ŻAŁOBA I JEJ ETAPY 

Żałoba jest procesem 
psychologicznej, społecznej i 
somatycznej reakcji, stanowiącej 
odpowiedź na stratę i jej 
konsekwencję. 

 Żałoba nie jest chorobą, ale naturalną reakcją na 

krytyczne wydarzenie, jakim jest śmierć. 

  To żal po śmierci kogoś, kogo kochaliśmy.  

 Podobnie można przeżywać również inne straty, na 

przykład utratę pracy, rozpad małżeństwa, koniec 

wielkiej przyjaźni, utracenie na zawsze czegoś 

ważnego – we wszystkich tych sytuacjach osoby 

przechodzą przez okres żałoby  

 Próby tłumienia uczucia żalu i bólu mogą 

doprowadzić do choroby i zaburzeń  
emocjonalnych.  

 Nie  przeżywanie swoich uczuć, blokuje nasz  

rozwój z psychologicznego punktu widzenia i nie 
daje szansy na przemianę i rozwój 

 Rozpamiętywanie  gniewu, grzęźnięcie w 

depresji lub poczuciu winy, które pojawiają się 
podczas żałoby, staje się czymś takim jak 
pozostawienie otwartej, głębokiej rany, której 
obnażone tkanki krwawią i nie tylko nigdy nie 
zagoją się, ale ulegają zakażeniu się, co 
pociągnie za sobą problemy.  

 Uzdrawianie dokonuje się poprzez żałobę, 

pojmowaną jako praca.  

 Do żałoby nie można podejść biernie, 

   lecz należy się z nią uporać wbrew własnemu 

cierpieniu, oporom, czasami – wydawałoby się – nikłej 

nadziei na to, że kiedykolwiek osoby otrząsną się po 

swojej stracie 

Przebieg i czas trwania żałoby zależy od 

: 

  tego, kim dla nas była zmarła osoba i jakie skutki w 

naszym życiu uczyniło jej odejście, 

 naszego wieku i od wieku osoby, którą utraciliśmy. 

  czy byliśmy wcześniej przygotowani na to 

rozstanie, 

  jak do własnej śmiertelności i samego umierania 

podchodził ten, kto umarł, 

 naszej siły wewnętrznej i od zewnętrznego 

oparcia w innych ludziach.  

Na żałobę składają się 
różnorodne doznania, przeżycia i 
zachowania, takie jak:  
 smutek, 
  lęk, 
  gniew, 
  poczucie winy,  
 poczucie osamotnienia 
   poszukiwanie sensu życia  

 Żałoba prowadzi przez zmieniające się, 

niekiedy zachodzące na siebie fazy 

kolejnych stanów emocjonalnych. 

  Przeważnie po roku, rzadko szybciej, a 

bywa, że dopiero po kilku latach, żałoba 

osiąga swój kres.  

 Stopniowo wygasa i w końcu mija 

całkowicie.  

Najczęściej wymienia się cztery stadia żałoby:  

 

I. wstrząs i szok, uczuciowe znieczulenie, 

otępienie – bezpośrednio po śmierci, 

II. gwałtowny szloch, protest – minuty, godziny 

do kilku tygodni 

III. dezorganizacja – godziny lub dni, miesiące, 

IV. reorganizacja – 6 miesięcy 

 

I. Stadium  szoku -po informacji o śmierci 
 bliskiej osoby pojawia się odrętwienie, 
oszołomienie.  
 Reakcje te są szczególnie nasilone i widoczne w 

sytuacji nagłej śmierci bliskiego.  

 Szok może być łagodny, jeżeli na przykład 

śmierć poprzedzała długa choroba. 

  Gdy śmierć następuje nagle i niespodziewanie 

(wypadek), reakcja szoku jest o wiele silniejsza, 
trwa dłużej. Nie ma możliwości przygotowania 
się na stratę bliskiej osoby oraz dopuszczenie 
do siebie problematyki śmierci. To graniczy z 
nierealnością, w to po prostu trudno od razu 
uwierzyć. 

