2011-10-08

1

AUTONOMICZNY UKŁAD 

NERWOWY

Dr n. med. Magdalena  Wszędybył-Winklewska

Zakład Fizjologii  Człowieka GUM

Podział

Autonomiczny układ

nerwowy

Anatomiczny:

•część współczulna  (sympatyczna)
•część przywspółczulna  (parasympatyczna)

•część jelitowa
•część trzewno-czuciowa

mw

mw

enteryczna –

odpowiada za 

unerwienie 

układu 

pokarmowego

Pień 

współczulny

mw

mw

Cechy ogólne układu  autonomicznego

• Neurony ruchowe  układu współczulnego  i 

przywspółczulnego  zlokalizowane  są poza 
rdzeniem kręgowym –

w zwojach 

autonomicznych

(w odróżnieniu od motoneuronów 

rdzeniowych w układzie somatycznym ruchowym).

• Neurony zwojowe

są aktywowane  przez 

aksony neuronów  przedzwojowych.

Autonomiczny układ nerwowy

mw

mw

Cechy ogólne układu  autonomicznego

• Specyfika unerwianych  przez AUN tkanek 

docelowych.

• W komórkach docelowych  nie ma 

wyspecjalizowanych  fragmentów 
tworzących  typową  błonę 
postsynaptyczną.

Autonomiczny układ nerwowy

mw

mw

2011-10-08

2

Cechy ogólne układu autonomicznego

• Zakończenia presynaptyczne  włókien 

zazwojowych nie mają również  specjalizacji 
typowej dla zakończeń presynaptycznych  –

bezrdzenne rozgałęzienia  aksonu tworzą 
ż

ylakowatości,  będące miejscem 

nagromadzenia  pęcherzyków  synaptycznych

.

• Uwolniony neuroprzekaźnik  dyfunduje w 

obszarze nawet kilkuset  nanometrów w 
poszukiwaniu swojej komórki docelowej i 
zlokalizowanego  na niej receptora, 
specyficznego  dla siebie.

Autonomiczny układ nerwowy

mw

mw

mw

mw

Autonomiczny układ nerwowy

WSPÓŁCZULNY

WALKA LUB UCIECZKA

PRZYWSPÓŁCZULNY

ODPOCZYNEK I TRAWIENIE

mw

mw

Wymieniona reakcja „alarmowa”  współczulnego 
układu nerwowego może stwarzać  mylne  wrażenie
sytuacyjnego  oddziaływania  tego układu.

Autonomiczny układ nerwowy utrzymuje ciągłą
aktywność „operacyjną”  nazywaną 
aktywnością  toniczną.

Nie ma okresów przerw w tej aktywności,  są jedynie
różne stopnie jej nasilenia,  zależnie  od sytuacji, 
w jakiej znajduje się organizm.

mw

mw

mw

mw

mw

mw

2011-10-08

3

-zwieracze dróg moczowych

pobudza  rozkurcz

pobudza  skurcz

-zwieracze jelitowe

mw

mw

mw

mw

mw

mw

mw

mw

mw

mw

Uogólniając reakcje odruchowe przebiegające z włączeniem AUN,

można wyróżnić kilka grup, w zależności od narządu i jego czynności.

•

W kompleksowej  integracji czynności  autonomicznych 
z reakcjami hormonalnymi i behawioralnymi  istotną 

rolę pełni podwzgórze.

•

Kontroluje:

1.

ciśnienie tętnicze i stężenie  elektrolitów  przez 

oddziaływanie  na ‘apetyt  sodowy”  i kontrolę 
przyjmowania  płynów,

2.

temperaturę ciała,

3.

przyjmowanie  pokarmów i procesy  metaboliczne,

4.

gotowość do reakcji na stres, przez  wpływ na ciśnienie 

krwi, regulację  przepływu  krwi przez  mięśnie, 
wydzielanie  hormonów.

mw

mw

2011-10-08

4

Rozmieszczenie

i

rodzaje

receptorów

błonowych

w

neuronach AUN i w komórkach efektorów:

•receptory cholinergiczne

:

