnej prawdy – punkty widzenia filozofii i wiary są odmienne; filozof moŜe

Doktryny polityczne i prawne

ustalać prawdy nawet jeśli są sprzeczne z Pismem św.; niezaleŜność państwa w stosunku do kościoła i filozofii polit. wobec teologii;
nie ma jednej prawdy;

TOMASZ Z AKWINU – „Summa teologiczna”, „S. przeciw poganom”; w państwie Ŝyjemy z woli BoŜej, człowiek musi Ŝyć w
społeczeństwie zorganizowanym i rządzonym; odrzucenie teorii papalizmu, Ŝe państwo z natury jest złe; prymat teologii nad innymi
naukami; prymat objawienia nad empirycznym poznaniem prawd; odrzucenie boskiego pochodzenia władzy państwowej – tylko
sama zasada władzy; państwo ma prowadzić do wiecznego szczęścia, warunki to utrzymanie pokoju (pax) i porządku (ordo) ; nowy
podział na grupy społ.: optimates, populus honorabilis i populus villis; własność to posiadanie + uŜytkowanie; chrześcijanin
wykorzystuje własność w godnym celu, zgodnie z pr.bozym; najlepsza forma rządu to monarchia; teoria prawa – Bóg stworzyła
ś

wiat, podporządkowany lex aeterna – jego odbiciem w człowieku jest lex naturalis – daje ogólne reguły postęp. ->lex humana,

pr.stanowione, nie wolno go naruszać & lex divina, to pr.kościoła z Pisma św. i nauk Kościoła;

KONCYLIARYZM – krytyka prymatu papieŜa; władza kościelna powinna naleŜeć do kolegium biskupów – sobór; sobór ma władzę
zwierzchnia i moŜe usunąć papieŜa, który jest tylko administratorem Kościoła; sobór miał się zbierać co 10 lat i wtedy kontrola
papieŜa;

DANTE ALIGHIERI – krytyka kurii papieskiej w Rzymie za gnuśność i głupotę; idea monarchii światowej, uniwersalnej; tylko
władca światowy moŜe zapewnić pokój, bo rządzi światem i nie ma pragnień ekspansyjnych; władca ma pochodzić z Włoch, kolebki
imperialnej; nie precyzował, czy to papieŜ, czy cesarz; kościół nie moŜe się mieszać do polityki państwa;

MARSYLIUSZ Z PADWY – interesy jednostek nie mogą być sprzeczne z interesem ogółu; państwo powstało z woli ludzi, strzeŜe
bezpieczeństwa i pokoju międzyludzkiego; podstawą państwa jest monopolityczny rząd, który dzierŜy w ręku wł. sądowniczą,
administracyjną i kontrolującą urzędników; inicjatywa prawodawcza naleŜy do całego ludu, lud jest prawodawcą – zasada
suwerenności ludu; tezy tłumaczące suw. ludu: ludzie niechętnie słuchają praw, na które nie mieli wpływu; władca mógłby wydać
prawo korzystne tylko dla niego samego, nie zaś dla ogółu; lud najlepiej zna swoje potrzeby; państwo jest wspólnotą wszystkich
obywateli; pokój jest moŜliwy tylko w takiej sytuacji; rozdział wł.świeckiej od duchownej – ona sprawuje władzę tylko w sprawach
przyszłego zbawienia; zasady kośc. obowiązują tylko tych, którzy się mu chcą poddać; K. Musi się stać instytucją w państwie i być
mu podporządkowany;

MACHIAVELLI -  bilans zła i dobra jest zawsze stały- tak samo państwa- jedne upadają, drugie powstają na ich miejsce; na
człowiek poddany jest wpływowi fortuny i virtu; fortuna to los, cos niezaleŜnego od jednostki, virtu –cnoty, które pozwalają
człowiekowi rozumować i przewidywać; z natury ludzie są skłonni do złego niŜ do dobrego; są chciwi, obłudni, zmienni...; w polityce
najwaŜniejsza jest skuteczność – cel uświęca środki – jak trzeba, wolno postępować niemoralnie, dobra i celowa polityka to taka,
która nastawiona jest na osiągnięcie wyznaczonego rezultatu, a sukces usprawiedliwia wszelkie poczynania; potrzebna jest twarda
władza absolutna monarchy, dyktatura; władca winien zawsze kierować się dobrem powszechnym, budzić miłość, a zarazem lęk u
poddanych, oszczędność, by nie wzbudzać zawiści; najlepszy ustrój – republika, bo zapewnia trwałość ustroju i chroni wolność
powszechną; gwarancją trwałości rep. miały być prawo i silna armia; jedyny ustawodawca to państwo;
BODIN – państwo – sprawiedliwy rząd, szanujący pr.boŜe i nat., nad wieloma rodzinami i tym co jest im wspólne z władzą
suwerenną;  na czele suwerenna władza; suw. zapewnia niezaleŜność i niezawisłość, jest niepodzielna; głównym jej przejawem –
wyłączność prawodawcza – kto posiada ją, ten decyduje o wszystkich innych dziedzinach publ. aktywn.; idea nietykalnej własności;
obowiązek bezwzględnego posłuszeństwa poddanych, wszyscy są jednakowo poddani, bez względu na stan społ.;

MORUS THOMAS - wróg reformacji; dobrzy królowie słuchają filozofów i przeprowadzają reformy; zniesienie własności pryw.-
utopijny komunizm; rzemiosło i rolnictwo – podstawa wspólnego dobrobytu; wszyscy pracują, zasada równości – skrajny komunizm,
nawet identycznie się ubierają; brak pieniędzy; hierarchiczny ustrój państwa, choć zarazem demokr. – 30 rodzin wybiera 1 filarcha -
>protofilarchowie ->na czele ksiaŜę, doŜywotnia władza; proste i nieliczne prawa; państwo praworządne;

LUTHER – teza o upadku natury ludzkiej, do Boga moŜe się człow. zbliŜyć tylko przez wiarę; nie potrzeba do tego księŜy, papieŜa,
bo głos Boga tkwi w Biblii, ale tylko w interpretacji Lutra; Kościól jest niewidzialnym związkiem wierzących, głową jest Chrystus; w
K. wszyscy są woli i równi i pełnią funkcje kapłańskie; pełna suwerenność org. państwowej; pełna suw. władcy-księcia, gdyŜ jest od
faktycznym dysponentem władzy w sprawach religii – kontrola, rozstrzygnięcia sporne, regulacje liturgii, mianowanie pastorów;

KALWIN – natura ludzka jest zepsuta, człowiek umie tylko źle postępować, więc nie wypełnia prawa boŜego; Bóg to suweren,
steruje rządzącymi – państwo to instrument Boga; władza nie naleŜy do ludu czy monarchy lecz do samego Boga, więc absolutyzm
władcy jest równoznaczny boskości i dlatego naleŜy wypełniać jego rozkazy, bo przeciwstawienie się władcy jest = z przeciwstaw.
się samemu Bogu; najlepszy ustrój to rep. arystokr., krytyka monarchii; państwo nie kieruję sprawami religii, kościół kalwiński jest
samoistny; podporządkowanie wł.świeckiej kościołowi w celu skutecznej ochrony czystości wiary;

MUENZER - krytykował Lutra za jego wyłączność interpretacji Biblii, rozum jest duchem świętym i tylko w rozumie tkwią prawdy
wiary; człowiek moŜe osiągnąć zbawienie tylko dzięki rozumowi; komunistyczne i utopijne królestwo boŜe M. Miał obyć wspólnotą
wszystkich i wszyscy są równi, brak podziałów klasowych i wyodrębnionej władzy; lud sprawuje władzę;

GROCJUSZ – „Wolność mórz” „O prawie wojny i pokoju”; pr. nat.; związane z niezmiennymi cechami ludzkiej natury; bóg nie
moŜe go zmienić; oddzielone od treści religijnych, są dobre lub złe same przez się,a nie dlatego Ŝe je takimi Bóg ogłosił; źródłem pn
jest badanie społecznej natury człowieka; bezpieczeństwo własności i handlu dla burŜuazji a nie postulat władzy dla niej; Ustrój
polityczny - nie ma idealnego; akceptował ideę suwerenności ludu, wybór ustroju naleŜy do narodu; wolność ludzi i narodów moŜe
być przedmiotem obrotu; monarcha moŜe zdobyć pełnię wł. przez podbój; lud moŜe wystąpić przeciw wł. który łamie zastrzeŜenia i

