Rdzeń kręgowy (medulla spinalis, spinal cord)

Kończy się na wysokości L2  stożkiem rdzeniowym, który przechodzi w  nić końcową  (filium 
terminale). Nić końcowa nie jest zaliczana do układu nerwowego, nie zawiera włókien nerwowych, 
tylko oponę miękką; przyczepia się do S2.
Rdzeń kręgowy kończy się u noworodków i płodów na innej wysokości niż u dorosłych, występuje 
rzekome wstępowanie rdzenia kręgowego: wraz z rozwojem dziecka  rdzeń się unosi ku górze. 
Obie struktury rosną, ale kość rośnie szybciej niż włókna nerwowe → kręgosłup rośnie szybciej, 
rdzeń wolniej.
W części dolnej nici są wyciągnięte ku dołowi i powstają nici tworzące ogon koński  - wydłużone 
korzenie rdzeniowe w części dolnej w okolicy stożka rdzeniowego (conus medullaris).
Punkcja kanału kręgowego → nie można wykonywać w wyższej części kręgosłupa, gdzie znajduje 
się   stożek   i   powyżej,  ponieważ  igła   musiałaby   trafiać   w   tkankę   nerwową   powodując   jej 
uszkodzenie; można wykonywać poni

 

 ż  ej stożka rdzeniowego w ogonie końskim

 

 , ponieważ włókna 

są luźno zawieszone w płynie mózgowo-rdzeniowym, igła przechodzi nie powodując uszkodzeń.

Półkula mózgu:

Bieguny:

–

czołowy

–

potyliczny

–

skroniowy

Brzegi:

–

górny

–

dolny

–

przyśrodkowy

Powierzchnie

：

–

górno-boczna (wypukła)

–

przyśrodkowa

–

dolna

 
Płaszcz: największa cześć to kora mózgowa ułożona w charakterystyczny sposób. Jest nierówna, 
posiada bruzdy (sulcus, sulci) i części uwypuklone, czyli zakręty (gyrus, gyri).
Pofałdowanie było rozwojowo korzystne.

1) pierwsza   hipoteza:  zwiększa   powierzchnię  kory   mózgowej   nie   zwiększając   objętości 

czaszki.

2) inna  hipoteza:  polepsza to chłodzenie, przemiany metaboliczne są intensywne, powstaje 

ciepło,  które  tak jak  w grzejniku  może być  wydajniej  oddawane naczyniom;  zapobiega 
przegrzaniu głowy.

Brudy i zakręty:

Pierwszorzędowe są takie same.
Drugorzędowe są podobne
Trzeciorzędowe są charakterystyką każdego osobnika.

Uwarunkowanie rozwojowe: bruzdy pierwszorzędowe pojawiają się jako pierwsze, potem II i III 
rzędowe.
Bruzdy pierwszorzędowe są 2:

–

  bruzda  środkowa  (central sulcus) –  Rolanda – dzieli poprzecznie korę mózgu na część 
przednią i tylną

–

bruzda boczna (lateral sulcus), biegnie podłużnie na powierzchni wypukłej mózgu.

Kora ma podział na płaty

–

płat czołowy (frontal lobe) z przodu od bruzdy środkowej 

–

płat ciemieniowy (parietal lobe) do tyłu od bruzdy środkowej 

–

płat skroniowy (temporal lobe)

–

płat potyliczny (occipital lobe) z tyłu 

Dwa dodatkowe płaty

–

płat przybrzeżny (limbic lobe), w formie podkowy otacza ciało modzelowate i wzgórze

–

wyspa (insula) stanowiąca wgłębienie w dnie bruzdy bocznej.

Linia umowna oddziela płat potyliczny, normalnie nie występuje żadna konkretna bruzda dzieląca 
części,   na   powierzchni  płata   potylicznego   występują   głównie   nieregularne   III   rzędowe   bruzdy. 
Prowadzi się  umowną linię  przez  wcięcie przedpotyliczne  (preoccipital notch)  oraz zakończenie 
bruzdy ciemieniowo-potylicznej na powierzchni przyśrodkowej mózgu.
Zakręty długie i krótkie.
Hipokamp i węchomózgowie.
Hipokamp   tworzy   razem   z   resztą   płat   przybrzeżny,   widać   zakręt   obręczy,   który   ku   dołowi 
przechodzi w zakręt hipokampa.

