Z. Łyko – Wstęp do Pisma Świętego 

 

Rozdział dziesiąty 

 

KSIĘGI DYDAKTYCZNE 

 
„Biblia to najstarsza księga ludzkiego świata. Starszej nie znamy dotąd. A od innych różni się jeszcze 
i tym, że jej powstanie trwało nieco dłużej aniżeli powstanie każdej innej księgi; liczy się bowiem nie 
na miesiące i lata, przekracza setki lat, sięga w tysiąclecia. Około dwóch tysięcy lat trwało narastanie 
treści tej księgi do stanu, w jakim ją znamy obecnie. I jeszcze jedna nieznaczna różnica: Księga 
zestarzała się już w długim procesie powstawania, a przecież żyje do dziś wiecznie młoda” (M. 
Kossowska, „Biblia w języku polskim”, s. 7). 
 
Drugą częścią Nowego Testamentu są księgi dydaktyczne, czyli pouczające, zawierające główne zręby 
apostolskiej nauki i treści ewangelicznego zwiastowania chrześcijańskiego. Księgi dydaktyczne dzielą 
się na Listy Pawłowe oraz Listy Powszechne. 
 

I. AUTORSTWO 

 
Nietrudno stwierdzić, że autorami ksiąg dydaktycznych Nowego Testamentu są autorzy obu zbiorów, 
a więc apostołowie: Paweł, Jakub, Piotr, Juda i Jan. Szczegółowe rozważania, dotyczące autorstwa 
poszczególnych listów, będą zawarte we wstępach do tych nowotestamentalnych ksiąg biblijnych. 
 

II. TREŚĆ 

 
Treścią nowotestamentalnych ksiąg dydaktycznych jest nauka apostolska, zatem ich zwiastowanie, 
kerygma, świadectwo prawdy chrześcijańskiej. Księgi te stanowią niezwykle cenne źródło nauki wiary 
i myśli teologicznej, szczególnie ważne dla chrześcijańskiej doktryny religijnej i moralnej. 
 

1. STANOWISKO NAUKI CHRYSTUSA 

 
Podstawowe znaczenie dla chrześcijańskiej doktryny wiary ma bez wątpienia nauka Chrystusa zawarta 
w czterech Ewangeliach. Jakkolwiek Ewangelie zostały potraktowane jako księgi historycznie, 
mówiące o dziejach Chrystusa, tj. o Jego życiu i działalności, to jednak głównym ich elementem 
treściowym są słowa i czyny Jezusa, a więc niezwykle istotny czynnik dydaktyczny i doktrynalny. 
Zasadniczym rysem tematycznym Ewangelii jest kontynuacja starotestamentalnego orędzia 
zbawczego, a w szczególności posłannictwo Jezusa jako Mesjasza – Zbawcy oraz chrystologiczna 
interpretacja tego orędzia. Chrystus przez swe słowa i czyny dokonał odnowy nauki 
starotestamentalnej i nadał jej nowy, twórczy i nowotestamentalny, a więc ściśle już chrystianistyczny 
impuls, kierunek i wymiar. 
 

2. KONTYNUACJA NAUKI CHRYSTUSA 

 
Zgodnie ze zleceniem Chrystusa, apostołowie mieli kontynuować dzieło Mistrza, zatem nauczać tego 
wszystkiego, co On im „przykazał” (Mat. 28,20), jak również tego wszystkiego, co Duch Święty im 
„przypomni”, czego ich „nauczy” (Jan 14,26) i co im „oznajmi” (Jan 16,13), a ponadto mieli być Jego 
uniwersalnymi świadkami „w Jerozolimie i całej Judei, i w Samarii, i aż po krańce ziemi” (Dz.Ap. 
1,8) oraz „aż do skończenia świata” (Mat. 28,20). 
 
Misję tę apostołowie w pełni wykonali. Odbiciem ich słów i czynów, tj. działalności i służby 
nauczycielskiej, są nie tylko „Dzieje Apostolskie”, ale także – i przede wszystkim (szczególnie w 
zakresie doktryny) – księgi dydaktyczne Nowego Testamentu. 
 

III. TEOLOGIA 

 
Bogactwo myśli teologicznej nowotestamentalnych ksiąg dydaktycznych jest niewyczerpane. W 
nowym oświetleniu – ewangelicznym i apostolskim – znalazły się wszystkie działy systematyczne 
teologii biblijnej – od Boga w Trójcy Świętej jedynego począwszy, poprzez historiozbawcze dzieło 
Boże, kwestie prawa i łaski, sanktuariologii, eklezjologii i antropologii, a na rzeczach ostatecznych, 
czyli eschatologicznych, skończywszy. 
 
Jednak nauki apostolskiej nie można traktować jako zespołu oderwanego od Ewangelii i w ogóle od 
całości Pisma Świętego. W łączności z Ewangeliami i Apokalipsą jako nowotestamentalną księgą 
prorocką, księgi dydaktyczne Nowego Testamentu stanowią zasadniczą kanwę teologii 
chrześcijańskiej oraz ważny czynnik heurystyczny, czyli interpretacyjny Pisma Świętego w ogóle, 
gdyż wówczas dopiero nauka Pisma Świętego staje się – mając orientacją chrystocentryczną i 
nowotestamentalną – nauką prawdziwie chrześcijańską, podstawą wiary i moralności Ludu Bożego 
Nowego Przymierza. 
 

A. LISTY AP. PAWŁA 

 
Listy ap. Pawła tworzą tzw. Corpus Paulinum, czyli grupę Pawłowych dzieł literackich, które weszły 
w skład nowotestamentalnego kanonu biblijnego. Listów Pawłowych jest 14, z tym że wyróżnia się 
wśród nich – oprócz Pierwszego Listu św. Pawła do Tesaloniczan i Drugiego Listu św. Pawła do 
Tesaloniczan – listy wielkie (List św. Pawła do Rzymian, Listy św, Pawła do Koryntian, List św. 
Pawła do Galacjan) i listy więzienne (List św. Pawła do Efezjan, List św. Pawła do Kolosan, List św. 
Pawła do Filipian i List św. Pawła do Filemona) oraz listy pasterskie (Pierwszy List św. Pawła do 
Tymoteusza, Drugi List św. Pawła do Tymoteusza i List św. Pawła do Tytusa). Osobne miejsce 
zajmuje List do Hebrajczyków. 
 

I. AUTORSTWO 

 
W II w. po Chr. herezjarcha Marcjon przyjął tylko 10 listów Pawłowych jako autentycznych, 
kwestionując autorstwo Pawłowe czterech listów pasterskich i Listu do Hebrajczyków. W XIX w. po 
Chr. niektórzy bibliści racjonalno-liberalni poczęli opowiadać się początkowo za paulinizmem 
czterech jedynie (tzw. wielkich listów: Listu do Rzymian, Listu do Galacjan i 1 i 2 Listu do 
Koryntian), kwestionując dziesięć pozostałych, a potem kwestionując nawet Pawłowe autorstwo 
wszystkich jego listów

1

. Z początkiem XX w. w biblistyce chrześcijańskiej nastąpił zwrot i obecnie 

autorstwo Listów Pawła nie jest na ogół kwestionowane. 
 
Wielu biblistów starało się także zbytnio eksponować środowisko judejskie lub hellenistyczne w życiu 
ap. Pawła. Ale takie akcenty nie wydają się słuszne. Najważniejszy jest chrystianizm Pawła. 
 

II. OSOBA AUTORA

2 

 
Kim był ap. Paweł? Kiedy i gdzie się urodził? Kim byli jego rodzice? Gdzie odbywał studia? 
Wreszcie, co można powiedzieć o jego życiu i działalności? Oto pytania z zakresu biografii Apostoła 
Narodów. Należy na nie w miarę możności, tj. w zakresie, na jaki zezwalają źródła biblijne, 
odpowiedzieć. 
 

1. LATA DZIECIĘCE I MŁODOŚCI 

 
Ap. Paweł urodził się przypuszczalnie ok. roku 10 po Chr. w Tarsie, mieście słynącym z rozkwitu 
nauki i sztuki. Rodzice jego pochodzili z pokolenia Beniamina (Rzym. 11,1; Filip. 3,5) i posiadali 
orientację faryzejską. Byli obywatelami rzymskimi (Dz.Ap. 22,28). Z rodzeństwa, ap. Paweł miał 
siostrą, a jej syn mieszkał w Jerozolimie (Dz.Ap. 23,16). Ap. Paweł nosił dwa imiona, żydowskie – 
Szaweł (Saul – upragniony) i rzymskie – Paweł (Paulus). W domu rodzinnym otrzymał staranne 
wychowanie. Tutaj też zapoznał się z językiem hebrajskim i aramejskim. Staranne również otrzymał w 
Tarsie wykształcenie szkolne w zakresie języka greckiego i kultury greckiej, co uwidoczniło się w 

jego późniejszej działalności pisarskiej, jak również znajomości zwyczajów, poglądów i instytucji. 
W wieku lat ok. 20, tj. ok. roku 30 po Chr., ap. Paweł udał się do Jerozolimy, gdzie kształcił się w 
szkole teologicznej R. Gamaliela Starszego, działającego w latach 20–50 po Chr. Czy ap. Paweł 
zetknął się wówczas z Chrystusem, nie jest pewne, chociaż nie można tego wykluczyć. Faktem jest, że 
wraz ze wzrostem aktywności prazboru jerozolimskiego, co przypadało na jego lata pobytu w 
Jerozolimie, ap. Paweł zaangażował się w zwalczanie chrześcijaństwa, a w roku 34 po Chr., podczas 
kamieniowania św. Szczepana, pilnował nawet szat egzekutorów (Dz.Ap. 7,58). Potem otrzymał od 
arcykapłanów listy upoważniające do prześladowania chrześcijan w Damaszku. 
 

2. NAWRÓCENIE 

 
W drodze do Damaszku, co miało miejsce w 25 roku jego życia, czyli w roku 35 po Chr., nastąpił 
przełom w jego życiu. Pod wpływem niezwykłej teofanii, tj. objawienia się Jezusa, ap. Paweł doznał 
nawrócenia i powołania (Dz.Ap. 9,1–9). Po swym chrzcie w Damaszku (Dz.Ap. 9,10–12) i po jakimś 
czasie (Dz.Ap. 9,20), Paweł udał się ma pustynię Arabską, blisko Damaszku, po czym wrócił do 
Damaszku (Gal. 1,17), gdzie przebywał „dłuższy czas” (Dz.Ap. 9,23), przypuszczalnie ok. dwóch lat, 
i skąd musiał uciekać, spuszczony w koszu przez mur miejski (Dz.Ap. 9,23–25). Działo się to w 28 
roku jego życia, a 38 po Chr. 
 
Z Damaszku po upływie 3 lat od swego nawrócenia ap. Paweł udał się do Jerozolimy, a więc ok. roku 
38 po Chr., i przebywał tam 15 dni (Gal. 1,18). Początkowo obawiano się z nim nawiązać kontakt, 
lecz wskutek świadectwa Barnaby, sytuacja się zmieniła (Dz.Ap. 9,26–29). Po tym krótkim pobycie w 
Jerozolimie, bracia odprowadzili ap. Pawła do Cezarei, skąd odpłynął do swego rodzinnego Tarsu 
(Dz.Ap. 9,30), gdzie przebywał następnie przez cześć lat i gdzie przypuszczalnie wyuczył się nowego 
zawodu, jak to było w zwyczaju nauczycieli Prawa, a mianowicie rzemiosła tkackiego i wyrabiania 
namiotów. 
 

3. POWOŁANIE DO SŁUŻBY 

 
W międzyczasie chrześcijaństwo znacznie się rozprzestrzeniło. Kościół począł dynamicznie rozwijać 
się zwłaszcza w Antiochii, dokąd apostołowie wysłali Barnabę (Dz.Ap. 11,19–24). Barnaba, widząc, 
że sam nie podoła nawałowi pracy, wspomniał Szawła, a następnie udał się do Tarsu, gdzie odnalazł 
Pawła i przyprowadził go do Antiochii. Było to w roku 44. Tam pracowali razem przez jeden rok 
(Dz.Ap. 11,25–27), po czym zbór wysłał ich – w roku 45 – do Jerozolimy z darami dla ubogich 
(Dz.Ap. 11,28–30). Z Jerozolimy powrócili, przyprowadzając z sobą Jana Marka (Dz.Ap. 12,25). W 
Antiochii nastąpiło, podczas uroczystego nabożeństwa, ordynowanie Pawła i Barnaby na misjonarzy i 
skierowanie ich do pracy misjonarskiej. Działo się to w roku 45 po Chr. Ap. Paweł miał wówczas 35 
lat. 
 

4. PODRÓŻE MISYJNE 

 
Pierwsza podróż misyjna ap. Pawła w towarzystwie Barnaby i częściowo Marka (Dz.Ap. 13,1–14,28) 
trwała w latach 45–47 po Chr. i obejmowała: Seleucję, Cypr, Pergę, Antiochię Pisydyjską, Ikonie, 
Listrę i Derbe oraz tę samą drogę powrotną do Antiochii. W roku 49 apostoł uczestniczył w Soborze 
Jerozolimskim (Dz. Ap. 15,6–35), czyli – licząc od chwili nawrócenia – przybył tam po piętnastu 
latach (Gal. 2,1). 
 
Druga podróż misyjna ap. Pawła, w towarzystwie Sylasa, a następnie Tymoteusza, potem także 
Łukasza (Dz.Ap. 15,36–18,22), trwała w latach 49–52 po Chr. i obejmowała: Syrię, Cylicję, Derbe, 
Listrę, Ikonium, krainę frygijską i galacką, Mizja i Troada, a następnie w roku 50 po Chr. Macedonię 
(Filipy, Tesalonike, Berea) i Achaję (Ateny i Korynt), z drogą powrotną przez Efez, Cezareę, 
Jerozolimę do Antiochii. 
 
Trzecia podróż misyjna ap. Pawła w towarzystwie przypuszczalnie Łukasza (Dz.Ap. 18,23–21,17) 
trwała w latach 53–58 po Chr. i obejmowała: Cylicję, Galację i Frygia, trzyletni pobyt w Efezie, 

Troadę, Macedonię, Korynt oraz drogę powrotną przez Macedonię, Filipy, Troadę, Assos, Mitylenę, 
Chios, Samos, Milet, Kos, Rodos, Patarę, Tyr, Ptolemaidę, Cezareę i Jerozolimę. Do Jerozolimy 
udawał się ap. Paweł m.in. celem przekazania darów od zborów macedońskich i greckich (Rzym. 
15,25–26). 
 

5. PIERWSZE UWIĘZIENIE 

 
W Jerozolimie, w roku 58 po Chr., nastąpiło uwięzienie ap. Pawła i przewiezienie go do Cezarei Nad-
morskiej, gdzie przebywał przez okres dwóch lat, tj. w latach 58–60 po Chr. (Dz.Ap. 21,18–26,32). W 
jesieni roku 60 rozpoczęła się morska podróż ap. Pawła jako więźnia do Rzymu i trwała do jesieni 
roku 61 po Chr. W latach od jesieni 61 do jesieni roku 63 po Chr., a więc przez dwa lata, ap. Paweł 
przebywał w prywatnym więzieniu w Rzymie, z którego został pod koniec roku 63 po Chr. 
uwolniony. 
 

6. MIĘDZY PIERWSZYM A DRUGIM UWIĘZIENIEM 

 
W latach 64–66 po Chr. ap. Paweł rozwinął aktywną działalność. W roku 64 po Chr. był ap. Paweł 
prawdopodobnie w Hiszpanii. Udał się również do Azji. 
 
Najpierw odwiedził Kretę, gdzie pozostawił Tytusa (Tyt. 1,5), potem udał się do Efezu, gdzie 
pozostawił Tymoteusza (1 Tym. 1,3). Stamtąd podążył do Macedonii, gdzie napisał Pierwszy List do 
Tymoteusza, a wkrótce potem w lecie 65 roku – List do Tytusa, w którym prosi o przybycie do 
Nikopolis, dokąd się wybiera i gdzie zamierza spędzić zimę. Potem udał się – być może w jesieni 65 
roku – do Nikopolis, znajdującego się na zachodnim brzegu Grecji. Z wiosną roku 66 po Chr. 
ponownie udał się ap. Paweł do Azji, gdzie przypuszczalnie odwiedził wiele zborów. W Troadzie zo-
stawił u Karposa płaszcz i księgi (2 Tym. 4,13). Stamtąd udał się do Miletu, gdzie rozchorował się 
towarzyszący mu Trofim (2 Tym. 4,20). Z Miletu udał się do Koryntu, gdzie pozostawił Erasta, 
innego swego współpracownika (2 Tym. 4,20). 
 

7. DRUGIE UWIĘZIENIE I STRACENIE 

 
Po powrocie do Rzymu, w jesieni w roku 66 po Chr. został ponownie aresztowany i osadzony w naj-
cięższym więzieniu. Trzymany tam był jako złoczyńca (2 Tym. 2,9). Onezym z Efezu z trudem go 
odnalazł (2 Tym. 1,16–18). Opuścili go wszyscy, prócz Łukasza (2 Tym. 4,10) i kilku innych 
przyjaciół (2 Tym. 4,21). Apostoł tam właśnie, w więzieniu, napisał Drugi List do Tymoteusza, w 
którym prosi swego wypróbowanego współpracownika, aby przybył do niego wraz z Markiem „przed 
zimą” (2 Tym. 4,21), być może przed zimą roku 66 po Chr. 
 
Nie jest pewne czy Tymoteusz zdążył. Przypuszczalnie z wiosną roku 67 po Chr. Apostoł został 
stracony, w pięćdziesiątym siódmym roku życia, po trzydziestu dwóch latach od nawrócenia, a 
dwudziestu trzech latach pracy ewangelizacyjnej, w tym piętnastu latach pracy pisarskiej. 
 

III. CHRONOLOGICZNA KOLEJNOŚĆ LISTÓW

3 

 
1. Pierwszy List do Tesaloniczan – napisany został podczas drugiej podróży misyjnej w Koryncie, w 
roku 51 po Chr. 
 
2. Drugi List do Tesaloniczan – napisany został podczas drugiej podróży misyjnej, również w Koryn-
cie, pod koniec roku 51 lub na początku 52 roku. 
 
3. Pierwszy List do Koryntian – napisany został podczas trzeciej podróży misyjnej, w Efezie, na 
wiosnę 57 roku. 
 
4. Drugi List do Koryntian – napisany został podczas trzeciej podróży misyjnej, wkrótce po opuszcze-
niu Efezu, w Macedonii, w lecie 57 roku. 

 
5. List do Galacjan – napisany został podczas trzeciej podróży misyjnej, w Koryncie, pod koniec 57 
roku lut) na początku 58 roku. 
 
6. List do Rzymian – napisany został podczas trzeciej podróży misyjnej, w Koryncie, na początku 58 
roku. 
 
7. Listy więzienne – List do Efezjan, List do Kolosan, List do Filipian i List do Filemona – napisane 
zostały podczas pierwszego uwięzienia ap. Pawła w Rzymie, przypuszczalnie w roku 62 lub 63 po 
Chr. 
 
8. List do Hebrajczyków – napisany został przypuszczalnie podczas pierwszego uwięzienia w roku 63. 
 
9. Pierwszy List do Tymoteusza – napisany został po wypuszczeniu ap. Pawła z pierwszego 
uwięzienia rzymskiego i po wizycie w Efezie, w Macedonii, a być może w mieście Filipach, 
przypuszczalnie na początku, roku 65 po Chr. 
 
10. List do Tytusa – napisany został po wyjścia ap. Pawła z więzienia i po wizycie na Krecie, 
przypuszczalnie również w Macedonii, w lecie roku 65 po Chr. 
 
11. Drugi List do Tymoteusza – napisany został podczas ponownego uwięzienia ap. Pawła w Rzymie, 
w stolicy imperium, w jesieni roku 66 po Chr. 
 

§ 1. LIST ŚW. PAWŁA DO RZYMIAN 

 

I. NAZWA 

 
Apostoł Paweł, pisząc List do Rzymian, nie nadał mu przypuszczalnie żadnej nazwy. Był to po prostu 
list napisanydo wierzących w Rymie, Potem list ten był znany już jako list „Do Rzymian”. Grecki 
tytuł Pros Rhomaious występuje w najstarszych manuskryptach nowotestamentalnych. Późniejsze 
manuskrypty poszerzają nazwę listu przez opisanie: „List św. Pawła do Rzymian”. Do tej tradycji 
nawiązują późniejsze przekłady listu. 
 

II. TREŚĆ

4 

 
Treścią Listu św. Pawła do Rzymian jest – generalnie mówiąc – problematyka sprawiedliwości z 
wiary, jak również różne zagadnienia związane z jego planowaną podróżą do Rzymu, a także sprawy 
praktyczne. Po przedstawieniu się jako apostoł i przekazaniu życzeń ap. Paweł dziękuje Bogu za 
żarliwą wiarę zboru rzymskiego. W części doktrynalnej (1–11) ap. Paweł wskazuje na sprawiedliwość 
z wiary jako jedyną drogę zbawienia. Wszyscy ludzie potrzebują łaski, bo wszyscy są grzeszni i 
znajdują się pod sankcją prawa. Sprawiedliwość tę otrzymuje się przez wiarę, jak świadczy przykład 
Abrahama. Usprawiedliwienie przynosi wiele owoców. Porusza następnie ap. Paweł kwestię związku, 
jaki zachodzi między prawem a grzechem, akcentując funkcję poznawczą Prawa, gdyż przez Prawo 
jest poznanie grzechu. Rozważa również ap. Paweł stanowisko Izraela, którego zatwardziałość otwarła 
zbawienie dla pogan. W części pouczającej, czyli parenetycznej (12–15), ap. Paweł przedstawia 
wymagania moralne wynikające ze stanu usprawiedliwienia. Życie chrześcijańskie ma przenikać duch 
ofiarności i miłości, umiejętne korzystanie z charyzmatów, rozwój bratniej miłości, szacunek wobec 
władz świeckich, pamięć o paruzji, a wreszcie roztropność chrześcijańska wobec słabych w wierze. W 
zakończeniu zawarte są wskazania związane z planowaną wizytą, a także pozdrowienia dla zboru i 
dokosologia ku czci Boga. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Pawłowe autorstwo Listu do Rzymian nigdy nie było poważnie kwestionowane przez uczonych 
chrześcijańskich, ani w starożytności, ani też w naszych czasach. 

  

1. ŚWIADECTWA 

 
Za autorstwem Pawłowym listu świadczą liczne dowody zewnętrzne, jak świadectwa Ojców Kościoła, 
od Klemensa. Rzymskiego i Ignacego Antiocheńskiego począwszy, a na Ireneuszu, Klemensie 
Aleksandryjskim i Tertulianie skończywszy

5

. Świadectwa wewnętrzne także wskazują na ap. Pawła, 

Język listu jest Pawłowy, styl jest również wyrazem żywej; natury Pawłowej. Ton listu jest pełen żaru, 
ale poważny

6

. 

 

2. KWESTIA ROZDZIAŁU SZESNASTEGO 

 
Niektórzy bibliści są zdania, że rozdział szesnasty listu nie należy do oryginalnego listu Pawła, 
wysłanego do Rzymu, lecz że stanowi osobny list, wysłany z Rzymu do Efezjan, gdzie Paweł w 
swoim czasie pracował (Dz. Ap. 19). Twierdzenie to opiera się na przypuszczeniu, iż ap. Paweł, nie 
będąc jeszcze w Rzymie, nie mógł znać tak wielu rzymskich przyjaciół.. Trzeba jednak pamiętać, że 
ludzie z całego imperium ściągali do Rzymu jako stolicy państwa i z tej racji również wielu przyjaciół 
ap. Pawła mogło znaleźć się w Rzymie. Poza tym wszystkie najstarsze manuskrypty zawierają 
szesnasty rozdział listu jako integralną część. Z tych względów współcześni bibliści pozostawiają List 
do Rzymian w nienaruszonej postaci. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
W czasie, gdy ap. Paweł pisał list do Rzymian, w stolicy imperium istniał już liczny zbór 
chrześcijański. 
 

1. ZBÓR RZYMSKI 

 
Nie jest pewne, kto i kiedy założył zbór chrześcijański w Rzymie. Przypuszczalnie zbór ten powstał w 
środowisku judejskim, które istniało w Rzymie już od czasów Pompejusza. Nie jest wykluczone, że 
pierwsze wieści ewangeliczne przynieśli do Rzymu „przychodnie rzymscy”, którzy przebywali w 
Jerozolimie podczas zielonych świąt i słyszeli pełne Ducha Bożego zwiastowanie apostolskie w dniu 
Pięćdziesiątnicy (por. Dz. Ap. 2,10). Z informacji Swetoniusza 

7

, wynika, że w latach 49–50 istniał w 

Rzymie dość już liczny zbór judeochrześcijański. U podstaw dekretu Klaudiusza (40–54) z roku 50 
leżał prawdopodobnie spór między Żydami wierzącymi (chrześcijanie), a niewierzącymi w Chrystusa. 
Zbór jednak, jakkolwiek powstał w środowisku judejskim, to jednak (rozwijał się potem 
przypuszczalnie w oparciu o żywioł poganochrześcijański. W czasach Nerona (54–68) zbór rzymski 
mógł być już liczny. Nic przeto dziwnego, że Apostoł Narodów pragnął i tam dotrzeć ze słowami 
prawdy Chrystusowej. 
 

2. MIEJSCE I CZAS NAPISANIA LISTU 

 
Wydaje się, że List do Rzymian napisany został przez ap. Pawła w Koryncie, podczas jego ostatniego, 
trzymiesięcznego tam pobytu, w trakcie trzeciej podróży misyjnej (Dz. Ap. 20,1 – 3). Większość 
biblistów wizytę tę określa na koniec roku 57 lub początek roku 58 po Chr. Przypuszczalnie list 
napisany został na początku roku 58, w czasach już cesarza Nerona. Na fakt, że list ten został napisany 
w Koryncie wskazują wzmianki o Gajusie (Rzym. 16,23; 1 Kor. 1,14), Erastusie (Rzym. 16,23; 2 
Tym. 4,20) i Febie (Rzym.16,1), wyznawców i działaczy chrześcijańskich mieszkających w Koryncie. 
Przypuszczalnie ap. Paweł list ten przesłał przez Febę, służebnicę zboru Kienchreeńskiego, którą 
poleca zborowi rzymskiemu. Celem listu było przygotowanie sobie drogi do Rzymu. 
 
Po napisaniu listu ap. Paweł powrócił do Palestyny, niosąc dary od zborów macedońskich i greckich, 
złożone na rzecz ubogich, znajdujących się w zborze jerozolimskim (Rzym. 15, 25–26; Dz. Ap. 19,21; 
30,3; 24,17; 1 Kor. 16,1–5; 2 Kor. 
 
9,1–2). Po wykonaniu tej misji Paweł zamierzał udać się do Rzymu (Dz. Ap. 19,21), a stamtąd do 

Hiszpanii (Rzym. 15,24 28) Uważał, że zakończył już swą misję w Azji Mniejszej i Grecji (15,19.23) i 
pragnął przybyć do Rzymu, aby i tam zwiastować Ewangelię (1,13; 15,22). 
  

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Myślą przewodnią Listu do Rzymian jest powszechny stan grzechowy ludzkości i powszechne 
miłosierdzie Boże, prowadzące człowieka na drogę życia, na której może otrzymać nie tylko 
przebaczenie, ale także uświęcenie charakteru. Drogą tą jest wiara w Jezusa Chrystusa, Syna Bożego, 
który umarł, zmartwychwstał i wniebowstąpił oraz oręduje tam za nami. 
 

1. BÓG SPRAWIEDLIWY I USPRAWIEDLIWIAJĄCY 

 
W liście dostrzegamy kontrowersję ap. Pawła z judaistami. Ap. Paweł zwraca uwagę na to, że wszyscy 
ludzie, zarówno Żydzi, jak i poganie „zgrzeszyli i brak im chwały Bożej” (Rzym. 3,23). Nikt nie może 
uwolnić się od odpowiedzialności, ponieważ wszyscy otrzymali możność poznania woli Bożej (1,20), 
wszyscy więc zasługują na potępienie. Ale nikt nie jest zdolny z powodu stanu grzechowego czynić 
woli Bożej (8,7). Potrzebne jest zatem miłosierdzie Boże. 
 
Formalne przestrzeganie prawa Bożego nie tylko nie ma zbawczego znaczenia, ale co więcej, może 
stać się powodem arogancji i samousprawiedliwienia, uniemożliwiających poznanie właściwego stanu 
duszy i prowadzących do odrzucenia Zbawiciela. Tylko Bóg może w tym wypadku pomóc. Uczynił to 
przez ofiarowanie swego Syna za upadłego człowieka, stając się przez to z jednej strony Bogiem 
sprawiedliwym, a z drugiej mogącym usprawiedliwić człowieka wierzącego w Chrystusa Zbawcę 
(3,26). Od człowieka oczekuje Bóg zatem wiary, zakrywającej grzechy i dającej siły do życia 
zgodnego z wolą Bożą. Jest to tzw. sprawiedliwość nie przez Zakon, lecz przez wiarę (3,20–26). 
Jedynym warunkiem jest wiara szeroko pojęta 

8

. Życie chrześcijańskie winno być owocem tej wiary, a 

równocześnie najlepszym kryterium jej prawdziwości. Bóg udziela do tego swej mocy. 
 