Doktryny polityczne i prawne

warunki; podstawowe pr. natury – 1)obowiązek nienaruszania cudzej własności 2)obowiązek wynagradzania szkód 3)obow.
dotrzymywania umów 4)obow. ponoszenia kary za popełnione przestepstwa; tylko w obronie pr.nat. wojna jest usprawiedliwona;

REWOLUCJA ANGIELSKA – ROYALIŚCI – poparcie dla absolutyzmu; teoria patriarchalnego charakteru monarchii – jak władza
ojca nad potomstwem; władza król. jest starsza od parlamentu, bo ma swoje podstawy w ustawach Wilhelma Zdobywcy;
PREZBITERIANIE – odrzucali absolutyzm, ale nie odrzucali monarchii umiarkowanej; skłonni byli porozumieć się z królem za
cene uznania zwierzchności parlamentu; INDEPENDENCI – monarchia najgorszą formą rządów; król jest niŜszy od ustawy,jak ona
od parlamentu; nie przyjęli zas. suwerenności ludu  - jest nim parlament, stoi ponad ustawą, kompletowany wg cenzusu maj.; Milton
– wł. suwer. nie naleŜy do parl., tylko do ludu, narodu;bronił republiki, jako rządu równości i sprawiedl.; parl. powinien być
rozumnym wykonawcą woli narodu; LEWELLERZY – hasło równości praw polit.i poszanowanie wrodzonych praw człowieka; lud
suwerenem; częste rotacje posłów, brak cenzusu; parlament – wł.ustaw. i kontrolna; równość prawa bez względu na wszystko;
DIGGERZY – włąsność prywatna źródłem nędzy i wyzysku, powinna zniknąc; republika – jej podst. jedn. to gmina; wspólna ziemia,
praca powszechnym obowiązkiem; władza leŜy w parl. – kontrola urzędn. i stanowienie prawa;

TOMASZ HOBBES - A) Stan Natury - Człowiek z nat. jest egoistą; kaŜdy chce mieć dla siebie więcej; to popycha do konfliktów; w
okresie pierwotnym: wojna wszystkich ze wszystkimi; subiektywna wolność daje kaŜdemu pr. do kaŜdej rzeczy; pn rozwija się, gdy
ludzie zrezygnują z części swych pr. i wybiorą pokój nad wojnę; B) Umowa Społeczna - umowa kaŜdego z kaŜdym; z zawarciem
umowy znika wolność naturalna; pojawia się Ŝycie społ., pr, wł. chroniona pr.; p. tworzy wolna decyzja ludzi; nikt nie moŜe być
zwolniony z umowy, pod pretekstem, Ŝe suweren jej nie zachował; suweren nie jest stroną umowy; C) Absolutyzm Państwa -
suweren nie podlega kontroli, władzę otrzymał w darze od ludzi; pr. suwerena są niepodzielne; nie moŜe ich delegować, ani utracić;
p. zwierzchnictwo nad kościołem; s. jedyny reprezentant poddanych; wolności obywateli otrzymane i gwarantowane przez p.; tylko
absol. władca moŜe skutecznie rządzić ludzmi; mądry władca nigdy nie będzie tyranem; państwo absol. miało zapewnić ład i
bezpiecz.;

JOHN LOCKE – „List o tolerancji” „Dwa traktaty o rządzie”; A) Stan Natury - stan wolności i względnej pomyślności; zupełna
równość; o treści pn decyduje rozum; kaŜdy ma pr. karać naruszycieli swego pr. pod.; ludzie ustanowili rząd, gdyz sn był niepewny;
B) Umowa Społeczna - Dwa akty umowy: umowa między jednostkami (powołuje społeczeństwo), umowa społ. z władzą (powołuje
p.); obalenie wł. nie niszczy całego porządku społ. – bo jest starszy niŜ p.; Liberalne Państwo - priorytet jednostki przed p.; p. jest
tworem sztucznym; wszelkie pr. nat. są zachowane, na p. przekazano tylko pr. represjonowania gwałcicieli tych pr.; Funkcje p.:
tworzenie pr. poz., egzekwowanie ich, obrona na zewnątrz; własność jako podst. pr.nat. jest święta, nietykalna, oparta na pracy; C)
Rząd - inne instytucje społ. nie są zaleŜne od p., które teŜ jest instytucją społ.; moŜna normalnie zmienić rząd, ale moŜe to
doprowadzić do anarchii; zmiana będzie zmianą umowy społ.; D) Podział Władzy - powinny istnieć 3 wł. prawodawcza, wyk.
(rządzenie, wym. sprawiedliwości) i federacyjna (pol. zagraniczna); ostatnia to prawie to samo co wyk.; nie naleŜy łączyć wyk i ust;
ust. to wł.najw.;  kto na obszarze p. korzysta z jego ochrony, daje milczącą zgodę na zasady umowy społ.;

HUMANITARYZM PRAWNICZY – Oświecenie domagało się: jasnych, przejrzystych i jednolitych praw, unifikacja i kodyfikacje
to zapora przeciw warcholstwu i arbitralności, zasada ze tylko ustawa moŜe coś określić jako przestępstwo i określić sankcję – nie ma
przestępstwa i kary bez ustawy, wszyscy są równi przed karnym wym.sprawiedl., zas. domniemania niewinności, zniesienie kar
cielesnych;

MONTESQUIEU, (LIB. ARYST). – „O duchu praw” A) Duch praw – zycie społ. przenika duch praw; inny u róznych narodów -
normy pr. zaleŜą od: warunków geogr., ustroju, religii, obyczajów, liczby mieszkańców, warunków ekonom., itp.; róŜne przyczyny
działają z róŜną siłą; zasady pr. muszą być zróŜnicowane; B) Historycyzm, Racjonalizm - niewola (źródła w róŜnicy zwyczajów) -
pogarda, fanatyzm religijny, despotyzm; postęp techniczny i umysłowy uzasadnia zniesienie niewolnictwa; Pr. powinny być zgodne z
racjonalną oceną warunków Ŝycia społ.; wolność – „pr.czynienia wszystkiego tego, na co ustawy pozwalają” C) Polityka Pr. -
ustawodawca powinien znaleźć środek między skrajnościami; nie konieczna zbyt duŜa liczba pr., moŜna je wtedy obejść, nie naleŜy
stosować kar, gdy nie ma takiej konieczności; D) Teoria Ustrojów Politycznych - pr. powinny tworzyć całość z naturą rządu
(określającą istotę państwa) i z zasadą (to co wprawia w ruch); 3 rodzaje rządów: republika - natura: suwerenność ludu (demokracja,
zasada: cnota) lub części (arystokr. zasada: umiarkowanie), monarchia - nat.;rządy jednostki zgodne z pr., zasada: honor, despocja -
nat.:rządy jednostki bez praw, zasada: strach; Rep. moŜliwa tylko na małym terytorium; W demokracji nie powinno być całkowitej
równości praw; despocja - synonizm monarchi absolutnej; monarchia to m. konstytucyjna; E) Wolność , Praworządność - wolność
polityczna tylko w rządach umiarkowanych, gdy nikt nie naduŜywa wł.; jest związana z praworządnością; wolny jest kogo pr.
zabezpiecza; musi istnieć system hamulców (pr. stanów, przywileje miast, przeciwwagi); F) Podział władzy - 3 wł.: prawodawcza,
wyk, sądowa; gdy dwie skupiają się w jednym ręku - nie ma wolności; wyk dla króla, ust. dla ludu; izba wyŜsza - wybierana przez
wszystkich, wyŜsza - arystokracja; dla kaŜdego sędzia równy stanem; wł. się na wzajem hamują i kontrolują; G) Liberalizm
arystokratyczny - teoria M. zakłada nierówność wobec pr., cenzus majątkowy, członkowie izby wyŜszej winni być światlejsi od ludu,
monarchia niemoŜliwa bez szlachty;

LIBERALIZM POLITYCZNY

WOLTER - na rozwój społeczny ma znaczący wpływ rząd i religia; historia: dzieje techniki, sztuki, myśli naukowej; rzecznik
absolutyzmu oświeconego, monarcha filozof, reformator, a.o. jedynie środkiem do celu - społeczeństwa opartego na podstawach pn:
burŜuazyjne idee wolności i własności; trzeba dojść do tego bez rewolucji, przez reformy; równość ludzi tylko wobec pr.nat.; w sferze
p. - pr. równość jest nieosiągalna; tylko posiadacze mogą dzierŜyć władze; własność - swoboda bogacenia się i korzystania ze swego
majątku; wolność powiązana z własnością; BurŜuazyjny utylitaryzm - ideologia bogacenia się, ludzkie przywary są warunkiem
pomyślności ogólnej; Trzeba, by pr. było zgodne z uprawnieniami ludzi, rozumne; postulat jedności pr., zniesienia ceł wewnętrznych,
obalenia cięŜarów feudalnych;