Węchomózgowie (Rhinencephalon)

Składają się na nie dwie części:

–

Część obwodowa

–

Część ośrodkowa (płat przybrzeżny i ośrodkowy w niektórych nazwach).

W węchomózgowiu występują opuszka, prążki węchowe boczny i przyśrodkowy.

Struktura płatów 

W  płacie   czołowym  jest  bruzda   przedśrodkowa,   która   razem   z   środkową   ogranicza  zakręt 
środkowy. W części przedniej znajduje się bruzda czołowa górna i dolna.
 
Pomiędzy z nimi są trzy zakręty czołowe: do góry od  bruzdy czołowej górnej  zakręt czołowy 
górny  (superior frontal gyrus), między górną a dolną  zakręt czołowy  środkowy  (medial frontal 
gyrus), poniżej bruzdy czołowej dolnej zakręt czołowy dolny (inferior frontal gyrus).

Płat ciemieniowy.  Bruzda zaśrodkowa  (postcentral sulcus) odgranicza  zakręt zaśrodkowy. W 
części tylnej jest  bruzda śródciemieniowa,  która wyznacza  płacik ciemieniowy górny  i  dolny 
powyżej i poniżej odpowiednich bruzd.

Płat skroniowy. Bruzda skroniowa górna i dolna (superior and inferior temporal sulcus) wyznacza 
następujące zakręty: nad bruzdą skroniową górną zakręt skroniowy górny, między górną a dolną 
bruzdą  zakręt skroniowy środkowy, poniżej bruzdy skroniowej dolnej  zakręt skroniowy dolny 
(inferior temporal gyrus).

W obrębie  z  ak

   ończenia br

 

 uzdy

 

   bocznej  

 

 zawija  się wokół niej część kory –  zakręt nadbrzeżny 

(supramarginal   gyrus),   przy  zakończen

 

 i  u  

   bruzdy

 

   skroniowej  

 

 g  órnej  

 

 zawija  się  zakręt   kątowy 

(angular gyrus).

Zakręt czołowy dolny: związany z budową bruzdy bocznej.
Bruzda boczna jest krótka, oddaje gałąź przednią, wstępującą i tylną.
Zakręt nadbrzeżny zawija się naprawdę wokół gałęzi tylnej bruzdy bocznej.
Gałąź przednia i wstępująca dzieli zakręt czołowy dolny na trzy inne części. Do przodu są zakręty 
oczodołowe. Pomiędzy  gał

   ęz

   ią przednią a wstępująca

 

  jest  część trójkątna, to, co jest do tyłu od 

gałęzi wstępującej jest częścią wieczkową (opercular part).
Znaczenie   czynnościowe   i   praktyczne.   W   niektórych   z   nich   znajdują   się   ośrodki   korowe 
zawiadujące określonymi czynnościami.

Pozostaje jeszcze powierzchnia przyśrodkowa, gdzie jest zakręt obręczy (cingular gyrus) między 
ciałem modzelowatym a bruzdą obręczy kończącą się gałęzią brzeżną bruzdy obręczy.
Gałęzie   ograniczają  płacik   okołośrodkowy  (paracentral   lobule),   tę   część   kory,   gdzie   jest 
zakończenie bruzdy środkowej, zakrętu przed i zaśrodkowego  przechodzących na powierzchnię 
przyśrodkową półkuli mózgu.
Przed  bruzdą   ciemieniowo-potyliczną  jest   część   kory,   którą   nazywamy  przedklinkiem 
(precuneus).  Pomiędzy  bruzdą ciemieniowo-potyliczną  a  bruzdą  ostrogową  (calcarine  sulcus), 
jest klinowata część mózgu zwana klinkiem (cuneus).
Bruzdy na powierzchni dolnej półkuli mózgu.  Bruzda  poboczna  w kształcie litery S oddziela 
zakręt  potyliczno-skroniowy przyśrodkowy  od  bocznego  (medial  and  lateral temporoccipital 
gyrus).  Zakręt potyliczno-skroniowy przyśrodkowy  (medial  temporooccipital gyrus)  przedłuża 
się w zakręt hipokampa.