Pierwsze rozdziały listu stanowią Ewangelię zbawienia, prezentowaną przez ap. Pawła, natomiast 
dalsze jego rozdziały, to zastosowanie tej Ewangelii do różnych zagadnień życia, związanych z 
egzystencją Ludu Bożego i z życiem wyznawców Kościoła chrześcijańskiego. 
  

2. MYŚL TEOLOGICZNA 

 
Ap. Paweł porusza w Liście do Rzymian olbrzymie bogactwo wątków teologicznych. Należą do nich 
takie kwestie, jak stworzenie i upadek, kwestia chrztu, synostwo Boże wybranych, odrzucenie Żydów, 
doniosłość przykazań miłości, moralne i społeczne aspekty życia, uniwersalizm wiary, powaga czasów 
i bliskość paruzji. Na czoło wysuwa się jednak Boski plan zbawczy, który jest podstawowym wątkiem 
tematycznym listu. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Pozdrowienie: 1,1–7. 

2. Osobiste wyjaśnienia: 1,8–15. 

 

I. Zagadnienia doktrynalne: 1,16–11,36. 

 

1. Prawda o usprawiedliwieniu przez wiarę: 1,16–5,21. 

2. Prawo życia i śmierci: 6,1–8,39. 

3. Uprzywilejowane stanowisko Izraela: 9,1–11,36. 

 

II. Praktyczne zastosowanie zasady o usprawiedliwieniu z wiary: 12,1–15,13. 

 

1. Chrześcijańskie poświęcenie: 12,1.2. 

2. Chrześcijanin jako członek Kościoła: 12,3–8. 

3. Stosunek chrześcijanina do bliźnich: 12,9–21. 

4. Stosunek chrześcijanina do władz świeckich: 13,1–7. 

5. Chrześcijański dług miłości: 13,8–10. 

6. Bliskość powtórnego przyjścia Chrystusa: 13,11–14. 

7. Potrzeba wzajemnej wielkoduszności: 14,1–15,13. 

 

III. Uwagi dodatkowe: 15,14–16,23. 

 

1. Wyjaśnienie motywów listu: 15,14–33. 

2. Życzenia: 16,1–16. 

3. Ostrzeżenie przed fałszywymi nauczycielami: 16,17–20 

4. Pozdrowienie od towarzyszy i znajomych: 16,21–23. 

 

Zakończenie 

 

1. Życzenie łaski Bożej: 16,24. 

2. Doksologią: 16,25–27. 

 
 

§ 2. PIERWSZY LIST ŚW. PAWŁA DO Koryntian 

 

I. NAZWA 

 
W tekście greckim nazwa listu brzmi Pros Korinthious A. Nazwa ta znajduje się w papirusie Chester 
Beatty, najstarszym manuskrypcie listów apostolskich, pisanym ok. III w. po Chr. Obecna nazwa 
nawiązuje do tej właśnie nazwy. 
 

II. TREŚĆ 

9

 

 
Treścią Pierwszego Listu św. Pawła do Koryntian są sprawy dotyczące zboru korynckiego, związane z 
jego potrzebami duchowymi i wzrostem. We wstępie ap. Paweł (i Sostenes) pozdrawia wyznawców 
korynckich i dziękuje Bogu za bogactwo darów duchowych. W części pierwszej listu (1–6) omawia 
ap. Paweł niedociągnięcia i braki, występujące w zborze, a zwłaszcza spory, dotyczące zwiastunów 
Ewangelii oraz nadużycia obyczajów. Gani podziały wewnętrzne, piętnuje przypadek kazirodztwa, 
wyraża niezadowolenie z powodu prawowania się przed sądami pogańskimi, potępia różne występki. 
W drugiej części (7–15) ap. Paweł odpowiada na pytania przedstawione mu przez delegację zborową, 
a dotyczące takich spraw, jak małżeństwo i bezżeństwo, spożywanie mięsa z ofiar pogańskich, 
porządek zborowy i sposób spożywania Wieczerzy Pańskiej, kwestia charyzmatów, ze szczególnym 
zwróceniem uwagi na miłość i dar proroctwa, a wreszcie problematyka zmartwychwstania. 
Przedstawia również ap. Paweł zasady godnego zachowania się chrześcijan. W zakończeniu ap. Paweł 
zachęca do składania darów na zbór jerozolimski, przekazuje wiadomości o Apolosie i trzech 
wysłańcach z Koryntu, których rodziny poleca opiece zboru. Przesyła wreszcie pozdrowienia i 
życzenia rychłego powrotu Pana. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Pawłowe autorstwo Pierwszego Listu do Koryntian jest powszechnie uznane. Listy Pawła tzw. 
wielkie, tj. Pierwszy List do Koryntian, Drugi List do Koryntian, List do Rzymian i List do Galatian, 
nie budzą wśród biblistów w kwestii autorstwa większych wątpliwości. 
 

1. ŚWIADECTWA 

 
Pawiowe autorstwo Pierwszego Listu do Koryntian potwierdzone jest licznymi świadectwami 

zewnętrznymi

10

. Imię autora występuje na początku i na końcu listu (1,1; 16,21), co jest dodatkowym 

wskaźnikiem autorstwa. List dyktowany był przez apostoła sekretarzowi, który go spisywał, z 
wyjątkiem pozdrowień, umieszczonych na końcu listu, a napisanych własnoręcznie przez Pawła 
(16,21). 
 

2. SPRAWA SEKRETARZY 

 
Przyczyny korzystania przez ap. Pawła z pomocy sekretarzy nie są znane, lecz praktyka ta stanowiła 
powszechny w owym czasie zwyczaj. Jedną z przyczyn mógł być słaby wzrok ap. Pawła (2 Kor. 12,7–
9; Gal. 4,15). 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
Kilka spraw wymaga omówienia. Należą do nich takie zagadnienia jak: okoliczności miejsca i czasu 
napisania listu, geneza zboru korynckiego i jego problemy oraz znaczenie samego Koryntu. 
 

1. OKOLICZNOŚCI POWSTANIA LISTU 

 
Pierwszy List do Koryntian został napisany w Efezie (16,8), na wiosnę roku 57 po Chr. W mieście 
tym ap. Paweł przebywał przez trzy lata (Dz. Ap. 20,31), tj. przypuszczalnie w latach 54–57 po Chr., 
podczas swej trzeciej podróży misyjnej (Dz. Ap. 19,20,1), która przypadała w latach 53–58 po Chr., 
kierując stąd działalnością Kościoła na powierzonym mu terenie pracy. Z treści listu wynika, że ap. 
Paweł – w trakcie pisania listu – zamierzał udać się do Grecji i Macedonii, lecz spodziewał się 
pozostać jeszcze w Efezie aż do Wielkanocy (1 Kor. 16,5–8). Jednakże powstałe w międzyczasie w 
Efezie trudności (Dz. Ap. 19,21–20,3) przyśpieszyły jego wyjazd. Stąd można wnioskować, że list 
został napisany przed tymi wydarzeniami, a więc wczesną wiosną roku 57 po Chr. 
 
Zbór koryncki został zorganizowany przez ap. Pawła podczas jego drugiej podróży misyjnej. Apostoł 
przybył do Koryntu w jesieni roku 51 i pozostał tam przez półtora roku (Dz.Ap. 18,1–11). Początkowo 
znalazł zatrudnienie u żydowskich uchodźców z Rzymu, małżonków Akwili i Pryscyli (Dz. Ap. 18,1). 
W tym czasie pracował także ewangełizacyjnie, nauczając w, synagodze. Potem zamieszkał u 
prozelity Tycjusza Justa. Nieprzyjaciele wytoczyli potem ap. Pawłowi sprawę przed prokonsulem 
Gallionem, lecz bezskutecznie. Ap. Paweł przebywał w Koryncie jeszcze przez jakiś czas, następnie 
udał się drogą morską do Efezu. 
 

2. KORYNT 

 
Korynt, to miasto portowe, położone na przesmyku Istmus, łączącym Peloponez z resztą Grecji. 
Znajdowało się między zatoką salamińską z portem Kenchry i zatoką koryncką z portem Lechajon. 
Miasto słynęło z handlu, wyrobu purpury i rozpustnego życia. Ówczesny Korynt określa się często 
mianem „Paryża starożytności”. Na stromej górze Akrokoryntu stała świątynia Afrodyty, bogini 
miłości, gdzie znajdowały się również zabudowania dla 1000 kapłanek Afrodyty, uprawiających 
sakralny nierząd. Na północ od Akrokoryntu, na obrzeżu miasta, wznosiła się z kolei świątynia 
Apollosa, boga światła słonecznego. Bogate, tętniące życiem miasto portowe oraz znajdujące się tam 
świątynie i kult Afrodyty ściągały przybyszów z całego świata. Od roku 27 przed Chr. Korynt był 
stolicą rzymskiej prowincji Achaji, podlegającej senatowi, a równocześnie siedzibą prokonsula. W 
Koryncie była też liczna wspólnota żydowska posiadająca własną synagogę. 
 

3. PROBLEMY ZBOROWE 

 
Pod nieobecność ap. Pawła, trwającą aż 6 lat, podupadło życie w zborze korynckim. Przez krótki czas 
pracował w zborze Apollos rodem z Aleksandrii. Z czasem doszło tam do powstania różnych 
podziałów i frakcji (1 Kor. 1,12; 3,4; Dz. Ap. 18,24–19,1). Wyłoniły się również inne jeszcze 
trudności (por. rozdz. 5.7.8.11,2–16.17–34; 12–14.15). O problemach wewnątrz-zborowych 
Koryntczyków dowiedział się ap. Paweł być może od Apollosa, z listu, jaki mu przesłano (7,1), 

szczególnie zaś od domowników Chloi (1,11), jak również delegacji, która przybyła do Efezu do 
Apostoła w osobach Stefana, Fortunata i Achaika (16,17). Złe wieści, które napływały do Apostoła już 
uprzednio, były przypuszczalnie powodem napisania wcześniej jakiegoś listu do Koryntian (5,9). 
Jeżeli przyjąć tę hipotezę, to trzeba byłoby się zgodzić, że obecny Pierwszy List ap. Pawła do 
Koryntian nie jest jego pierwszym, lecz drugim listem. List ten jednak – przedkanoniczny – nie 
zachował się. Jest również bardzo możliwe, że Apostoł sam osobiście odwiedził na krótko zbór 
koryncki w celach duszpasterskich, po czym powrócił do Efezu (2 Kor. 12,14: 13,1). Potem posyłał 
tam też Tymoteusza (1 Kor. 4,17) i Tytusa (2 Kor. 2,13). Wystosował wreszcie obszerny list, znany 
obecnie jako Pierwszy List ap. Pawła do Koryntian. W liście tym gani i napomina wyznawców oraz 
surowo karci wszelkie, powstałe w zborze zło. Udziela wreszcie ap. Paweł licznych wyjaśnień i rad. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE

11 

 
Po omówieniu głównych wątków tematycznych listu, a jest ich szereg, skoncentrujemy uwagę na 
aspektach teologicznych. 
 

1. PROBLEMY ZBOROWE 

 
Ap. Paweł udziela nagany z powodu uchybień w wierze, będących powodem trudności zborowych. 
List zawiera także instrukcje, wyjaśnienia i rady, dotyczące nie tylko polepszenia stosunków 
zaistniałych w zborze, ale także szeregu spraw praktycznych. Obok nagany występuje również 
serdeczność i współczucie. W liście tym ap. Paweł omawia sprawy małżeństwa, pokarmów bałwanom 
ofiarowanych, poświęcenia w służbie Bożej, powagi Wieczerzy Pańskiej, zagadnienie należytego 
traktowania darów duchownych. Nad wszystkimi powinna jednak dominować chrześcijańska miłość, 
której Apostoł poświęcił cały 13 rozdział listu, stanowiący prawdziwą perłę myśli Pawłowych. 
Pierwszy List do Koryntian jest jednym z najbogatszych treściowo listów ap. Pawła, najbardziej 
pouczającym i pełnym przekonywującej mocy. 
 

2. MYŚL TEOLOGICZNA 

 
Obok spraw praktycznych, związanych z funkcjonowaniem życia religijnego i liturgicznego zboru, ap. 
Paweł porusza szereg wielkich tematów teologicznych takich, jak teologia Boga, Chrystusa i Ducha 
Świętego, sprawy eklezjologiczne (ciało Chrystusowe jako symbol jedności, obrzędy i porządek 
zborowy, dary i charyzmaty), sprawy antropologiczne (etyka wolności chrześcijańskiej, kwestia 
mądrości, dostojeństwo ciała jako świątyni Ducha Świętego), a także sprawy eschatologiczne 
(zagadnienie zmartwychwstania, panowanie Jezusa i kwestia wieczności). 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Pozdrowienia: 1,1–3. 

2. Uznanie dla duchownego wzrostu wierzących: 1,4–9. 

 

I. Nagany dla zboru: 1,10–6,20. 

 

1. Rozerwanie: 1,10–4,21. 

2. Nierząd i kazirodztwo: 5,1–13. 

3. Zagadnienie procesowania się: 6,1–20. 

 

II. Odpowiedź na kwestie powstałe u Koryntian: 7,1–10,53. 

 

1. Instrukcje i rady dotyczące małżeństwa: 7,1–40. 

2. Wyjaśnienie dotyczące pokarmów ofiarowanych bałwanom: 8,1–10,53. 

 

III. Godne zachowanie się chrześcijan: 11,11–14,40. 

 

1. Niewiasta i odkrywanie głowy: 11,1–16. 

2. Właściwe obchodzenie Wieczerzy Pańskiej: 11,17–34. 

3. Znaczenie darów duchownych: 12,1–14,40. 

 

IV. Prawda o zmartwychwstaniu: 15,1–58. 

 

1. Pewność zmartwychwstania: 15,1–34. 

2. Literalny charakter zmartwychwstania: 15,35–50. 

3. Zmartwychwstanie przy przyjściu Jezusa: 15,51–58. 

 

Zakończenie: 16,1–24. 

 

1. Zbiórka na ubogich: 16,1–4. 

2. Sprawy osobiste: 16,5–12. 

3. Życzenia i pozdrowienia: 16,13–24. 

 
 

§ 3. DRUGI LIST ŚW. PAWŁA DO Koryntian 

 

I. NAZWA 

 
W manuskryptach greckich list ten nosi nazwę Pros Korithious B, czyli „Drugi List do Koryntian”. 
Nazwa ta występuje w najstarszych rękopisach listów apostolskich z III w. po Chr. Nazwa pełnia – 
„Drugi List św. Pawła do Koryntian” – jest nieznana w najstarszych rękopisach. Stanowi dodatek 
czasów późniejszych. 
 

II. TREŚĆ

12

 

 
Treścią Drugiego Listu św. Pawła do Koryntian jest kilka zagadnień, wokół których grupuje Apostoł 
problematykę swego listu. Po powitaniu adresatów i wyrażeniu wdzięczności za ocalenie z 
niebezpieczeństwa, jakie mu zagrażało w Azji (w Efezie), ap. Paweł w pierwszej części (1–7) 
usprawiedliwia swoje postępowanie wobec Koryntian i broni swej godności apostolskiej, wspominając 
swą podróż do Troady i Macedonii oraz towarzyszącą mu nadzieję wiary, która go wzmacnia i posila. 
W drugiej części (8,1–9,15) porusza kwestie składki na potrzeby zboru jerozolimskiego, a w trzeciej 
i(10,l–13,10) – dokonuje rozrachunku z przeciwnikami i tolerującą ich częścią zboru, wykazując 
wszystkie znamiona powołania apostolskiego i zapowiadając, w razie potrzeby, zdecydowaną i surową 
reakcję wobec nich. W zakończeniu zachęca ap. Paweł do pracy nad doskonałością, życzy pokoju i 
przesyła pozdrowienia, udzielając pięknego trynitarnego błogosławieństwa. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Zewnętrzne i wewnętrzne sprawdziany potwierdzają Pawłowe autorstwo Drugiego Listu do 
Koryntian. Przypatrzmy się im bliżej. 
 

1. SPRAWDZIANY ZEWNĘTRZNE 

 
Sprawdziany zewnętrzne, to wypowiedzi Ojców Kościoła na temat listu, a zwłaszcza występujące w 
ich pismach cytaty z listu. Klemens, biskup Rzymski, pisząc swój list do Koryntian ok. 95 r. po Ch. 
(czyli ok. 35 lat po tym liście), miał do czynienia z tymi samymi problemami, które również ap. Paweł 
poruszał w swoich listach. Widocznie zbór koryncki nie uległ poprawie. Pawłowe autorstwo Drugiego 
Listu do Koryntian potwierdzają tacy Ojcowie Kościoła, jak: Polikarp, biskup ze Smyrny (cytuje 2 
Kor. 8,21), Ireneusz, biskup Lyonu (cytuje z Kor. 12,1–4), Klemens Aleksandryjski i Tertulian z 
Cartaginy. 

 

2. SPRAWDZIANY WEWNĘTRZNE 

 
Świadectwa wewnętrzne wskazują również na autorstwo ap. Pawła. Styl listu jest Pawłowy. List 
obfituje we wzmianki dotyczące Pawła i jego doświadczeń doznanych w Koryncie, a opisanych w 
jego Pierwszym Liście do Koryntian. Wielu biblistów jest zdania, że list ten dostarcza najbardziej 
dokładnego i wyczerpującego obrazu duchowej sylwetki ap. Pawła, jego osobowości, usposobienia i 
charakteru. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
Apostoł Paweł odwiedził przypuszczalnie trzykrotnie zbór koryncki. Napisał i wysłał tam trzy, a może 
nawet cztery listy, z których znane są tylko dwa, które weszły w skład kanonu nowotestamentalnego. 
Kilka jeszcze myśli na ten temat. 
 

1. PIERWSZA I DRUGA WIZYTA KORYNCKA 

 
Pierwsza wizyta ap. Pawła w Koryncie miała miejsce w jesieni 51 po Chr., podczas drugiej podróży 
misyjnej, i trwała 18 miesięcy, tj. półtora roku (Dz. Ap. 18,11). W tym czasie Paweł założył i 
zorganizował zbór, z którym potem – w czasie nieobecności – utrzymywał stałą łączność przez swych 
przedstawicieli (2 Kor. 12,17). Po raz drugi odwiedził Apostoł zbór koryncki przypuszczalnie podczas 
swego trzyletniego pobytu w Efezie (w latach 54–57), w czasie trzeciej podróży misyjnej (53–58). 
Musiała to być jednak wizyta bardzo krótka 

13

. Wówczas także ap. Paweł napisał prawdopodobnie swe 

pierwsze (przedkanoniczne) pismo do Koryntian, o którym czyni tylko wzmianką (1 Kor. 5,9), ale 
pismo to niestety nie zachowało się do naszych czasów. Podczas swego trzyletniego pobytu w Efezie 
napisał ap. Paweł również list kanoniczny, znany nam jako Pierwszy List św. Pawła do Koryntian. 
Kilka tygodni później – jak się przypuszcza – napisał ap. Paweł swój Drugi List do Koryntian, tym 
razem już nie w Efezie, lecz w Macedonii. Napisał go w lecie roku 57. 
 
Zgodnie z informacją, zawartą w Dziejach Apostolskich, ap. Paweł zamierzał pozostać w Efezie aż do 
Pięćdziesiątnicy (1 Kor. 16,8), po czym pragnął udać się przez Macedonię do Koryntu (Dz. Ap. 
19,21). Tymczasem zmuszony był opuścić Efez wcześniej z powodu powstałych tam trudności (Dz. 
Ap. 19,24–41), które zresztą wywarły na nim niezatarte i wstrząsające wrażenie (1 Kor. 15,32; 2 Kor. 
1,8–10). Po opuszczeniu Efezu ap. Paweł udał się do Macedonii. 
 

2. TRZECIA WIZYTA KORYNTU 

 
Z Efezu ap. Paweł udał się przede wszystkim do Troady, gdzie oczekiwał Tytusa, a zwłaszcza jego 
sprawozdania o sytuacji w zborze korynckim. Ponieważ jednak Tytus nie nadszedł (2,13), ap. Paweł 
podążył do Macedonii i tam dopiero,w Filipach, spotkał Tytusa. Tytus przyniósł z Koryntu wia-
domości na ogół pomyślne, które były bezpośrednią przyczyną napisania przez ap. Pawła – tam w 
Macedonii w lecie roku ok. 57 – swojego Drugiego Listu do Koryntian (2,12–13; 7,5; 8,1; 9,2.4). Po 
napisaniu Drugiego Listu do Koryntian, ap. Paweł odbył następną, trzecią już wizytą Koryntu, którą 
wspomina w swym liście (13,1). O zborze korynckim wspomina potem także Klemens Rzymski. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Powodem napisania Drugiego Listu do Koryntian były wiadomości przyniesione z Koryntu przez 
Tytusa (7,6.7). 
 

1. PROBLEMATYKA DUSZPASTERSKA 

 
Zbór koryncki, zgodnie z instrukcją ap. Pawła zawartą w Pierwszym Liście do Koryntian, wyłączył 
grzeszników (1) Kor. 5,1–5; 2 Kor. 2,6). W pierwszych siedmiu rozdziałach Drugiego Listu do 
Koryntian ap. Paweł zajmuje się kwestią pozyskania błądzących. W następnych rozdziałach, Apostoł 

porusza szereg kwestii duszpasterskich, a m.in. sporo poświęca uwagi ofiarności i zbieraniu darów na 
rzecz ubogich braci w Judei. Chciał przez to zbliżyć braci ze środowisk pogańskich, tzw. 
poganochrześcijan, do braci ze środowisk judaistycznych tzw. judeochrześcijan. Wspomina o 
ofiarności zborów greckich i macedońskich. Zbór koryncki pozostawał w tyle za nimi. Większość 
zboru korynckiego przyjęła z uznaniem napomnienia ap. Pawła, przekazywane w liście poprzednim, i 
nadal darzyła go zaufaniem. Tytusa przyjęto z otwartymi rękoma. Natomiast judaizująca część zboru 
korynckiego nieugięcie trwała przy swoich poglądach, posądzając Pawła o stronniczość. Ta część 
zboru była nawet przeciwna przybyciu Pawła do Koryntu. 
 
Pierwsze dziewięć rozdziałów obfituje w akcenty uznania i pochwały dla adresatów. Pozostałe cztery 
rozdziały odznaczają się tonem surowym, a także elementem polemiki i samoobrony. Wydaje się, że 
pierwsza część listu przeznaczona była dla lojalnej większości zboru, część druga, utrzymana w tonie 
surowym, odnosiła się raczej do opozycyjnej mniejszości. Wobec tej grupy zborowej ap. Paweł 
dowodził swego apostolskiego autorytetu i bronił przywileju kierowania sprawami zboru. Jako dowód 
swego apostolstwa przytacza ap. Paweł wizję i objawienia, jakie otrzymał od Boga, oraz cierpienia, 
jakie musiał znosić dla Jezusa, a także wyniki pracy apostolskiej. 
 

2. ROŻNICE MIĘDZY OBYDWOMA LISTAMI DO KORYNTIAN 

 
Drugi List św. Pawła do Koryntian różni się od Pierwszego Listu św. Pawła do Koryntian. Pierwszy 
jest obiektywny i praktyczny, drugi jest w większości subiektywny i personalny. Pierwszy jest 
utrzymany w tonie spokojnym i umiarkowanym, drugi zdradza niepokój Apostoła. Pierwszy przed-
stawia stosunki panujące w zborze, drugi – uczucia Pawła wobec zboru. 
 

3. MYŚL TEOLOGICZNA 

 
Chociaż Drugi List do Koryntian nie jest listem doktrynalnym, jak np. List do Rzymian czy List do 
Galacjan, to jednak wiele wspaniałych prawd, podobnie jak w Pierwszym Liście do Koryntian, zostało 
w nim poruszonych. Dotyczą one takich zwłaszcza kwestii, jak stare i nowe przymierze (3,3.6.48), 
eschatologia szczegółowa (r. 5,10), teologia odkupienia (5,11– 12), angelologia i demonologia, 
zachwycenie prorockie, wizja raju itp. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Pozdrowienie: 1,2. 

2. Wyrazy dziękczynienia Bogu: 1,3–11. 

 

I. Otrzymane relacje o zborze korynckim: 1,12–7,12. 

 

1. Wyjaśnienie zmiany podróży: 1,12–2,4. 

2. Rada na temat postępowania wobec jawnogrzeszników: 2,5–11. 

3. Niepokój i radość ze stosunków zborowych: 2,12–17. 

4. Apostolskie uwierzytelnienie: 3,1–4. 

5. Źródła apostolskiego posłannictwa Pawła: 4,5–10. 

6. Służba pojednania: 5,11–6,10. 

7. Wezwanie Koryntian do odłączenia się od złoczyńców: 6,11–7,1. 

8. Radość Pawła z przyjaznego przyjęcia Tytusa: 7,2–16 

 

II. Kolekta na potrzeby chrześcijan w Judei: 8,1–9,15. 

 

1. Dobroczynność w Macedoni: 8,1–6. 

2. Przykład samego Chrystusa: 8,7–15. 

3. Polecenie zborowi Tytusa: 8,16–24. 

4. Wezwanie Koryntian do ofiarności: 10,1–13,10. 

 

III. Obrona apostolstwa: 10,1–13,10. 

 

1. Replika skierowana do kwestionujących jego apostolstwo: 10,1–12. 

2. Zbór koryncki rezultatem pracy Pawła: 10,13–18. 

3. Znaki odróżniające prawdziwych apostołów: 11,1–12,12. 

4. Końcowy apel do niepokutujących: 12,13–13,10. 

 

Zakończenie: 13,11–14. 

 

1. Życzenia: 13,11. 

2. Pozdrowienia: 13,12. 

3. Błogosławieństwo: 13,13. 

 
 

§ 4. LIST ŚW. PAWŁA DO GALACJAN 

 

I. NAZWA 

 
W najstarszych manuskryptach list nosi nazwę „Do Galacjan”. Dłuższa nazwa jest pochodzenia 
późniejszego. List został zaadresowany do wiernych w Galacji. Nie jest jednak pewne czy do 
wiernych Północnej Galacji, obejmującej takie miejscowości, jak Tavium, Pessimont i Ancyrę 
(Ankara), czy też do wiernych Południowej Galacji, w której znajdowały się takie miejscowości, jak 
Antiochia, Listra, Ikonia i Derby. Zdania biblistów są podzielone, lecz wielu z nich przychyla się 
raczej do teorii Północnej Galacji

14

. Sama nazwa Galacja pochodzi od pewnego plemienia galijskiego 

(celtyckiego), które w roku 278 przed Chr. przybyło z Galii i zawładnęło okolicą Frygii, Kapadocji i 
Pontu aż po rzekę Halis, znajdującymi się w północnej części Małej Azji. Teren ten został nazwany 
Galacją. W roku 25 przed Chr. kraj ten stał się rzymską prowincją, która obejmowała również część 
południową Małej Azji. Łukasz, mówiąc o „krainie Galackiej”, ma niewątpliwie na myśli Galację 
właściwą, tj. Północną Galację, czyli północną część prowincji Azji (Dz. Ap. 16,6). 
 

II. TREŚĆ 

 
Treścią Listu św. Pawła do Galacjan jest kontrowersja wiary i uczynków, Ewangelii i Prawa. Po 
słowach powitania, ap. Paweł wyraża niezadowolenie z powodu chwiejności Galacjan i wskazuje na 
wartość głoszonej przez siebie Ewangelii. W części doktrynalnej

15

, ap. Paweł wskazuje na zasadę 

usprawiedliwienia z wiary a nie z uczynków Prawa, posługując się przykładem Abrahama oraz Hagar 
i Sary. Wzywa następnie wiernych do wolności wiary przeciw niewoli obrzędów ceremonialnych. W 
części pouczającej wskazuje na właściwy sens chrześcijańskiej wolności, która pociąga za sobą 
zobowiązanie moralne i rodzi owoce Ducha Świętego. W zakończeniu wskazuje na prawdziwe 
intencje swej służby i życzy pokoju, miłosierdzia i łaski. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Pawłowe autorstwo Listu do Galacjan nigdy nie było poważnie zakwestionowane. 
 

1. DOWODY WEWNĘTRZNE 

 
Dowody wewnętrzne listu wskazują w sposób przekonywujący na Pawłowe autorstwo. Styl jest 
Pawłowy. Odnajdujemy tutaj w pełni całą osobowość ap. Pawła. Dominuje ten sam, co w innych 
listach Pawła charakter treściowy. 
  

2. DOWODY ZEWNĘTRZNE 

 

Poapostolscy pisarze kościelni – Ignacy, Polikarp i Klemens Aleksandryjski, Tertulian, Orygenes, 
Ireneusz – znali ten list Pawła i potwierdzają jego autorstwo. List do Galacjan występuje w 
najwcześniejszych katalogach ksiąg Nowego Testamentu. M. Luter nazwał list „dokumentem 
wolności chrześcijańskiej”

l6

. 

 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
Kiedy, gdzie i w jakich okolicznościach został napisany List św. Pawła do Galacjan? Pytania te 
domagają się odpowiedzi. 
 