Doktryny polityczne i prawne

DIDEROT - krytyka absolutyzmu, bo nie sprzyja liberalizacji Ŝycia - despotyzm polega na samym zakresie wł. a nie na jej złym
uŜywaniu; ideał - reprezentacja narodu kontrolująca rząd i monarchę, karząca złych władców - fundament sprawiedliwego państwa;
bogacenie się jednostek prowadzi do szczęścia ogółu; hasło kształcenia się jednostek; pr. uciskanych ludów do rewolucji;

SMITH, ADAM (liber. gosp.)- Społeczeństwo - zespół luźno powiązanych jednostek, jego analiza powinna się opierać na badaniu
natury i interesów jednostek; ustrój społ. i p. rodzŜ się spontanicznie za przyczyną rozwoju stos. społ; gospodarką rządzą pr.
ekonomiczne, obiektywne; praca źródłem bogactwa; najlepszą obroną pr. jednostki jest wolna konkurencja; interwencja p. jedyniena
prośbę jednostki lub gdy zakłócenie porządku;

J.J.ROUSSEAU (radykalizm mieszcz. dem.) - A) Stan Natury - stan pokoju, szczęścia bezpowrotnie utraconego przez ludzi; bez
potrzeby Ŝycia społ.; rozum i namiętność nie były jeszcze rozwinięte; człowiek ani dobry ani zły, bo brak stosunków społ.; izolacja
jednostki; wojny są moŜliwe tylko między społeczeństwami; B) Społecz. - opatrzność sprawiła, Ŝe jednostki zaczęły się łączyć (brak
Ŝ

ywności, wylewy rzek...); pierwszy przewrót - powstanie rodziny; C) Państwo - powstanie własności - pierwotna epoka

nierówności; walka, zamęt, z inicjatywy bogatych powstała społeczność polityczną; podziały na bogatych/ biednych; potęŜnych/
słabych; panów/ niewolników; D) środki naprawy - usunąć Ŝądze, ucisk, nierówność, nieszczęścia; prawowity rząd republikański -
wolność w granicach pr.; E) Umowa Społ. - ideał nie fakt historyczny; potępienie szkoły pn za moŜliwość umowy oddającej lud lub
jednostki w niewolę; treścią US jest całkowite oddanie się człowieka ze wszystkimi uprawnieniami społeczeństwu, przez wszystkich
na równych warunkach; posłuch woli powszechnej; F) Suwerenność Ludu - niezbywalna, niepodzielna; realizacja polega na częstym
zwoływaniu zgromadzeń lud.; wola powszechna w praktyce większość; Podstawowym uprawnieniem jest ustawodawstwo, bo kaŜdy
słucha samego siebie; teŜ kontrola nad rządem; wł. wyk. to tylko urzędnicy; G) Ekonomika - p. wyrównuje stan posiadania,
interwencjonizm państwowy; upowszechnienie wł.; ograniczenie pr. spadkowych do najbliŜszych krewnych; Wychowanie -
gwarancja rządów woli powszechnej; patriotyzm, religia, równość praw i obowiązków obywateli;

OŚWIECENIE W POLSCE
W RP panowała anarchia. Wzrastała ł. Magnatów – królewiąt. Polską doktr. polit. cechowało umiarkowanie i orientacja określająca
konieczność reorganizacji ustr. przy zachowaniu szlachty jako stanu dominującego.

STANISŁAW LESZCZYŃSKI dwukrotnie wybrany królem Polski, autor „Głosu wolnego wolność ubezpieczającego”.
Rzeczpospolita szlachecka nie gwarantuje woln. polskiej, lecz opiera się na bezprawiu. Społ będzie wolne, gdy prawo będzie mądre i
spraw. Dobro jedn. musi być podporządkowane dobru ogółu, co zapewni poszanowanie pr. Głowa państwa – monarcha – król
kierujący organami państwa. Rząd ponosi odpowiedzialność przed sejmem. śaden urząd nie jest jednoosobowy i doŜywotni. Sejm ma
wł. najwyŜsza. Liberum veto nie zrywa obrad. Armia silna, stutysięczna, unowocześniona, podporządkowana państwu. Nowy ustrój
ma prowadzić do rozumnego i efektywnego korzystania z przywilejów szlach. Wieś – podst. Ŝywiciel kraju – była zacofana, co
przejawiało się w ucisku włościan. Pańszczyznę ma zastąpić renta. Prawna ochr. chłopa – moŜl. odwołania się od sądów dominalnych
do grodzkich i trybunałów. L. Utrwalał teŜ wzorce myśli burŜuazyjnej.

HUGO KOŁŁĄTAJ członek Kom. Edukacji Narod., rektor i reformator Akademii Krakowskiej, załoŜyciel Kuźnicy, współredaktor
konstyt. 3 maja, autor prac: „Do St. Małachowskiego (...) Anonima listów kilka”, „Stan oświec. w Polsce”.
Przemiany w rolnictwie powinny zapewnić kompromis społ., tzn. pr. powinno chronić woln. rolnika i własność gruntową dziedzica. 3
gr. społ. polskiego: posesjonaci (szlachta obszarnicza i zamoŜne mieszczaństwo), nauczyciele, wojskowi i duchowni/ ludność. Gr.
trzecia nie jest stanem, nie uczestniczy w rządzeniu, jest wolna. Ustrój – dziedziczna monarchia konstytucyjna z umiarkowaną wł.
panującego. Sejm jest zwierzhnikiem i zapewnia równowagę władz. Parl. ma być wolny od szlachty-gołoty, co unicestwi wpływy
oligarchów. Ma panować równ. wobec pr. z jednolitym pojmowaniem woln. Powinno się ustanowić „pr. kardynalne” (rodz. konstyt.).

ST. KONARSKI autor „O skutecznym rad sposobie’. Chciał likwidacji przewagi magnaterii i eliminacji z sejmu jej klienteli., czyli
szlachty-nieposesjonatów. Najw. wł. wyk. – rada rezydentów z królem na czele i deputowani wybierani przez izbę poselską.
Zniesienie liberum vet. Uchw. Podejmowanie większością głosów przez sejm. Senat moŜe tylko odrzucać uchw. WaŜna jest edukacja
polit. i patriot (Collegium Nobilium).

ST. STASZIC przedstawiciel obozu reform w okr. Sejmu Czteroletniego, prezes Tow. Przyjaciół Nauk i załoŜ. Hrunbieszoskiego
Tow Roln., autor „Uwag nad Ŝyciem Jana Zamoyskiego”, „Przestróg dla Polski”, „Rodu ludzkiego”.
Państwo powstaje w wyniku um. społ., zawartej w wyniku zrzeszenia wolnych rodzin. Ludzie posiadają równe wrodzone pr., ale
uŜywają ich w spos. nierówny. Państwo miało gwarantować ochr. wszystkich, ale „wyłącznictwo”, czyli uprawn. silniejszych
zniszczyłu ten cel. Popierał ideę równ. i chciał zrównania praw towarzystwa i narodu. Wprowadził ideał „farmera”, czyli chłopa-
właściciela drobnego gospodarstwa. Utopijna społeczność ma być oparta na zrzeszeniu drobnych właścicieli ziemskich, co ma
wykluczyć ucisk i poniŜenie. Opowiada się za kompromisem szlachecko-mieszczańskim, Rzeczpospolita rządna ma być oparta na
więziach państwowo-organizacyjnych połączonych ze wspólnotą gospodarowania. Dzieje ludzkości to hist. walk o własn., a postęp to
łamanie przywilejów. Masy ludowe mają duŜe znaczenie w hist. Stadia rozwoju społ. są uzaleŜnione od form własn. i walki
uciskanych z uciskającymi. Feudalizm jest ukł. własn. ziemi, gdzie przewagę ma towarzystwo samodzierŜawcze.

FR. S. JEZIERSKI autor „Niektórych wyrazów porządkiem abecadła zebranych i stosownymi do rzeczy uwagami objaśnionych”.
Poj. narodu identyfikuje się z ludem. OskarŜał magnaterię i szlachtę o doprowadzenie RP do upadku.