II faza - sprzeciwu, niezgody, żalu, czasami złości  
 Pojawia   się tuż po szoku i połączona jest wyrażaniem 

emocji. 

  Złość kierowana jest do osoby, która odeszła, do losu, 

do ludzi, którzy temu wydarzeniu nie zapobiegli lub się 
do niego jakoś przyczynili :lekarzy , pielęgniarek- 
hematoonkologia 

  Smutek, cierpienie, żal to przede wszystkim wybuchy 

płaczu, czasami płacz trwający wiele godzin.  

 W procesach poznawczych poważne kłopoty z 

koncentracją uwagi i z pamięcią.  

 Fizycznie i fizjologicznie – kłopoty ze snem, kłopoty z 

apetytem, zaburzenia krążenia, gastryczne. Ta faza trwa 
kilka tygodni. 

III faza - dezorganizacja zachowania, 
 przejawiająca się w trudnościach z codzienną 

aktywnością, 

 zaburzenia snu, łaknienia, niemożność podjęcia roli 

zawodowej.  

  dominujące jest poczucie nierealności śmierci, silne 

skoncentrowanie się na osobie zmarłego i na  

      „ rozmowach ” z nim. 
  Pojawia się też irracjonalna nadzieja na ujrzenie 

zmarłej osoby, na usłyszenie wiadomości, że to tylko 
pomyłka.  

 Częstym uczuciem jest też gniew, poczucie winy, 

izolowanie się od innych, poczucie bezsensu życia. 
 

IV faza reorganizacja 
  
 Całkowite przeżycie żałoby i uzdrowienie, to przyjęcie 

do swego wnętrza – ludzi, których kochaliśmy, a 
których zabrała nam śmierć. „ Obiekt miłości nie ginie 
– pisze Karl Abraham – bowiem teraz nosimy go w nas 
samych ”.  

 Niekiedy osoby osierocone mogą uważać, że zmiana 

nastawienia i roli życiowej jest wyrazem ich braku 
szacunku do zmarłego, mogą pojawić się wtedy 
wyrzuty sumienia- że zbyt szybko zapomniał(a) o 
zmarłej, że żyje „normalnie”. 

Możliwości i rodzaje pomocy w  żałobie 

 Pierwszym momentem, w którym osoby 

bliskie potrzebują wsparcia jest ten, gdy 

dowiadują się o śmierci. 

  Najczęściej taką informację przekazują 

pracownicy służby zdrowia lub policja i ta 

osoba staje się uczestnikiem reakcji I fazy. 

  Może być trudno jest przyjąć na siebie i w 

siebie rozpacz, lęk, chaos przeżyć i jeszcze 

umieć zachować się wspierająco. 

Bardzo ważne jest to by osoba udzielająca 

informacji o zgonie była gotowa do 

odpowiedzi na pytanie typu a jak to się 

stało?, i  czy naprawdę nie można było 

więcej nic zrobić?, czy nawet do 

niesłusznych zarzutów. 

 Czasami mogą się pojawić pytania, na 

które nie ma odpowiedzi np. przy 

nagłych zgonach.  

 W takich sytuacjach ważniejsze jest 

dawanie wsparcia emocjonalnego i 

wytrzymanie naporu silnych emocji od 

udzielanie konkretnych porad. 

Pomoc rodzinie w okresie osierocenia  

Rodziny będące pod opieką hospicjów, jeszcze w 

trakcie choroby bliskiego członka rodziny, w pewien 

sposób zaczynają już przeżywać żałobę.  

Powoli zaczynają się zmierzać z takimi zadaniami 

okresu żałoby, jakimi są akceptacja realności straty i 

doświadczenie przeżyć emocjonalnych.  