1. MISJA W GALACJI 

 
Podczas pierwszej podróży misyjnej, przypadającej na lata 45–47 po Chr., ap. Paweł i Barnaba 
założyli zbory w Antiochii Pisydyjskiej, Ikonii, Listrze i Derbe (Dz. Ap. 13,14–14, 23), czyli Galacji 
Południowej. Po powrocie do Antiochii Syryjskiej zostali wysłani w roku 49 po Chr. do Jerozolimy na 
Pierwszy Sobór Apostolski z problemem powstałym wśród konwertytów z pogan w kwestii 
zachowywania ceremonii judaistycznych. Podczas drugiej podróży misyjnej, przedsięwziętej niedługo 
po Soborze (Dz. Ap. 15,36), a przypadającej na lata 49–52 po Chr., ap. Paweł wizytuje założone zbory 
w Derbe, Listrze i Ikonii (Dz. Ap. 16,1-5). Następnie udaje się do Frygii i właściwej, Północnej 
Galacji (Dz.Ap. 16,6). 
 
Drugi raz ap. Paweł przebywał w Galacji podczas trzeciej podróży misyjnej, którą właśnie rozpoczął 
od „krainy galackiej” (Dz. Ap. 18,23). List do Galacjan został napisany po roku 49, a więc po Soborze 
Apostolskim w Jerozolimie (2,1–14)

17

. Z informacji, zawartej w Gal. 4,13.14, wynika, że ap. Paweł 

pisał te słowa po drugiej wizycie w Galacji. Wszystko to dowodzi, że List do Galacjan został napisany 
podczas trzeciej podróży misyjnej. 
  

2. MIEJSCE I CZAS NAPISANIA LISTU 

 
List został napisany przypuszczalnie w Koryncie, pod koniec roku 57 lub na początku roku 58 po Chr. 
Na potwierdzenie opinii, że List do Galacjan powstał w Koryncie może służyć podobieństwo 
tematyczne, jakie zachodzi pomiędzy Listem do Galacjan a Listem do Rzymian, który tam właśnie 
powstał, chociaż przypuszczalnie nieco później, bo z początkiem roku 58 po Chr. 
 

3. WYDARZENIA W GALACJI 

 
Powodem napisania listu było duchowe niebezpieczeństwo, zagrażające zborom galackim, 
składającym się w przeważającej mierze z nawróconych pogan, jako że w Północnej Galacji ośrodki 
żydowskie były nieliczne w przeciwieństwie do Południowej Galacji, ze strony fałszywych 
nauczycieli, rekrutujących się z konwertytów żydowskich. Ci żydowscy agitatorzy, opowiadający się 
za ceremonializmem starozakonnym, zaatakowali naukę Pawłową, usiłując podważyć jego autorytet i 
nakłonić wyznawców do przyjęcia dawnych przepisów obrzędowych

l8

. 

 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Główną myślą przewodnią Listu do Galacjan jest sprawiedliwość przez wiarę w Jezusa Chrystusa. 
Zasada ta kontrastuje z tradycyjnym żydowskim poglądem sprawiedliwości z zakonu. List wyjaśnia co 
Bóg uczynił dla zbawienia człowieka przez Chrystusa i obala tezę o możności dostąpienia 
usprawiedliwienia przez uczynki. Zbawienie jest darem Boga. 
 

1. ZBAWIENIE PRZEZ WIARĘ 

 
Szczególnym zagadnieniem, które wynikło między Pawłem a fałszywymi nauczycielami, nękającymi 
Kościół Galacki, była następująca kwestia: czy przepisane przez judaizm formy pobożności mogą 
zjednać człowiekowi zbawienie? Nie, brzmiała odpowiedź Pawła. Człowiek nie może być usprawie-

dliwiony z uczynków zakonu, gdyż nie jest w stanie wypełniać prawa Bożego w sposób doskonały, 
lecz tylko przez wiarę w Jezusa Chrystusa (2,16). Dlatego chrześcijanin, który usiłuje zdobyć 
zbawienie przez uczynki zakonu, traktowane zwłaszcza jako zasługi, odrzuca łaskę Chrystusa (5,4). 
Chrześcijanie „jako dzieci obietnicy” (4,28) są dziedzicami Chrystusowymi (3,6–7,14.29). Stali się 
„nowym stworzeniem w Chrystusie” (4,7; 6,15). Prowadzeni są duchem Bożym (5,18). Chrystus zaś 
mieszka w nich przez wiarę, a Boże prawo moralne wypisane zostaje na ich sercach (Gal. 2,20, Hebr. 
8,10). Wskutek tego nie są już więcej niedojrzałymi dziećmi, potrzebującymi nauczyciela (2,23–26; 
4,1–7). Żydzi chlubili się osiąganiem sprawiedliwości przez zachowywanie zakonu (Rzym. 2,17; 9,4). 
Dla chrześcijanina krzyż Chrystusowy stał się sprawiedliwością (6,19). 
 
Słowo zakon, czyli prawo (nomos), odnosi się do całego prawodawstwa Synaju, a więc zarówo do 
zakonu moralnego, jak i cywilnego i kultowego (ceremonialnego). Do tego prawodawstwa Żydzi 
dodali jeszcze swoje własne przepisy, wynikające z tradycji. Uważali nadto, że surowe przestrzeganie 
tak pojętego prawa było niezbędne do uzyskania sprawiedliwości i zbawienia. Przestrzeganie zakonu 
stało się z czasem czczą formalnością. Byli zdania jednak, że do usprawiedliwienia potrzebne jest 
takie właśnie zewnętrzne, rytualne i formalne, czy wręcz legalistyczne przestrzeganie prawa. Ale było 
to zrozumienie błędne. W szczególnym sensie przez słowo „zakon” należy rozumieć zakon 
ceremonialny, czyli kultyczny, obrzędowy, wskazujący na Chrystusa i jego misję zbawczą. 
Paweł wyjaśnia dalej, że obietnice ewangeliczne, dane Abrahamowi w przymierzu, nie zostały 
zniesione przez prawo synajskie nadane Hebrajczykom 430 lat później (3,6–9; 14–18). Zakon bowiem 
nie miał na celu zastąpienia przymierza lub stworzenia innych warunków ubawienia, lecz dany był w 
tym celu, aby dopomóc człowiekowi do zrozumienia i praktycznego zastosowania postanowień 
przymierza w życiu. „Zakon” nie mógł być celem samym w sobie, lecz środkiem do celu, czyli 
„nauczycielem” (pedagogiem) prowadzącym ludzi do zbawienia w Chrystusie według obietnicy danej 
w przymierzu (Rzym. 10,4). Ta nauczycielska czy pedagogiczna funkcja występowała szczególnie w 
działaniu prawa obrzędowego, które we wszystkich swych aspektach wskazywało figuralnie na 
Chrystusa, ucząc tym samym wielkiej prawdy o przyszłym misterium zbawczym Jezusa. Ap. Paweł 
wszędzie głosił, że poganie dostępują zbawienia przez wiarę a nie przez zakon, którego zresztą nie 
znają (Rzym. 3,8–9; 14,27–29). 
 

2. NIEBEZPIECZEŃSTWO FORMALIZMU 

 
Błędem agitatorów żydowskich, tj. chrześcijan judaizujących w Galacji, było narzucanie 
poganochrześcijanom ceremonialnych form religijności, takich jak: obrzezka oraz rytualne 
obchodzenie „dni, miesięcy i lat” (4,10; 5,2). Tymczasem przez śmierć Chrystusa zakon ceremonialny, 
który był „cieniem rzeczy przyszłych” (Hebr. 10,1) został „przybity do krzyża” (Kol. 2,14–17). Zakon 
moralny jednakże nadal pozostaje w pełnej mocy, gdyż normy moralne są niezmienne i zawsze, w 
każdym miejscu i czasie stanowią elementarną powinność człowieka (Mat. 5,17.18). Żydzi formalnie 
przestrzegali przepisów zakonu ceremonialnego. Nie zwracali uwagi na istotę ceremonii, które 
przecież wskazywały na Chrystusa. Podobnie bez znaczenia było formalne przestrzeganie Dekalogu 
bez zwracania uwagi na jego ducha (Gal. 5,17–22; Mat. 19,16–22). Przez formalne zachowywanie 
zakonu moralnego chrześcijanie również nie dostąpią sprawiedliwości, bo jeśli to miałoby być 
podstawą usprawiedliwienia, to Jezus na próżno umarł. Taka jest Pawłowa, zorientowana 
chrystocentrycznie, Ewangelia usprawiedliwienia, w odróżnieniu od legalistyczno-ceremonialnych 
poglądów na usprawiedliwienie, reprezentowanych przez odstąpczych judaistów z Galacji (1,6–12; 
2,2.5.7.14). 
 

3. ZNACZENIE LISTU 

 
Przestrogi i rady Pawła nadeszły w odpowiednim czasie. Zborom w Galacji groziła powszechna 
apostaza, czyli odstępstwo, bowiem fałszywi i judaizujący nauczyciele, trwając w opozycji do uchwał 
Soboru Apostolskiego, działali aktywnie Opozycjoniści ci nie omieszkali również posługiwać się róż-
nymi argumentami przeciwko Pawłowi. Zarzucano mu, np. to, że nie był prawdziwym apostołem, 
jednym z dwunastu, wybranych i ordynowanych przez Jezusa, że głosił własne poglądy itp. Ap. Paweł 
wskazał na swoje powołanie i zgodność działania z innymi apostołami, którzy towarzyszyli Jezusowi i 

otrzymali Jego pełnomocnictwo. W konkluzji ap. Paweł przestrzega przed nadużywaniem wolności 
ewangelicznej i wzywa do świętego życia. 
 
Znaczenie listu jest olbrzymie. Nie tylko list ten ukazuje odrywanie się chrześcijaństwa od judaizmu, 
ale także pozwala na zrozumienie właściwego stosunku Prawa i Ewangelii, wiary i czynu, zakonu 
ceremonialnego i moralnego. Chrześcijanin nie powinien przestrzegać przepisów ceremonialnych, bo 
one przestały obowiązywać, powinien jednak zachowywać Dekalog, gdyż nie został zniesiony, 
jednakże nie w sposób formalny i nie traktując zachowywania przykazań jako zasług na zbawienie, a 
wyłącznie jako wyraz wiary, miłości i wdzięczności, jak również dowód posłuszeństwa wobec Boga. 
Taka jest praktyczna lekcja Listu św. Pawła do Galacjan. Takie jest jego historyczne i teologiczne 
znaczenie. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Apostolski autorytet ap. Pawła: 1,1–5. 

2. Przyczyna i cel napisania listu: 1,6–10. 

 

I. Paweł broni swego apostolatu: 1,11–2,14. 

 

1. Prawdziwość swego nawrócenia: 1,1. 

2. Uznanie przez innych apostołów Pawłowego interpretowania Ewangelii: 2,1–14. 

 

II. Wiara przeciw legalizmowi: 2,15–3,29. 

 

1. Judeochrześcijanie a wiara w Chrystusa: 2,15–21. 

2. Przymierze Abrahama obejmowało pogan: 3,1–14. 

3. Stosunek Prawa do przymierza Abrahama: 3,15–29. 

 

III. Chrześcijańska wolność od zakonu: 4,1–31. 

 

1. Od niedoskonałości zakonu do doskonałości Ewangelii: 4,1-7. 

2. Nierozważny kierunek w kościele galackim: 4,8–31. 

 

IV. Moralne i duchowe napomnienia: 5,1–6,10. 

 

1. Niewola legalizmu niezgodna z wolnością Chrystusową: 5,1–12. 

2. Wolność chrześcijańska to nie swawola moralna: 5,13–26. 

3. Miłość braterska wypełnieniem Prawa: 6,1–10. 

 

Zakończenie 

 

1. Nowe stworzenie: 6,11–18. 

2. Napomnienie i błogosławieństwo: 6,17–18. 

 
 

§ 5. LIST ŚW. PAWŁA DO EFEZJAN 

 

I. NAZWA 

 
Starożytne chrześcijaństwo zawsze było zgodne co do adresata listu, którym był zbór w Efezie (1,1). 
Najstarsze jednak rękopisy, jak Kodeks Watykański i Kodeks Synaicki oraz P

16

, nie zawierają słowa 

en Epheso, czyli „w Efezie” (1,1). List, jak widać z tego nie miał pierwotnie określonego adresu. Od II 
w. po Chr. uważano go jednak za List do Efezjan. 

 
W biblistyce znane są trzy sposoby rozwiązania tej kwestii: po pierwsze – list był zaginionym Listem 
do Laodycejczyków (Kol. 4,16), jak twierdził np. Marcjon, po drugie – list był pismem okólnym 
(pasterskim) ap. Pawła do zborów w Małej Azji, po trzecie – list był przeznaczonym dla Efezjan. 
List został przypuszczalnie wysłany do Efezu jako metropolii Małej Azji z przeznaczeniem dla 
zborów chrześcijańskich całej prowincji. Z tego powodu słowo „Do Efezjan” mogło być pominięte. 
Nikt dzisiaj nie wątpi, że list był czytany przez wierzących zarówno w Efezie, jak i innych zborach 
Małej Azji. Druga hipoteza zatem wydaje się być najbardziej prawdopodobna. 
 
List św. Pawia do Efezjan jest pierwszym z tzw. „listów więziennych” ap. Pawła, tj. listów, które ap. 
Paweł napisał w rzymskim więzieniu podczas pierwszego uwięzienia (61–63). Do listów tych należą 
takie: List św. Pawła do Filipian, List św. Pawła do Kolosan i List św. Pawła do Filemona. 
  

II. TREŚĆ 

 
Treścią Listu św. Pawła do Efezjan jest wzniosłe powołanie chrześcijańskie. Po wstępnym 
pozdrowieniu i życzeniach, ap. Paweł – w części doktrynalnej – porusza kwestie Bożego wybraństwa 
do zbawienia, jak również kwestie Kościoła, którego fundamentem jest Chrystus. W części 
pouczającej, parenetycznej, ap. Paweł wzywa do prowadzenia życia, odpowiadającego wzniosłemu 
powołaniu w jedności ducha i budowaniu Kościoła Chrystusowego. Wierni winni więc postępować w 
prawości i pobożności i nie zasmucać Ducha Świętego. Zaleca im roztropność. Udziela wreszcie 
należnych rad małżonkom, dzieciom, rodzicom, niewolnikom i panom. W zakończeniu wzywa 
wiernych do walki z mocami zła i opisuje duchową zbroję chrześcijan. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Pawłowe autorstwo Listu do Efezjan nie było kwestionowane aż do ubiegłego stulecia. Dopiero w 
XIX w. pojawiły się pierwsze głosy kwestionujące to autorstwo. 
 

1. ZARZUTY 

 
W tym właśnie czasie niektórzy bibliści liberalni podnieśli następujące zarzuty: że autorem nie mógł 
być ap. Paweł, gdyż pisarz Listu do Efezjan, jak to miałoby wynikać z niektórych tekstów (1,15; 3,5; 
4,21), nigdy nie był w Efezie, że brak jest pozdrowień dla członków zboru, w którym ap. Paweł 
przebywał przez trzy lata, że w Liście do Efezjan nie przejawia się język i styl oraz osobowość Pawła, 
że adresatami listu byli poganochrześcijanie, a nie judeochrześcijanie, których w Efezie była 
większość, że z więzienia nikt nie mógłby napisać tak pogodnego listu. 
 

2. ARGUMENTY NA RZECZ PAWŁOWEGO AUTORSTWA 

 
Wszystkie te argumenty nie są przekonywające, jeśli uwzględni się ogólny charakter listu. Dzisiaj już 
nawet argument lingwistyczny nie jest traktowany poważnie, toteż większość biblistów 
współczesnych skłania się ponownie do opinii tradycyjnej

19

. 

 
Od najwcześniejszych czasów List do Efazjan znajdował się zawsze w kanonie Nowego Testamentu. 
List znany był już Klemensowi, biskupowi rzymskiemu (ok. 90 r.), a także Ignacemu 
Antiocheńskiemu i Polikarpowi. Imię Pawła jako autora listu jest wspomniane w katalogu 
Muratoriego. Imię to przytaczają również Klemens Aleksandryjski (190–195), Tertulian i wielu 
innych chrześcijańskich pisarzy starożytnych. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
Kiedy, gdzie i w jakich okolicznościach został napisany List do Efezjan? Co było powodem jego 
napisania? Te i inne jeszcze pytania domagają się jasnej odpowiedzi. 
 

1. PIERWSZE UWIĘZIENIE RZYMSKIE 

 
Ap. Paweł po swym aresztowaniu w roku 58 po Chr. w Jerozolimie odwołał się jako obywatel rzymski 
od prowincjonalnego sądu namiestników cesarskich, rezydujących w Palestynie, do sądu cesarskiego 
w Rzymie. Z tego powodu został odesłany do Rzymu. W Rzymie znalazł się prawdopodobnie w 
jesieni roku 61 po Chr. Tutaj był więziony przez dwa lata, tj. do jesieni 63 r. po Chr. Prawdopodobnie 
w tym właśnie czasie, być może ok. roku 62 po Chr., ap. Paweł napisał swój List do Efezjan. Jako 
więzień, Apostoł cieszył się pewną osobistą wolnością, jak to wynika z jego informacji (6,19; Kol. 
4,3–11), a także z Dziejów Apostolskich (Dz.Ap. 28,30–31), co dawało mu możliwość prowadzenia 
pewnej działalności oraz pisania listów. Paweł skorzystał z tej okazji, aby przekazać zborom 
małoazjatyckim cenne wskazania doktrynalno-praktyczne. 
 
W tym samym mniej więcej czasie zostały napisane inne listy: List do Kolosan i List do Filemona, a 
nieco później List do Filipian. List do Efezjan i List do Kolosan zaniesiony został przez Tychika, 
ucznia apostolskiego, który do Małej Azji podróżował wraz z Onezymem, niosącym z kolei List do 
Filemona (Efez. 6,21; Kol. 4,7–9). 
 

2. ÓWCZESNY ŚWIAT 

 
W Rzymie panował wówczas cesarz Neron (54–68). Zbytek, bezprawie i zbrodnia były na porządku 
dziennym. Za zamordowanie jednego senatora, Pedaniusa, ścięto aż 400 niewolników. W roku 62, tj. 
w czasie pisania Listu do Efezjan, wybuchło powstanie Boudicca w Brytanii, podczas którego zginęło 
ok. 70 tys. samych Rzymian, oprócz niezliczonych ilości powstańców. W Rzymie też działy się rzeczy 
straszne. Oto okoliczności miejsca i czasu, w jakich powstał – jako rezultat głębokich przemyśleń i 
Bożej inspiracji – jeden z najwspanialszych listów ap. Pawła, list dotyczący wiary, powołania i 
jedności Kościoła oraz pokoju. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Głównym tematem Listu do Efezjan jest jedność w Chrystusie. Jest to niezwykle interesujący temat. 
 

1. POTRZEBA JEDNOŚCI 

 
List został napisany do zboru lub zborów, których członkami byli zarówno Żydzi, jak i poganie, 
Azjaci i Europejczycy, niewolnicy i wolni, młodzi i starzy, rodzice i dzieci. Podobne elementy 
pluralizmu i różnorodności występują w świecie doby obecnej, lecz tylko jedność w Chrystusie może 
ocalić rozdarty i poróżniony świat, podobnie jak i Kościół. Jedność taka jest potrzebna rodzinie, 
Kościołowi i całemu rodzajowi ludzkiemu. Ap. Paweł omawia swój temat w nastroju duchowej 
radości, przy użyciu najdoskonalszych środków wyrazu, wskazując na jedność nie tylko w doktrynach 
wiary, organizacji kościelnej i służby, lecz także osobistą każdego wyznawcy z Chrystusem jako 
głową Kościoła, czyli Jego mistycznego ciała. Zwrotem kluczowym listu jest termin „w Chrystusie” 
Być w Chrystusie, to źródło jedności, radości i szczęścia. 
 

2. MYŚL TEOLOGICZNA 

 
Obok zagadnienia jedności, znajdują się w liście inne jeszcze tematy, np. tajemnica i objawienie, 
wybranie i przebaczenie, przeznaczenie, małżeństwo i chrześcijańskie stosunki rodzinne. Wszystko to 
koncentruje się jednak „w Chrystusie”. Mniej pisze ap. Paweł o wierze, lecz więcej o łasce. W po-
przednich listach ap. Paweł kładł nacisk na sprawy osobistego zbawienia, w tym liście zwraca uwagę 
na wspólnotę wyznaniową, czyli Kościół. Mówi raczej o przebaczeniu „w Chrystusie”, niż o sprawach 
czynionych „przez Chrystusa”, bardziej o Chrystusie żyjącym w sercach wierzących, niż o Chrystusie 
ukrzyżowanym. 
 
Ap. Paweł pisze ten list nie jako intelektualista, lecz jako natchniony pisarz Boży. I tak jak List do 
Rzymian i List do Galacjan odpowiadały swoimi ideałami założeniom Reformacji XVI w., tak List do 

Efezjan odpowiada potrzebom dzisiejszego Kościoła. 
 
Chrystus jest centralną postacią, początkiem i końcem wszystkich rzeczy. Bóg osiąga swój 
historiozbawczy i eschatologiczny cel przez Kościół, aby „w Chrystusie połączyć w jedną całość 
wszystko” (1,10). List posiada charakter eklezjalny. Wśród wielkich tematów teologicznych, motyw 
eklezjalny, kościelny, zdecydowanie dominuje. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Autor i adresaci: 1,1. 

2. Pozdrowienie: 1,2. 

 

I. Część doktrynalna: 1,3–3,21. 

 

1. Błogosławieństwo wierzących: 1,3–14. 

2. Modlitwa za Kościół: 1,15–23. 

3. Żydzi i poganie zjednoczeni w Chrystusie: 2,1–10. 

4. Objawienie tajemnicy: 3,1–21. 

 

II. Część praktyczna: 4,1–6,20. 

 

1. Jedność przez dary duchowe: 4,1–16. 

2. Odnowa życia: 4,17–5,21. 

3. Stosunki w rodzinie chrześcijańskiej: 5,12–6,9. 

4. Duchowe uzbrojenie chrześcijanina: 6,10–12. 

 

Zakończenie 

 

1. Informacja o Tychniku: 6,21–22. 

2, Błogosławieństwo: 6,23–24. 

 
 

§ 6. LIST ŚW. PAWŁA DO FILIPIAN 

 

I. NAZWA 

 
Nazwa listu wywodzi się od nazwy adresatów. Byli nimi chrześcijanie miasta Filipy w Macedonii 
(Dz.Ap. 16,12). Najstarszy rękopis listu, sięgający III w. po Chr., nosi krótki tytuł Pros Philippesious, 
czyli do Filipian. List do Filipian jest drugim – w kolejności – „listem więziennym” ap. Pawła. 
 

II. TREŚĆ 

 
Treścią Listu św. Pawła do Filipian jest ogólna informacja o aktualnym stanie ap. Pawła, jego planach, 
a także zachęta do chrześcijańskiego życia i ostrzeżenie przed agitatorami żydowskimi. Po 
przekazaniu pozdrowień i życzeń, ap. Paweł – w pierwszej części – podaje wieści dotyczące jego 
osoby i postępów Ewangelii i chociaż gotowy jest ponieść dla Chrystusa największą nawet ofiarę, to 
jednak ma nadzieję ocalenia ze względu na dobro wierzących. W drugiej części przekazuje szereg 
napomnień dotyczących mężnego toczenia boju o wiarę i prowadzenia szlachetnego życia, godnego 
pochwał w dniu Pana. W trzeciej części wspomina o zamiarze wysłania Tymoteusza do Filipian, 
tymczasem jednak posyła Epatrodyta. W czwartej części ap. Paweł ostrzega przed fałszywymi nauczy-
cielami, głoszącymi powrót do ceremonii żydowskich. Nawołuje wreszcie do pogodnego i pełnego 
cnót życia chrześcijańskiego. Kończy list pozdrowieniami. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Pawłowe autorstwo Listu do Filipian nie jest kwestionowane. Współcześni bibliści opowiadają się za 
ap. Pawłem jako autorem listu. 
 

1. ŚWIADECTWA WEWNĘTRZNE 

 
Już pierwsze słowa Listu do Filipian wskazują jego autora. Jest nim ap. Paweł (1,1). W liście ap. 
Paweł wspomina Tymoteusza (1,1; 2,19), mówi o swoim uwięzieniu i pracy w Macedonii (4,15). 
Wszystko to potwierdzają dzieje ap. Pawła. Starożytny Kościół chrześcijański jednogłośnie 
przypisywał List do Filipian ap. Pawłowi

20

. 

 

2. ŚWIADECTWA ZEWNĘTRZNE 

 
Pierwsze pozabiblijne świadectwo, potwierdzające Pawłowe autorstwo Listu do Filipian, pochodzi od 
jednego z przywódców chrześcijańskich i męczennika, mianowicie Polikarpa ze Smyrny, żyjącego w 
połowie II wieku po Chr. Pawłowe autorstwo listu jest przyjmowane dzisiaj powszechnie. Bibliści 
zwracają uwagę na przeplatanie się myśli doktrynalnej i praktycznej listu

21

. 

 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
List do Filipian został napisany – podobnie jak List do Efezjan – podczas pierwszego uwięzienia 
Pawła w Rzymie, a więc w okresie 61–63 po Chr. Od czasu jednak, kiedy ap. Paweł po raz pierwszy 
głosił Ewangelię w Filipach, minęło już więcej niż 10 lat. 
 

1. POCZĄTKI ZBORU W FILIPACH. 

 
Okoliczności powstania zboru w Filipach opisuje Łukasz w Dziejach Apostolskich (rozdz. 16). Będąc 
w Troadzie, mieście znajdującym się na północno-zachodnim brzegu Małej Azji, ok. roku 50 po Chr., 
ap. Paweł ujrzał wołającego Macedończyka (Dz.Ap. 16,89). Nie zwlekając przeprawił się wraz ze 
swymi towarzyszami – Sylasem, Tymoteuszem i Łukaszem – do Macedonii i zatrzymał w Filipach 
(Dz.Ap. 16). Filipy były w owym czasie najbogatszym miastem Macedonii. Leżały u podnóża góry 
Pangaion, między rzekami Strymon i Nest. Zostały założone przez Filipa II Macedońskiego, ojca 
Aleksandra Wielkiego. Cesarz August uczynił z miasta rzymską kolonię na prawie italskim. Miasto 
wchodziło w skład prowincji „Pierwszej Macedonii” ze stolicą w Amfipolis. Za czasów Pawła 
zamieszkiwali tam potomkowie weteranów rzymskich. 
 

2. OKOLICZNOŚCI NAPISANIA LISTU. 

 
Podczas trzeciej podróży misyjnej ap. Paweł, podążając przez Macedonię do Grecji, wstąpił 
przypuszczalnie do Filipów i tam spędził paschę (Dz.Ap. 20,6). Potem, w drodze powrotnej ponownie 
odwiedził Filipy. Po przybyciu do Jerozolimy, został aresztowany i przez 2 lata więziony w Cezarei 
Nadmorskiej (Dz.Ap. 24,27). Następnie został odesłany do Rzymu, gdzie przebywał również dwa lata 
(Dz.Ap. 28,30). W tym czasie, tj. w czasie pierwszego uwięzienia, przypadającego w latach 61–63, ap. 
Paweł napisał List do Filipian. Wówczas również napisał List do Efezjan, List do Kolosan i List do 
Filemona. Rzym nie jest wspomniany w liście. Mowa jest natomiast o niektórych członkach dworu 
cesarskiego (4,22) oraz nadziei rychłego uwolnienia (2,24), co niedwuznacznie wskazuje na Rzym, 
jako miejsce pisania listu. 
 
List do Filipian przesłał Paweł przez swojego współpracownika Epatrodyta, który pochodził z Filipów 
i po wyzdrowieniu mógł wracać do swego miasta (2,25–30). Miało to miejsce w końcu roku 62 po 
Chr. lub na początku roku 63 po Chr. 
 
List zawiera również wzmianki dotyczące Zboru w Filipach, stanu, w jakim się znajdował ap. Paweł i 
łączących ich więzów miłości (1,1.29; 4,2; 2,25; 1,26; 2,24). 

 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
List do Filipian – to list przyjaciela do przyjaciół. Jest pełen prawdy i duchowych rad. Pisany jest z 
wyrazami szacunku i uznania dla jego adresatów. 
 

1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA 

 
Ap. Paweł pisze wierzącym Filipianom o swoich więzach, a także postępie Ewangelii w Rzymie i o 
przeciwnikach usiłujących zniechęcić go do zwiastowania Chrystusa (1,12–17). Pisze o wewnętrznym 
pokoju i radości, jakie nawiedzały jego serce w chwilach smutku. Wspomina swą niepewną 
przyszłość, ale daje świadectwo, iż jest przygotowany na każdą ewentualność. Pobożne życie jest 
błogosławieństwem, ale śmierć tak samo (1,19–24). Docenia wzrost Filipian w łasce Chrystusowej. 
Kajdany jego posłużyły do rozkrzewienia Ewangelii (1,10–13). On, Apostoł, wszystko może w 
Chrystusie (4,10–13). Myślą przewodnią listu jest „radość w Chrystusie”. Chociaż list pisany został w 
więzieniu, to jednak pełno jest w nim takich zwrotów jak „cieszę się”, „raduję się”. Jest listem pełnym 
pogody, optymizmu i nadziei. 
 

2. TEOLOGIA 

 

 

Bogata jest w Liście do Filipian myśl teologiczna ap. Pawła. Na czoło wybija się chrystologia, a 
zwłaszcza nauka o poniżeniu Chrystusa, czyli tzw. kenoza, dalej kwestia misjologiczna i poświęcenie 
w służbie Ewangelii, aspekt etyczno-moralny życia i problematyka eschatologiczna. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Pozdrowienie Filipian: 1,1.2. 