JAKOBINIZM Hebertyści – lewica- zwolennicy terroru wobec kontrrewolucjinistów, radykalne środki przeciw przeciwnikom
rewolucji; Dantoniści – prawica – Ŝądali złagodzenia terroru i chcieli jak najszybciej zak. wojny; Robespierre - potrzeba

Doktryny polityczne i prawne

reprezentacji oparta na powszechnym prawie wyborczym; krótki okres kadencji; wobec wojny i konfliktów - potrzeba
scentralizowanego rządu i terroru; patiotyzm, potępienie walk partyjnych; Religia, wychowanie - szkoła obywatela rewolucjonisty;
upowszechnienie własności; złagodzenie skrajnych nierówności; odrzucenie nietykalnego pr. własności; własność określona przez
ustawy;

KONTRREWOLUCJONIZM, TEOKRACI (fr.) dyktowany przez skrajny katolicyzm; społeczeństwo ma swe źródło w woli boga;
tworzy jedność o zróŜnicowanym statusie; bóg stworzył nierówność i podziały stanowe; J.de Maistre - suwerenność monarchy, jako
odbicie nieomylności papieŜa; chciał powrotu absolutyzmu; wł. p. podporządkowana duchowemu zwierzchnictwu papieŜa; L.G.A. de
Bonald - absolutyzm monarchy na wzór wł. boga; analogia między p. a dogmatem Trójcy: władca, ministrowie, poddani; nie moŜna
mówić o naturalnej pierwotnej wolności, społeczeństwo tworzy człowieka; społ. jest starsze od jednostki, bo stworzone przez boga;
absurd, by człowiek mógł kogoś kreować na władcę;

EWOLUCYJNY KONSERWATYZM Edmunt Burke - szkoła historyczna - przeciwnik rewolucji; pr. są dziedzictwem długiego
rozwoju hist.; nie moŜna tworzyć pr. rozumem; obrońca systemu partyjnego; Naród - organiczna całość, czerpiąca swe istnienie z
długotrwałej tradycji; rewolucja to nienaturalne zerwanie ciągłości procesu dziejowego; Ŝaden naród nie moŜe egzystować poza swą
przeszłością;

ROMANTYZM POLITYCZNY (niem) kult germański, chrześcijaństwa, starego porządku feudalnego; stanowa struktura
społeczna; rewolucja fr. - kara boŜa za ateizm klas wyŜszych; P. stoi ponad społeczeństwem (rehabilitacja p., bo oświecenie
traktowało p. jako zło konieczne); p. wchłaniało całe Ŝycie społ. i narod.; Adam Mueller - p. obejmuje całokształt Ŝycia jednostek;
nie ma jednostki poza p.; teoria więzi społ. jako ducha narodu (zapewniał ciągłość rozwoju narodu); postawą jest podział klasowy,
szlachta kwiatem społ.; państwowa winna być cała kultura i nauka; kryzysy gospodarcze - rezultat postępu tech. - klasowe
antagonizmy; Josef Gorres - społ. dzieli się na stany: nauczycieli (kler), obrońców i Ŝywicieli; wł. na podłoŜu uczuciowym,
wyłoniona przez "umowy"; p. to wspólny dom jego mieszk.;

SZKOŁA HISTORYCZNA - Gustav v. Hugo - pr. tworzy przede wszystkim historia; niezaleŜnie od aktualnych potrzeb człowieka;
zwyczaj; jeśli róŜnica między zwyczajowym a ustawowym, to obowiązuje pr. stare, odzwierciedlające duch narodu; K.F. v. Savigny -
protest przeciw kodyfikacji pr. cyw. w Rzeszy; odrzucił pr. nat.; nauczycielką Ŝycia jest hist.; teraźniejszość, to organiczny wytwór
przeszłości; naród to nie suma jednostek, ale organiczna całość, złoŜona z grup, wiąŜe to duch narodu; Duch Narodu - irracjonalne
właściwości duchowe ludzi, zbliŜające ich do Boga; Prawo - jeden z produktów D. Narodu rozwija się wraz z jego rozwojem;
powstaje przez zwyczaj; dwie warstwy prawa: świadomość narodu, świadomość prawników; pr. się nie tworzy, tylko się je odkrywa;
G.F. Puchta- - 3 drogi powstania prawa; zwyczaj, ustawa, nauka; pr. zwycz. powstaje bespośrednio w świadomości narodu; ustawy -
obowiązują przez ogłoszenie w sposób legalny; pr. prawnicze - char. uzupełniający; Zadaniem P. jest ochrona praworządności i
ś

wiadomości pr.; pochwała absolutyzmu, religii więzów stanowych jako podstawy społ. - konserwatyzm szkoły historycznej;

IDEALIZM NIEM. - przeciwstawienie się materializmowi; zachowanie ludzi kierowane jest przez czynnik nadrzędny; KANT -
dobro - następstwo pr. moralnego; nie wywodzi się z uznania istoty boskiej; Imperatyw Kategoryczny - postępuje wedle takiej
maksymy, którą chcesz uznać za powszechne pr. (nakaz czystego rozumu); Imperatyw Praktyczny - postępuj tak, by człowieczeństwa
uŜywać jako celu, nigdy tylko jako środka; Doktryna Wolności - dwie sfery człowieka: fizyczna i moralna; wolność istnieje poza
przyrodą, nie da się jej poznać doświadczeniem nie da się ustalić faktu, na podstawie którego orzec by moŜna, Ŝe czł. jest wolny;
moralność nie wynika z nakazów państwa ani z religii; źródło pr. - dobra wola; pr. wewnętrzne - pr. moralne; zewnętrzne -
stanowione; działanie zgodne z pr. - pogodzenie wolnej woli z wolnością wszystkich; dla pr. obojętne są motywy, jakimi się kieruje
czł.; moŜna stosować przymus jako gwarancje pr., musi być zgodny z wolnością; wojna tylko jako przywrócenie pokoju; Państwo - w
wyniku umowy społ. by uniknąć samowoli; naleŜy do metafizyki; źródłem pr. własności jest stosunek moralny; własność - charakter
zewnętrzny; Pr.karne - co jest sprzeczne z wymogami rozumu stanowi przekroczenie pe. zasługuje na karę; oddzielenie moralności od
pr.; HEGEL - „Fenomenologia ducha”, „Nauka logiki”, „Zas. filozofii pr.”.„Idea absolutu” jest podst. dialektycznego rozwoju przyr.,
jest źr. dynamiki przemian, a świat materialny jest wynikiem jej rozwoju. Idea absolutna zmienia się w nicość. Byt jako istnienie i
nicość przenikają się i przechodzą z jednego bieguna na drugi w procesie „stawania się” – triada: teza, antyteza i synteza. „Stawanie
się i zanikanie” są elementami rozwoju przyr. Przemiany ilośc.-jakośc. Wyznaczają dynamikę otaczajacego świata. Jakość –
swoistość kaŜedego bytu względem innych. Jakość bytu pozwala na spojrzenie ilośc., wskazując rozmiar danego zjawiska. Ilość
przechodzi w jakość, a ta z kolei w nową jakość. Badania hist..: Dotychczasowa nauka hist. miała charakter opisowy. 3 stanowiska w
poszukiwaniach hist.: dziejopisarstwo pierwotne (opis wydarzeń), historiografia refleksyjna (uogólnienia), h. Filozoficzna (reguły
wcielania się rozumu z bieg wypadków hist.). Idea absolutna jest treścią poznania i uświadamiania sobie prawideł rozwoju czł., społ.,
przyrody. Jest celem ostatecznym. Bóg istnieje i moŜna go poznać poprzez poszukiwanie w hist. zas. konieczności jej racjonalnego
rozwoju. Hist. jest ujmowaniem faktów w świetle ogólniejszych prawidłowości – podst. prawem jest dąŜenie do urzeczywistnienia
wolności przez jedn. i ogół. Idea wolności: Hist. ludzkości to kombinacja idei woln. i konieczności. Woln. to uświadomiona
konieczność. Dobrowolne podporządkowanie się jedn. wymogom państwa prowadzi do pogodzenia woln. i konieczn., dzięki czemu
rozwija się duch obiektywnej woln. Dzieje ludzkie: przedstawiają obraz rozwoju ducha woln.: staroŜytne narody wschodu (woln.
jedn. - despotyzm), Grecja (woln. elitarna – demokracja), narody germańskie (woln. jedn. – arystokr. i monarchia). 2 tezy: 1) dzieje to
postęp w uświadamianiu sobie woln., 2) istnieje róŜnica między zas. woln. a jej zastosowaniem. Państwo jest wart. etyczną.
Podporządkowanie się jedn. ustawom jest przyłączeniem się do celów powszechnych. Rodzina jest fundamentem państwa. 3 klasy
społ.: rolnicy, robotnicy i przemysłowcy. Jest teŜ kl. Rządzących. 3 sf. działalności państwa: stos. do obywateli, do in. państw i
przejście do hist. Filozofia pr..: zajmuje się badaniem idei pr., która jest praźródłem powstania pr. Pr. stanowione jest rezultatem
dedukcji wyprowadzonej z wzorców idealnych, a jego fundamentem jest idea woln. Wola jest źr. powstania i poszanowania pr. Jedn.,

