* wstępne zaktywowanie
glukozy przed jej
ufosforylowaniem
(kosztem ATP)
GLIKOLIZA
* pierwszy etap utleniania glukozy – zachodzi w cytoplazmie
* tworzy ciąg beztlenowych reakcji, w których glukoza rozkładana jest do 3-węglowego pirogronianu
* sumaryczna reakcja glikolizy uwzględniająca zysk energetyczny netto:
C
6
H
12
O
6
+ 2 ADP + P
i
+ 2 NAD
+
--
2 CH
3
COCOO
-
+ 2 ATP + 2 NADH + 2H
+
+ H
2
O
* powstaje glukozo-6-
fosforan i jest
izomeryzowany do
fruktozo-6-fosforanu
* podniesienie poziomu
energetycznego procesu
pośredniego przez
ufosforylowanie kolejnej
reszty fosforanowej z ATP
* powstaje fruktozo-1,6-
difosforan i jest rozkładany
do dwóch cząsteczek 3-
węglowych: aldehydu-3-
fosfoglicerynowego i
fosfodihydroksyacetonu
* fosfodihydroksyaceton
jest izomerowany do
aldehydu, powtają więc dwie
cząsteczki aldehydu-3-
fosfoglicerynowego
* pierwsza zyskowna reakcja glikolizy – przekształcenie aldehydu-
3-fosfoglicerynowego w kwas 1,3-difosfoglicerynowy
- podczas tej silnie egzoergiczne reakcji dochodzi do
odwodorowania, czyli dehydrogenacji z udziałem NAD+
(dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego), specjalnej
cząsteczki umożliwiającej przenoszenie elektronów i jonów H+
- dochodzi także do przyłączenia nieograniczonej reszty
fosforanowej do kwasu
FOSFORYLACJA SUBSTRATOWA
ADP + Pi -- ATP
* do jej przeprowadzenia
wykorzystywane są
wysokoenergetyczne wiązania
cząsteczki 1,3-difosfoglicerynianu
* powstałe cząsteczki
3-fosfoglicerynianu są
przekształcane w
2-fosfoglicerynian, który
ulega odwodnieniu: powstają
dwie cząsteczki
fosfoenolopirogronianu
FOSFORYLACJA SUBSTRATOWA
ADP + Pi -- ATP
* przeniesienie reszty fosforanowej z
fosfoenopirogronianu na ADP
* produktem reakcji jest pirogronian
WYDAJNOŚĆ ENERGETYCZNA REAKCJI
* około 2% energii swobodnej wiązań
glukozy można zgromadzić w ATP
- z 1 mola glukozy powstają netto 2 mole
wiązań ATP (każdy mol ok. 30,5 kJ)
- całkowitemu spaleniu 1 mola towarzyszy
wydzielenie 2868 kJ ciepła (2% - ok. 57
kJ)
* produktami glikolizy są 2 cząsteczki
pirogronianu i 2 cząsteczki NADH
DALSZY ROZKŁAD PIROGRONIANU W WARUNKACH
BEZTLENOWYCH
* w warunkach beztlenowych pirogronian nie może być dalej
utleniany – glikoliza prowadziłaby do zwiększenie liczby
zredukowanych cząsteczek NADH i zostałaby zablokowana przez
brak NAD+
* w organizmie człowieka (w mięśniach) oraz u pewnych
bakterii możliwe jest wówczas zredukowanie pirogronianu do
mleczanu (wodorem z NADH)
* pozwala to bez straty dalej przeprowadzać glikolizę, ponieważ
odtwarzany jest zapas niezredukowanego NAD+
CH
3
---- C --- COO
-
--- CH
3
--- C --- COO
-
Pirogronian mleczan
FERMENTACJA MLECZANOWA
* fermentacja kwasu mlekowego
* zachodzi, gdy reakcje przekształcania cukru – glukozy – w kwas mlekowy zachodzą
w komórkach bakterii mlekowych
C
6
H
12
O
6
+ 2 ADP + 2 P
i
-- 2 CH
3
CHOHCOO
-
+ 2 ATP
FERMENTACJA ALKOHOLOWA
* przekształcanie przez niektóre mikroorganizmy (drożdże winne, pewne
bakterie) glukozy w pirogronian i następnie pirogronianu w alkohol etylowy
C
6
H
12
O
6
+ 2 ADP + 2 P
i
-- 2 CH
3
CH
2
OH + 2 ATP
CYKL KREBSA
* drugi etap utleniania glukozy – zachodzi w mitochondriach (matrix)
* pirogronian przemieszczaja się do mitochondriów z cytoplazmy
* reakcja ogólna cyklu dla jednej reszty acetylowej:
Acetylo-CoA + 3 NAD+ + 1 FAD+ + ADP + P
i
--
2 CO
2
+ 3 NADH + FADH
2
+ ATP + CoA
REAKCJA POMOSTOWA
* reakcja egzoergiczne, nieodwracalna
* zachodzi w matrix mitochondrium
* polega na oksydacyjnej dekarboksylacji pirogronianu
* podczas reakcji powstaje dwutlenek węgla
* dochodzi też do dehydrogenacji substratu (biorcą
elektronów i jonów H+ jest NAD
+
), co prowadzi do powstania
2-węglowej grupy acetylowej, która przyłączana jest do
cząsteczki koenzymu A (CoA)
* powstaje acetylo-CoA
CYKL
KREBSA
* kondensacja 4-węglowego
szczwiooctanu z grupą