Poprzez szczere rozmowy z członkami zespołu opieki 

paliatywnej rodziny mogą świadomie przygotowywać 

się do odejścia bliskiej osoby.  

Trudny jest okres osierocenia:  

po nagłej stracie bliskiej osoby, 

 gdy okres odchodzenia jest rozciągnięty w 

czasie i obciążony bardzo dużym cierpieniem 

chorego.  

Objęcie chorego profesjonalną opieką w okresie 

terminalnym może zmniejszać negatywne 

konsekwencje okresu żałoby

. 

 W dawniejszych czasach rodziny osierocone 

największą pomoc uzyskiwały ze strony dalszej 

rodziny, przyjaciół i sąsiadów.  

 Obecnie rola bliskiego otoczenia jest, niestety, 

dość ograniczona i z tego względu osoby 

osierocone coraz częściej wymagają fachowej 

pomocy w okresie żałoby. 

 Jednym z elementów udzielania wsparcia 

osobom osieroconym jest przekazanie 

informacji na temat przebiegu żałoby  

 Ważne jest przekazanie wiedzy z zakresu 

etapów żałoby i specyficznych doznań 

emocjonalnych tego okresu, co pomaga 

zrozumieć daną sytuację i przygotować się do 

dalszych faz przeżywania strat. 

 Pomoc osobom znajdującym się okresie żałoby 

opiera się głównie na wypełnieniu zadań okresu 

osierocenia.  

 Pierwszym zadaniem okresu żałoby jest 

akceptacja rzeczywistości po stracie. 

  Tuż po stracie bliskiej osoby osierocone często 

stosują mechanizmy obronne, takie jak 

zaprzeczanie czy wyparcie. Jest to naturalna 

reakcja na sytuację kryzysową.  

Osoba osierocona potrzebuje czasu, aby 

informacja o śmierci bliskiej osoby dotarła 

do świadomości. 

 W przypadku rodzin, które były świadome 

odchodzenia chorego członka rodziny, 

zwykle szybciej przychodzi akceptacja tej 

trudnej rzeczywistości. 

 Osoba osierocona doświadcza bardzo wielu skrajnych emocji, które 

powinny być uzewnętrzniane.  

Osoby w żałobie najczęściej doświadczają poczucia : 

 chaosu i dezorganizacji,  

 żalu,  

 lęku,  

 poczucia winy  

 buntu i agresji.  

Różnorodne reakcje osieroconych są często blokowane przez otoczenie, 

dlatego w przypadku udzielania pomocy osobom znajdującym się w 

żałobie bardzo ważne jest tworzenie środowiska sprzyjającego ekspresji 

-  uzewnętrznieniu emocj

i. 

 Osoby, które doświadczyły straty, muszą nauczyć się 

funkcjonować w nowych rolach życiowych i umieć 

nawiązywać bliskie relacje z innymi ludźmi . 

 W związku ze zmianą sytuacji życiowej może się 

okazać bardzo potrzebne wsparcie w postaci 

poszukiwania nowych źródeł dochodów czy pomoc w 

opiece nad pozostałymi członkami rodziny.  

 W wielu hospicjach pracują osoby, których zadaniem 

jest pomoc w kwestiach prawnych i tych związanych z 

udzieleniem wsparcia socjalnego.  

 Dzieci i młodzież przeżywają żałobę na swój 

własny i specyficzny sposób. 

 Jest to związane z rozwojem poznawczym i 

rozumieniem pojęcia śmierci, ponieważ w 

zależności od wieku dziecko inaczej postrzega 

znaczenie pojęcia śmierci i umierania.  

 Ważne jest, aby pracując z dziećmi, umieć 

dostosować sposób porozumiewania się do wieku 

dziecka- ale zawsze należy z nim rozmawiać.  

 Mężczyźni w żałobie również powinni być 

objęci szczególną opieką. 

  W wyniku procesów wychowywania i 

wymogów kultury mężczyźni mają często 

problemy z okazywaniem emocji.  