2. Radość z ich nawrócenia: 1,3–8. 

3. Modlitwa w intencji duchowego wzrostu Filipian: 1,9–11. 

 

I. Opis warunków i uczuć Pawła: 1,12–26. 

 

1. Uwięzienie i jego skutki w postępie Ewangelii: 1,12–17. 

2. Stosunek Pawła do uwięzienia: 1,18–26. 

 

II. Napomnienie do jedności i poświęcenia: 1,27–2,16. 

 

1. Potrzeba wytrwałości i odwagi: 1,27–28. 

2. Znoszenie cierpień: 1,29.30. 

3. Apel o chrześcijańską jedność i pokorą: 2,1–4. 

4. Chrystus najwyższym wzorem uniżenia i pokory: 2,5–11. 

5. Praktyczne naśladownictwo wzoru: 2,12–16. 

 

III. Wyjaśnienie planów na przyszłość: 2,17–30. 

 

1. Plan posłania Tymoteusza: 2,17–23. 

2.Nadzieja rychłego uwolnienia: 2,24. 

3.Zamiar wysłania Epatrodyta: 2,25–30. 

 

IV. Napomnienia: 3,1–4,9. 

 

1. Radość w Panu: 3,1. 

2. Ostrzeżenie przed dwoma niebezpieczeństwami: 3,2–21. 

a) judaizm – występujący przeciw łasce: 3,2–16, 

b) materializm – występujący przeciw duchowi: 3,17–21. 

3. Ponowny apel o jedność i wytrwałość: 4,1–3. 

4. Wezwanie do radości, unikanie zbytku i korzystanie z rzeczy dobrych: 4,4–9. 

 

Zakończenie 

 

1. Potwierdzenie przyjęcia darów: 4,10–19. 

2. Pozdrowienia dla wszystkich od wszystkich: 4,20–23. 

 
 

§ 7. LIST ŚW. PAWŁA DO KOLOSA 

 

I. NAZWA 

 
List ten przypuszczalnie nie posiadał pierwotnie żadnej nazwy. Najstarszy rękopis listu nosi 
następującą nazwę: Pros Kolossaeis, czyli „Do kolosa”. Nazwa ta jednak została najprawdopodobniej 
dodana przez kopistę w czasie późniejszym, tj. wówczas, gdy listy ap. Pawła były kolekcjonowane i w 
całości publikowane. Jednakże z treści wynika, że nazwa powyższa jest właściwa (1,2). 
 

II. TREŚĆ 

 
Treścią Listu św. Pawła do Kolosan jest dostojeństwo Chrystusa jako Syna Bożego oraz sprawy 
duszpasterskie zboru w Kolosach. Po pozdrowieniu, ap. Paweł wyraża wdzięczność Bogu za rozwój 
zboru koleseńskiego i modli się o rozwój dalszy

22

. W części doktrynalnej ap. Paweł przedstawia 

najwyższą godność Chrystusa, który jest obrazem Bożym i posiada pełnię bóstwa, jak również 
ostrzega przed błędami. W części pouczającej wskazuje ap. Paweł na zasady chrześcijańskiego 
postępowania, po czym udziela rad rodzinom, sługom i panom. W zakończeniu wspomina Tychika i 
Onezyma i zaleca, aby list został przeczytany także w Laodycei. 
 

III. AUTORSTWO 

 
List nosi imiona Pawła i Tymoteusza jako autorów listu (1,1), jednakże liczne określenia, występujące 
w liście (2,1; 4,3; 7,8.13.18), wskazują na ap. Pawła jako faktycznego autora listu, piszącego w 
imieniu swoim i swego młodszego towarzysza posługa chrystusowej. 
 

1. TRADYCJA APOSTOLSKA 

 
Wczesny Kościół chrześcijański jednomyślnie przypisywał list ap. Pawłowi. Fragmenty tego listu 
występują u wczesnych Ojców Kościoła, a w II w. po Chr. pisarze chrześcijańscy wskazują wyraźnie 
na Pawłowe autorstwo listu 

23

. 

 

2. STANOWISKO BIBLISTYKI WSPÓŁCZESNEJ 

 
Chociaż skrajna krytyka XIX i XX w. utrzymywała, że list nie został napisany przez ap. Pawła, jako 
że różni się rzekomo od innych listów słownictwem, stylem i teologią, to jednak większość 
dzisiejszych biblistów opowiada się za autorstwem Pawłowym. Stwierdzają oni, że występujące 
różnice posiadają charakter ilościowy, a nie jakościowy, a podobieństw jest więcej niż różnic

24

. 

 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
Kiedy, w jakich okolicznościach i przez kogo został założony w Kolosach zbór chrześcijański nie jest 
dokładnie wiadome. Z pewnością jednak zbór ten można uważać jako pokłosie małoazjatyckiej 
działalności ap. Pawła. 
  

1. POŚREDNI WYNIK PRACY APOSTOŁA 

 
Ap. Paweł uczynił Efez przez okres 3 lat siedziba swej działalności misyjnej (Dz.Ap. 20,31). Żarliwe 
zwiastowanie Ewangelii doprowadziło do tego – co zresztą stwierdził Łukasz – „że wszyscy 
mieszkańcy w Azji, Żydzi i Grecy, mogli usłyszeć Słowo Pańskie” (Dz.Ap. 19,10). Nawet Demetriusz 
efeski oświadczył, „że Paweł nieomal w całej Azji namówił i zjednał sobie wielu ludzi” (Dz.Ap. 
19,26). Pisząc pod koniec swego pobytu w Efezie Pierwszy List do Koryntian, Apostoł przesłał 
pozdrowienia od „Zborów Azji” (1 Kor. 16,19). Dowodzi to, iż w owym czasie rzymska prowincja 
„Azja” była jego terenem misyjnym (2 Kor. 1,8; Rzym. 16,5). Do wielkiego portu morskiego w Efezie 
przybywali ludzie z całej Azji. Tam zapoznawali się z Ewangelią i potem popularyzowali ją szeroko i 
daleko (Dz.Ap. 19,10). Być może, iż w takich okolicznościach usłyszeli o dobrej nowinie zbawienia 
dwaj mieszkańcy Kolosów, a mianowicie Epafras (Kol. 4,12) i Filemon (Fil. 1,1.2; Kol. 4,9). Nie jest 
wykluczone, że to właśnie oni wraz z innymi zanieśli Ewangelię do swego miasta (1,7). 
 
Tak więc, chociaż Paweł nie założył osobiście zboru w Kolosach (2,1), to jednak najprawdopodobniej 
był jego faktycznym ojcem. Z listu jasno wynika, że odczuwał swą moralną odpowiedzialność za 
duchowy stan wiernych Kolosan i że znał zarówno ich potrzeby, jak i zagrażające im 
niebezpieczeństwa. Wiadomość o nich przyniósł przypuszczalnie ap. Pawłowi do Rzymu Epafras 
(Kol. 1,8; Fil. 23). One też były bezpośrednią przyczyną niezwłocznego napisania listu. 
 

2. FAŁSZYWE NAUKI 

 
Niebezpieczeństwa, zagrażające Kolosanom, pochodziły ze strony rozpowszechnianych wśród nich 
fałszywych nauk. Trudno jest ustalić ściśle, na czym te nauki polegały. Niektórzy bibliści identyfikują 
je z pewną formą judaizmu i gnostycyzmu. Z jednej strony zawierały tendencje judaistyczne, a z dru-
giej strony – jak wskazuje list – elementy nauk gnostyckich, upowszechnionych potem w II i III w. po 
Chr. i dokładnie poznanych z tych czasów. 
 
Ze względu na niepełną znajomość faktycznego stanu rzeczy, słuszne wydaje się traktowanie 
fałszywej nauki, szerzącej się w Kolosach, jako mieszaniny judaizmu z pewnymi formami 
wschodniego poganizmu, może jakiejś wczesnej farmy gnostycyzmu. Żydowska literatura 
apokryficzna, a zwłaszcza niektóre manuskrypty znad Morza Martwego, dowodzą, że takie poglądy 
były powszechne dość znacznie w I w. po Chr. Koncepcja aniołów, zorganizowanych w stany (Kol. 
1,16), występuje często w żydowskiej literaturze apokryficznej. Poglądy, odzwierciedlone w Liście do 
Kolosan, zdają się opierać na idei emanacjonizmu i gradualizmu, znanych z dawnych czasów i 
popularnych w późniejszych pismach gnostyckich. 
 
Wyrażenia takie, jak: „tajemnica” (1,26.27) i „mądrość” (2,3), które Paweł jakby zapożyczył od 
fałszywych nauczycieli i użył w chrześcijańskim znaczeniu, występują w manuskryptach znad Morza 
Martwego jako terminy wybitnie religijne. W podobnym sensie posługiwano się nimi w misteriach 
pogańskich i gnostycyzmie. Słowo „pełnia”, gr. pleroma (1,19), która – jak oświadcza Paweł – 
mieszkała w Chrystusie, było także popularnym terminem gnostyckim, określającym emanację, czyli 
niższe, pośrednie i gorsze istoty, emanowane, czyli wywodzące się z Boga, tworzące stan pośredni 
między Nim a ziemią. Jak dalece nauki te rozwinęły się wśród Kolosan, nie można stwierdzić, ale 
musiały być groźne, skoro ap. Paweł zareagował na nie zdecydowanie. Błędna nauka, propagowana 
wśród Kolosan, nazwana została fałszywą „filozofią” (2,8), co oznaczało, że opierała się na niektórych 
aspektach ówczesnych prądów filozoficznych, zwłaszcza gnostyckich, i dotyczyła pewnych zagadnień 
światopoglądowych. Apostoł z pewnością posłużył się tym wyrażeniem na określenie najbardziej 
zwyrodniałej formy niektórych kierunków ówczesnej filozofii, jaką była sofistyka gnostycka. 
Jedno nie ulega wątpliwości, a mianowicie to, że fałszywi nauczyciele z Kolosów uczyli istnienia 
anielskich istot zorganizowanych w różne stany jako byty pośrednie, występujące między Bogiem a 
światem w charakterze pośredników ludzi, przynoszących im zbawienie i zasługujących na cześć. 
Równocześnie nauczyciele ci nalegali na ścisłe i formalne przestrzeganie żydowskiego rytualizmu, 
akcentując zwłaszcza obrzezkę, przepisy dotyczące ceremonialnych pokarmów i napojów oraz 
zachowywania ceremonialnych świąt (sabatów). Ap. Paweł napisał swój list przeciwko tym właśnie 

naukom. 
  

3. OKOLICZNOŚCI POWSTANIA LISTU 

 
Miejscem powstania listu był niewątpliwie Rzym, a datą jego napisania rok ok. 62 po Chr., tj. podczas 
pierwszego uwięzienia Pawia, trwającego od jesieni 61 roku do jesieni roku 63 po Chr. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Główną myślą przewodnią listu jest zdecydowane przeciwstawienie się panującej w zborze 
koloseńskim herezji. W Galacji i innych miejscach ap. Paweł rozprawiał się zwykle z judaizmem, tutaj 
cel był podwójny. Nie tylko bowiem musiał zwalczać żydowski legalizm rytualny, czyli formalne 
przestrzeganie przepisów starozakonnych, lecz także przeciwstawiać się pewnym elementom 
pogańskiej gnozy, usiłującym zdegradować Zbawcze stanowisko Chrystusa 

25

. 

 

1. CHRYSTOLOGIA 

 
Dlatego z taką pasją zaatakował ideę anielskich bytów pośrednich, sprawujących funkcję pośredniczę i 
twórcze. Oświadczył, że jedynie Chrystus jest wyłącznie Stwórcą i Pośrednikiem (1,16.20), że jest 
Głową wszystkich rzeczy materialnych i duchowych (1,18; 2,19) i że nie istnieje żaden dualizm. Ten 
sam Jezus jest ponad wszystkim (1,18), On utrzymuje wszystko (1,17) i jest Bogiem (1,19). W Nim 
mieszka „cała pełnia boskości” (1,19). Nie potrzebuje więc żadnego zastępstwa lub pośrednich 
emanacji demiurgów. W Nim znajdują się wszelkie „skarby mądrości i poznania” (2,3). Misterium 
zbawienia nie stanowi ezoterycznej, czyli tajemnej, wiedzy oraz znajomości pośrednich stanów 
anielskich (1,16), lecz jest nim „Chrystus w was, nadzieja chwały” (1,27). Z tego powodu ap. Paweł 
potępia wszelkie przejawy kultu aniołów, będące zaprzeczeniem doskonałości Chrystusa jako 
pośrednika i Głowy Kościoła (2,18.19). 
 

2. ASPEKT MORALNY 

 
Apostoł nie pominął również moralnych implikacji, czyli następstw, owych herezji. Zarówno zbyt 
rygorystyczny ascetyzm, jak niekrępowana i wyuzdana swoboda obyczajowa, są w równym stopniu 
szkodliwe i zabronione (2,16.20,21; 3,5.8.9). Obie herezje głosiły wszechwładzę ludzkiej woli. Ten 
„kult woli”, będący fałszywą i zniekształconą formą pokory, został zdecydowanie potępiony. 
Podobnie potępiona została wszelka pobłażliwość cielesna. Paweł przedstawia Chrystusa jako Stwórcę 
i Dzierżyciela wszechświata, Głowę, Pośrednika i Wyzwoliciela Kościoła. W Chrystusie występuje – 
w miejsce dawnych judaistycznych ceremonii – zbawcza rzeczywistość. Ap. Paweł napisał do swych 
przyjaciół z Kolosów jasno, logicznie i żywo, radząc im odwrócić się od próżnych i czczych 
spekulacji do prawdziwego realizmu Ewangelii Chrystusowej, podkreślając również podstawowe 
obowiązki chrześcijańskie. 
 

3. TEOLOGIA 

 
Myśl teologiczna jest bogata. Obok chrystologii, ap. Paweł przedstawia istotne aspekty historii 
zbawienia oraz główne zręby kultowości chrześcijańskiej, ze szczególnym podkreśleniem potrzeby 
odrodzenia i praktycznego realizowania nakazów Ewangelii. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Pozdrowienie: 1,1–2. 

2. Wdzięczność Pawła za postęp Kolosan: 1,3–8. 

3. Modlitwa za dalszy rozwój: 1,9–11. 

4. Dziękczynienie za błogosławieństwo Boże: 1,12–13. 

 

I. Część doktrynalna: 1,14–2,3. 

 

1. Znakomitość Chrystusa: 1,14–19. 

2. Dzieje Chrystusa: 1,20–22. 

3. Ewangelia ap. Pawła: 1,23–2,3. 

 

II. Część dydaktyczna: 2,4–23. 

 

1. Ostrzeżenie przed błędami: 2,4–8. 

2. Chrystus rozwiązaniem problemów doktrynalnych: 2, 9–23. 

 

III. Część napominawczo-zachęcająca: 3,1–4,6. 

 

1. Śmierć dla świata – życie dla Chrystusa: 3,1–4. 

2. Żądze cielesne zwyciężone przez siły Chrystusa: 3,5–11. 

3. Celem życia doskonałość Chrystusa: 3,12–17. 

4. Stosunki społeczne (w małżeństwie, rodzinie, pracy): 3,18–4,1. 

5. Ogólne rady: 4,2–6. 

 

Zakończenie 

 

1. Wyjaśnienia: 4,7–9. 

2. Pozdrowienia i błogosławieństwa: 4,10–18. 

 
 

§ 8. PIERWSZY LIST ŚW. PAWŁA DO TESALONICZAN 

 

I. NAZWA 

 
W najstarszych rękopisach występuje prosta i krótka nazwa listu: Pros Thessalonikeis A, czyli 
„Pierwszy do Tesaloniczan”. Tytuł dłuższy został wprowadzony później. Występuje on powszechnie 
w nowoczesnych wydaniach Biblii. 
 

II. TREŚĆ

26 

 
Treścią Pierwszego Listu św. Pawła do Tesaloniczan są aktualne odczucia Apostoła i potrzeby 
młodego zboru w Tesalonice ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień eschatologicznych, 
zwłaszcza wtórej paruzji Jezusa. Po pozdrowieniu i wyrażeniu wdzięczności Bogu za duchowy stan 
wiernych, ap. Paweł wspomina swą pracę w Tesalonice i życzliwą postawę Tesaloniczan, a następnie 
tęsknoty i bezskuteczne próby powrotu do Tesaloniki. Wysłał więc Tymoteusza, który powrócił z 
pomyślnymi wiadomościami. Ap. Paweł udziela Tesaloniczanom wielu rad i zachęt. Zachęca ich do 
poświęceń i szlachetnego życia chrześcijańskiego. Uspokaja zatroskanych o los swych bliskich 
zmarłych, a przy tej okazji rozwija przepiękną naukę o drugiej paruzji Pana. W życiu należy okazywać 
ustawiczną czujność, umiar i zaangażowanie w sprawy Pana. Wskazuje wreszcie na potrzebę 
codziennej realizacji wielkich idei chrześcijańskiego życia. Pozdrowieniami i życzeniami kończy swój 
list. Jest to pierwszy zresztą list ap. Pawła. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Nadawcami listu są Paweł Sylwan i Tymoteusz (1,1). Jednak list jest dziełem ap. Pawła, jak wynika to 
z jego treści. Fakt ten nie jest na ogół kwestionowany. Przemawiają bowiem za nim liczne 
sprawdziany zewnętrzne i wewnętrzne. 
 

1. SPRAWDZIANY ZEWNĘTRZNE 

 
Pierwszy List św. Pawła do Tesaloniczan występuje wśród listów Pawła w najstarszym katalogu ksiąg 
Nowego Testamentu, a mianowicie w kanonie Muratoriego (ok. 170 roku). Ojcowie starożytnego 
chrześcijaństwa, jak Ireneusz (zm. 202), Klemens Aleksandryjski (zm. 220), Tertulian (zm. 240), 
uważają zgodnie ap. Pawła za autora listu

27

. 

 

2. SPRAWDZIANY WEWNĘTRZNE 

 
Osobowość, słownictwo i styl ap. Pawła na wskroś przenikają ten list. Wyliczono, że ok. 90% 
wyrazów z Pierwszego Listu do Tesaloniczan odnajduje się w wielkich listach ap. Pawła i w listach 
wczesnych

28

. Występuje w nim właściwy Pawłowi nacisk na sprawy duchowe, wiarę, miłość i nadzie-

je (1 Kor. 13,13). Współcześni bibliści przypisują zgodnie Pierwszy List do Tesaloniczan ap. 
Pawłowi. Jest to stanowisko bez wątpienia słuszne. 
  

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
List został napisany do wiernych żyjących w Tesalonice. Cóż to było za miasto? W jakich 
okolicznościach ap. Paweł założył zbór w Tesalonice? Gdzie i kiedy napisał swój pierwszy list? 
 

1. TESALONIKA 

 
Tesalonika, obecnie Salonika, była siedzibą prokonsula rzymskiej prowincji Macedonii. Przez miasto 
przechodził ważny szlak handlowy ze Wschodu do Rzymu. Tesalonika była najbardziej 
przemysłowym miastem w północnej Grecji. Samo miasto założone zostało ok. roku 315 przed Chr. 
przez Kasandra, jednego z generałów Aleksandra Wielkiego. Założonemu miastu nadał Kasander imię 
swej żony, a siostry Aleksandra Wielkiego, Tesaloniki. 
 

2. DZIAŁALNOŚĆ AP. PAWŁA 

 
Do Tesaloniki ap. Paweł przybył po raz pierwszy podczas drugiej podróży misyjnej w roku 50 po 
Chr., bezpośrednio po opuszczeniu miasta Filipy. Przez trzy soboty przemawiał w tamtejszej 
synagodze (Dz.Ap. 17,2), w rezultacie czego uwierzyło nie tylko wielu Żydów, ale także pobożnych 
Greków, zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Prawdopodobnie jednak ap. Paweł przebywał w Tesalonice 
więcej niż przez trzy tygodnie. Podczas pobytu w mieście Apostoł zmuszony był pracować na swe 
utrzymanie, a przy tym głosił Ewangelię (1 Tes. 2,9). W tym czasie Filipensowie posłali mu dary 
(Filip. 4,16). Po wspomnianych już, oficjalnych i świątecznych wystąpieniach sobotnich w synagodze, 
ap. Paweł nauczał prawd wiary Chrystusowej w domu Jazona, lecz wkrótce musiał opuścić miasto 
wskutek prześladowań (Dz.Ap. 17,5–9). 
 
Z Tesaloniki ap. Paweł i jego towarzysze udali się do Berei, gdzie również powstała grupa wierzących 
(Dz.Ap. 17, 10–12). Tymoteusz i Sylas pozostali w Berei, a chrześcijanie odprowadzili ap. Pawła aż 
do Aten, po czym wrócili z poleceniem dla Tymoteusza, by się dowiedział o sytuacji w Tesalonice i 
wraz z Sylasem (Sylwanem) przybył do ap. Pawła (Dz. Ap. 17,13–15). Nawróconymi w większości 
byli poganie (1,9 i 4,5). 
 

3. OKOLICZNOŚCI NAPISANIA LISTU 

 
List napisany został, jak wynika z jego treści, po powrocie Tymoteusza z Tesaloniki (Dz.Ap. 17,15). 
Zgodnie z Dziejami Apostolskimi (18,1.5), ap. Paweł – po pobycie w Atenach – udał się do Koryntu, 
gdzie przybyli następnie także Tymoteusz i Sylas. Dochodzimy więc do wniosku, że Pierwszy List św. 
Pawła do Tesaloniczan został napisany w Koryncie. List uważany jest powszechnie w ogóle za 
pierwszy list ap. Pawła i – z wyjątkiem listu pasterskiego ap. Jakuba – za najstarszą księgę Nowego 
Testamentu. Przypuszcza się, że napisany został niezwłocznie po przybyciu ap. Pawła, jak również 
Tymoteusza i Sylasa, do Koryntu, tj. w 51 r. po Chr. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Treść listu przenika żarliwa miłość (1,2–4; 2,7.8; 3,6.7). Apostoł cieszy się pomyślnym 
sprawozdaniem, jakie przyniósł z Tesaloniki Tymoteusz, dotyczącym wiary Tesaloniczan i ich troski o 
ap. Pawła. Pragnął ich odwiedzić, lecz nie nadarzyła się sposobność (1 Tes. 2,17–18). 
 

1. SPRAWY ZBOROWE 

 
Tymoteusz sprawozdał także o pewnych problemach zborowych. Otóż niektórzy spośród Tesaloniczan 
nadmiernie smucili się z powodu śmierci swych bliskich, inni zaś fanatycznie pojmowali naukę o 
powtórnym przyjściu Chrystusa, porzucając pracę i w bezczynności oczekując na Jego paruzję, a jesz-
cze inni wrócili do dawnego trybu życia, niektórzy zaś zdradzali tendencje do niezależności, nie chcąc 
uznać ustanowionych zwierzchników zboru. W związku z tym Apostoł wytyczył następującą zasadę 
postępowania: „Wzywamy was też, bracia, napominajcie niesfornych, pocieszajcie bojaźliwych, pod-
trzymujcie słabych, bądźcie wielkoduszni wobec wszystkich” (5,14). 
 

2. SPRAWA PARUZJI 

 
W liście dominuje nauka o chwalebnym przyjściu Chrystusa. Wspomina w nim ap. Paweł o potrzebie 
oczekiwania Chrystusa (1,10), mówi, że wierni będą chlubą Apostola przy przyjściu Pana (2,19), 
wyraża życzenie gotowości na spotkanie z Jezusem (3,13), opisuje wreszcie paruzję Jezusa (4,13–18) i 
wzywa do przygotowania się na to wydarzenie (5,23). Element ten stanowi piękny przyczynek do 
nowotestamentalnej eschatologii. 
 

3. INNE KWESTIE 

 
List wymienia inne jeszcze tematy wiary chrześcijańskiej, jak śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa 
(4,14), zmartwychwstanie sprawiedliwych (w. 13–16), przyszłą nagrodę i karą (4,17; 5,3), rzeczywiste 
istnienie i działanie szatana (2,18), naukę o zbawieniu, wybraniu i poświęceniu (1,4,4,3–7). Dominują-
cym jednak tematem są sprawy eschatologiczne. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Prezentacja: 1,1. 

2. Pozdrowienie: 1,1. 

 

I. Przegląd pracy Tesaloniczan: 1,2–3,13. 

 

1. Podziękowanie za wierne świadectwo: 1,2–10. 

2. Praca Pawła dla Tesaloniczan: 2,1–16. 

3. Chęć ponownego odwiedzenia młodego Zboru: 2,17–20. 

4. Wysłanie Tymoteusza: 3,1–13. 

 

II. Pouczenia i napomnienia: 4,1–4. 

 

1.Uwagi wstępne: 4,1.2. 

2. Uświęcenie ciała: 4,2–8. 
3. Miłość bratania: 4,9–10. 

4. Napomnienie do spokojnego życia: 4,10–12. 

 

III. Sprawy eschatologiczne: 4,13–5,22. 

 

1. Śmierć i zmartwychwstanie sprawiedliwych; 4,13–18. 

2. Nieznajomość czasu przyjścia Jezusa: 5,1–11. 

3. Napomnienia: 5,12–24. 

 

Zakończenie 

 

1. Prośba o modlitwę: 5,25. 

2. Pozdrowienia: 5,26–27. 

3. Błogosławieństwo: 5,28. 

 
 

§ 9. DRUGI LIST ŚW. PAWŁA DO TESALONICZAN 

 

I. NAZWA 

 
W najstarszych rękopisach greckich nazwa listu jest następująca: Pros Thessalonikeis B, czyli „Drugi 
do Tesaloniczan”. Nazwa dłuższa została wprowadzona później. Obecnie występuje powszechnie w 
nowoczesnych wydaniach Biblii. 
 

II. TREŚĆ 

 
Treścią Drugiego Listu św. Pawła do Tesaloniczan są sprawy eschatologiczne jako zagadnienia 
dominujące aktualnie w Tesalonice. Po pozdrowieniach, ap. Paweł nawiązuje bezpośrednio do 
powtórnego przyjścia Pana, a dalej określa znaki poprzedzające wtóra paruzję Chrystusa i wyjaśnia, że 
dzień ten nie przyjdzie wcześniej zanim nie nastanie w Kościele wielka apostazja i nie zostanie 
objawiony „człowiek niegodziwości i syn zatracenia”, posługujący się nawet fałszywymi cudami. 
Następnie ap. Paweł kieruje do wiernych różne przestrogi i praktyczne rady. Podkreśla zwłaszcza 
potrzebę pracy i porządku. Zbór upoważnia do stosowania wobec opornych środków karności 
zborowej. Kończy ap. Paweł ten list życzeniami łask Pana. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Autorstwo Drugiego Listu św. Pawła do Tesaloniczan nie było poważnie kwestionowane do ostatnich 
czasów. Treść listu objawia w pełni charakter Pawła. Uczucie więzi autora z nawróconymi w 
Tesalonice, (2,13–17), pochwała ich gorliwości 1,3–5; 3,4), troskliwe wskazywanie słabości i 
zdecydowany typ jego poleceń (3,6,12), a także, zapoczątkowana w Pierwszym Liście do 
Tesaloniczan, tematyka eschatologiczna – stanowią niewątpliwy dowód Pawłowego autorstwa listu. 
 

1. KRYTYKA 

 
Jednakże w pierwszej połowie XIX stulecia poczęto .silnie kwestionować Pawłowe autorstwo listu, 
zwłaszcza w zakresie fragmentu dotyczącego „człowieka niegodziwości” (2, 1–12). Podnoszono, że w 
innych listach ap. Pawła nie występuje element apokaliptyczny. Ale argument ten nie wytrzymuje 
krytyki, nie może więc zaprzeczać autorstwa Pawła. Jeśli bowiem uwzględni się charyzmat 
profetyczny ap. Pawła (Dz.Ap. 22,17–21; 2 Kor. 12,2–4), to fakt zamieszczenia fragmentów o istotnej 
treści z zakresu biblijnego profetyzmu i to w trosce o uchronienie Ludu Bożego przed zwiedzeniem, 
dotyczącym czasu przyjścia Pańskiego i potrzeby przygotowania go na to wielkie wydarzenie, jest 
wybitnie Pawłowe. 
 

2. DOWODY ZEWNĘTRZNE 

 
Autentyczność listu opiera się na szeregu innych jeszcze ważkich dowodach. Oprócz obecności listu w 
najstarszym katalogu ksiąg Nowego Testamentu, Drugi List do Tesaloniczan traktowany był przez 
ówczesnych pisarzy chrześcijańskich z taką samą powagą, jak Pierwszy List do Tesaloniczan. Poza 
tym, list ten znany był Polikarpowi (130), a Justyn (150) najwidoczniej nawiązuje do tego właśnie 
listu w kwestii „człowieka niegodziwości”. 

 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
Miejsce i czas napisania Drugiego Listu do Tesaloniczan są niemalże takie same, jak listu pierwszego. 
Wynika to m.in. z faktu występowania w obu listach tych samych trzech postaci: Pawła, Sylwana i 
Tymoteusza (1 Tes. 1,1; 2 Tes. 1,1). 
 

1. PODCZAS DRUGIEJ PODROŻY MISYJNEJ 

 
Ap. Paweł przebywał W Koryncie z Sylwanem – i to przez półtora roku – tylko podczas swej drugiej 
podróży (Dz.Ap. 18,11), nie ma bowiem dowodów na to, aby Sylwan towarzyszył Apostołowi 
później. Ponadto kontekst sytuacyjny wskazuje niedwuznacznie, że list musiał być napisany nie 
później niż kilka miesięcy po napisaniu Pierwszego Listu do Tesaloniczan. Datą napisania listu mógł 
być koniec roku 51 lub początek 52 po Chr. Z tego powodu tło historyczne jest zasadniczo identyczne. 
 