Część obwodowa węchomózgowia:

–

opuszka węchowa, kończą się tu nitki węchowe tworzące nerw węchowy

–

pasmo węchowe (olfactory tract), 

–

trójkąt węchowy, koniec drogi. 

Ograniczony prążkiem węchowym bocznym i przyśrodkowym.
Prążek węchowy przyśrodkowy przechodzi na stronę przeciwległą i kończy się w następnej części 
mózgowia obwodowego w istocie dziurkowanej przedniej (anterior perforate substance).
Prążek   węchowy   boczny  idzie   do   płata   węchowego   bocznego,   kończy   się   w   obrębie  ciała 
migdałowatego.
Węchomózgowie to najstarsza część kory mózgowej.

Część ośrodkowa węchomózgowia:

–

zakręt obręczy 

–

zakręt hipokampa

–

zakręt zębaty

–

zakręt tasiemeczkowy

–

nawleczka szara

Nawleczka szara  to  cienka błona pokrywająca ciało modzelowate, ma faktycznie bardziej szary 
kolor niż ciało.
Ku tyłowi od sklepienia zakręt obręczy przechodzi w zakręt hipokampa.
Zakręt tasiemeczkowy i zakręt zębaty są małe, średnicy grubszego sznurka.
Węchomózgowie wchodzi w skład układu brzeżnego.

Układ brzeżny:

Układ brzeżny zawiera takie struktury, które mogą koordynować, które stoją na pograniczu ukł

 

 a  du

    

somatycznego i autonomicznego. Struktury mogą czynnościowo współdziałać.
Inna rola to to, że odgrywa  rolę w pows

 

 t  awaniu stanó

 

 w

     emocjonalnych

 

 , daje  napęd do podj

 

 ę  cia

    

działania; zaburzenia nastroju mają często początek w układzie brzeżnym i jego zaburzeniach. Daje 
wolę i napęd do działania.
Zaliczamy do niego:

–

węchomózgowie

–

wyspę

–

ciało migdałowate

–

przegrodę przeźroczystą (obie blaszki)

–

sklepienie

Ośrodki korowe czuciowe i ruchowe

Niektóre z części kory są najważniejsze, jeśli chodzi o czynności ruchowe i zmysł czucia. Znajdują 
się ośrodki korowe ruchowe i czuciowe.
Ośrodki   korowe   ruchowe   somatyczne,   zależne   od   woli,   są   głównie   w  zakręcie 
przedśrodkowym.
Ułożone są tak, że na powierzchni przyśrodkowej, w obrębie płacika, najniżej są stopy, wyżej 
golenie, przy brzegu górnym kolana, następnie ośrodki dla uda i tułowia, następnie dla kończyny 
górnej i na powierzchni wypukłej ku dołowi ku gałęzi tylnej bruzdy bocznej są ośrodki ruchowe dla 
głowy, dla mięśni znajdujących się w głowie; dużą reprezentację mają mięśnie języka i krtani ze 
względu na mowę. Wcześniej dużą reprezentację posiadają też mięśnie ręki, gdyż odpowiadają za 
pisanie i czynności manualne.
Precyzyjne   ruchy   (mięśnie   ręki,   palców,   krtani,   języka)  zajmują   na   swoje   ośrodki  duże 
powierzchnie.
Człowieczek ruchowy (homunculus motorius) pokazuje rozmieszczenie ośrodków na powierzchni.

Do przodu od ośrodków somatycznych ruchowych, w tylnej część płata czołowego, ale nadal do 
przodu od zakrętu przyśrodkowego są korowe ośrodki układu pozapiramidowego.