 W związku z tym mają tendencję do 

przerywania żałoby i ucieczki w pracę 

zawodową lub korzystania ze środków 

psychoaktywnych 

 Coraz więcej hospicjów kieruje w stronę osób 

osieroconych różne formy pomocy. 

  Największą rolę odgrywają tu grupy wsparcia dla 

rodzin osieroconych i pomoc psychologów.  

 Członkowie rodzin mogą się spotykać, aby pod 

kontrolą osoby prowadzącej grupę wspólnie 

przezwyciężać problemy okresu osierocenia.  

 Adresy takich grup wsparcia można uzyskać m.in. 

poprzez ogólnodostępne strony internetowe (np. 

www.hospicja.pl).  

Powoli dochodzę do siebie. Potrafię już patrzeć na jej 

fotografię bez zaciskającej się wokół krtani pętli, bez 

wspomnień ściskających jak cęgi. Zaczynam widzieć 

ja w perspektywie jej życia, a nie jedynie siebie 

osieroconą... 

 

Rozpoczęłam terapię... jest to trudne... Powolutku, 
krok po kroczku zanurzam się na powrót w świat. Po 
prawie dziesięcioletniej żałobie, po raz pierwszy z 
pomocą, nie bliskich a terapeuty, zdałam sobie sprawę, 
że stan, w którym tkwię jest jak najbardziej naturalny. 
Trudno było wykrzyczeć, głęboko skrywane przed 
bliskimi i światem uczucia, nazwać je po imieniu... 
Pamiętam, wpatrzona w poduszkę, oczami wyobraźni 
widziałam mamę, jej ciepłe spojrzenie i spokojny 
uśmiech. Na powrót byłam piętnastoletnią 
dziewczynką... Zalana łzami skarżyłam się... 
 



Nowy etap. Nowe ciało, nowy głos. Ptaki niosą mi 
pociechę, drzewa pięciem się w górę. Nieznani 
ludzie po prostu przez swoje ruchy. To dochodzenie 
do siebie mego – ja – było jak powolne wychodzenie 
z choroby... 
 



Moja mama była spokojna. Była gotowa i ja byłam 
gotowa. Pozwól mi odejść – powiedziała do mnie – 
Dobrze mamo, pozwalam Ci odejść. Mama 
wypełniła mnie jak nigdy przedtem. Stała się częścią 
mojego wewnętrznego świata... 
 

Pracując, udało mi się wyjść z żałoby. 

Nie zapomniałam jej i nigdy nie zapomnę. 

Teraz noszę ją w sobie, jest częścią 

mnie. Uśmiecham się... 

 

 

Przechodząc przez najróżniejsze emocje, niektórzy zapadają 
w milczenie i bezruch, inni płaczą, lamentują i zawodzą. Jedni 
szukają wsparcia, drudzy kryjówki. Ale każdy na swój sposób 
musi przejść przez szok i przerażenie, smutek, łzy i żal, przez 
gniew, wyrzuty sumienia i rozpacz. I każdy na swój sposób, 
gdy już pokona swą niezgodę na nieodwracalność śmierci, w 
końcu przybliży się do zakończenia żałoby. Nie oznacza to, że 
łzy lub tęsknota nigdy już nie powrócą. Powrócą nie raz. Lecz 
nie będą trwały wiecznie. Będą stopniowo coraz mniej 
przeszkadzać w normalnym życiu, także w doznawaniu 
radości. Ostateczne porzucenie nadziei na odzyskanie zmarłej 
osoby pozwala odzyskać spokój. W ten sposób człowiek, od 
którego ktoś ważny i drogi odszedł na zawsze, adaptuje się do 
nowej sytuacji. Żałoba powoli pomaga mu przyjąć nową 
tożsamość. Teraz jest już kimś innym niż przedtem. Życie 
będzie inne.