2. BLIŻSZE OKOLICZNOŚCI 

 
Przypuszczalnie poseł, zanoszący Pierwszy List do Tesaloniczan, zdołał już powrócić do Koryntu i 
przywiózł niepokojące wieści o fanatyzmie szerzącym się wśród niektórych grup Tesalończyków 
jakoby nadchodził dzień Pański. Okoliczności te wymagały natychmiastowej reakcji. Każda zwłoka 
mogłaby się okazać fatalną dla żywotnych interesów nowo-założonego zboru. Wśród bowiem 
wyznawców z pewnością była pewna liczba członków słabych w wierze, najbardziej podatnych na 
niebezpieczeństwo zwiedzenia. A do tego nie można było dopuścić. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Wśród powodów, przyspieszających napisanie, listu była potrzeba pokrzepienia i wzmocnienia wiary 
Tesaloniczan. Szczególnie doniosłe znaczenie posiadała właściwa informacja, dotycząca spraw 
aktualnych, a zwłaszcza kwestii czasu przyjścia Jezusa w chwale. 
 

1. SŁOWO ZACHĘTY 

 
Ap. Paweł w pierwszym rzędzie dziękuje Bogu za zwycięstwo. Zaznacza rozwój Tesaloniczan w 
chrześcijańskich cnotach wiary (2 Tes. 1,3), miłości braterskiej (2 Tes. 1,3; 1 Tes. 4,9.10) i 
wytrwałości w prześladowaniach (2 Tes. 1,4). 
 
Obecnie ap. Paweł nie pisze o sposobie przyjścia Pańskiego i zmartwychwstaniu umarłych, 
zagadnienia te bowiem naświetlił w Pierwszym Liście do Tesaloniczan. Położył w nim ap. Paweł 
także nacisk na potrzebę przygotowania się na przyjście Pana oraz prowadzenie godnego życia z 
myślą o tym wydarzeniu (1 Tes. 5,1–11; Tyt. 2, 11–13). Tym razem postanowił zaakcentować sprawy 
inne. 
 

2. CZAS PARUZJI 

 
Zwrócenie uwagi na drugi adwent Jezusa, zawarte w Pierwszym Liście do Tesaloniczan, zostało 
mylnie zrozumiane przez wielu Tesaloniczan. Uważali oni, że ap. Paweł oczekiwał niezwłocznego 
powrotu Pana (2 Tes. 2,2). Nie było to prawdą. Ap. Paweł pospieszył więc z wyjaśnieniem, że pogląd 
taki jest obcy jego nauce. Przypomniał im również, że osobiście ich uczył, że najpierw musi zaistnieć 
odstępstwo, związane z działalnością antychrysta (2,3.5). Dlatego temu właśnie zagadnieniu poświęcił 
obecnie ap. Paweł sporo i bezcennej uwagi. 
 
Po wyjaśnieniu zagadnienia czasu przyjścia Jezusa, ap. Paweł zwrócił się bezpośrednio do owych 
podnieconych, owianych złym duchem nierobów z Tesaloniki, którzy twierdzili, że w obliczu 
bliskiego powrotu Pana praca nie jest potrzebna. Ostrzegał ich w tym względzie już w pierwszym 
swym liście (1 Tes. 4,11; 5,14). Tym razem z całym autorytetem apostolskim napomina ich w imieniu 

Pańskim i nakazuje podjęcie pracy (2 Tes. 3,12). Upoważnia nawet zbór do zastosowania środków 
dyscyplinarnych, czyli karności kościelnej (w. 14.15). 
 

3. ŻYCIE I OCZEKIWANIE 

 
Myślą przewodnią Drugiego Listu do Tesaloniczan – podobnie jak pierwszego – jest z jednej strony 
praktyczna pobożność (1,11.12), a z drugiej sprawy eschatologiczne. Słabych należy pocieszyć i 
wzmocnić (2,17), zaś agitatorzy i wywrotowcy powinni zamilknąć (3,12). Kościół powinien być 
powiadomiony o zwodniczej działalności wielkiego przeciwnika i końcowym zwycięstwie nad 
mocami szatana (2,2–12). W obliczu chwalebnej nadziei triumfu Sprawy Bożej, chrześcijanie z Te-
saloniki zostali, wezwani do prowadzenia życia godnego ich wielkiego powołania (1,12.13). 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

  

Wstęp 

 

1. Pozdrowienie: 1,1–4. 

2. Dziękczynienie za wzrost wiary Tesaloniczan: 1,3.4. 

 

I. Kwestia sądu: 1,5–12. 

1. Perspektywa sądu: 1,5–10. 

2. Modlitwa za wiernych: 1,11.12. 

 

II. Sprawa antychrysta: 2,1–17. 

 

1. Przestrogi przeciwko fanatycznemu pojmowaniu przyjścia Chrystusa: 2,1–2. 

2. Działalność antychrysta: 2,3–12. 

3. Dziękczynienie i modlitwa: 2,13–17. 

 

III. Prośby, napomnienia i nakazy: 3,1–15. 

 

1. Prośba o modlitwy w intencji Apostoła: 3,12. 

2. Zaufanie ap. Pawła do Tesaloniczan: 3,3–5. 

3. Stosunek do błądzących: 3,6–15. 

 

Zakończenie 

 

1. Modlitwa o pokój: 3,16. 

2. Pozdrowienie: 3,17. 

3. Błogosławieństwo: 3,18. 

 
 

§ 10. PIERWSZY LIST ŚW. PAWŁA DO TYMOTEUSZA 

 

I. NAZWA 

 
W najstarszych rękopisach greckich nazwa listu brzmi: Pros Timotheon A, czyli „Pierwszy do 
Tymoteusza”. Nazwa dłuższa powstała później. Pierwszy List św. Pawła do Tymoteusza – podobnie 
jak Drugi List św. Pawła do Tymoteusza i List św. Pawła do Tytusa – określany jest przez biblistów 
mianem listu pasterskiego. Określenie listów pasterskich ap. Pawła wywodzi się od św. Augustyna. 
Wszystkie te listy – zwane listami pasterskimi – podobne są do siebie pod względem treści i formy i 
zawierają oficjalne pouczenia co do urzędu pasterskiego, form organizacji kościelnej, dyscypliny i 
zwalczania błędów 

29

. 

 

II. TREŚĆ

30 

 
Treścią Pierwszego Listu św. Pawła do Tymoteusza są wskazówki dotyczące zwalczania nauczycieli 
błędu oraz dotyczące organizacji zboru i życia chrześcijańskiego. Po pozdrowieniach i życzeniach, ap. 
Paweł wskazuje na obowiązki pasterskie Tymoteusza, a szczególnie potrzebę zwalczania fałszywych 
nauczycieli. Potem porusza kwestie porządku w zborze. Zwraca uwagę na poprawną służbę Bożą, 
właściwą modlitwę za wszystkich i należną postawę i zachowanie się wiernych podczas nabożeństw. 
Przedstawia także kwalifikację biskupów i diakonów. Następnie ap. Paweł koncentruje uwagę na 
nauczycielach błędu i ich żądaniach, Tymoteusz powinien wykazać ich przewrotności. Dalej następują 
osobiste wskazówki dla Tymoteusza (4,12–6,2). Jeszcze raz wraca ap. Paweł pod koniec listu do 
kwestii błędnych nauczycieli. Kończy list doksologią i życzeniami. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Treść listu wskazuje bez wątpienia na ap. Pawła jako autora (1,1). Pawłowego autorstwa dowodzą 
również liczne świadectwa zewnętrzne (np. Klemensa Rzymskiego, Polikarpa, Ignacego 
Antiocheńskiego i Hieronima), jak również świadec twa wewnętrzne, np. zgodność nauki tego listu z 
nauką innych listów Pawłowych. Niemniej jednak krytyka nie oszczędziła tego pisma apostolskiego. 
 

1. GŁOSY KRYTYKI 

 
Niektórzy uczeni odmawiali autorstwa Pawłowi z powodu wzmianki zawierającej techniczne terminy 
gnostycyzmu, a mianowicie następujących słów: „sprzecznych twierdzeń, błędnej, rzekomej nauki” 
(6,20), co w oryginale greckim brzmi następująco: antitheseis tes pseudonymou gnoseos. Około 
połowy wieku II po Chr. herezjarcha Marcjon, który zresztą w swym kanonie nie zamieścił listów 
pasterskich ap. Pawła, napisał dzieło pt. „Antytezy”. Również słowo gnosis było terminem właściwym 
gnostycyzmowi używanym przez Marcjona. Z tego powodu niektórzy bibliści wysuwali 
przypuszczenie, że list powstał w II w. po Chr. i był skierowany przeciwko herezji Marcjona. 
Twierdzono dalej, że w I w. po Chr., tj. wówczas, gdy żył ap. Paweł, gnostycyzm nie był jeszcze 
znany, nie były również znane wyżej wspomniane terminy. Tymczasem odkrycia archeologiczne w 
Qumran i znalezione dokumenty biblioteki gnostyków w Egipcie stwierdzają, że gnostycyzm był już 
dobrze rozwinięty w I w. po Chr. Nic przeto dziwnego, że ap. Paweł mógł przytaczać znane sobie 
współcześnie terminy gnostyckie w celach polemicznych i ostrzegania swych współpracowników 
przed tą herezją. 
 

2. KWESTIA JĘZYKA I STYLU 

 
Niektórzy krytycy wskazują na różnice zachodzące pod względem języka i stylu, odbiegające od 
pozostałych listów. Argument ten nie jest wystarczający. Jeśli się bowiem uwzględni szczególny 
charakter listów pasterskich i ich treść, to nietrudno zrozumieć, że muszą one posiadać pewne sobie 
tylko właściwe specyfiki. Coraz mniej jednak współczesnych biblistów opowiada się za Pawłowym 
autorstwem, listu. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
Pierwszy List do Tymoteusza napisał ap. Paweł po swoim uwolnieniu z rzymskiego więzienia, tzn. w 
przerwie między pierwszym uwięzieniem (61–63) a drugim uwięzieniem (66–67), po ponownych 
odwiedzinach Efezu, które miały miejsce pod. koniec roku 64 po Chr. lub na początku roku 65 po Chr. 
 

1. OKOLICZNOŚCI NAPISANIA LISTU 

 
Ap. Paweł po wyjściu z rzymskiego więzienia, opuścit Rzym i po odwiedzeniu przypuszczalnie 
Hiszpanii i Krety, objeżdżał zbory Małej Azji i Grecji, które tak bardzo pragnął zobaczyć (Fil. 2,24; 
Filem. 22). W podróży towarzyszył mu Tymoteusz. Wśród zborów odwiedził także zbór efeski, gdzie 
pozostawił Tymoteusza (1 Tym. 1,3). Sam zaś przez Troadę udał się do Macedonii i tam właśnie – w 
Macedonii, może w Filipach, wiosną 65 roku – napisał Pierwszy List do Tymoteusza, który w tym 

czasie sprawował swe funkcje pasterskie w Efezie. 
 

2. ADRESAT 

 
List został napisany do Tymoteusza. Tymoteusz pochodził z Listry w Likonii. Był synem ojca Greka i 
matki judeochrześcijanki (2 Tym. 1,5). Tymoteusz przyłączył się do ap. Pawła (1 Tym. 4,12) na 
początku drugiej podróży misyjnej, wpierw jednak został poddany obrzezaniu (Dz.Ap. 16,1–3). 
Podczas tej podróży misyjnej ap. Paweł polecił mu pozostać w Berei, a potem powierzył mu z Aten 
poselstwo, aby udał się do Tesaloniki (1 Tes. 3,2) i powrócił do Aten i Koryntu. Podczas trzeciej 
podróży misyjnej wysłał go ap. Paweł z Efezu przez Macedonię do Koryntu (1 Kor. 4,17; 16,10; 
Dz.Ap. 19,22). W sześciu listach występuje Tymoteusz jako współwysyłający listy (1 i 2 Tes; 2 Kor., 
Kol., Fil., Filem.). Tymoteusz towarzyszył ap. Pawłowi aż do ostatniej Wizyty ap. Pawła w Efezie, 
gdzie Apostoł go pozostawił jako zwierzchnika kościelnego na tamtym terenie. 
 

V. MYŚLI PRZEWODNIE 

 
Myślą przewodnią listu są pouczenia i rady skierowane do młodego duchownego i biskupa, 
kierownika nie tylko lokalnego zboru, ale także tamtego terenu. 
 

1. PASTERSTWO 

 
Ap. Paweł wzywa Tymoteusza do prowadzenia życia w sposób podobający się Bogu i do troskliwej 
opieki nad „trzodą”, którą Bóg mu poruczył. Powierzony mu został uroczysty obowiązek głoszenia 
Słowa Bożego i jego obrony. Treść listu wskazuje na obraz w pełni już rozwiniętej organizacji i ad-
ministracji kościelnej. 
 

2. NAUKA APOSTOLSKA 

 
Na znaczenie nauki apostolskiej wskazuje użycie aż 15 razy słowa nauka (didaskalia), zarówno w 
Pierwszym Liście do Tymoteusza, jak i w innych listach pasterskich (1 Tym. 6,13,16; 2 Tym. 3,13–17; 
4,1–4; Tyt. 1,9; 2,1.7), na 20 razy występowania tego słowa w Nowym Testamencie. Pierwszy List do 
Tymoteusza napisał ap. Paweł właśnie z myślą o podniesieniu autorytetu pasterskiego i nauki 
apostolskiej, jak również w celu zachęcenia młodszego współpracownika do energicznej pracy 
duszpastersko-ewangelizacyjnej na tym odpowiedzialnym stanowisku kościelnym. 
 

3. MYŚL TEOLOGICZNA 

 
Myśl teologiczna jest bardzo bogata. W liście występują cenne informacje dotyczące Boga Ojca i 
Chrystusa, Kościoła i jego organizacji, zwłaszcza urzędów, dalej błędowierstwa, problematyki 
duszpasterskiej (wdowy, niewolnicy, bogacze itp.) oraz życia ap. Pawła. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Przedstawienie autorskie: 1,1. 

2. Pozdrowienie: 1,2. 

 

I. Powołanie: 1,3–20. 

 

1. Upoważnienie pasterskie: 1,3.4. 

2. Właściwy stosunek do prawa: 1,5–11. 

3. Doświadczenie ap. Pawła: 1,12–17. 

4. Wezwanie do służby: 1,18–20. 

 

II. Sprawy Kościoła: 1,18–20. 

 

1. Prawdziwa służba Boża: 2,1–15. 

2. Urzędy kościelne: 3,1–13. 

3. Poselstwo chrześcijańskie: 3,14–4,5. 

 

III. Służba: 4,6–6,19. 

 

1. Praktyczne uwagi dotyczące służby: 4,6–16. 

2. Różne aspekty duszpasterstwa: 5,1–6,19. 

 

Zakończenie 

 

1. Wezwanie: 6,20. 

2. Życzenia łaski: 6,21. 

 
 

§ 11. DRUGI LIST ŚW. PAWŁA DO TYMOTEUSZA 

 

I. NAZWA 

 
Pierwotny tytuł był krótki: „Pros Timotheon B”, czyli „Drugi do Tymoteusza”. Dłuższa nazwa została 
dodana później. List ten, jakkolwiek również posiada charakter pasterski, to jednak uważany jest 
bardziej za list prywatny niż urzędowy. 
 

II. TREŚĆ

31 

 
Treścią Drugiego Listu św. Pawła do Tymoteusza jest nadzieja zbawienia i sprawy osobiste Apostoła. 
Po pozdrowieniach i życzeniach wstępnych, ap. Paweł dziękuje Bogu za wierność Tymoteusza i 
zachęca swego młodszego przyjaciela do dalszej i ofiarnej służby. Poucza następnie Tymoteusza o 
właściwym zachowaniu się wobec innowierców. Zbłąkanych trzeba sprowadzać do wiary przez pełne 
nauczanie. Charakteryzuje dalej ap. Paweł czasy ostateczne. Tymoteusz winien wiernie pełnić swą 
służbę. Przy końcu informuje ap. Paweł o swoim, położeniu i wzywa Tymoteusza i Marka do 
przybycia do Rzymu. Życzy błogosławieństw Bożych. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Jakie stanowisko zajmuje współczesna biblistyka chrześcijańska wobec autorstwa Drugiego Listu do 
Tymoteusza? 
 

1. DOWODY NA RZECZ PAWŁA 

 
Wiersze wprowadzające, jak również treść i nauka zawarta w liście, dowodzą niedwuznacznie, że list 
został napisany przez ap. Pawła, uwięzionego po raz drugi w Rzymie. Wszystkie te dowody 
(sprawdziany) zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne wskazują na Pawłowe autorstwo listu. 
Większość biblistów opowiada się za Pawłowym autorstwem. 
 

2. OSOBOWOŚĆ AP. PAWŁA 

 
Treść, słownictwo i styl listu jest Pawłowy. Autor nie tylko daje dowód swej wiary, ale także wskazuje 
na końcowe dni swego życia. Nie brzmi tam jednak nuta rezygnacji. Przeciwnie, list jest pełen nadziei 
i mimo wszystko pogodny. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 

Jest to list ap. Pawła chronologicznie ostatni. List został napisany w więzieniu, przypuszczalnie w 
rzymskim więzieniu mamertyńskim, po wydaniu wyroku śmierci, lecz przed egzekucją. 
 

1. PONOWNE ARESZTOWANIE

32 

 
Zgodnie z informacjami, zawartymi w Pierwszym Liście do Tymoteusza i w Liście do Tytusa, okazuje 
się – w świetle Drugiego Listu do Tymoteusza -że ap. Paweł po okresie niezwykle aktywnej pracy 
misyjnej, którą rozwinął po wyjściu na wolność z pierwszego uwięzienia, powrócił do Rzymu, gdzie 
został ponownie aresztowany. Neron (54–68), dla zmylenia opinii publicznej i odwrócenia jej od 
siebie, obwinił chrześcijan o podpalenie Rzymu, wszczynając tym samym ich prześladowanie. W tym 
właśnie czasie ap. Paweł został aresztowany, oskarżony o podżeganie do buntu i wtrącony do jednego 
z najcięższych więzień, jakim było więzienie mamertyńskie. Ap. Piotr również w tym czasie został 
aresztowany i uwięziony w Rzymie. Wówczas to – z więzienia – pisze ap. Paweł swój Drugi List do 
Tymoteusza. Jest to ostatni list jego życia. Śledztwo zostało już ukończone i wyrok już zapadł. Teraz 
czeka na egzekucję (4,6.16–18). 
 

2. PROŚBA O PRZYBYCIE 

 
W Rzymie znajdował się przy nim tylko Łukasz (4,11). Napisał więc do Tymoteusza, aby przybył do 
Rzymu, i to jeszcze przed zimą oraz zabrał z sobą Marka (4,21). Prosił go także o przywiezienie 
płaszcza i pergaminów, które pozostawił w Troadzie u Karposa. Czy Tymoteusz zdążył przybyć przed 
egzekucją Pawła – nie wiemy. 
 

3. DZIEJE TYMOTEUSZA 

 
Co do dalszych dziejów samego Tymoteusza, to również i on był więziony, ale nie wiadomo kiedy i 
gdzie (Hebr. 13,32). Tradycja utrzymuje, że Tymoteusz zginął śmiercią męczeńską za czasów cesarza 
Domicjana (71–96) lub Trajana (98–117). 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Drugi List św. Pawła do Tymoteusza nazwany został przez biblistów ostatnią wolą, testamentem 
wielkiego Apostoła Narodów. Napisał go dla swego duchowego syna w wierze, Tymoteusza, jak 
również dla całego Kościoła. 
 

1. POTRZEBA WSPÓLNOTY 

 
Oczekując na swój bliski koniec, odczuwał Apostoł potrzebę wspólnoty w gronie swych oddanych 
współpracowników. Chciał także wzmocnić swego młodszego współtowarzysza przykładem własnej 
wiary. Zachęcał więc Tymoteusza w liście do poświęcenia i gorliwości. Przestrzegał przed herezjami. 
Napominał do wiernego trzymania się natchnionego słowa i wytrwania w wierze aż do powtórnego 
przyjścia Chrystusa. 
 

2. MYŚL TEOLOGICZNA 

 
Bogata jest myśl teologiczna Drugiego Listu do Tymoteusza! Na podkreślenie zasługują: nauka o 
Bogu i sprawy eschatologiczne, jak również istota powołania chrześcijańskiego i służby pasterskiej, a 
także kwestia znaków czasów i dramat odstępstwa od wiary. 
  

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Pozdrowienie: 1,1–2. 

2. Pragnienie ujrzenia Tymoteusza: 1,3–5. 

 

I. Napomnienie do wierności w służbie: 1,6–18. 

1. Dary Boże: 1,6–8. 

 

2. Godna służba: 1,9–18. 

 

II. Ideał kaznodziejski: 2,1–6. 

 

1. Nauczyciel: 2,1.2. 

2. Żołnierz: 2,3.4. 

3. Szermierz: 2,5. 

4: Rolnik: 2,6. 

 

III. Treść i metody zwiastowania prawdy: 2,7–26. 

 

1. Chrystocentryzm: 2,7–13. 

2. Unikanie sporów: 2,14–18. 

3. Ideały: 2,18–26. 

 

IV. Ostrzeżenia i napomnienia: 3,1–4,8. 

 

1. Niebezpieczeństwo czasów ostatecznych: 3,1–17. 

2. Wezwanie do gorliwej służby: 4,1–5. 

3. Własne świadectwo wiary: 4,6–8. 

 

Zakończenie 

 

1. Wezwanie do przybycia: 4,9–13. 

2. Ostrzeżenie przed Aleksandrem: 4,14–15. 

3. Informacja o rozprawie: 4,16–18. 

4. Pozdrowienia i życzenia: 4,19–22. 

 
 

§ 12. LIST ŚW. PAWŁA DO TYTUSA 

 

I. NAZWA 

 
W najstarszych manuskryptach greckich nazwa listu brzmi Pros Titon, czyli „Do Tytusa”. Obecna 
nazwa jest dziełem późniejszym. List św. Pawła do Tytusa, to trzeci już list pasterski ap. Pawła. 
  

II. TREŚĆ

33 

 
Treścią Listu św. Pawła do Tytusa są sprawy natury organizacyjnej i pasterskiej. Po uroczystym 
pozdrowieniu i życzeniu pokoju, ap. Paweł omawia zadania Tytusa na Krecie. Należą do nich: 
ustanowienie prezbiterów, zwalczanie błędowierstwa, a także obowiązki związane z właściwym 
realizowaniem zasad karności zborowej i życia w codziennej chrześcijańskiej wierze, a wiać 
powinności starców i młodzieży, mężczyzn i kobiet, niewolników, obywateli wobec władz i 
współobywateli itp. Potem wzywa ap. Paweł Tytusa do Nikopolis w Epirze i przesyła pozdrowienia i 
życzenia. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Jak wynika z wstępnych wierszy pozdrowienia (1,1–4), list został napisany przez ap. Pawła. 
 

1. KRYTYKA 

 
Niektórzy krytycy biblijni odmawiają ap. Pawłowi autorstwa tego listu, ale nie ma poważnych 
argumentów przemawiających przeciw Pawłowemu autorstwu listu. 
 

2. STANOWISKO WIĘKSZOŚCI 

 
Zdecydowana większość współczesnych biblistów opowiada się za ap. Pawłem. Jest to stanowisko 
słuszne i należy się za nim opowiedzieć. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
List do Tytusa napisany został w przerwie między pierwszym a drugim więzieniem ap. Pawła, po 
odwiedzeniu Krety, gdzie Tytus pozostał, przypuszczalnie w Macedonii, być może w lecie roku 65, 
zanim udał się ap. Paweł do Nikopolis. Tytus znajdował się wówczas na Krecie. Pozostawił go tam ap. 
Paweł, gdy – między pierwszym a drugim uwięzieniem – podczas wizytacji pasterskich razem z 
Tytusem odwiedził także Kretę (1,5). 
 
Ap. Paweł teraz zamierza udać się do Nikopolis w Epirze, aby przezimować, i tam właśnie wzywa 
Tytusa. 
 

1. KRETA 

 
Wyspa Kreta posiada ok. 250 km długości i od 12 do 60 km szerokości. Największa góra wyspy, 
Psiloriti, wynosi ok. 300 m wysokości. Zgodnie ze starożytną legendą, góra ta miała być miejscem 
urodzenia Zeusa. W II tys. przed Chr. Kreta była centrum tzw. cywilizacji kreteńsko-mykeńskiej, 
rywalizującej z cywilizacją Egiptu i Mezopotamii. Na pół legendarny król Krety, Minos, był 
budowniczym słynnych labiryntów. Kreteńczycy mieli wysoko rozwiniętą sztukę pisania. Szczyt swo-
jej cywilizacji osiągnęli ok. 1400 przed Chr. 
 
Wyspa została skolonizowana później przez Greków. Do czasu objęcia wyspy przez Rzym, Kreta była 
siedzibą rozbójników morskich. W czasach apostolskich Kreteńczycy znani byli z kłamstwa i lenistwa 
(Tyt. 1,12). 
 

2. TYTUS

34 

 
O Tytusie wiemy niedużo. Wiadomości o nim, zawarte w liście, są skąpe. Dzieje Apostolskie nie 
mówią nic o Tytusie. Najstarsza wzmianka o tym mężu występuje w Liście do Galacjan (Gal. 2,1–5). 
Tytus przypuszczalnie posiadał pogańskie pochodzenie. Nawrócony został prawdopodobnie przez ap. 
Pawła w Antiochii (Tyt. 1,5). 
 
Zgodnie z informacją, zawartą w Liście do Galacjan, Tytus towarzyszył ap. Pawłowi w roku 49 po 
Chr. w podróży z Antiochii do Jerozolimy na Sobór Jerozolimski (Gal. 2,1–5) Potem, podczas trzeciej 
podróży misyjnej, gdy ap. Paweł znajdował się w Efezie, wysłał go Apostoł do Koryntu z listem. Tam 
udało się Tytusowi pojednać zbór z Apostołem, a dobre wieści przyniósł mu Tytus do Macedonii, 
gdzie znajdował się wówczas ap. Paweł (2 Kor. 2,13; 7.6.13–15). Wkrótce ap. Paweł ponownie wysłał 
go do Koryntu, celem dokończenia zbiórki na biednych, a przy tej okazji przesłał przez niego Drugi 
List do Koryntian (2 Kor. 8,16.22; 12,17.18). Paweł traktował go jako zaufanego współbrata i 
towarzysza (2 Kor. 12,18; 2,13; 8,23). W Liście do Tytusa nazywa go „synem w wierze” (1,4). 
Ap. Paweł prosił Tytusa w swym liście, aby przybył do niego, do Nikopolis w Epirze, przed zimą 65, 
którą miał zamiar tam właśnie spędzić. Tytus przypuszczalnie przybył, a wówczas ap. Paweł wysłał go 
do Dalmacji (dzisiejsza Jugosławia), o czym wspomina w Drugim Liście do Tymoteusza (2 Tym. 
4,10). Według tradycji Tytus miał powrócić na Kretę i umrzeć w Gortynie. Euzebiusz nazywa Tytusa 
biskupem Krety. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Treść Listu św. Pawła do Tytusa jest podobna do treści Pierwszego Listu św. Pawła do Tymoteusza. 
 

1. PRAKTYCZNE RADY PASTERSKIE 

 
List zawiera praktyczne rady związane z pasterstwem. Paweł poucza młodego kaznodzieją o sposobie 
postępowania. Było to potrzebne, tym bardziej że na Krecie zaczęły ,się pojawiać jednostki 
judaizujące, niepokojące zbór. List posiada charakter pasterski. Skierowany był do jednej osoby. 
 

2. MYŚL TEOLOGICZNA 

 
Bogactwo myśli teologicznej listu jest olbrzymie. Na uwagę zasługuje chrystologia i eschatologia, 
kwestia nawrócenia, chrztu i łaski oraz sprawa urzędów kościelnych. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Uroczysta prezentacja autora: 1,1–3. 

2. Pozdrowienia: 1,4. 

 

I. Rady pasterskie: 1,5–3,3: 

 

1. Kwalifikacje biskupie: 1,5–9. 

2. Postępowanie z fałszywymi nauczycielami: 1,10–16., 

3. Zdrowe nauki: 2,1–15. 

4. Obywatelskie obowiązki wiernych: 3,1–3. 

 

II. Zbawienie następstwem miłości: 3,4–7. 

 

1. Usprawiedliwieni z łaski: 3,4.5. 

2. Uświęceni mocą Ducha Świętego: 3,5.6. 
3. Przeznaczeni do żywota wiecznego: 3,7. 

 

III. Chrześcijańskie życie: 3,8–11. 

 

1. Powołani do dobrych uczynków: 3,8. 

2. Należy unikać rzeczy niepotrzebnych: 3,9–11. 

 

Zakończenie 

 

1. Wezwanie do Nikopolis: 3,12. 

2. Wyposażenie na drogę Zenasa i Apollosa: 3,13–14. 

3. Pozdrowienia i życzenia: 3,15. 

 
 

§ 13. LIST ŚW. PAWŁA DO FILOMENA 

 

I. NAZWA 

 
Pierwotnie nazwa listu była krótka: „Pros Philemona”, czyli do Filemona. Dłuższą nazwę utworzono 
później. Współczesne przekłady poszły za tą tradycją. 
 