Doktryny polityczne i prawne

stosując pr., uzgadnia swą wolę z wolą obiektywna, przez co jest wolna. Zbyt duŜa ingerencja ustawodawcy w Ŝycie jedn., tłumi
swobodę i poniŜa obywatela. Pr. moralne opiera się na woli czł., a moralność społ. odnosi się do rodziny, społ. i państwa. Pr.
pozytywne jest niematerialną abstrakcją, pr. mor. antytezą a moralność społ. syntezą. Norma pr. i mor. są przeciwstawne, ale postawa
mor. powinna prowadzić do przestrzegania pr. WaŜnym kryterium org. społ. jest pr. własn., będące wynikiem talentów jedn., jej
aktywności i uŜyteczności. Teoria kary – zaprzeczenie zaprzeczenia, dokonanego przez przestępcę, naruszającego pr. – skutek to
naprawienie powstałej szkody. Przestępca, który zrozumie ogólną konieczność, uświadomi sobie, Ŝe przestępstwem sprzeciwił się
woli ogółu, dlatego kara jest wyrazem tej woli. On z ogółem winien się solidaryzować. To integruje przestępcę ze społ. – sądy mają
stwarzać warunki do tego.

LIBERALIZM POLITYCZNY - Liberalizm ukształtował się w wyniku zwycięstwa rewolucji burŜuazyjnej. Dał wyraz dąŜeniom
burŜuazji do woln. gosp. i polit., uzasadniał racjonalność kapitalist. spos. prod. Idea woln. opierała się na rozwoju wolnego czł.
Państwo miało nie ingerować w Ŝycie społ. i gosp., wyzwalać maks. aktywność czł. Beniamin Constant - własność - podstawowe pr.
człow.; ochrona własn. to podstawowe zadanie p.; udział we wł. przez własność i wykształcenie; wolność - wyzwolenie od przymusu
i bezprawia (ściśle sprecyzowane pr. pod., przysługujące jednostce - obywatelowi p.); większość ma pr. zmusić mniejszość do
poszanowania porządku; to co nie zakłuca porządku nie podlega wł.; jednostka jest suwerenem; granicę wł. wyznacza sprawiedliwość
i pr. jednostek; odrzucił ideę suwerenności ludu; 6 władz: 1. reprezentacyjna trwała, 2. wł. rep. opinii, 3. wł. królewska, 4. wł. wyk., 5.
wł. sądowa, 6. wł. municypalna (gdzie dotyczy coś części, tam decyduje część); król panuje nie rządzi; Jeremy Bentham - odrzucił
kompromis z tradycją feudalną; Utylitaryzm - człowiek aprobuje to co jest dla niego poŜyteczne (co sprawia mu przyjemność);
system moralny na podstawie 3 pojęć: interes, przykrość, przyjemność; potrzebne są pr, bo nie wszyscy kalkulują poprawnie;
równość wszystkich ludzi i podobieństwo ich natury; Społeczeństwo - luźny agregat jednostek (skupisko atomów); Postępowanie
moralne, gdy prowadzi w danych okolicznościach do największego szczęścia największej ilości ludzi (to powinna być teŜ zasada p. ze
ś

rodkiem - socjalnego ustawodawstwa); Prawo - racjonalne, gdy uŜyteczne, gdy potrafi zapewnić bezpieczeństwo, posiadanie,

równość; tylko w demokracji interes rządzących i rządzonych jest identyczny; pełna wolna konkurencja; bogactwo przedsiębiorstwa -
droga do dobrobytu powszechnego; John Stuart Mill - (lib. scept.); dopuszczał odejście od nieingerencji p.; przyjemności nie są
równe; wolność - indywidualna odrębność jednostki; konflikt między interesem jednostki i ogółu; pr. tkwiące w naturze człow. -
wolność sumienia, głoszenia poglądów; nie naleŜy ich pozbawiać, chyba, Ŝe przez działalność naruszają przekonania innych; społ.
kapitalistyczne; pracujący, Ŝyjący z owocu pracy; człowiek ogranicza swą wolność tylko w takim stopniu, w jakim ona przeszkadza
innym; obrona interesów ekonomicznych warstw posiadających; powszechne pr. wyb.; równouprawnienie kobiet; Tocqueville -
prorok społ. masowego; demokracja - nie tylko forma rządów, wpływa teŜ na idee, uczucia; d. musi istnieć w świadomości
politycznej i pr. społecz.; p. musi stworzyć organizację scentralizowaną, równolegle do demokracji; demokracja - formalna równość
wobec pr., wpływ mas na rządzenie; ingerencja p. jest procesem nieuchronnym; te same instytucje pr. mogą słuŜyć równym celom i
róŜnym klasom społ.; Ochrona przed tyranią: decentralizacja administracji na rzecz samorządu; nowa elita zawodowa i intelektualna
w miejsce arystokr.; podniesienie wartości moralnych ponad politykę; Religia spaja społ. i stabilizuje p.;

SOCJALIZM UTOPIJNY Saint - Simon - ostra krytyka kapitalizmu; pogarda dla filozofów i prawników; zwolennik historycyzmu
- przemiany społ. wykazują sprawdzalną prawidłowość; nauka i technika moŜe uporządkować sprawy społ.; prawo 3 stadiów rozwoju
ludzkiego; Industrializm - ustrój w którym nastąpi likwidacja przywilejów feudalnych; praca - podstawą bytu; wtedy prawdziwa
wolność; cała polityka podporządkowana produkcji; zasada równości hamuje postęp; wprowadzenie hierrarchi pracy, zdolności i
wiedzy; rewolucja szkodliwa dla rozwoju produkcji; wprowadzenie systemu industrialn. przez przekonanie warstw oświeconych i
posiadających; Saint- simonizm - nowa hierarchia społ., centalistyczna organizacja pracy, społ. wł. środków produkcji, kaŜdemu
równe szanse rozwoju; Charles Fourier - zło - rozdrobnienie wności i pasoŜytnictwo w handlu; uspołecznienie środków produkcji
ratuje przezd anarchią kapitalizmu; sprzeczność między hasi burŜuazji (równość, wolność, sprawiedliwość) a rzaczywistością (nędza
mas); Ustrój - idealny oparty na falandze (podstawowa komurka zrzeszenia się - asocjacji); rodzaj zrzeszenia wytwórców i
organizacja konsumentów; organizacja państwowa i jej przymus niepotrzebne; genialna jednostka moŜe budować system; Robert
Owen - człowiek jest wytworem środowiska, moŜna go zmienić zmieniając otoczenie; ustrój winien popełnianiu przestępstw;
ś

rodowisko społ. powoduje, Ŝe walka o szczęście odbywa się kosztem innych; trzeba wpoić, Ŝe szczęście kaŜdego wzrasta, jeśli

wzrasta szczęście innych; spol. własność środków produkcji; wychowanie i kształcenie w ręku p.; Bazy sprawiedliwej wymiany -
jednostki społ.; środkiem do celu - dobry przykład, przekonywanie;