•typu N-nikotynowe (N = neuronalne, czyli N

n

lub N

1

oraz

receptory N zlokalizowane poza AUN i określane jako
„mięśniowe”, czyli N

m

lub N

2

w płytce nerwowo – mięśniowej

mięśni szkieletowych)

•oraz receptory M-muskarynowe (podtyp M

1,

M

2

, M

3

, M

4

,

M

5

,[M

6

]),

•receptory adrenergiczne

typu α i β (podtypy α

1

– α

1A,

α

1B,

α

1C;

α

2

– α

2A,

α

2B,

α

2C;

β

1,

β

2,

β

3

),

•

••

mw

mw

•receptory histaminowe typu H

1

, H

2

i H

3

,

• receptory

purynergiczne

typu

P

1

(czyli

adenozynowe) oraz typu P

2

,

•receptory dopaminergiczne (D

1

, D

2

, D

3

, D

4

, D

5

),

•
•receptory opiatowe

mw

mw

mw

mw

Podział receptorów  ze względu  na efekty 

wywoływane  w komórce.

• receptory jonotropowe

• receptory metabortopowe

mw

mw

Receptory jonotropowe

• Typowym receptorem jest receptor 

cholinergiczny N (nikotynowy).

• Jest to receptor sprzężony  z kanałem 

jonowym.

• Przyłączenie Ach do receptora  powoduje 

otwarcie kanału  jonowego  i przepływ 
jonów sodu, potasu,  chloru. 

mw

mw

Receptory metabotropowe

• Do receptorów  metabotropowych 

zaliczamy receptory: α

1

, β-adrenergiczne, 

receptory M, D

1,

H

1

, LH-RH, α

2

i szereg 

innych, gdzie podstawowym 
mechanizmem działania transmitera  jest 
zmiana metabolizmu 
wewnątrzkomórkowego.  Obserwowane  są 
tu jednak także wtórnie wywołane zmiany 
przepuszczalności dla jonów. 

mw

mw

2011-10-08

5

mw

mw

mw

mw

Ważniejsze leki zmieniające czynności AUN:

1)

leki 

pobudzające układ 

przywspółczulny

(parasympatykomimetyczne

)  – acetylocholina, 

pilokarpina,  muskaryna

*1

,  inhibitory  esterazy 

cholinowej (fizostygmina,  prostygmina),

*2

2)leki 

hamujące układ 

przywspółczulny

(parasympatykolityczne

,  inaczej wagolityczne), 

atropina i jej pochodne – antagoniści  receptora 
błonowego typu M,

mw

mw

3) leki 

pobudzające układ 

współczulny

(

sympatykomimetyczne

,  inaczej 

sympatykotoniczne):

•działające  bezpośrednio  na receptory  α (leki  α –
adrenomimetyczne,  np. adrenalina), 

•działające  bezpośrednio  w wyniku uwalniania 
noradrenaliny  z synaps  (np. efedryna, 
amfetamina)  lub hamujące aktywność enzymów 
rozkładających aminy  katecholowe,

mw

mw

4) leki 

hamujące układ 

współczulny 

(

sympatykolityczne

):

blokujące  receptory  adrenergiczne  α 

(leki α –

adrenolityczne,  np. prazosyna  – α

1

, doksazosyna -

α

1A

, fentolamina – α

1

i α

2) 

,

blokujące  receptory  adrenergiczne  β 

(leki β-

adrenolityczne,  np. propranolol – β

1

i β

2

, atenolol, 

metoprolol – β

1

),

działające  na receptory  presynaptczne α 

2

neuronu adrenergicznego,  hamujące uwalnianie 
noradrenaliny  (leki sympatolityczne – klonidyna), 
hamujące biosyntezę  noradrenaliny  (np. L –
metylodopa)  lub utrudniające magazynowanie 
noradrenaliny  (np. rezerpina),

mw

mw

5) leki 

blokujące receptor cholinergiczny 

typu N

1

czyli  N

n

w zwojach AUN i 

wyłączające  przez to narządy  wewnętrzne 
spod kontroli układu autonomicznego 
(np. heksametonium,  nikotyna w dużych 
dawkach

* 1

).

mw

mw

2011-10-08

6

mw

mw