II. TREŚĆ

35

 

 

Treścią Listu św. Pawła do Filemona była sprawa Onezyma. Po pozdrowieniu, ap. Paweł prosi 
Filemona o przyjęcie Onezyma, uciekiniera, którego ap. Paweł spotkał w Rzymie i nawrócił na wiarę 
Jezusową. Powołuje się przy tym na przyjaźń a równocześnie odwołuje się do chrześcijańskich uczuć 
Filemona. Zapowiada następnie rychłe przybycie. List kończą pozdrowienia i życzenia łask Bożych. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Zgodnie z pierwszym wierszem, List do Filemona jest autorstwa Pawłowego. 
 

1. ŚWIADECTWO STAROŻYTNE 

 
Na korzyść Pawłowego autorstwa opowiadają się świadectwa starożytne – Orygenes, Tertulian i 
fragment Muratoriego. Są to świadectwa ważkie, nad którymi nie można przejść do porządku 
dziennego. 
 

2. ŚWIADECTWA DZISIEJSZE 

 
Dzisiaj bibliści chrześcijańscy powszechnie opowiadają się za ap. Pawłem jako autorem listu. List 
uważa się za autentyczny. Stanowisko takie jest ze wszech miar słuszne. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
List do Filemona jest osobistym listem ap. Pawła. Pisał go Apostoł z rzymskiego więzienia podczas 
pierwszego uwięzienia. 
 

1. FILEMON 

 
List został skierowany do Filemona, zamożnego chrześcijanina, mieszkającego w Kolosach, 
nawróconego najprawdopodobniej przez ap. Pawła (w. 19). W jego domu znajdował się miejscowy 
zbór (w. 2)

36

. 

 

2. MOTYWY 

 
Powodem napisania listu była sprawa Onezyma, zbiegłego niewolnika Filemona, nawróconego w 
Rzymie przez ap. Pawła. List do Filemona wraz z Listem do Efezjan, Listem do Filipian i Listem do 
Kolosan należy do tzw. listów więziennych. List napisany został w roku 62 lub 63 po Chr. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
List ap. Pawła do Filemona jest osobistym listem ap. Pawła, traktującym o sprawach prywatnych, ale 
nie tylko, również o sprawach wiary i zborowych. 
 

1. ONEZYM 

 
W grą wchodzi niewolnik Onezym, zbiegły z domu Filemona, który przypadkowo, w bliżej 
nieznanych okolicznościach, spotkał się z ap. Pawłem przebywającym w rzymskim więzieniu. Tam 
poznał naukę Chrystusa i przyłączył się do grona chrześcijan (w. 10). Ap. Paweł poleca Onezymowi 
powrócić do swego pana, Filemona zaś prosi o niewyciąganie konsekwencji z ucieczki, lecz przyjęcie 
Onezyma jak brata. Przez Onezyma posyła swój list. Prosi także Filemona o przygotowanie gościny, 
gdyż zamierza go odwiedzić (w. 22). Jak widać, ap. Paweł pisał listy nie tylko zborowe i pasterskie, 
ale także prywatne. 
 

2. ZNACZENIE LISTU 

 
List pokazuje stosunki panujące w pierwotnym Kościele chrześcijańskim oraz relacje istniejące 

między apostołami a wyznawcami. Były to relacje otwartości i przyjaźni, nie pozbawione dystynkcji 
apostolskiego autorytetu ap. Pawła. List porusza kwestie niewolnictwa i wskazuje, jak Ewangelia 
wpływała na złagodzenie surowych rygorów owego czasu. W liście występuje ważny aspekt nie tyle 
teologiczny, ile raczej moralny. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Przedstawienie autorskie: l–2. 

2. Pozdrowienie: 3. 

 

I. Uznanie dla Filemona: 4–7. 

 

1. Jego miłość i wiara: 4–6. 

2. Osobiste świadectwo Pawła: 7. 

 

II. Apel o przyjęcie Onezyma: 8–20. 

 

1. Okoliczności nawrócenia: 8–14. 

2.Utrata i pozyskanie: 15–16. 

3. Poręka: 17–20. 

 

Zakończenie: 

 

1. Zapowiedź przybycia: 21–22. 

2. Pozdrowienia: 23–24. 

3. Życzenia: 25. 

 
 

§ 14. LIST DO HEBRAJCZYKÓW 

 

I. NAZWA 

 
W najstarszych rękopisach greckich nazwa listu brzmi: Pros Hebraious, czyli „Do Hebrajczyków”. 
Nazwa dłuższa jest dziełem czasów późniejszych. Za tą tradycją poszły współczesne wydania. 
 

II. TREŚĆ 

 
Treścią Listu do Hebrajczyków jest niebiańskie arcykapłaństwo Jezusa Chrystusa i Jego pojednawcza 
liturgia w niebiańskiej świątyni na mocy własnej ofiary krzyża. 
 
Po kilku słowach wstępu, mówiących o misji Chrystusa, ap. Paweł przedstawia w pierwszym rzędzie 
„wyższość Nowego Przymierza nad Starym”

37

. Wykazuje zwłaszcza wyższość Chrystusa od aniołów i 

od Mojżesza, w związku z czym nie można zmarnować owoców tegoż Nowego Przymierza, a 
szczególnie wizji odpoczynku. Następnie ap. Paweł „wykazuje, że Jezus jest prawdziwym 
arcykapłanem, przewyższającym godnością i skutecznością swej ofiary kapłaństwo Barona”

38

. Ma 

właściwe kwalifikacje, został powołany przez Boga i z ufnością należy przez Niego przychodzić przed 
oblicze Boże. Przygotowuje następnie ap. Paweł czytelników do rozwinięcia tego zagadnienia. Nie 
chce zajmować się podstawami nauk wiary, dodaje jednak czytelnikom otuchy i wskazuje na obietnice 
dane Abrahamowi. 
 
Dalej omawia ap. Paweł szczegóły kapłaństwa Jezusowego: doskonałe, podobne do 
Melchizedekowego, wyższe niż lewickie: „Jezus jest Arcykapłanem w przybytku niebieskim i Po-
średnikiem Nowego Przymierza, przez które stare zostało zniesione”

39

. Opisuje następnie ap. Paweł 

starotestamentalną świątynię, jej ofiary i służbę, co miało tylko, „znaczenie obrazowe, odnoszące się 
do teraźniejszego czasu” (9,9). Potem wskazuje na niebieskie sanktuarium i służbę w nim Jezusa. W 
ostatnich rozdziałach ap. Paweł wzywa do wierności w wierze. W zakończeniu podaje wiadomości 
osobiste i życzenia, a także przekazuje pozdrowienia od braci z Italii. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Autorstwo Listu do Hebrajczyków było przedmiotem ostrych polemik od wczesnych lat 
chrześcijaństwa. O ile wielu pisarzy chrześcijańskich przypisywało list ap. Pawłowi, o tyle wielu 
innych gorliwie odrzucało ten pogląd.  
 

1. DZIEJE OPINII

40 

 
W Kościele wschodnim list przypisywany był na ogół ap. Pawłowi. Orygenes, jeden z wczesnych 
Ojców Kościoła uważał, że myśli są Pawłowe, zaś język kogoś innego. W rezultacie badań nad listem 
określił swe stanowisko następującym, stwierdzeniem: „Kto napisał list jedynie Bóg wie”

41

. Inaczej 

było w Kościele zachodnim, gdzie list nie był przypisywany ap. Pawłowi. Autorstwo listu 
przypisywane było Barnabaszowi, Apollosowi, Klemensowi lub Łukaszowi. Dopiero pod koniec IV 
wieku po Chr. List do Hebrajczyków został powszechnie uznany na Zachodzie za Pawłowy i 
kanoniczny. 
 
W następnych wiekach spory na temat autorstwa i kanoniczności ustały. List był na ogół 
przypisywany ap. Pawłowi. Stan taki istniał aż do czasów nowożytnych, kiedy to spór rozgorzał na 
nowo. Obecnie Pawłowe autorstwo listu jest na ogół powszechnie uznawane, chociaż nieliczna grupa 
uczonych nadal odmawia Apostołowi autorstwa listu. 
 

2. ARGUMENTY ZA I PRZECIW

42 

 
Argumenty przeciw Pawiowemu autorstwu listu wywodzą; się głównie ze stylu i słownictwa listu. 
Słownictwo (język) i styl pisarza mogą się różnić ze względu na przedmiot, ale wówczas dotyczą one 
w większości terminów związanych z odmiennością opisywanego zagadnienia. O wiele bardziej cha-
rakteryzują pisarza słowa, używane przez niego mechanicznie, niejako podświadomie, do których 
należą zwłaszcza przymiotniki, czasowniki i spójniki. W Liście do Hebrajczyków występują 
niewielkie różnice w używaniu spójników, w stosunku do pozostałych listów Pawłowych. Teksty 
Starego Testamentu cytowane są w przekładzie dosłownym z Septuaginty, podczas gdy w innych 
listach cytowane są w tłumaczeniu, czasem z pamięci, z języka hebrajskiego. Autor Listu do 
Hebrajczyków pisze językiem greckim bardzo starannym, używając wyrażeń i figur właściwych 
ówczesnej mowie pięknej. 
 
Styl Listu do Hebrajczyków odznacza się spokojnym i zrównoważonym wątkiem narracji, 
stylistycznie starannie wykończonym, objawiającym głęboki i żywy tok myśli autora przy zachowaniu 
z jego strony większej poprawności języka. Jest wzorem wysokiego kunsztu argumentacji i poziomu 
retorycznego. 
 
Mimo pewnych różnic w języku i stylu, w Liście do Hebrajczyków występują jednak terminy i zdania 
wybitnie Pawłowe (np. 4,2; 1 Tes. 2,13; 5,12; Rzym. 3,2), jak i obrazy Pawłowe (np. 5,11 – 1 Kor. 
3,1–9)

43

. Pawłowy jest także epilog z wiadomościami osobistymi. 

 
Różnice w języku i stylu zwróciły uwagę wczesnych pisarzy chrześcijańskich, przyzwyczajonych do 
pospolitej greczyzny. Klemens Aleksandryjski (zm. 215) sugeruje, iż Paweł napisał list po hebrajsku, 
po czym Łukasz dokonał przekładu na język grecki. Orygenes (zm.254) natomiast w taki oto sposób 
usiłował rozwiązać problem pogodzenia stylu Listu do Hebrajczyków ze stylem ap. Pawła, 
występującym w innych listach; „myśli wprawdzie pochodzą od Apostoła, wyrażenia jednak i układ 
należą do kogoś innego, który z pamięci przytacza myśli apostolskie i jak uczeń spisuje słowa swego 
mistrza”

44

. 

 
Na Pawłowe autorstwo Listu do Hebrajczyków rzucają pewne światło papirusy Chester Beatty. W 
kodeksie, składającym się z listów ap. Pawła, List do Hebrajczyków znajduje się między Listem św. 
Pawła do Rzymian a Pierwszym Listem św. Pawła do Koryntian i Drugim Listem św. Pawła do Ko-
ryntian. Chociaż okoliczność ta nie przesądza autorstwa ap. Pawła, wskazuje jednak, że we wczesnych 
dziejach Kościoła List do Hebrajczyków umieszczano wśród Listów Pawłowych. Autor listu był na 
pewno Żydem, znającym teologię i praktykę żydowską, a równocześnie hellenistą, znającym 
doskonale język grecki. Wskazuje to w dużym stopniu na ap. Pawła. 
 

3. KOMPROMIS 

 
Pomimo argumentów przytaczanych przez przeciwników Pawłowego autorstwa listu, zaprzeczających 
rzekomo jego autorstwa, należy zauważyć, że argumenty te nie są na tyle przekonywujące, aby obalić 
tradycyjny pogląd przypisujący List do Hebrajczyków ap. Pawłowi. Poza tym istnieją argumenty 
przemawiające zdecydowanie za jego autorstwem. Wiele zresztą różnic, dotyczących słownictwa i 
stylu innych Listów Pawłowych w porównaniu z Listem do Hebrajczyków można wytłumaczyć 
faktem pisania ich do różnych odbiorców i w różnych sprawach doktrynalnych i organizacyjnych. 
Natomiast różnice, których w ten sposób nie da się wyjaśnić, można rozsądnie wytłumaczyć przez 
przyjęcie, że List do Hebrajczyków był przemówieniem (kazaniem) Pawła, wydanym następnie w 
formie teologicznego traktatu przez któregoś z jego współpracowników (może Apollosa?). Faktem 
jest, że List do Hebrajczyków powstał przed upadkiem Jerozolimy i zawiera słowa i myśli ap. Pawła. 
Któż zresztą z ówczesnych przywódców Kościoła regionu Pawłowego mógłby napisać list o tak 
głębokich teologicznie i moralnie treściach? 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 

1. OGÓLNA SYTUACJA KOŚCIOŁA CHRZEŚCIJAŃSKIEGO 

 
Zagadnieniem, które bardziej niż jakiekolwiek inne rozdzierało wewnętrznie Kościół Apostolski, była 
kwestia stosunku, do przepisów ceremonialnych, a zwłaszcza ich przestrzegania przez chrześcijan. 
Sobór Apostolski w Jerozolimie uwolnił: chrześcijan nawróconych z pogan od obowiązku 
zachowywania żydowskich ceremonii, lecz potężna rzesza judeochrześcijan żyjących w Palestynie i w 
diasporze nie była psychologicznie przygotowana na tego rodzaju wolność. Byli bowiem oni 
przekonani, że – z uwagi na swe pochodzenie – powinni ich nadal przestrzegać. Było im niezwykle 
trudno zrozumieć, że przepisy obrzędowe wypełniły się w misji Chrystusa. Sytuacja, ta stwarzała w 
Kościele niezdrowe i niebezpieczne napięcia. 
 
Ap. Paweł i jego bliscy współpracownicy posiadali należyte zrozumienie znaczenia i miejsca w 
historii zbawienia, obrzędów i ceremonii Zakonu Mojżeszowego. Ap. Paweł znał ich nie tylko 
religijny charakter, ważny w religijności starozakonnej, ale także charakter przejściowy i figuratywny, 
wskazujący na nowotestamentalne rzeczywistości mesjanistyczno-zbawcze i eschatologiczne, i 
wiedział, że czas ich obowiązywania już minął wraz ze śmiercią Jezusa. Wyrażał się o tym 
wielokrotnie w swoich listach (np. Kol. 2,16–17). Chrześcijański Zbór Jerozolimy, składający się z 
nawróconych Żydów, zdawał się nie przywiązywać do tego należytej uwagi i nie dostrzegać 
nadchodzącego niebezpieczeństwa. Wyznawcy ci nadal, jak za dawnych lat, zachowywali żydowskie 
święta i składali ofiary, będąc gorliwymi miłośnikami prawa rytualnego (Dz.Ap. 15). Nie mieli 
pełnego zrozumienia o nowotestamentalnych rzeczywistościach zbawczych, a zwłaszcza służbie 
pojednawczej Chrystusa w niebieskiej świątyni. Nie zdawali sobie sprawy z tego, że 
starotestamentalne ofiary – w świetle najświętszej Ofiary Krzyża – były już właściwie bez jakiegokol-
wiek zbawczego znaczenia. Tysiące tych chrześcijan żydowskiego pochodzenia, „gorliwie 
trzymających się Zakonu” (Dz.Ap. 21,20), doznałyby straszliwego zawodu i przeżyłyby kryzys wiary, 
gdyby miasto i świątynia zostały zniszczone, na co się zanosiła w związku z narastającym powstaniem 
przeciw Rzymianom i co zresztą nastąpiło niedługo po napisaniu listu. 
 

2. POTRZEBA INFORMACJI 

 
Był więc najwyższy czas, aby otworzyć oczy żydowskim konwertytom na znaczenie 
nowotestamentalnej rzeczywistości zbawczej, tj. misterium zbawcze Jezusa i jego niebiańską kon-
tynuację. Istniała konieczność, aby wiara ich została zakotwiczona na czymś pewnym i 
niewzruszonym. Jeśli myśli ich już teraz zostaną zwrócone na Jezusa jako Najwyższego Kapłana oraz 
Jego niebieską świątynię i służbą oraz ofiarę krwi, tj. ową lepszą ofiarę niż cielce i kozły, to wówczas, 
gdy przeminie ziemska postać świątyni i jej liturgii, wiara ich nie zachwieje się. Jeśli jednak nie 
posiądą właściwego zrozumienia tych spraw i nie będą mieć przed oczyma wizji niebieskich 
rzeczywistości zbawczych, prawdziwej świątyni i jej Arcykapłana, to widząc zniszczenie ziemskiej 
świątyni, w której pokładali nadzieję, doznają straszliwego wstrząsu i rozczarowania. Ważne było 
zatem, aby chrześcijanie pochodzenia żydowskiego zrozumieli te prawdy i to nie tylko dla swego 
dobra, lecz również dla dobra zborów poganochrześcijańskich, wśród których znajdą się wierni z 
Jerozolimy, wskutek zbliżającej się wojny z Rzymem, a zwłaszcza jej dramatycznych skutków i 
będącego następstwem tego rozproszenia. 
 
List do Hebrajczyków pojawił się – jak można sądzić – w tej właśnie krytycznej godzinie dziejów 
prazboru jerozolimskiego i judeochrześcijaństwa palestyńskiego oraz diaspory. Zawierał istotną 
informację doktrynalną, tj. duchowe światło, dotyczące właściwego zrozumienia prawdy o świątyni 
niebieskiej i Chrystusie jako Najwyższym Kapłanie, jak również krwi, „która przemawia lepiej niż 
krew Abla” (12,24), a także odpocznienia, pozostającego jeszcze dla ludu Bożego (4,9) i bło-
gosławionej nadziei „jako kotwicy duszy pewnej i mocnej, sięgającej aż poza zasłoną” (6,19). 
 

3. ADRESACI, MIEJSCE I CZAS NAPISANIA LISTU 

 
Nietrudno zrozumieć, że List do Hebrajczyków został skierowany do zboru jerozolimskiego, 
składającego się z judeo-chrześcijan, którym zagroziło największe niebezpieczeństwo w obliczu 
zbliżającej się katastrofy narodowej. Jest to opinia najbardziej prawdopodobna i obecnie przeważająca 
wśród biblistów

45

. List został napisany w Italii, w Rzymie, na co wskazuje wzmianka w Hebr. 13,24

46

. 

Gdy chodzi o czas napisania listu, to przypuszczalnie nastąpiło to podczas pierwszego uwięzienia ap. 
Pawła w łatach 61–63

47

. Możliwa jest także data późniejsza

48

. 

 
List niewątpliwie musiał być napisany przed zburzeniem Jerozolimy i świątyni, co nastąpiło w roku 70 
po Chr., i przed śmiercią ap. Pawła, co nastąpiło w roku 67 po Chr. Okres pierwszego uwięzienia 
rzymskiego jest bardzo prawdopodobny Prawdopodobny jest także okres międzywięzienny. Dokładną 
datę trudno jest ustalić. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Bogactwo treściowe Listu do Hebrajczyków jest niezwykle duże. W biblistyce współczesnej zwraca 
się na to coraz większą uwagę. Biblistyka i teologia adwentystyczna zawsze przywiązywały do Listu 
do Hebrajczyków szczególne znaczenie. 
 

1. WYŻSZOŚĆ NOWEGO PRZYMIERZA 

 
Głównym tematem Listu do Hebrajczyków jest wykazanie wyższości nowotestamentalnych 
rzeczywistości zbawczych, a więc Nowego Przymierza nad Przymierzem Starym. Szczególnie List do 
Hebrajczyków podkreśla wyższość Chrystusa i Jego prawdziwego kapłaństwa. List do Hebrajczyków 
zawiera zwłaszcza chrystocentryczną interpretację starotestamentalnej liturgii będącej symbolem, 
parabolą, czy wreszcie figurą nowotestamentalnej i prawdziwej służby Chrystusa – jako Zbawcy i 
Arcykapłana. Doświadczenie starożytnego Izraela, żyjącego pod rządami cieniowego systemu służby 
Bożej, stanowiły wspaniałą lekcję poglądową dla chrześcijaństwa. Za pośrednictwem typicznego 
systemu rytualno-świątynnego dawnego Izraela ap. Paweł starał się lepiej wyjaśnić swym 
jerozolimskim braciom zbawcze posłannictwo Chrystusa, zarówno mesjańskie ziemskie, jak i 
arcykapłańskie, niebieskie. 
 

Problematykę występującą między różnymi aspektami starotestamentalnej symboliki soteriologicznej, 
a nowotestamentalnymi rzeczywistościami zbawczymi, można ująć w następujące tematy: 1° Mojżesz 
i Chrystus jako wodzowie Ludu Bożego, 2° Stare i Nowe Przymierze, 3° ziemska i niebieska świąty-
nia, 4° ziemskie i niebieskie kapłaństwo, 5° ziemska i niebieska służba arcykapłańską, 6° przywileje 
chrześcijańskie i odpowiedzialność (por. SDABC). 
 

2. MYŚL TEOLOGICZNA 

 
Oprócz takich tematów, jak nauka o Bogu, Chrystusie i Duchu Świętym, o Kościele i Ludzie Bożym, 
o człowieku, nawróceniu i różnych aspektach moralności chrześcijańskiej oraz spraw 
eschatologicznych, szczególnie cenna jest nauka o świątyni, czyli tzw. sanktuariologia. Nauka ta 
wzbogaca chrześcijańską myśl teologiczną w zasadniczym stopniu i jest kluczem do zrozumienia 
właściwych wymiarów historii zbawienia, a zwłaszcza Prawa i Ewangelii, nowotestamentalnych form 
kultu, sytuacji Kościoła jako wspólnoty wierzących, a nie instytucji zbawczej, którą jest i pozostaje 
świątynia niebieska, jej kapłan i święta liturgia pojednania. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Starotestamentalne objawienie Boże: 1,1. 

2. Nowotestamentalne objawienie Chrystusowe: 1,2. 

 

I. Wielkość i autorytet Chrystusa: 1,3–2,18. 

 

1. Chrystus równy z Ojcem: 1,3. 

2. Wyższy od aniołów: 1,3–14. 

3. Wielkość zbawienia w Chrystusie: 2,1–4. 

4. Cel inkarnacji Chrystusa: 2,5–18. 

 

II„Odpoczynek” Ludu Bożego: 3,1–4,16. 

 

1. Chrystus jako apostoł i najwyższy kapłan: 3,1–6. 

2. Niewiara powodem porażki starożytnego Izraela: 3,7–19. 

3. Wezwanie do wstąpienia do Bożego odpoczynku: 4,1–16. 

 

III. Wywyższenie Chrystusa jako najwyższego kapłana: 5,1–8,13. 

 

1. Mianowanie Chrystusa najwyższym kapłanem: 5,1–10. 

2. Potrzeba przyjęcia Chrystusa: 5,11–6,20. 

3. Kapłan według porządku Melchizedeka: 7,1–28. 

4. Najwyższy kapłan niebieskiej świątyni: 8,1–15. 

5. Nowe Przymierze w Chrystusie: 8,6–13. 

 

IV. Służba Chrystusa jako najwyższego kapłana: 9,1–10,22. 

 

1. Opis ziemskiej świątyni i jej służby: 9,1–7. 

2. Typiczne znaczenie ziemskiej świątyni: 9,8–14. 

3. Chrystus pośrednikiem Nowego Przymierza: 9,15–28. 

4. Wyższość ofiary Chrystusa: 10,1–22. 

 

V. Wezwanie do wierności i pobożnego życia: 10,23–13,17. 

 

1. Świadomość dnia sądu i przyjścia Chrystusa: 10,23–39. 

2. Bohaterowie wiary: 11,1–12,2. 

3. Doświadczenie i prześladowanie: 12,3–13. 

4. Pokuszenie: 12,14–29. 

5. Różne sytuacje codziennego życia: 13,1–17. 

 

Zakończenie 

 

1. Prośba o modlitwy przyczynne: 13,18–19. 

2. Życzenia: 13,20–22. 

3. Informacja o Tymoteuszu: 13,23. 

4. Pozdrowienia: 13,24–25. 

 
 

B. LISTY POWSZECHNE 

 
Listów powszechnych jest siedem. Stanowią je: List św. Jakuba, Pierwszy List św. Piotra i Drugi List 
św. Piotra, Pierwszy List św. Jana, Drugi List św. Jana i Trzeci List św. Jana oraz List św. Judy. 
  

I.NAZWA 

 
Nazwa „Listy powszechne”, zwane także „Listami katolickimi”, czyli właśnie „powszechnymi”, 
powstała w czasach poapostolskich. Pierwszy użył tej nazwy Dionizy Aleksandryjski, potem Orygenes 
i Hieronim, a od czasów Euzebiusza nazwa ta została upowszechniona. Nazwa wskazuje na charakter 
uniwersalny listów. Listy te charakteryzują się tym, że zostały skierowane do różnych zborów 
chrześcijańskich i wszystkich wiernych, a nie do określonego zboru czy grupy wierzących. 
 

II. AUTORSTWO 

 
Listy powszechne pochodzą od czterech osób: Jakuba, Piotra i Jana oraz Judy. Jakub i Juda byli apo-
stołami, ale także rodzeństwem Chrystusa. Piotr i Jan, to również wybitni apostołowie Chrystusa. 
Szczegóły dotyczące ich życia omówione zostają przy charakterystyce ich listów. 
 

III. KOLEJNOŚĆ LISTÓW 

 
W nowotestamentalnym kanonie Listy powszechne znajdują się obecnie między Listami Pawłowymi, 
a Apokalipsą. W pierwotnych kodeksach występują jednak po Dziejach Apostolskich. Kolejność ich 
ustalono na Wschodzie według kolejności funkcji ich autorów, piastowanych w kierownictwie 
pierwotnego Kościoła, wspomnianej przez ap. Pawła w Liście do Galatian (2,9), gdzie wymienia się 
jako „filary” Kościoła – Jakuba, Piotra i Jana. Kolejność taka występuje w najstarszych kodeksach, jak 
np. kodeksach: Synaickim, watykańskim i innych. 
 

IV. TEOLOGIA 

 
Teologia Listów powszechnych koncentruje się na ogólnych tematach chrześcijańskiej teologii 
systematyczwej, a także szeregu tematów szczegółowych, wzbogacających znaczenie naukę wiary. 
Charakterystyka poszczególnych Listów powszechnych dostarczy dodatkowych w tym zakresie 
refleksji. 
 

§ 15. LIST ŚW. JAKUBA 

 

I. NAZWA 

 
List św. Jakuba, występujący w jednym z najstarszych rękopisów biblijnych i w Kodeksie Synaickim, 
nie posiada w ogóle nazwy, lecz jedynie następującą wzmiankę umieszczoną na końcu: „List Jakuba”. 
Inne manuskrypty zawierają nazwę: Jakobou Epistole, czyli „List Jakuba”. Późniejsze rękopisy list ten 
określają nadto jako „powszechny”, gdyż skierowany został nie do jednostki, lecz do ogółu 

chrześcijaństwa. List św. Jakuba określony zastał przez Euzebiusza, historyka kościelnego, jako 
pierwszy z Listów katolickich, czyli „powszechnych”

49

. Inne Listy powszechne, to Pierwszy List św. 

Piotra i Drugi List św. Piotra, Pierwszy List św. Jana, Drugi List św. Jana i Trzeci List św. Jana oraz 
List św. Judy. We wszystkich najstarszych rękopisach, Listy katolickie, tj. listy od Jakuba do Judy 
włącznie, zamieszczone były przed Listami św. Pawła. 
 

II. TREŚĆ 

 
Treścią Listu św. Jakuba są ogólne zasady praktycznego życia chrześcijańskiego. Po pozdrowieniach, 
ap. Jakub prosi wiernych o cierpliwe znoszenie doświadczeń i zachęca do modlitwy, wskazuje 
następnie na znaczenie uczynków chrześcijańskich, gdyż bez nich wiara jest właściwie martwa

50

. 

Podnosi następnie potrzebę czujności nad językiem oraz ostrzega przed posądzaniem i potępianiem 
bliźnich. Porusza wreszcie problematykę sprawiedliwości społecznej, a zwłaszcza wyzysku 
robotników przez bogaczy. Wzywa do cierpliwego oczekiwania przyjścia Pana. Daje w końcu rady 
dotyczące chorych i błądzących. 
 
  

III. AUTORSTWO 

 
Nie jest rzeczą łatwą ustalić autora Listu św. Jakuba. Nowy Testament przytacza kilka osób noszących 
imię Jakuba. Który z nich był autorem Listu św. Jakuba? Oto pytanie, na które należy dać możliwie 
jasną odpowiedź. 
 