MARKSIZM
Marks & Engels - idea jest przeniesiona do głowy człow.; świat stanowi jedną całość; Materializm - metoda badania dialektyczna
(czyli antymetafizyczna); filozofia poza objaśnianiem świata powinna go zmieniać; wszechzwiązek zjawisk i zdarzeń – zjawiska i
zdarzenia zyją tylko w związku z innymi zj. i zd.; jednak świat jest w ciągłym ruchu; Pr. mówiące o rozwoju - przechodzenie zmian
ilościowych w jakościowe, z jakościowych w b.rozwinięte jakościowe; pierwotność materii, wtórność świadomości; pr. świata w
całości poznawalne; nie potrzeba Ŝadnego ducha świata do rozwoju świata, wystarczy rozwój wg praw materii; Materializm
Historyczny - społ. jest takie jaki sposób produkcji; zmiana produkcji w zmianie w siłach wytwórczych, co powoduje zmianę narzędzi
pracy, rozwój sił wytwórczych powoduje zmianę w stosunkach produkcji; Ekonomiczne podłoŜe rewolucji społ. - konflikt między
starymi stosunkami produkcji i nowymi siłami wytwórczymi; świadomość ludzi zmienia się wraz z ze zmianą ustroju ekonom. i
formami produkcji; 3 sfery Ŝycia społ.: baza, nadbudowa, świadomość społ.; walka klas prowadzi do dyktatury proletariatu, jako
przejście do zniesienia klas; walka klas - siła napędowa społ.; Państwo i Prawo - instrument panowania jednych klas nad innymi;
cechą p. opartego na wyzysku jest istnienie wł. pub. Pr. bez aparatu przymusu jest niczym; odzwierciedla wolę rządzącej klasy;
Rewolucja – walki klasowe -> o władzę, bo nikt nie ustąpi dobrowolnie; kaŜda walka klas prowadzi do rewolucji; rola jednostki -
prowadzenie mas, ale bez kultu jednostki;

POZYTYWIZM PRAWNY pod presją rozwoju nauk przyrodniczych; musiał odrzucić pr.nat., bo stało na drodze do kapitalizmu
(pr. wrodzone, idee dem. burŜ.); negacja szkoły historycznej w prawoznawstwie; Cechy: Dogmatyzm (programowa apolityczność,

Doktryny polityczne i prawne

metafizyczny ahistorycyzm), Formalizm (idealistyczne traktowanie pojęć pr. i systemu pr.); Prawo – tylko system norm
ustanowionych przez suwerenną wł,;

ZMIERZCH LIBERALIZMU - bardziej demokratyczny liberalizm, większa współpraca z państwem; Emil Faguet - odrzucił teorię
przyrodzonych pr. jednostki; pr. zawsze wynikiem konwencji, umowy; pr. posiada tylko społ.; P. obrońcą tego pr.; jest złem
koniecznym, powinno ingerować w wolność prasy;

SOCJOLOGIA
August Comte - nieodzowna przebudowa społ., najpierw trzeba stworzyć system idei; jedyną rzeczą dostępną poznaniu są fakty;
najwaŜniejszą metodą w socjologii jest m. historyczna; przeciw rewolucji i tendencjom skrajnie zachowawczym; Herbert Spencer -
determinizm i teoria ewolucjonizmu; Det.: społ. to część przyrody, działają tam prawa i zaleŜności typu przyrodniczego; Czego p. nie
powinno robić: 1. interweniować w ekonomikę (naruszenie wolności jednostki); 2. zakładać kościoła p.; 3. pomagać ubogim; 4.
kierować oświatą; 5. posiadać kolonie;

DARWINIZM - Ludwik Gumplowicz - wynik walk w społ. nie zaleŜy od biologicznych cech jednostek, ale od organizacji
walczących grup; Rasa - historyczna zbiorowość etniczna, walka ras - walka między p.;

WIAD. ZBIOR. - Emil Durkheim - społ. to coś więcej niŜ zbiór jednostek; solidarność społ. wyraŜona w jednolitości myśli i

działań i podział pracy;

T. NIELOGICZNEGO DZIAŁANIA. - Vilfred Pareto - człowiek postępuje tak nie inaczej, bo Ŝywi przekonania wyraŜające
uczucia (popędy); rozkład popędów - podział społ. na elitę i nie elitę; jeśli elita otacza się barierami uniemoŜliwiającymi nie-elicie się
do niej dostać, to rośnie nowa elita w klasach niŜszych; Obalenie starej elity przy pomocy haseł potem nie respektowanych -
rządzenie po staremu; Rządy rezygnujące z polityki siły i terroru skazane są na zagładę;

KIERUNEK RASOWO – ANTOPOLOGICZNY - istnieją rasy wyŜsze, róŜnice między rasowe - wrodzone, szkodliwe jet
krzyŜowanie się ras; Artur hr. Gobineau czystość rasy - czynnik tłumaczący rozwój i dekadencję społ. kulturową; 3 podstawowe
rasy: biała (panów), Ŝółta (męska) praktyczność, średni wzrost; czarna (kobieca) fantazja, mało twórczy, słabi wolą; Historia -
mieszanie się ras; ze zmieszania się aryjczyków z innymi - burŜuazja; H. S. Chamberlain - rasa - upostaciowione człowieczeństwo;
większość nie ma rasy, Ŝyją w chaosie, bez świadomości więzów; Ŝydzi - główny wróg, odpowiedzialni za wszelkie klęski i
katastrofy; działają destruktywnie, choć uzdolnieni; Fredrich Nietzsche - Ŝycie jest celem ludzkiej egzystencji; wszelka działalność -
uwarunkowana potrzebami Ŝycia; prawda - subiektywna i względna; wolność silnych, nierówność między ludźmi; przeciwstawienie
się złu przez nadczłowieka; wiara w wodza; kaŜdej dekadencji towarzyszy wzrost kulturowy; SRA-Lapouge - Kazda rasa ma
określone wym. Ciała, w tym szkieletu, i wskaźnik gł., czyli stos. dług. do szer. czaszki. 3 R. GŁÓWNE: 1) HOMO EUROPAEUS
(aryjska): wys. Wzrost, długogłowość, jasny kolor włosów, energia, aktywność, wytrwałość, zimna krew, wojowniczość, instynkt
władania, wys. Intelig., logiczne myślenie, talent organiz., religia – protestantyzm, r. władców, wynalazców, organizatorów i
pionierów nowoczesności, 2) HOMO ALPINUS (alpejska): śr. wzrost, czarne włosy i krótkogłowość, wytrwałość, utylitaryzm,
poniŜanie siebie innych, 3) H. MEOLITERRANEUS (śródziemnomorska): niski wzrost, średniogłowość, ciemne włosy,
uczuciowość, pobudliwość zmysłowa, wyobraźnia artyst., rasa bezwart.

Postęp cywiliz. zaleŜy od rasy nordyckiej, więc trzeba walczyć o jej czystość. R. ta podlega wyniszczeniu. Rodz. selekcji rasowej: 1)
militarna – A są najb. waleczni i biorą udział w wielu wojnach 2) polit. – A najb. poŜądają wł. i często są od niej sztucznie odsuwani
3) relig. – A. mają mist. Skłonności do kultów relig., więc często pozostają w celibacie; giną teŜ w wojnach relig. 4) moralna – akcje
filantrop. przyczyniają się do wzrostu liczby niearyjczyków 5) ekonomiczna – A. są szlachetni i niezdolni do kłamstwa i
nieuczciwości, dlatego często są biedni.

KATOLICKA DOKTRYNA SPOŁECZNA

d. wroga kapitalizmowi i ustrojowi lib. burŜ.; "Quanta cura" - odrzucenie zasady wolności sumienia i prasy; zasady rozdziału kościoła
od p.; zaczęli się łamać; Aggioramento - Leon XIII (neotomizm) - teoretyczna podstawa tez chrześć. demokr.; u podstaw doktr.społ. -
nauka o własności; Naturalny char. własności; uznanie pr. nabytych do wł. w p. (legitymizm); nierówność i hierarchia zgodna z
naturą; niemoŜliwa likwidacja klas; prymat celów nadprzyrodzonych nad ziemskimi; upowszechnienie własności w masach; P. winno
być silne, aby pomóc kościołowi; ma strzec elementarnych zasad porządku; pr. p. do ograniczenia pr. właścicieli w przypadkach
koniecznych;

REFORMISTYCZNE NURTY SOCJALOGICZNE

Ferdinand Lassalle p. ponad klasowa organizacja całego społ.; słuŜy dobru powszechnemu; klasa robotnicza ma wymóc na p.
reformy socjalne i powszechne pr. wyb.; naleŜy zorganizować robotnicze zrzeszenia wytwórcze; Lujo Brentano - (socjalizm z
katedry) - poprawa sytuacji ekonomicznej proletariatu moŜe zachamować wzrost napięcia między masami robotniczymi i burŜuazją;
nie stosować siły wobec ruchów rob.; Fabianie - zwolennicy stopniowych i pokojowych reform społ.; Proudhoniści - przeciw walce
proletariatu; sprawiedliwość i wolność siłą napędową dziejów; zło - istnienie pieniądza i p. autokratycznego; socjalizm - ustrój