Korowe ośrodki układu pozapiramidowego:

–

część   tylna  zakrętu   czołowego  górnego  –   ośrodki   odpowiedzialne   za   złożone   ruchy 
tułowia. Taniec, gra w tenisa

–

część tylna zakrętu czołowego środkowego – koordynacja ruchów głowy i gałek ocznych. 
Śledzenie obiektu bez ruchów głowy, albo jak na meczu tenisa obu naraz tak, by ostro 
widzieć poruszający się obiekt.

–

część tylna zakrętu czołowego dolnego – ośrodek korowy mowy, czyli Brocka. W czę

   ś  ci

    

wieczkowej, pomiędzy gałęzią wstępującą bruzdy bocznej oraz bruzdą przedśrodkową. Jeśli 
ta   część   kory   zostanie   zniszczona,   człowiek   nie   będzie   mógł   mówić.   Będzie   słyszał 
mówione wyrazy, będzie mógł rozumieć, czytać, będzie wiedział, co chce powiedzieć, ale 
nie będzie mógł wydać mowy artykułowanej. Podobnie jak u niektórych zwierząt:  mają 
podobną w swojej budowie krtań do człowieka, ale brak ośrodka Brocka uniemożliwia im 
mowę.

Zakręt nadbrzeżny – czuciowy ośrodek mowy, tzw. ośrodek Wernickego. Inaczej ośrodek 
słuchowy mowy, przy jego uszkodzeniu człowiek nie może rozpoznać mowy, tej, którą słyszymy. 
Będzie mógł mówić, czytać, pisać, ale nie zrozumie mowy słyszanej.
Zakręt kątowy – ośrodek pamięci  znaków pisarskich, jego uszkodzenie daje trudno

 

 śc

   i z 

   

czytaniem i rozumieniem pisma, częściowo jest odpowiedzialny za zespół Gerstmanna. Zespół 
Gerstmanna to brak rozumienia pisma.
W środkowej i tylnej części  zakrętu czołowego górnego znajduje się ośrodek pamięci pisania 
znaków pisarskich, jego uszkodzenie współwystępuje w zespole Gerstmanna.

Zespół Gerstmanna

–

trudności z odróżnianiem lewej  i prawej strony ciała

–

niemożność rozpoznania i nazwania palców u rąk

–

niemożność pisania i przepisywania

–

dyskalkulia – trudności z liczeniem.

Ośrodek korowy słuchu:

Obręb zakrętu skroniowego górnego, w części środkowej, gdzie występują tzw. zakręty 
poprzeczne Heschla. Mniejsze bruzdy w obrębie zakrętu skroniowego górnego oddzielają zakręty 
poprzeczne Heschla i tu jest ośrodek korowy słuchu.

Ośrodek korowy wzroku:

W płacie potylicznym, na powierzchni przyśrodkowej płata potylicznego w okolicy bruzdy 
ostrogowej (calcarine sulcus).

Pola Brodmanna:

Kilkadziesiąt pól w obrębie kory mózgowej. Do 49 pól. Niektóre odpowiadają konkretnym 
czynnościom.
Ośrodek korowy ruchowy somatyczny obejmujący zakręt przedśrodkowy po podziale na pola 
Brodmanna ma numer 4.
W dolnej części zakrętu czołowego dolnego, przy początku części wieczkowej wchodzi pole 
numer 6 i 44. Pole 44 to pole Brocka, zawierające ośrodek ruchowy mowy.
Ośrodki słuchowe mają numer 41, 42.
Ośrodek wzrokowy ma pole numer 17.
Ośrodki czuciowe w zakręcie zaśrodkowym to pola 1, 2, 3.
Ośrodki ruchowe mają numer 4.

Budowa histologiczna pól ruchowych:

Kora mózgowa jest zbudowana z istoty szarej, z ciał komórek nerwowych.
Podział ośrodków na dowodzenie poszczególnymi częściami ciała pokazuje homunkuls motorius.
Ciała komórek nerwowych są w istocie szarej. Oddają aksony tworzące środek półowalny 
(centrum semiovale), aksony tworzą drogi nerwowe, które będą zstępować ku dołowi, zmierzając 
do efektorów.