1. KTÓRY JAKUB? 

 
Zgodnie z treścią Nowego Testamentu znamy Jakuba, syna Zebedeusza i Salomei (Mat. 10,2.3; Mar. 
3,17), oraz Jakuba syna Alfeusza (Mat. 10,3; Mar. 3,18; Łuk. 6,15; Dz.Ap. 1,13). Obaj byli 
apostołami. Wspomniane też jest w Nowym Testamencie imię Jakuba jako ojca jednego z apostołów, 
mianowicie Judasza lub Judy Jakubowego, ale nie Judasza Iskarioty (Łuk. 6,16; Dz.Ap.1,13), oraz 
imię Jakuba syna Kleofasa i Marii (Jan 19,25; por. Mat. 27,56). Imię Jakuba nosił również „brat 
Pański” (Gal. 1,19; Mat. 13,55; Mar. 6,3; Mat. 27,56). Kierownicze stanowisko w prazborze 
jerozolimskim piastował od początku Jakub, syn Zebedeusza, zwany także Jakubem Większym. W 
roku 44 po Chr. został on ścięty na rozkaz Heroda Agrypy I. Potem miejsce jego zajął inny Jakub, 
zwany także „Jakubem Mniejszym” (Mar. 15,40; Dz.Ap. 12,17; 15,13; 21,18; Gal. 2,9; 1 Kor. 15,7). 
Najprawdopodobniej ten właśnie Jakub – Jakub Mniejszy – był autorem Listu św. Jakuba (1,1). A 
może kierownikiem prazboru i autorem listu był Jakub „brat Pański”, nie apostoł? 
 

2. KWESTIA IDENTYFIKACJI 

 
Pozostaje jednak pytanie: czy Jakub, autor listu, był synem Alfeuszowym, tj. jednym z apostołów, czy 
też „bratem Pańskim”, albo jednym i drugim. Józef Flawiusz sprawozdaje, że „brat Pański” był 
kierownikiem Zboru Jerozolimskiego

51

. Chrześcijańska tradycja z końca II w. po Chr. potwierdza fakt, 

że kierownikiem zboru jerozolimskiego był Jakub „brat Pański”

52

 .Euzebiusz przypisuje autorstwo 

Listu Jakubowi „bratu Pańskiemu” i identyfikuje Jakuba Sprawiedliwego, syna Alfeuszowego, z 
„bratem Pańskim”, synem Józefa, a Jakuba z Gal.1,19 z Jakubem z Gal. 2,9

53

. Współczesna biblistyka 

katolicka identyfikuje autora Listu św. Jakuba z Jakubem Mniejszym, synem Alfeusza, i bratem 
(raczej kuzynem) Pańskim

 54

. Sprawa nie jest jednak rozstrzygnięta ostatecznie

55

. 

 

3. JAKUB 

 
Interesujące opinie na temat Jakuba zawiera WNT: „W Dziejach Apostolskich i Liście św. Pawła do 
Galatów różnica między dwoma Apostołami mającymi imię Jakuba utrzymywana była dopóty, dopóki 
żył Jakub Większy (Dz.Ap. 12,2; Gal. 1,19). Po jego śmierci mowa jest tylko o Jakubie (Dz.Ap. 12,17; 
Gal. 2,9). Jakub Mniejszy stał na czele Kościoła jerozolimskiego, w którym cieszył się powagą. Św. 
Paweł mówi o specjalnym objawieniu się Chrystusa Zmartwychwstałego Jakubowi (1 Kor. 15,7). 

Musiał on odgrywać poważną rolę w gminie jerozolimskiej, skoro św. Paweł po opuszczeniu 
więzienia polecił oznajmić o tym św. Jakubowi (Dz.Ap. 12,17). Starsi Kościoła jerozolimskiego 
zgromadzili się u św. Jakuba, aby wysłuchać sprawozdania św. Pawła z jego działalności (Dz.Ap. 
21,18). Św. Paweł zalicza go do trzech „filarów” Kościoła i wylicza go wśród nich na pierwszym 
miejscu (Gal. 2,9). Na Soborze Jerozolimskim liczono się z jego głosem i dołączone przez niego 
klauzule nazwano „Jakubowymi” (Dz.Ap. 15,13–21). Św. Jakub, sam wiernie zachowując Prawo 
Mojżeszowe, nie narzucał go chrześcijanom pochodzącym z pogaństwa (Dz.Ap. 15, 13 n; 21,18 n; 
Gal. 2,2 n). Jego postawa ułatwiła misję św. Pawłowi wśród pogan. Dzięki przestrzeganiu Prawa 
Mojżeszowego zyskał sobie wielki wpływ na Żydów. Nie było to na rękę saduceuszom; dlatego 
szukali sposobności, aby go zgładzić. Sposobność taka nadarzyła się po śmierci prokuratora Festusa 
(60–62 r.). Sanchedryn wyzyskał czas nieobecności prokuratora i przed przybyciem Albinusa w roku 
62, pod przewodnictwem arcykapłana Annasza II, skazał św. Jakuba na śmierć. Na podstawie tych 
danych, zaczerpniętych z Flawiusza, rok 62 można by przyjąć jako datę ukamieniowania św. Jakuba 
Mniejszego (Antiq 20,9.1). O śmierci św. Jakuba mówi także Hegezyp. Jego zdaniem, św. Jakub 
zakończył życie w święto Paschy w roku 62 przez zrzucenie go z narożnika świątyni

56

. 

 
Słownictwo i styl listu wskazuje na człowieka obeznanego z językiem greckim i literaturą grecką. List 
zredagowany jest pięknym językiem greckim, zbliżonym do języka klasycznego 

57

. Strona literacka 

listu pozostaje jednak w konwencji języka popularnego, języka koine. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
Różne i liczne aluzje geograficzne wskazują, że list został napisany w Palestynie. Z listu można 
wywnioskować, że autor mieszkał w kraju bogatym w oliwę i figi. Można też wnioskować, że list był 
pisany w roku 44 po Chr., a więc roku, w którym został ścięty Jakub Większy, brat Jana, lub w 
terminie nieco późniejszym, a w każdym bądź razie przed śmiercią Jakuba Mniejszego, tj. w 62 roku. 
Dowody wewnętrzne wskazują na wczesną datę napisania listu. W liście np. nie ma wzmianki o 
większej grupie poganochrześcijan. Synagoga stanowiła nadal kościół centralny, chociaż 
chrześcijaństwo już się rozkrzewiło i zjednało sobie wielu zwolenników wśród pogan. 
 

V. MYŚLI PRZEWODNIE 

 
Głównym tematem listu – jak wspomniano – jest praktyczne życie chrześcijańskie. 
 

1. KWESTIA WIARY 

 
List zwraca uwagę na rezultaty żywej wiary chrześcijańskiej. Z naciskiem wykazuje różnice między 
wiarą prawdziwą i fałszywą. Podkreśla znaczenie wiary żywej, tj. popartej czynami chrześcijańskiego 
życia i służby. 
  

2. KWESTIA UCZYNKÓW 

 
Inaczej niż ap. Paweł definiuje ap. Jakub istotę i znaczenie uczynków. O ile bowiem ap. Paweł widzi 
w uczynkach zasługi i stwierdza, że człowiek przez takie uczynki zbawionym być nie może, o tyle ap. 
Jakub widzi w nich nie zasługi, lecz wyraz i dowód wiary, i stwierdza, że bez takich uczynków 
chrześcijanin również nie może być zbawiony. 
 

3. ALUZJE 

 
W Liście św. Jakuba występuje wiele aluzji do Chrystusowego kazania na Górze Błogosławienia 
(Mat. 5–7). Ponadto występują tam również pewne paralele do listów ap. Pawła i listów ap. Piotra 
(Jak. 1,22 – Rzym. 2,13; Jakub 4,7 – 1 Piotr 5,8.9). 
 

4. MYŚL TEOLOGICZNA 

 

W Liście św. Jakuba występują takie tematy teologiczne jak nauka o Bogu i Jezusie Chrystusie oraz 
Kościele i sprawach eschatologicznych. Szczególnie jednak sporo jest myśli antropologicznej, 
dotyczącej moralności, ubóstwa, wiary i modlitwy. 
 

VI. PODZIAŁ TREŚCI 

 

Wstęp 

 

1. Przedstawienie autorskie: 1,1. 

2. Pozdrowienie: 1,1. 

 

I. Pokusy: 1,2–18. 

 

1. Potrzeba cierpliwości i mądrości: 1,1–8. 

2. Wytrwałość w poniżeniu i wywyższeniu: 1,9–12. 

 

II. Dowód prawdziwej religii: 1,19–27. 

 

1. Słuchanie raczej niż mówienie: 1,19–22. 

2. Słuchać i czynić: 1,23–27. 

 

III. Ostrzeżenie: 2,1–5,6. 

 

1. Przeciwko wyróżnianiu ludzi: 2,1–13. 

2. Przeciwko mówieniu o posiadaniu wiary: 2,14–26. 

3. Przeciwko nadużywaniu języka: 3,1–18. 

4. Przeciwko zwalczaniu się wzajemnemu: 4,1–17. 

5. Przeciwko wyzyskowi: 5,1–6. 

 

Zakończenie 

 

1. Potrzeba cierpliwości: 5,7–11. 

2. Potrzeba umiaru: 5,12–13. 

3. Znaczenie modlitwy: 5,14–-18. 

4. Znaczenie duszpasterstwa: 5,19.20. 

 
 

§ 16. PIERWSZY LIST ŚW. PIOTRA 

 

I. NAZWA 

 
List ten w najstarszych rękopisach nosi krótką nazwę Petrou A, czyli „Pierwszy Piotra”. Pierwszy List 
św. Piotra jest drugim z kolei Listem powszechnym Nowego Testamentu. Nie jest bowiem 
adresowany do poszczególnej osoby czy określonego zboru, lecz do Kościoła chrześcijańskiego, ze 
szczególnym uwzględnieniem wiernych znajdujących się w Azji Mniejszej (1,1). 
 

II. TREŚĆ 

 
Treścią Pierwszego Listu św. Piotra jest – jak stwierdza – „napominanie i upewnienie, że taka jest 
prawdziwa łaska Boża” (5,12). Upomnienia dotyczą dążenia do osobistej świętości, miłości i 
odrodzenia oraz posługi w powszechnym kapłaństwie wierzących. Następnie upomnienia koncentrują 
się na stosunkach z bliźnimi – wobec pogan, władz, w zakresie życia rodzinnego, a wreszcie dotyczą 
spraw życia w obliczu sądu Bożego, w związku z czym ap. Piotr zachęca do miłości, gościnności oraz 
radosnej służby nawet w czasie trudności i pokus szatana. List kończy się wzmianką o Sylwanie i 
pozdrowieniami. 

  

III. AUTORSTWO 

 
Współczesna biblistyka chrześcijańska uznaje Piotrowe autorstwo Pierwszego Listu św. Piotra, 
Przemawiają za tym zresztą sprawdziany zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne. 
 

1. SPRAWDZIANY ZEWNĘTRZNE 

 
Wcześni Ojcowie Kościoła znali Pierwszy List św. Piotra. Papiasz z Hierapolis i Polikarp ze Smyrny 
cytowali ten list. Z jego słownictwa korzystał także Klemens Rzymski. Podobnie czynił Ireneusz, 
Tertulian i Klemens Aleksandryjski 

58

. 

 

2. SPRAWDZIANY WEWNĘTRZNE 

 
List nosi imię Piotra jako swego autora (1,1; 5,1), co przecież nie może nie mieć swego znaczenia 
identyfikacyjnego. Znaczące są również aluzje do opisów ewangelicznych, których ap. Piotr był 
naocznym świadkiem (2,21–24; 3,18; 4,7) oraz wzmianka o Marku, z którego domem był ap. Piotr za-
przyjaźniony (Dz.Ap. 12,12). 
 

3. ARGUMENTY KRYTYCZNE 

 
Niemniej jednak, pomimo tych świadectw, różni badacze wysuwali różne teorie, usiłując udowodnić, 
że list napisał ktoś inny niż ap. Piotr. Najbardziej sugerowanym autorem był Sylwan (5,12), choć nie 
wykluczano także ap. Pawła. Podnoszono następujące argumenty na poparcie swych twierdzeń: 1° do-
skonały język grecki, 2° charakterystyczne zwroty teologiczne, właściwe ap. Pawłowi, 3° mała liczba 
wzmianek o wydarzeniach z życia Jezusa, 4° ap. Piotr nie miał żadnych kontaktów ze zborami w 
Małej Azji. 
 
Żaden jednak z tych argumentów nie jest przekonywający. Piękna greczyzna listu jest z pewnością 
zasługą Sylwana (5,12). Podobieństwo teologicznych wywodów, zachodzące między listami Piotra i 
Pawła, nie są niczym szczególnym, gdyż obaj pisarze byli kierowani tym samym Duchem Bożym, a 
ponadto żyli tą samą ideą zbawczą i reprezentowali te same poglądy. List wspomina Chrystusa 
zgodnie z zachodzącą potrzebą i w kontekście poruszonych zagadnień. Fakt, że ap. Piotr nie miał do 
czynienia z Małą Azją, również nie przedstawia szczególnego argumentu, gdyż np. ap. Paweł także 
nie był w Rzymie, przed swym uwięzieniem, a jednak napisał List do Rzymian. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
Jakie były motywy, miejsce i czas napisania przez ap. Piotra swego pierwszego listu? Jakie były 
okoliczności i tło historyczne powstania listu? Na pytania te winni jesteśmy możliwie jasną 
odpowiedź. 
 

1. PISMO OKÓLNE 

 
 List można by_ nazwać pismem okólnym lub listem pasterskim skierowanym do „wychodźców 
rozproszonych po Poncie, Galacji, Kappadocji, Azji i Bitynii” (1,1). Wspomnianych tu pięć prowincji 
oznacza Małą Azję. Większość wierzących w znajdujących się tam zborach, to poganochrześcijanie, 
czyli konwertyci z pogan. Nawróceni z Żydów stanowili w tamtejszych zborach mniejszość. Ap. Piotr 
był zainteresowany przede wszystkim pracą wśród nie pogan (Gal. 2,9). Niemniej jednak, jako ten, 
który ochrzcił pierwszego poganina, Korneliusza (Dz.Ap. 10,44 – 48), miał tytuł interesować się także 
postępem Ewangelii wśród pogan. Jak widać z treści listu, pozdrowień swych i pouczeń nie ograniczał 
zatem do mniejszości żydowskiej (2,10; 4,3.4). Po Soborze Apostolskim ap. Piotr przybył do 
Antiochii (Gal. 2,11). Prawdopodobnie pracował później również w Małej Azji. Euzebiusz pisze, że 
ap. Piotr był pierwszym biskupem Antiochii 

59

. 

 

2. MIEJSCE I CZAS NAPISANIA LISTU 

 
Trudno jest ustalić dokładne miejsce i datę pisania listu. Prawdopodobnie list został napisany w 
Rzymie, na co wskazuje termin „Babylon” (5,13), powszechnie stosowany do Rzymu. Można stąd 
wnioskować, że napisany został pod koniec życia ap. Piotra. Brak wzmianek o ap. Piotrze w Listach 
ap. Pawła, napisanych w Rzymie, a więc w listach więziennych i Drugim Liście św. Pawła do 
Tymoteusza, każe przypuszczać, że ap. Piotr nie był w Rzymie przed drugim uwięzieniem ap. Pawła, 
które – jak wiadomo – nastąpiło dopiero w jesieni 66 roku po Chr. Charakterystyczne wzmianki o 
wrogim nastawieniu do chrześcijan (2,12; 4,12–16), pozwalają wnioskować, że list napisał ap. Piotr za 
panowania Nerona, w czasie prześladowania, które, jak wiadomo, rozpoczęło się ok. roku 64 po Chr. i 
trwało aż do śmierci ap. Pawła i ap. Piotra. 
 
Interesującą hipotezę okoliczności napisania listu przedstawia współczesna biblistyka katolicka. 
„Powodem napisania listu stało się przybycie delegacji do Rzymu, prawdopodobnie do św. Pawła, z 
prośbą o rady i wskazówki w sprawie trudności, na jakie chrześcijanie byli narażeni w środowisku 
pogańskim. Zamiast św. Pawła członkowie delegacji spotkali w Rzymie tylko św. Piotra, on więc 
odpowiadając na pytania udzielił porad apostolskich w liście, który znamy jako pierwszy list św. 
Piotra”

60

. Czy tak było faktycznie, trudno powiedzieć, ale hipoteza jest bardzo prawdopodobna. 

Pierwszy List ap. Piotra mógł_powstać, albo przed drugim uwięzieniem ap Pawła, w roku 65 lub 66, 
ale wówczas trzeba byłoby przylać, że ap. Piotr_wtedy przebywał w Rzymie, lub, że list nie powstał w 
Rzymie, albo też powstał po śmierci ap. Pawła, w roku 67 po Chr., co wydaję się hipotezą bardziej 
prawdopodobną. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Idee przewodnie listu należy rozpatrzeć w trzech aspektach, a mianowicie w aspekcie duszpasterskim, 
w aspekcie etyczno-społecznyni i aspekcie teologicznym. 
 

1. ASPEKT DUSZPASTERSKI 

 
Ap. Piotr, pisząc swój list, miał na uwadze przede wszystkim cel duszpasterski. Pociesza więc 
wierzących i zachęca ich do znoszenia „ognia” doświadczeń (4,12–16). Jego zdaniem „ogień” ten nie 
niszczy, lecz oczyszcza i wyplawia wiarę. Cierpienia są istotnym elementem naśladownictwa 
Chrystusowego (2,21). Nie powinni tylko chrześcijanie cierpieć jako złoczyńcy (2,20). Mówiąc o 
„ogniu” doświadczeń, miał prawdopodobnie ap. Piotr na myśli ostatnie wypadki w Rzymie, a 
mianowicie posądzenie chrześcijan o podpalenie miasta i wywołaną tym falę prześladowań. 
 

2. ASPEKT ETYCZNO-SPOŁECZNY 

 
Przedmiotem listu jest również problem stosunków etyczno-społecznych. Ap. Piotr zwraca się tutaj do 
wierzących w kwestii stosunku do władz (2,13–17) oraz z należną nauką do sług (2,18–25), żon (3,1–
6), mężów (3,7) i współwierzących (3, 8–12), a także do starszych i do młodszych członków Kościoła 
(5,1–9). 
 

3. ASPEKT TEOLOGICZNY 

 
W liście swym ap. Piotr zawarł wiele głębokich myśli teologicznych, dotyczących Boga, Chrystusa i 
Ducha Świętego, Kościoła, zwłaszcza powszechnego kapłaństwa wierzących, odrodzenia i 
chrześcijańskiego życia, a także kwestii eschatologicznych. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Pozdrowienie: 1,1.2. 

2. Uwielbienie Boga i Chrystusa: 1,3–9. 

3. Oczekiwanie zbawienia przez patriarchów i proroków. 1,10–12. 

 

I. Powołanie: 1,13–2,10. 

 

1. Życie godne powołania: 1,13–25. 

2. Powszechne kapłaństwo świętych: 2,1–10. 

 

II. Życie chrześcijańskie: 2,1–3,13. 

 

1. Przykładne życie wśród pogan: 2,11–17. 

2. Poselstwo do sług: 2,18–25. 

3. Poselstwo do małżonków: 3,1–7. 

4. Napomnienie do jedności wierzących: 3,8–12. 

 

III. O cierpieniu: 3,13–4,19. 

 

1. Cierpienie jest przywilejem: 3,13–22. 

2. Szlachetne życie: 4,1–6. 

3. Trzeźwość i miłość: 4,7–11. 

4. Wytrwanie w prześladowaniach: 4,12–19. 

 

IV. Poselstwo do wspólnoty kościelnej: 5,1–11. 

 

1. Poselstwo do starszych: 5,1–4. 

2. Poselstwo do młodszych: 5,5. 

3. Poselstwo do ogółu wyznawców: 5,6–11. 

 

Zakończenie: 

 

1. Okoliczności powstania listu: 5,12. 

2. Pozdrowienia: 5,13–14. 

 
 

§ 17. DRUGI LIST ŚW. PIOTRA 

 

I. NAZWA 

 
W najstarszych manuskryptach tytuł listu brzmi Petrou B, czyli „Drugi Piotra”. Nazwa dłuższa jest 
dziełem późniejszym. Kościół Aleksandryjski miał Drugi List św. Piotra w swym kanonie już ok. 200 
roku po Chr. 
 

II. TREŚĆ 

 
Treścią Drugiego Listu św. Piotra są problemy związane z błędowierstwem dotyczącym bóstwa 
Chrystusa i Jego powtórnego przyjścia, jak również obrona nauczania apostolskiego. Po wstępnym 
pozdrowieniu, ap. Piotr zachęca do wdzięczności za łaski Boże oraz przypomina Jezusową naukę o 
drugiej paruzji. Potem ostrzega przed fałszywymi nauczycielami. Następnie powraca ponownie do 
kwestii eschatologicznych, a więc spraw związanych z powtórnym przyjściem Pana i końcem świata. 
Wezwaniem do uświęcenia i duchowego wzrostu kończy ap. Piotr swój list. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Już od wczesnego chrześcijaństwa trwały dyskusje na temat autorstwa Drugiego Listu ap. Piotra. 
Dyskusje te nasiliły się w XIX w. i na początku XX i trwają nadal, choć już nie z tak dużym 

nasileniem. 
 

1. OJCOWIE KOŚCIOŁA 

 
Orygenes (185–254) wątpił w autentyczność listu, a Hieronim (340–420) twierdził, że kwestia 
autorstwa dotyczy stylu. W pismach chrześcijańskich pierwszych dwóch wieków po Chr. nie 
występują cytaty z Drugiego Listu ap. Piotra. W IV w. po Chr. list uznano powszechnie za 
autentyczny i natchniony

61

. 

 

2. DOWODY WEWNĘTRZNE 

 
Dowody wewnętrzne wskazują na Piotrowe autorstwo listu. Już pierwsze słowa listu kierują uwagę na 
ap. Piotra (1,1). Dowodzą tego inne jeszcze teksty: wzmianka o przemienieniu Pańskim (1,16–18), 
objawienie o śmierci (1,14) i wzmianka o napisaniu innego listu (3,1). Różnice, zachodzące w zakresie 
stylu i słownictwie w stosunku do stylu i słownictwa Pierwszego Listu św. Piotra (styl pierwszego 
listu jest jaśniejszy, bardziej energiczny i żywy

62

), można wytłumaczyć hipotezą posłużenia się innym 

niż Sylwan sekretarzem. Za autorstwem Piotra opowiadają się dzisiaj bibliści katoliccy i wielu 
biblistów protestanckich. 
 

3. STOSUNEK DO LISTU ŚW. JUDY 

 
Czytając oba listy nietrudno zauważyć występujące zależności. Z 25 wierszy Listu św. Judy aż 19 w 
całości lub części znajduje się w Drugim Liście św. Piotra. Wielu biblistów jest zdania, że List św. 
Judy został przerobiony na drugi rozdział Drugiego Listu św. Piotra i że autor Drugiego Listu św. 
Piotra był zależny od Judy. Przypuszczalnie jednak List św. Judy jest późniejszy, bo obrazuje 
wypełnienie się Piotrowych zapowiedzi o fałszywych nauczycielach. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
W jakich okolicznościach napisał ap. Piotr swój drugi list? Oto pytanie, na które pragniemy dać 
odpowiedź. Zagadnienie jest interesujące i ważne. 
 

1. ADRESACI 

 
Drugi List św. Piotra skierowany został do tych, którzy „osiągnęli wiarę równie kosztowną co i nasza” 
(1,1). Ap. Piotr drugi swój list kieruje przypuszczalnie do czytelników pierwszego listu (3,1) w 
obliczu spodziewanych ataków fałszywych nauczycieli. 
 

2. MIEJSCE I CZAS NAPISANIA LISTU 

 
Jak się wydaje, ap. Piotr zginął śmiercią męczeńską w roku 67 po Chr. Jego drugi list został z 
pewnością napisany krótko przed śmiercią (1,14). Nie jest pewne, gdzie Apostoł pisał ten list, lecz 
przypuszcza się, że w Rzymie. Nie jest również pewne, czy pisał go przed śmiercią ap. Pawła czy po 
jego śmierci. Przypuszcza się jednak, że ten list został napisany po śmierci ap. Pawła, podobnie jak 
Pierwszy List św. Piotra. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Myśli przewodnie listu rozpatrzmy w układzie ogólnej charakterystyki tematycznej i w układzie 
teologii systematycznej. 
 
  

1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA 

 
Treść listu posiada charakter bez wątpienia duszpasterski, chociaż stwierdzić należy, iż występuje w 

nim wiele elementów również doktrynalnych. Apostoł napomina czytelników, aby wzrastali w łasce i 
duchowej wiedzy oraz okazywali znamiona Bożego powołania i wybrania. W pierwszym rozdziale 
podkreśla znaczenie proroctwa, w drugim – przestrzega przed mającymi nadejść fałszywymi 
nauczycielami, w trzecim – wzywa do gotowości w oczekiwaniu na Dzień Pański. 
 

2. MYŚL TEOLOGICZNA 

 
Myśl ta przedstawia swoiste bogactwo. Nauka o Bogu zawiera tak istotne momenty jak kwestie 
preegzystencji (2,4) i opatrzności Bożej (1,3; 2,5–7). Chrystologia powiązana jest z kwestiami 
eschatologicznymi. Eschatologii poświęca zresztą ap. Piotr wiele uwagi, co zresztą jest głównym 
wątkiem treściowym listu. Mówi o czasach poprzedzających Dzień Pana. Porusza również kwestie 
antropologii biblijnej, angelologii i demonologii. Istotnym elementem są aspekty karności kościelnej, 
walki z błędowierstwem. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Pozdrowienia: 1,1.2. 

2. Uwielbienie: 1,3–11. 

 

I. Cel listu: 1,12–21. 

 

1. Ugruntowanie w prawdzie: 1,12–15. 

2. Osobiste świadectwo ap. Piotra: 1,16–18. 

3. Potwierdzenie Ewangelii w proroctwie: 1,19–21. 

 

II. Ostrzeżenie przed fałszywymi nauczycielami: 2,1–22. 

 

1. Fałszywi nauczyciele: 2,1–3. 

2. Potępienie niezbożnych i wybawienie sprawiedliwych: 2,4–10. 

3. Natura fałszywych nauczycieli: 2,10–22. 

 

III. Powtórne przyjście Chrystusa: 3,1–16. 

 

1. Świadectwo proroków i apostołów: 3,1–2. 

2. Naśmiewcy: 3,3–7. 

3. Pewność przyjścia Chrystusa: 3,8–10. 

4. Napomnienie do świątobliwego życia: 3,11–16. 

 

Zakończenie 

 

1. Wezwanie do stateczności chrześcijańskiej: 3,17. 

2. Wezwanie do duchowego wzrostu: 3,19. 

 
 

§ 18. PIERWSZY LIST ŚW. JANA 

 

I. NAZWA 

 
W najstarszych rękopisach greckich znajduje się krótka nazwa listu, Joanou A, czyli „Pierwszy Jana”. 
Nie jest pewne, czy list ten jest w ogóle pierwszym listem napisanym przez Jana. Niemniej jednak 
przyjmujemy go jako Pierwszy List św. Jana, zachowany w kanonie Pisma Świętego przez Koście 
Chrześcijański. 
 

II. TREŚĆ 

 
Treścią Pierwszego Listu św. Jana jest „umocnienie wiary prawdziwej w Jezusa Chrystusa”

63

. Ap. Jan 

„dużo miejsca poświęca zarówno prawdziwej nauce i zwalczaniu heretyków, jak też zachętom do 
zachowania prawdziwej wiary i do praktykowania miłości”

64

. Wskazuje ap. Jan czytelnikom na kwe-

stionowane przez fałszywych nauczycieli prawdy wiary i podaje sposób ich obrony, upominając 
zarazem, „aby swoje życie całkowicie dostosowywali do nauki Chrystusa Pana”

65

. W liście występuje 

„łańcuchowe łączenie myśli”

66

. 

  

III. AUTORSTWO 

 
W żadnym z listów św. Jana autor nie identyfikuje siebie na wzór np. ap. Pawła czy ap. Piotra. A 
jednak wiele dowodów wewnętrznych i zewnętrznych wskazuje niedwuznacznie na ap. Jana jako 
autora. 
 

1. DOWODY WEWNĘTRZNE 

 
Między listami ap. Jana a Ewangelią według św. Jana istnieje tak wielkie podobieństwo, że rozprasza 
ono wszelki cień wątpliwości co do Janowego autorstwa tych pism. Podobieństwo, występujące 
między Ewangelią ap. Jana a Pierwszym Listem św. Jana, powtarza się również w Drugim Liście św. 
Jana. Jeśli przyjmujemy, że autorem Ewangelii św, Jana jest ap. Jan, brat Jakuba i syn Zebedeusza, to 
przyjąć musimy także Jamowe autorstwo listów ap. Jana. 
 
Dla obu pism charakterystyczne są m. in. następujące zwroty: „co było od początku”, „słowo żywota”, 
„miłość”, ,,duch prawdy” itp.

67

 Podobieństwa występują również w stylu, słownictwie, gramatyce oraz 

w słowach przeciwstawnych jak światłość-ciemność, życie-śmierć itp. Różnice natomiast, jakie za-
chodzą między Ewangelią a listami ap. Jana, należy tłumaczyć odmiennością czasu i charakteru tych 
pism. List ma charakter duszpasterski, a Ewangelia – teologiczny z głównym akcentem na Jezusa jako 
wcielone Słowo Boże. 
 

2. DOWODY ZEWNĘTRZNE 

 
Pierwszy List św. Jana znany był od czasów najdawniejszych. Uważano go za autentyczny i 
natchniony, a więc także kanoniczny. Znają list Polikarp, Justyn, Klemens, Ignacy. Jedynie w Syrii 
podnoszono pewne wątpliwości, ale wątpliwości te nie posiadały charakteru dominującego. Obecnie 
niektórzy bibliści nadal kwestionują Janowe autorstwo listu, lecz stanowią oni niewielki wyjątek. Styl 
Pierwszego Listu św. Jana posiada charakter nieco tajemniczy i abstrakcyjny. Słownictwo jest ubogie, 
a język wskazuje na wiek podeszły autora, posiada charakter obrazowy. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
Czy Pierwszy List św. Jana został napisany przed czy po Ewangelii? Przypuszcza się, że list ten, 
podobnie jak pozostałe listy Jana, powstał po Ewangelii, ale przed Apokalipsą. Do kogo został 
skierowany? Gdzie i kiedy powstał? Spróbujmy dać odpowiedź na te pytania. 
 