Doktryny polityczne i prawne

drobnej własności naleŜącej do bespośrednich wytwórców; Blankiści - wprowadzenie komunizmu; zdobycie władzy; ugruntowanie
przemian rewolucji przez terror, dyktaturę, centralną wł.;

REWIZJONIZM
Eduard Bernstein - rewizja marksizmu: krytyka teorii rewolucji; przeciw idei dyktatury proletariatu; działalność reformistyczna;
MoŜliwość likwidacji wyzysku w ustroju kapitalistycznym; wzrost standardu Ŝycia i demokratyzacja sys. burŜuazyjnego - łagodzą
walkę klas; wysokość dochodu - jedyny wyróŜnik warstw (nie stosunek do środków produkcji); podział dóbr mat. proporcjonalny do
nakładów pracy; przekształcenie kap. w soc. bez przewrotów; odrzucenie strajku jako metodę politycznego działania;

ANARCHIZM
ź

ródłem wyzysku społ. jest istnienie p.; najlepszy jest ustrój bezpaństwowy, bez przymusu, oparty na związkach producentów i

konsumentów; P.J. Proudhon (anarchizm indywidualistyczny) - istniejące współcześnie stosunki własności nie dają się pogodzić z
zasadami sprawiedliwości i wolności; własność - jako funkcja pracy; system przewidujący wzajemne świadczenia usług na zasadzie
wolnej umowy; Bank wymiany - towar zastąpi pieniądz; przymus p. zastąpią stosunki umowne równych obywateli; Michaił Bakunin
- (anarchizm kolektywistyczny) - odrzucenie własności pr.; uspołecznienie środków produkcji; zniesienie praw dziedziczenia;
zniesienie p. i aparatu przemocy; Rewolucja i terror; Piotr Kropotkin - (anarchokomunizm) - wspólna własność środków produkcji i
dóbr konsumpcyjnych; społeczeństwo - związek wolnych stowarzyszeń produkcyjnych; rewolucja przygotowana agitacjom wśród
mas, bez terroru;

Max Webber - 3 typy legitymacji wł. politycznej: tradycyjny (historyczny); charyzmatyczny; na mocy legalności; Leonard
Hobhouse - (lib. socjalny) - wolność ma wymiar społ.; oznacza pr. do wolności takiej jaką mają inni ludzie; nie ma wolności, bez
ograniczenia jej przez pr.; warunkiem wolności w pr. jest równość wobec pr.; Własność - nadawana przez naturę, nikt nie mógłby
zostać właścicielem, gdyby nie instytucje społ.; społ. utrzymuje i gwarantuje majątki; to tłumaczy aktywną politykę p. (podatki);
Wilson - naleŜy likwidować monopole; Keynes - bezrobocie nie jest związane z istnieniem pryw. własn. środków produkcji; p. przez
inwestycje pobudza wzrost gospodarczy – 1)roboty publ; lub 2) pobudzanie inwestycji prywatn.;

KOMUNIZM
Lenin - walka z rewizjonizmem; Idealizm - filozofia burŜuazji, Materializm - proletariatu; partia - trwała, zachowująca ciągłość
organizacja ludzi zajmujących się zawodowo rewolucją; członek partii - włączony w struktury; przyłączenie chłopów, Ŝądanie
samostanowienia narodów; państwo - instytucja klasy panującej; komunizm oznacza zniesienie p.; sądzić moŜe kaŜdy; Stalin -
totalitarny sys. rządzenia; p. wraz z parią (jedyną) chciało kontrolować całe Ŝycie umysłowe; Teza o moŜliwości zbudowania
socjalizmu w jednym kraju;

FASZYZM
organizacje nie reprezentujące Ŝadnej grupy, tylko powszechny interes; hierarchiczne, uznanie charyzmatycznego wodza;
nacjonalizm, rasizm, darwin. społ.; ANTY: pacyfistyczny, liberalny, marksistowski, komunistyczny, demokratyczny,
racjonalistyczny, indywidualistyczny; pochwała elit; wojna jedyny obiektywny sprawdzian racji; zniesienie podziałów klasowych;
jedyny miernik - praca; państwo wszechobecne, totalne, wł. - uwaŜający się za specjalnych; likwidowanie partii szkodliwych; sędzia
nie rozumiejący pr. nie moŜe pełnić swej funkcji;

KOŚCIÓŁ
Ruch modernistyczny - podwaŜa niezmienność dogmatów; powstały one w toku historycznego rozwoju; kwestionowanie monopolu
kościoła na interpretację zasad wiary; Pius X - zakaz działalności katolików w partiach; "Quadragesimo Anno" - p. org.
sprawiedliwego porządku społ.; zasada subsydiarnej roli p.; naturalnymi formami organizacji społ. jest korporacja, stany zawodowe;

KRYTYKA TOTALITARYZMU - Hannah Arendt - totalitaryzm odmienny od tyranii, despotyzmu, dyktatury; źródłem
totalitaryzmu jest: antysemityzm, ideologia imperializmu, społ. i ruchy masowe; Karl Popper - przekonanie o nieuchronności
określonego biegu historii prowadzi do totalnej inŜynierii społ. w imię celu; Społ. Otwarte - uznające róŜnice między faktami a
wartościami, uznające moŜliwość błędu w kaŜdej teorii; Powinno podejmować decyzje demokratycznie pod wpływem chwili z
zastosowaniem dostępnych środków; Raymond Aron - arksizm - utopia; krytyka inŜynierii społ. w imię utopijnych ideałów; wiara w
przejście od kapitalizmu do społ. industrialnego (konsumpcyjnego); wtedy zakończenie konfliktów ideowych;

POWOJENNY KOMUNIZM - Realny Socjalizm - tolerował zjawiska oburzające w marksiź.-leniniź. (korupcja, prostytucja,
alkoholizm); nie zezwalano na dyskusję o interpretacji doktryny; nie zezwalano na krytykę doktryną rzeczywistości; Eurokomunizm -
moŜliwość wejścia komun. zachodnich na scenę polityczną; kaŜda partia ma pr. do samodzielności; odŜucenie marsiz -leniniz jako
podstawy działania partii; odrzucenie dyktatury proletariatu; zaakceptowanie demokracji; praw i wolności obywatelskich; rozdział
kościoła od p.; p. radzieckie nie jest naturalym przywódcą świata komunistycznego; Mao Tse Tung - przekonanie, Ŝe w krajach
zacofanych najbardziej rewolucyjne jest chłopstwo; konieczność ciągłej walki o komunizm, kult siły;

MARKSIZM- INTELEKTUALIŚCI - Baudoin - szk. frankfurcka - rozerwanie teorii marksizmu i komunizmu; M. Horkheimer -
Teoria krytyczna - charakter społ. jest kształtowany przez sposób Ŝycia danego społ.; dominujące cechy char. same stają się siłami
wytwórczymi kształtującymi proces społ.; kaŜda teoria jest krytyką istniejącego świata i słuŜy jego przeobraŜeniu; H.Marcuse - być

Doktryny polityczne i prawne

człowiekiem znaczy być wolnym; wzywał do rewolucji Nowej Lewicy - młodzieŜ, intelektualiści; pociągną za sobą proletariat;
krytyka p. dobrobytu i komunizmu; J.Habermas - niewystarczający charakter kategorii pojęciowej Marksa do opisania
współczesnego środowiska; Marksizm - utopią rewolucyjną, gdy formułuje recepty na rozwiązanie problemu dominacji; Demokracja
to polityczny dialog; moŜna wyznaczyć warunki powodzenia takiego dialogu; równość, wolność dokonywania wyborów;

PAŃSTWO DOBROBYTU - zauwaŜono, Ŝe interwencjonizm nie jest zagroŜeniem demokracji; Państwo - organizuje Ŝycie społ. i
gosp. i zmierza do realizacji sprawiedliwości społ.; jest to długotrwała i nieodwracalna tendencja w kierunku rozszerzenia funkcji p.;
1. podejmowanie inicjatywy gospodarczej; 2. rozbudowanie funkcji socjalnej p. (ubezpieczenia); 3. zasada równych szans i
sprawiedliwości społ.; demokratyzm polityczny; P. - korporacja socjalna zmierzająca do zaspokojenia potrzeb swych pracowników;