Przebieg włókien ruchowych

Efektory są na końcu drogi ruchowej.
Włókna z części dotyczącej tułowia i kończyn idą ku rdzeniowi, bo są zaopatrywane przez nerwy 

rdzeniowe, gdzie muszą przełączyć się na następną komórkę nerwową.
Aksony z części dolnej muszą dotrzeć do mięśni twarzy i szyi, krtani, języka. Aksony mogą 
początkowo przebiegać razem, ale później nie mogą razem wejść do rdzenia kręgowego, muszą iść 
do mięśni twarzy i szyi; twarz jest zaopatrywana przez nerwy czaszkowe, zatem nerwy idą do pnia 
mózgu, gdzie są jądra początkowe nerwów ruchowych czaszkowych, tam przełączają się na 
następny neuron.
Włókna z człowieczka ruchowego podążają do rdzenia kręgowego, do rdzenia przedłużonego, do 
piramid, które są siedzibą aksonów dróg ruchowych somatycznych.
Występuje skrzyżowanie piramid, poprzeczne włókna widoczne gołym okiem, część włókien 
biegnie na część przeciwległą, wytwarzając drogę korowo-rdzeniową boczną. Część włókien nie 
krzyżuje, biegnie po tej samej stronie, tworząc drogę korowo-rdzeniową przednią. Większość 
włókien – aż 85% się jednak krzyżuje, tylko 10-15% się nie krzyżuje i biegnie po tej samej stronie 
ciała.
Budowa ta ma duże znaczenie praktyczne. Przy uszkodzeniu połowy rdzenia, w zależności od 
wysokości uszkodzenia jest możliwość, że część włókien biegnie po stronie przeciwległej i 
umożliwia to rehabilitację.

Włókna muszą dotrzeć do określonego poziomu rdzenia kręgowego, gdzie przełączą się na drugi 
neuron, którego akson dotrze bezpośrednio do mięśnia poprzecznie prążkowanego. Miejscem, w 
którym następuje przeł

 

 ą  czenie neuronu p

 

 ie

   rwszego na drugi 

 

 z ciałem komórkowym to róg przedni 

w rdzeniu kręgowym.
Wyróżniamy neuron górny rozpoczynający się w korze mózgowej na odpowiednim poziomie i 
kończący na odpowiednim poziomie neuromera. Neuron dolny rozpoczyna się od rogu dolnego i 
kończy w obrębie efektora.
Jest to jednak mianownictwo angielskie. Po polsku mówimy neuron ośrodkowy i neuron 
obwodowy. Prostszym podziałem jest zdecydowanie podział angielski na neuron górny i dolny.

Neuron górny biegnąc ku dołowi musi przebiegać przez określone struktury: 

–

przez torebkę wewnętrzną,

–

niżej w śródmózgowiu przez odnogi mózgu, 

–

w obrębie mostu przez część brzuszną mostu, 

–

dalej do piramid do części brzusznej rdzenia przedłużonego.

Neur

 

 o  n dolny

 

  idzie do jądra ruchowego w rogu przednim, do efektora. Neuron obwodowy idzie 

korzeniem przednim nerwu rdzeniowego.

Ośrodki czuciowe

Zawiera je zakręt zaśrodkowy, co widać w formie człowieczka czuciowego. Podobne jak 
ruchowego, zaczynamy od stopy, potem jest goleń, kolano, tułów, kończyna górna, twarz i głowa z 
językiem i zębami.
Najniżej w tylnej części zakrętu zaśrodkowego jest reprezentacja n

 

 a  rządów płciowych 

 

 

zewnętrznych. Dobrze reprezentowana jest też stopa, ręka, twarz, język, zęby.
Przebieg jest z obwodu, włókna przebiegają do ciał komórek nerwowych tworzących zwoje 
obwodowe, czyli zwój rdzeniowy, stąd wypustki podążają do rdzenia kręgowego, skąd kierunek 
jest do góry, do kory mózgu, przez torebkę wewnętrzną i ośrodek półowalny