1. ADRESACI 

 
Z treści listu wynika, że list został napisany przez człowieka podeszłego w latach. Wskazują na to 
takie zwroty, jak: „dziatki” albo „dzieci” (2,1.12; 3,7.18; 4,4; 5,21). Ten bezpośredni stosunek nasuwa 
wniosek, że autor pisał swój list do kogoś, kogo znał dobrze i osobiście. Prawdopodobnie pisał ten list 
do wierzących w Małej Azji, wśród których pracował długie lata. 
 

2. MIEJSCE 

 
Tradycja wczesnochrześcijańska stwierdza, że ap. Jan przez wiele lat przebywał w Jerozolimie, a po 

zagładzie miasta udał się do Małej Azji, gdzie wizytował znajdujące się tam zbory (Obj. 1,4). Stamtąd 
został wezwany do Rzymu, aby stawić się przed cesarzem Domicjanem. W Rzymie doznał tortur. 
Został wrzucony do kotła wrzącej oliwy, lecz Pan wyrwał swego sługę z opresji

68

. Potem został 

skazany przez cesarza na wyspę wygnania, na wyspę Patos”. Podczas wizytacji zborów 
małoazjatyckich, przebywał ap. Jan także w Efezie. Tam właśnie przypuszczalnie ap. Jan napisał swe 
listy. Efez więc należałoby uważać za miejsce napisania listu. Jest ta całkiem możliwe. 
 

3. CZAS 

 
Jeśli chodzi o czas napisania listu, to przypuszcza się, że jest nim połowa lat dziewięćdziesiątych 
pierwszego wieku po Chr. Dowodem na istnienie listu już ma początku II w. Chr. są wypowiedzi 
Polikarpa oraz Papiasza, cytowane w „Historii Kościoła” Euzebiusza (III, 24), a także świadectwo 
Ireneusza i kanonu Muratoriego. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Myślą przewodnią listu jest duszpasterstwo. Jan pisze do wierzących, swoich duchowych dziatek, 
napominając ich do lepszego życia w miłości Chrystusowej. 
 

1. TEMAT KLUCZOWY 

 
Kluczowym tematem listu jest „miłość”, gdyż „Bóg jest miłością” (4,8). Miłość pochodzi od Boga. 
Bóg miłuje nas, w dowód czego dał swojego Syna, dlatego też powinniśmy i my jedni drugich 
miłować (3,11). 
 

2. HEREZJE 

 
Przestrzega również przed herezjami, jakie już w jego czasach pustoszyły Kościół chrześcijański od 
wewnątrz (2,18. 19). Stanowczo występuje przeciwko prądom gnostyckim, które upowszechniły 
fałszywą gnosis, czyli wiedzę. Jan z naciskiem wypowiada się przeciwko dwom zwłaszcza formom 
gnostycyzmu, a mianowicie, doketyzmowi i keryntianizmowi, występującym przeciwko naturze 
Chrystusa. Doketyzm negował realną inkarnację Chrystusa i uczył, że Chrystus tylko pozorował 
posiadanie ludzkiego ciała. Keryntus, współczesny Janowi, po wychowaniu się w Egipcie, nauczał w 
Małej Azji, opowiadając się za nauką projudaistyczną. Dowodził, że Jezus był faktycznie i naturalnie 
zrodzonym synem Józefa i Maryii, że Chrystus jako Boski Logos wstąpił w ciało Jezusa dopiero po 
chrzcie, lecz opuścił je przed ukrzyżowaniem. Twórców tych herezji określił ap. Jan mianem 
„antychrystów” (2,18) i „fałszywych proroków” (4,1). 
 
Celem przeciwstawienia się tym herezjom, podkreśla ap. Jan rzeczywistą inkarnację, czyli 
ucieleśnienie Jezusa (1,1–3), stwierdzając, że Jezus przyszedł w ciele (4,2). Wierzący winni posiadać 
prawdziwą wiedzę (5,20), w przeciwieństwie do wiedzy fałszywej. Te starożytne kontrowersje 
przedstawiają poważną przestrogę i dzisiaj, kiedy to ponownie niektóre kierunki chrześcijańskie 
kwestionują naturę wcielenia Chrystusa. 
 

3. TEOLOGIA 

 
Sporo uwagi poświęca ap. Jan nauce o Trójcy, a więc Bogu Ojcu, który jest źródłem miłości, Synowi, 
który jest Słowem żywota, orędownikiem i sprawcą zbawienia, i Duchowi Świętemu, który składa 
świadectwo (5,6). Zwraca także ap. Jan uwagę na życie chrześcijańskie, podkreśla potrzebą prak-
tycznego realizowania zasad wiary, ostrzega przed antychrystem. Akcentuje nowonawrócenie. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Bezpośredni kontakt z Jezusem: 1,1–3. 

2. Cel listu: 1,3–4. 

 

I. Konieczność społeczności z Bogiem i ludźmi: 1,5–10. 

 

1. Przebywanie w świetle: 1,5–7. 

2. Pełnia radości: 1,4. 

 

II. Napomnienie do bezgrzesznego życia: 2,1–28. 

 

1. Chrystus pośrednikiem: 2,1–2. 

2. Chodzić, jak On chodził: 2,3–6. 

3. Nowe przykazanie: 2,7–11. 

4. Apel Jana do wyznawców: 2,12–28. 

 

III. Różnice między dziećmi Bożymi a szatana: 2,29–3,24. 

 

1. Sprawiedliwość synów Bożych: 2,29–3,7. 

2. Kto grzeszy jest z diabła: 3,8.9. 

3. Kto nie miłuje brata jest z diabła: 3,10–18. 

4. Zapewnienie Boże o zbawieniu: 3,19–24. 

 

IV. Prawda, miłość i wiara: 4,1–5,12. 

 

1. Duch prawdy i duch błędu: 4,1–6. 

2. Miłość jest od Boga: 4,7–21. 

3. Wiara przynosi zwycięstwo i życie: 5,1–12. 

 

Zakończenie 

 

1. Przypomnienie celu życia: 5,13. 

2. Wezwanie do bezgrzeszności: 5,14–17. 

3. Zachęta do poznania Boga i Chrystusa: 5,18–21. 

 
 

§ 19. DRUGI LIST ŚW. JANA 

 

I. NAZWA 

 
Krótki tytuł Joanou B, występujący w najwcześniejszych manuskryptach greckich, dowodzi, że list ten 
jest drugim z kolei listem św. Jana. Kolejność taka aresztą wynika z treści porównawczej wszystkich 
trzech listów. Pewne cytaty listu wskazują, że został on napisany po Pierwszym Liście św. Jana (2 Jan 
5–7,9–12; 1 Jan 1,4; 2,4.5.7,18; 5,10–12). 
 

II. TREŚĆ 

 
Treścią Drugiego Listu św. Jana jest poselstwo do „wybranej pani i jej dzieci”, wyrażające radość z 
powodu wierności wobec prawdy, nawołujące zarazem do życia zgodnego z przykazaniami Bożymi i 
ostrzegające przed zwodzicielami. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Kto jest autorem Drugiego Listu św. Jana? Biblistyka współczesna przypisuje go bez zastrzeżeń ap. 
Janowi. Stanowisko takie jest słuszne, potwierdzone przez dowody zarówno zewnętrzne, jak i 
wewnętrzne. 

 

1. DOWODY ZEWNĘTRZNE 

 
Najstarsze świadectwa wskazują na ap. Jana jako autora listu. O liście tym wspominają następujący 
Ojcowie Kościoła: Ireneusz, Polikarp, Klemens Aleksandryjski i inni

70

. Są to bardzo cenne 

świadectwa. 
 

2. DOWODY WEWNĘTRZNE 

 
Autorem listu jest niejaki „Starszy” (1). Może nim być tylko ap. Jan, autor Pierwszego Listu św. Jana. 
Przemawiają za tym podobieństwa nawiązujące do Pierwszego Listu św. Jana, np. słowo „antychryst” 
(2 Jana 5,1; 1 Jana 2,18; 2,2; 4,3), oraz takie zwroty jak: „chodzić w prawdzie” (2 Jan 4; 1 Jan 1,7), 
„nowe przykazania” (2 Jan 5; 1 Jan 2,8), „mieć ojca i syna” (2 Jan 9; 1 Jan 5,12), „wzajemnie się 
miłujcie” (2 Jan 5: 1 Jan 3,11). Podobieństwa zachodzące między Pierwszym Listem św. Jana a 
Drugim Listem św. Jana są oczywiste. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
List został najprawdopodobniej napisany niedługo po Pierwszym Liście św. Jana. Ap. Jan był 
wówczas człowiekiem w podeszłym już wieku. Pisał ten list do „wybranej pani i jej dzieci” (1). Wielu 
biblistów dopatruje się tutaj wybranej gminy chrześcijańskiej w Małej Azji

71

. Czy tak jest faktycznie, 

nie jest pewne. Nic zresztą nie stoi na przeszkodzie, aby list napisany został do określonej, 
rzeczywiście istniejącej rodziny. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
List nosi charakter prywatny, osobisty i poufny. Pisze go ap. Jan do wybranej pani i jej dzieci. Wyraża 
zadowolenie ze stanu duchowego tej rodziny i przestrzega przed fałszywymi nauczycielami. List 
przedstawia ducha miłości oraz daje wzór prawdziwego braterstwa i przyjaźni, a zarazem ostrożności i 
chrześcijańskiej czujności, jakie powinny zawsze istnieć wśród wierzących w Kościele 
Chrystusowym. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Pozdrowienie: 1.2. 

2. Błogosławieństwo: 3. 

 

I. Poselstwo: 4–6. 

 

1. Radość z trwania w Wierze: 4. 

2. Napomnienie: 5.6. 

 

II. Przestroga: 7–12. 

 

1. Ostrzeżenie przed fałszywymi nauczycielami: 7–11. 

2. Nadzieja szybkiego spotkania się: 12. 

 

Zakończenie 

 

1. Pozdrowienia: 13. 

2. Dzieci wybranej siostry: 13. 

 
 

§ 20. TRZECI LIST ŚW. JANA 

 

I. NAZWA 

 
W starożytnych rękopisach list nosi nazwę Joanou G, czyli „Trzeci Jana”. Nazwa dłuższa, przyjęta w 
nowoczesnych wydaniach, jest późniejszego pochodzenia. 
 

II. TREŚĆ 

 
Treścią Trzeciego Listu św. Jana są życzenia dla Gajusa, wyrazy radości z powodu jego uczciwości i 
życia w prawdzie. Przestrzega ap. Jan następnie swego przyjaciela przed Diotrefesem. Dobre 
świadectwo wydaje natomiast Demetriuszowi. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Gdyby nie istniał Pierwszy List św. Jana i Drugi List św. Jana, to kwestia autorstwa Trzeciego Listu 
św. Jana nastręczałaby pewne trudności. Jednakże podobieństwo stylu, zachodzące między Pierwszym 
Listem św. Jana, Drugim Listem św. Jana i Trzecim Listem św. Jana wskazuje na wspólne ich 
autorstwo. Jeżeli autorem pierwszego i drugiego listu był faktycznie ap. Jan, to bez wątpienia jest on 
również autorem trzeciego listu. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
List jest pismem prywatnym i osobistym, skierowanym do niejakiego Gajusa, zacnego i wiernego 
wyznawcy, szczególnie poważanego przez ap. Jana. 
 

1. DWIE POSTACIE 

 
W liście wspomniane zostały dwie inne jeszcze postacie: Diotrefes i Demetriusz. Pierwszy, to 
samowolny i występny zwierzchnik zboru, odmawiający współpracy z Apostołem, ujarzmiający zbór i 
prowadzący go w apostazję. Drugi, to Demetriusz, jakiś wędrowny nauczyciel, któremu ap. Jan 
wydaje pozytywne świadectwo. 
 

2. OKOLICZNOŚCI POWSTANIA 

 
List został pisany prawdopodobnie wskutek dalszego, niepomyślnego rozwoju sytuacji, 
przedstawionej w Pierwszym Liście św. Jana. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Przewodnim tematem listu jest aspekt praktyczny, wybitnie duszpasterski. List jednak zawiera kilka 
niezwykle cennych elementów treściowych. 
 

1. PROBLEM APOSTAZJI 

  
Jeśli Pierwszy List św. Jana był ostrzeżeniem przed fałszywymi nauczycielami i apostazja, to Trzeci 
List św. Jana został napisany celem zapobieżenia tendencjom opozycyjnym, wywrotowym i 
odszczepieńczym, tworzonym przez Diotrefesa. Prawdopodobnie Diotrefes był starszym zboru, 
zwolennikiem fałszywych nauk gnostycyzmu, a przy tym człowiekiem zarozumiałym i aroganckim. 
Diotrefes przypuszczalnie nie chciał odczytać w zborze Pierwszego Listu św. Jana, przestrzegającego 
przed gnostycyzmem, a nawet odważył się nie dopuścić do głosu samego Apostoła (9). Jan, pisząc do 
Gajusa, chce za jego pośrednictwem wpłynąć na lojalnych członków zboru. Przygotowuje ich więc na 
osobiste przybycie i ewentualne złożenie wywrotowego zwierzchnika z urzędu. 
 

2. DUCH MIŁOŚCI 

 
Trzeci List św. Jana, podobnie jak listy pozostałe, odznacza się duchem łagodności i miłości 
braterskiej. Zdradza piękny i szlachetny charakter Apostoła, stanowi wzór dla chrześcijan wszystkich 
czasów. 
 

3. MYŚL TEOLOGICZNA 

 
Myśl teologiczna obejmuje szeroko pojęty stosunek człowieka do Boga i bliźnich oraz zagadnienie 
religijności, odrodzenia i czynu. W Trzecim Liście św. Jana interesującym elementem jest także 
piękne życzenie zdrowia, ważne zagadnienie z dziedziny antropologii. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Przedstawienie autorskie: 1. 

2. Adresat: 1. 

 

I. Poselstwo: 2–8. 

 

1. Zadowolenie z Gajusa: 2–4. 

2. Znaczenie gościnności: 5–8. 

 

II. Diotrefes i Demetriusz: 9–14. 

 

1. Wrogie usposobienie Diotrefesa: 9.10. 

2. Demetriusz: 11–12. 

3. Informacja dla Gajusa: 13–14. 

 

Zakończenie 

 

1. Życzenia pokoju: 15. 

2. Polecenie pozdrowień: 15. 

 
 

§ 21. LIST ŚW. JUDY 

 

I. NAZWA 

 
W najstarszych rękopisach greckich List św. Judy zatytułowany został krótko Jouda. List nie jest 
skierowany do pojedynczej osoby lub zboru albo szeregu, zborów, lecz: do „powołanych, w Bogu 
Ojcu umiłowanych, a dla Jezusa. Chrystusa zachowanych” (1,1). Z tej przyczyny list został nazwany 
listem powszechnym. 
 

II. TREŚĆ 

 
Treścią Listu św. Judy są ostrzeżenia przed fałszywymi nauczycielami, głoszącymi moralną swobodę i 
pogardzającymi Chrystusem, oraz przed ich przestępstwami, a także zachęty do umacniania się w 
wierze, miłości i służbie. Św. Juda kończy list doksologią na cześć Boga Ojca. 
 

III. AUTORSTWO 

 
Pisarz nazywa siebie „Juda, sługą Chrystusa, i bratem JaKuba” (w. 1). Kim był jednak autor listu? Co 
można o nim powiedzieć? Co mówi na ten temat tradycja chrześcijańska? Oto ważne pytania. 
 

1. KTÓRY JUDA? 

 
W Nowym Testamencie kilka osób nosiło imię Judy. „Judasz (Juda) Iskariot” (Mat. 10,4), „Judasz, nie 
Iskariota” (Jan. 14,22), zwany także Tadeuszem (Mat. 10,3), „Juda Galilejczyk” (Dz.Ap. 5,37), „Juda” 
z Damaszku (Dz.Ap. 9,11), „Juda, zwany Barsabaszem” (Dz.Ap. 15,22), oraz „Juda”, który wraz z 
„Jakubem” i „Jozesem” był „bratem” Jezusa (Mar. 6,3), jak również „Judasz Jakubowi” (Łuk. 6,16), 
zwany także „Juda Jakubowym” (Dz.Ap. 1,13), tj. owym „Judaszem, nie Iskariotą” Jan 14,22), czyli 
Tadeuszem. 
 

2. BRAT JAKUBA ALFEUSZOWEGO 

 
Powszechnie przyjmuje się, że Jakub, „brat Pański”, jest tzw. Jakubem Mniejszym, który 
przewodniczył pierwszemu Soborowi Apostolskiemu w Jerozolimie (Dz.Ap. 12,17; 15,13), a potem – 
po śmierci Jakuba Zebedeusza – stał na czele Kościoła Jerozolimskiego i cieszył się powagą, który 
także najprawdopodobniej napisał List św. Jakuba. Zwrot „Juda Jakubowy” (Dz.Ap. 1,13) należy 
rozumieć zgodnie z wyjaśnieniem samego Judy, tj. w sensie pokrewieństwa, a nie genetycznym, zatem 
w sensie, że był bratem Jakuba

72

. Jeśli przyjąć, że zarówno Jakub, jak i Juda nie byli apostołami, lecz 

wyłącznie „braćmi” Jezusa, to charakterystyczny zwrot „sługa Chrystusa” świadczyłby o subtelnym i 
skromnym usposobieniu Judy, nie wynoszącym swego pokrewieństwa. 
 

3. DOWODY ZEWNĘTRZNE I WEWNĘTRZNE 

 
List znajduje się w kanonie Muratoriego. Znają go Tertulian, Orygenes oraz Klemens Aleksandryjski. 
List napisany został stylem twardym, surowym, pełnym obrazów. Język jest przeniknięty 
semityzmami. Zbliżony jest do języka Listu św. Jakuba. Wszystko to wskazywałoby na brata Jakuba 
Mniejszego, Alfeuszowego. 
 

IV. TŁO HISTORYCZNE 

 
List jest poważnym napomnieniem duszpasterskim, skierowanym do „powołanych”, tj. 
przypuszczalnie, nawróconych z żydowstwa, czyli judeochrześcijan. 
 

1. CEL LISTU 

 
Powodem napisania listu była odstępcza działalność elementów wywrotowych, które wkradły się do 
Kościoła i powodowały rozerwanie zborów oraz odprowadzenie wielu wyznawców chrześcijańskich 
od Ewangelii (w. 4,8). Aluzje poczynione przez ap. Pawła w jego Liście do Kolosan, a następnie 
charakterystyczne wzmianki występujące w listach powszechnych i w Objawieniu św. Jana wskazują, 
że w owym czasie szalała wśród zborów Małej Azji gnostycka herezja. Nie jest wykluczone, że List 
św. Judy był skierowany do tych przede wszystkim zbiorów w obliczu nasilających się ataków herezji. 
 

2. KWESTIA ZALEŻNOŚCI 

 
Interesujące jest, że szereg wersetów z Listu św. Judy znajdujemy w Drugim Liście św. Piotra (Juda 
4–18 – 2 Piotra. 2,1–3,3). Występują tam nie tylko te same myśli, ale i te same słowa i zwroty. 
Zachodzi więc pytanie, kto od kogo zapożyczył: czy Juda od Piotra czy też Piotr od Judy, albo też czy 
obaj nie korzystali przypadkowo z jakiegoś wspólnego, nieznanego nam źródła? Na te pytania nie ma 
definitywnej odpowiedzi. Większość biblistów jest zdania, że List św. Judy został wcześniej pisany 
niż Drugi List św. Piotra. Inni bibliści są zdania, że ap. Piotr pisał wcześniej niż Juda. Jest to teoria 
bardzo prawdopodobna. 
 

3. CZAS NAPISANIA LISTU 

 
W związku z powyższymi uwagami trudno jest ustalić datę napisania listu. O ile List św. Judy jest 
wcześniejszy, ta musiał być napisany między rokiem 62 po Chr. (przypuszczalna data śmierci ap. 

Jakuba Mniejszego) a rokiem 67 po Chr. (przypuszczalna śmierć Piotra), o ile późniejszy, to mógł być 
napisany między rokiem 70–85 po Chr. Nic definitywnego na ten temat nie da się powiedzieć. 
 

V. IDEE PRZEWODNIE 

 
Z wiersza 3 wynika, że autor zamierzał napisać list pasterski o „wspólnym zbawieniu”, celem, 
wzmocnienia wiernych, w wierze. 
 

1. OBRONA WIARY 

 
Jednakże wiadomości o wywrotowej działalności fałszywych nauczycieli, jakie do niego dotarły, 
spowodowały, że pod natchnieniem Ducha Świętego zmienił swój pierwotny zamiar i napisał list 
wzywający swych czytelników do dzielnej obrony wiary, „która raz na zawsze została przekazana 
świętym” (3), zachęcając jednocześnie wierzących do tego dzieła. Demaskuje również zwodzicieli, 
ujawniając ich powiązania z wcześniejszymi buntami wobec Boskiego autorytetu. Ponadto poleca 
swej trzodzie unikanie zwodzicieli oraz przygotowanie się na spotkanie Pana w chwale. Dla lepszego 
zrozumienia treści, wskazane jest porównywanie Listu św. Judy z Drugim Listem św. Piotra, który 
wydaje się być wcześniejszym. 
 

2. TEOLOGIA 

 
Autor wspomina wszystkie trzy osoby Trójcy. Szczególnie cenne są wzmianki, dotyczące powtórnego 
przyjścia Chrystusa i sądu ostatecznego, a także sprawy z zakresu demonologii. Idea sporu o ciało 
Mojżesza zaczerpnięta została przypuszczalnie z niekanonicznego dzieła – jak stwierdza Orygnenes – 
„Wniebowzięcie Mojżesza”. Podobnie z księgi Henocha zaczerpnięta została informacja o 
świadectwie Henocha. Dokonane to jednak zostało za sprawą natchnienia. Wskazuje list również na 
ostateczny triumf Boży. 
 

VI. PODZIAŁ KSIĘGI 

 

Wstęp 

 

1. Prezentacja autorska: 1. 

2. Pozdrowienie: 2. 

 

I. Okoliczności powstania listu: 3.4. 

 

1. Zmiana celu pisma: 3. 

2. Powód zmiany: 4. 

 

II. Przestroga dla błądzących: 5–7. 

 

1. Izraelici: 5. 

2. Upadli aniołowie: 6. 

3. Sodoma i Gomora: 7. 

 

III. Grzesznicy: 8–16. 

 

1. Zuchwała postawa grzeszników: r. 8–11. 

2. Charakterystyka odstępców: 12,13. 

3. Pewność zatracenia niezbożnych: 14–16. 

 

IV. Przepowiednia prorocza na czasy końca: 17–23. 

 

1. Postawa szyderców: 17–19. 

2. Postawa wierzących: 20–23. 

 

Zakończenie 

 

1. W Bogu ostoja nasza: 24. 

2. Uwielbienie: 25. 

 
 
 

PRZYPISY: 

 

1

 Bibliści katoliccy opowiadali się w tym czasie za poglądem tradycyjnym – por. WNT, s. 337. 

2

 Por. WNT, s. 356 n; SDABC, t. VI ,s. 102. 

3

 Por. SDABC, t. VI, s. 102–107. 

4

 Por. WNT, s.416 

5

 Por. WNT, s. 421–422. 

6

 Por. tamże, s. 422 

7

 Por. Vita Claudi, 25 – por. WNT, s. 418. 

8

 Por. WNT, s. 427.  

9

 Por. tamże, s. 399. 

10

 Por. tamże, s. 405. 

11

 Por. DA, s. 223. 

12

 Por. WNT, s. 400. 

13

 Wiadomość o tej wizycie opiera się na przypuszczeniu, wynikającym ze wzmianki z 2 Kor. 13,1.2, wspominającej o 

zamiarze trzeciego odwiedzenia Koryntu. Pierwszy raz przebywał ap. Paweł w Koryncie w roku 51, podczas drugiej podróży 
misyjnej, trzeci raz będzie w roku 58, przy końcu trzeciej podróży misyjnej, udając się tam z Efezu poprzez Macedonię. 
Drugi raz musiał odwiedzić ap. Paweł Korynt w czasie pobytu trzyletniego w Efezie. 

14

 Por. Wnt, s. 393–395. 

15

 Por. tamże, s. 391. 

16

 Por. tamże, s. 397. 

17

 Wspomniany przez ap. Pawła okres 14 lat należy Uczyć od chwili nawrócenia, tj. od roku 35 po Chr., i identyfikować go z 

datą Soboru Jerozolimskiego, który przypadał na rok 49 po Chr. 

18

 Por. WNT, s. 395. 

19

 Por. tamże, s. 455.457. 

20

 Por. tamże, s. 435. 

21 

Por. tamże, s. 435. 

22

 Por. tamże, s. 440, nast. 

23

 Por. tamże, s. 443. 

24

 Por. tamże, s. 444. 

25

 Por. tamże, s. 442.  

26

 Por. tamże, s. 332, nast. 

27

 Por. tamże, s. 385.386.  

28

 Por. tamże, s. 387. 

29

 por. tamże, s. 461. 

30

 Por. tamże, s. 466, nast. 

31

 Por. tamże, s. 469, nast.  

32

 Por. DA, s. 364.365. 

33

 Por. WNT, s. 468. 

34

 Por. tamże, s. 468–469. 

35

 Por. tamże, s. 449. 

36 

Por. tamże, s. 449. 

37

 Tamże, s. 479.  

38

 Tamże, s. 479. 

39

 Tamże, s. 480. 

40

 Por. WNT, s. 481 n. 

41

 Por. tamże, s. 486. 

42

 Por. tamże, s. 484–486.  

43

 Por. tamże, s. 486. 

44

 Por. SDABC, t. VII, s. 388, por. Euzebiusz, Historia Kościoła, I, 25.13. 

45

 Niektórzy bibliści podnoszą jednak pytanie, jak wobec tego wytłumaczyć wynikające z listu bogactwo zboru 

jerozolimskiego (Hebr. 6,10 – por. Gal. 2,10; 2 Kor. 8) lub gotowość odwiedzenia tego zboru przez apostoła po przykrych 
doświadczeniach aresztowania właśnie w Jerozolimie (13,19), co ich zdaniem nie potwierdza hipotezy o skierowaniu listu do 
zboru jerozolimskiego. Ale obawy te są nieprzekonywujące. 

46

 Por. WNT, s. 491. 

47

 Za tą datą opowiada się WNT, s. 490–491. 

48

 Za tą datą opowiada się St. Łach, por. List do Hebrajczyków, Poznań 1959, s. 102–108. 

49

 Por. SDABC, t. VII, s. 497. 

50

 Por. WNT, s. 513. 

51

 Por. Józef Flawiusz, Antiąuities, XX, 9,1; SDABC, t. VII, s. 498.

  

52

 Por. Euzebiusz, Historia Kościoła, II, 23; SDABC, t. VII, s. 499. 

53

 Por. Euzebiusz, dz.cyt., II,19; II,1; III,11; III,19.20.22.32; IV,22. 

54

 Por. WNT, s. 514.515. 

55

 Prawdopodobnie list został napisany przez jednego z trzech Jakubów, występujących w Nowym Testamencie – por. 

SDABC, t. VII, s. 500. 

56

 WNT, s. 515–516. 

57 

Por. tamże, s. 520. 

58

 Por. tamże, s. 529.530. 

59

 Por. Historia Kościoła, III, 3ś,2. 

60

 WNT, s. 532. 

61

 Por. tamże, s. 538. 

62 

Por. tamże, s. 537. 

63

 Tamże, s. 589. 

64

 Tamże, s. 589.  

65

 Tamże, s. 589. 

66

 Tamże, s. 589. „A oto poszczególne człony tego łańcucha: wstęp (1,1–4), zjednoczenie z Bogiem a grzech (l,ć–2,2), 

poznanie Boga a zachowywanie przykazań (2,3–11), wierni a świat (2,12–17), Antychryst a wierni (2,18–28), dzieci Boże a 
zbawienie (2,28–3,3), dzieci Boże a grzech (3,4–10), dzieci Boże a miłość (3,11–24), rozróżnianie duchów (4,1–6), miłość 
(4,7–5,4), wiara (5,5–13), modlitwa za grzeszników (5,14–17) i podstawowe stwierdzenia (5,18–21)” – tamże, s. 589.  

67

 Por. także: (1 Jana 1,4 – Jan 16,24; 2,1 – 14,16; 2,3 – 14,15; 2,8 – 13,34; 2,8 – 1,9; 2,11 – 12,35; 2,23 – 15,23; 2,27 – 

14,26; 3,11 – 15,12; 3,14 – 5,24; 3,22 – 8,29; 4,6 – 14,17; 4,9 – 3,16; 5,11 – 1,4; por. SDABC, t. VII, s. 623–624. 

68

 Por. DA, s. 419.  

69

 Por. SDABC, t. VII, s. 622. 

70

 Por. WNT, s. 593. 

71

 Por. tamże, s. 596. 

72

 Por. tamże, s. 542.