SOCJALDEMOKRACJA - Międzynarodówka socjalistyczna - rozgraniczenie socjalizmu i komunizmu; przeciw wyzyskowi, za
decydowaniem przez społ. o Ŝyciu gospodarczym; wolność realizuje demokracja (rządy większości przy poszanowaniu mniejszości);
CELE: pełne zatrudnienie, zabezpieczenie społ., sprawiedliwy podział dochodów i majątków, stałe podnoszenie dobrobytu;
uspołecznienie w kluczowych gałęziach przemysłu; dla wszystkich niezadowolonych z wolnej konkurencji;

LIB. DEMOKRACJA - renesans koncepcji umowy społ.; dwie tendencje 1. zdeterminowanie Ŝycia społ. przez czynniki obiektywne
(ekonomika); 2. demokracja jest stałą formą organizacji Ŝycia politycznego; Umowa: dotyczy przyjęcia reguł sprawiedliwości, wedle
których będzie dalej się toczyła gra w społ.; John Rawls - Teoria Sprawiedliwości - trzeba znaleść zasadę sprawiedliwości, która
godziła by ludzkie dąŜenie do wolności i równości; trzeba wyjść od równości i wolności uczestników ustalenia tej zasady; zasłona
niewiedzy - nikt nie zna swej przyszłej sytuacji majątkowej, społ. ani swych moŜliwości intelekt.; rozum nakazuje stosowanie max.
równości i wolności; nierówności społ. jeśli są korzystne dla naj mniej uprzywilejowanych;

ODRODZENIE IDEI LIBERALNYCH - Neoliberalizm - reakcja na rozwijający się interwencjonizm p.; krytykowano ograniczenie
wolności jednostek; pomoc zabija inicjatywę; Walter Lippmann - nie moŜe być tak, Ŝe wolność jednostek zaleŜy od woli
większości;

SOCJALNE PAŃSTWO PRAWNE - obowiązkiem p. jest zapewnienie jednostce wolności; p. tworzy ramy pr. dla działalności
jednostek; socjalne (przywileje dla biednych) w niezgodzie z prawne (traktowanie wszystkich równo);
Fredrich v. Hayek - odrzucił "neo", powrót do klasyki; rynek nie moŜe być sprawiedliwy, tylko jednostka; nonsensem jest
sprawiedliwa płaca (rynek daje); p. - tworzy ramy pr. niezaleŜne od większości: wolność, własność, podział wł., zasada rządów pr.;
wolność prowadzi do rozwoju ludzkości; Milton Friedman - (lib. ekonom) - całkowita swoboda umów, o ile transakcja jest
dobrowolna i strony są dobrze poinformowane; człowiek ma pr. do błędu, zapobieganie jest ograniczeniem wolności; wolny rynek
moŜe organizować całość Ŝycia społ.; Robert Nozick - (radykalny lib) - jednostki mają pr.; p. powstało, bo była niewystarczająca
ochrona; coś na kształt agencji ubezpieczeniowej; jedna zdobyła monopol na uŜycie siły - p. minimum; Jedynym zadaniem p. jest
ochrona praw; dobro społ. nonsens, jest tylko dobro jednostek;

KOŚCIÓŁ PO II SOBORZE WATYKAŃKIM - protest przeciw totalitaryzmowi; krytyka wolnej konkurencji; nadrzędność osoby
ludzkiej; Własność - naturalne pr. człowieka; przeciw komunistom; czasem trzeba przenieść własność na p. ale za odszkodowaniem;
kaŜdy ma pr. wziąć z własności drugiego rzeczy niezbędne do Ŝycia; Praca - powołanie człowieka; pracodawca pośredni (p.)
powinien zapewnić pracę wszystkim chętnym; uznanie strajków, o ile nie są polityczne; płaca rodzinna; System - zniesienie
nierówności spolł.; Ŝycie godne; interwencje p. mają zwiększać wolność działania osób; nie wszystkie potrzeby ludzkie mogą być
zaspokojone przez rynek; Jan XXIII - odrzucił zasadę suwerenności ludu (lud nie jest źródłem władzy); wł. pochodzi od Boga; ludzie
określają ustrój p.; za demokracją, odział wł., p. prawne; Chrześcijanin nie jest zmuszony do posłuszeństwa pr. sprzecznego z pr.
boŜym;

TEORIA I FILOZOFIA PR. XX W

POZYTYWIZM
unikanie załoŜeń metafizycznych; opisanie cech pr. dających się stwierdzić empirycznie; zbliŜenie do nauk przyrodniczych; unikanie
ocen i wartościowania; co jest prawem, a nie jakie pr. powinno być; John Austin (gb) pr. poz.- rozkaz suwerena poparty sankcją; jeśli
jest zwyczaj słuchania X i X nie ma zwyczaju słuchania nikogo, to X jest suwerenem; racjonalizm ustawodawcy; opinia publiczna
ogranicza ustawodawcę; (niem) gdy 3 cechy empiryczne to ppr. poz.: pr. jest tworem ludzkim; normy pochodzące od autorytetu społ.,
który wymusił posłuch; dlatego są inne od norm moralnych; nie ma filozofii prawa; Prawo - rozkaz poparty przymusem; jedynym
ź

ródłem pr. jest ustawa; wszystko co zostało poprawnie uchwalone jest pr.; pewność pr. poz.; Rudolf von Ihering - praca prawnika =

praca chemika; analiza pojęć dokonywana metodami logiki; krytyka formalizmu pr.; pojęcia pr. nie mają waloru ponadczasowego i
ahistorycznego; dla rozumienia pr. pytanie o cel normy, który zmienia się wraz z sytuacją społ.; Prawo - reguły stworzone przez
przymus p. w celu zabezpieczenia warunków Ŝyciowych społ.; kierunek socjologiczny (nie sprowadzanie norm do treści ustaw);
Georg Jelinek - naleŜy uznać normatywną siłę faktów, Ŝe pr. pochodzi od p.;
P. Prawne - p. i jego organa działają na podstawie prawa;

Doktryny polityczne i prawne

NORMATYWIZM
Hans Kelsen - próba oddzielenia pr. od innych nauk; czysta nauka - przedmiotem są normy pr., system norm pr.; jest teorią pr. poz.;
Jeśli w warunkach W trzeba czynić C, to związek WC ma char. normatywny; normy są normami pr. jeśli wchodzą do systemu pr.
(jeśli została uchwalona na podstawie upowaŜnienia zawartego w normie wyŜszej); podstawową normą pr. międzynarodowego jest
uznanie porządków pr. poszczególnych państw; KRYTYKA: jeśli norma podstawowa nie ma sankcji, to jak moŜe obowiązywać?
teza, Ŝe p. jest pr. z def podwaŜało tezę o p. pr.;

PSYCHOLOGIZM
Leon Petrażycki - emocje prawne - związane z wyobraŜeniem osoby mogącej się domagać od nas określonego postępowania; Prawo
- takie przeŜycia etyczne, mające char. atrybutywny; wł p. (jakakolwiek wł.) nie jest siłą, jest projekcją emocjonalną, oznacza
specjalny rodzaj praw przypisanym pewnym osobom w obawie o dobro ogólne; odrzucał tezę, Ŝe źródłem pr. jest wola p., czy teŜ
przymus;

REALIZM FUNKCJONALIZM (USA) - Funkcjonalizm - realistyczno empiryczne myślenie o pr.; Oliver Holmes - Prawo to
twierdzenie co do tego, kiedy siła pub. będzie uŜyta poprzez instrument jakim są sądy; trzeba patrzeć na pr. oczyma złego człowieka;
Realizm - badanie metodami empirycznymi procesu powstawania pr.; Karl Llewellyn - kaŜda część pr. winna być badana ze względu
na cele i skutki społ.; ciągłe badanie, bo społ. zmienia się szybciej niŜ pr.; definiowanie pr. jako przepisów jest absurdem; Roscoe
Pound - badanie pr. to takŜe badania nad funkcjonowaniem i społ. skutków pr.; pr. się rozwija i zmienia nawet bez zmiany
przepisów; prawo - instrument inŜynierii społ.; waŜne są cele pr.;

SOLIDARNOŚĆ SPOŁ. - Leon Duguit - krytyka abstrakcyjnych pojęć pr.; organizacja społ. opiera się na solidarności jednostek;
kaŜda jednostka spełnia jakąś funkcję w społ.; człowiek ani zbiorowość nie ma pr.; kaŜdy ma obowiązek moŜliwie najpełniejszego
rozwijania swej osobowości fizycznej i innych, aby swą funkcję wypełnić moŜliwie najlepiej; nikt nie moŜe drugiemu uniemoŜliwiać;
Prawo - obowiązek sprecyzowany w normach prawnych przez rządzących; treść moŜe się zmieniać;