acetylową dostarczoną przez
acetylo-CoA
* produktem reakcji jest
6-węglowy trikarboksylowy
cytrynian
* wszystkie te reakcje, podczas
których powstaje wiele produktów
pośrednich, prowadzą do
odtworzenia 4-węglowego
szczawiooctanu (cykl się zamyka)
DEKARBOKSYLACJA
* zachodzi dwukrotnie
podczas cyklu
DEHYDROGENACJA
* zachodzi trzykrotnie z udziałem
NAD
+
, powstają więc 3 cząsteczki
NADH oraz jednokrotnie z udziałem
innego przenośnika wodoru –
dinukleotydu
flawinoadeninowego, czyli FAD
(powstaje jedna cząsteczka FADH
2
)
FOSFORYLACJA SUBSTRATOWA
* powstaje 1 cząsteczka – najpierw
GTP, potem ATP
BILANS ENERGETYCZNY
* gdybyśmy doprowadzili do zatrzymania oddychania komórkowego, korzyści energetyczne byłyby znikome, nawet jeśli
całość zysku pomnożyliśmy przez dwa (z 1 cząsteczki glukozy powstają przecież 2 cząsteczki pirogronianu)
* bilans energetyczny reakcji pomostowej wraz z cyklem Krebsa:
2 CH
3
COCOO- + 8 NAD+ + 2 FAD + 2 ADP + 2 P
i
--- 6 CO
2
+ 8 NADH + 2 FADH
2
+ ATP
* w równaniu uwagę zwraca duża liczba cząsteczek zredukowanych przenośników
* ich nadwyżkowe elektrony są zasobne w energię, którą można wykorzystać w utlenianiu końcowym
UTLENIANIE KOŃCOWE
* trzeci etap utleniania glukozy – zachodzi w błonach grzebieni mitochondrialnych
* w błonach grzebieni znajdują się organiczne przenośniki tworzące swoisty łańcuch, w którym przemieszczają się elektrony
* sumaryczny zapis równania tlenowego rozkładu glukozy:
C
6
H
12
O
6
+ 6 O
2
+ 36 ADP + 36 P
i
--
6 CO
2
+6 H
2
O + 36 ATP
PRZEBIEG PROCESU
* energia elektronów przypływających w łańcuchu oddechowym
umożliwia wykonanie pracy osmotycznej polegającej na
aktywnym przepompowaniu jonów H
+
z matrix mitochondrium
do przestrzeni błonowej
* w ten sposób po obu stronach błony grzebieni tworzy się gradient
protonowy (wynikający ze znacznej różnicy stężeń jonów H
+
po
obu stronach błony)
* różnica potencjałów przekracza 200 mV
* nadwyżka jonów H
+
może wracać do matrix tylko przez specjalne
białka tworzące swoiste molekularne tunele w błonie
- jony H
+
przemieszczające się w tunelach z dużą energią
kinetyczną umożliwiają syntezę ATP
- przyjmuje się, że każda para elektronów z NADH pozwala na
przepompowanie takiej liczby jonów H
+
, że możliwe jest
zsyntezowanie 3 cząsteczek ATP
- elektrony z FADH
2
obdarzone są mniejszą energią – każda para
umożliwia zsyntezowanie 2 cząsteczek ATP (nadwyżkowe elektrony
z FADH
2
przekazywane są na łańcuch oddechowy w innym miejscu –
o niższym poziomie energetycznym)
* przemieszczające się w łańcuchu oddechowym elektrony trafiają
ostatecznie na tlen, co prowadzi do dołączenia jonów H
+
(ze
środowiska) i powstania wody (oprócz CO
2
) drugiego, końcowego
produktu oddychania tlenowego
* jest to fosforylacja oksydacyjna – energii do pracy pompy
protonowej umożliwiającej syntezę ATP dostarczają elektrony
redukujące tlen
BILANS ENERGETYCZNY
* jeśli przyjąć, że z 1 cząsteczki pirogronianu uzyskuje się 4
cząsteczki NADH i 1 cząsteczkę FADH
2
* zysk energetyczny wynosi 14 cząsteczek ATP (4*3 + 1*2)
* w glikolizie z każdej cząsteczki glukozy powstają dwie
cząsteczki pirogronianu, więc bilans wyniesie
28 cząsteczek ATP
* dodając do tego cząsteczki ATP z fosforylacji substratowej,
otrzymujemy 36 cząsteczek ATP
* powstające w glikolizie 2 cząsteczki NADH oddają elektrony i
jony do wnętrza mitochondriom
- odbiorcą jest FAD, a zatem każda cząsteczka NADH w glikolizie
syntezuje 2 cząsteczki ATP
* oznacza to około 38% wydajności
* z najnowszych badań wynika, że wydajność oddychania
tlenowego jest nieco mniejsza i wynosi netto 30-32 moli ATP z
każdego mola glukozy, przyczyną jest najprawdopodobniej
mniejsza ilość powstającego ATP w wyniku fosforylacji oksydacyjnej
* oddychanie tlenowe dostarcza znacznie więcej energii niż
oddychanie beztlenowe
Cecha
Oddychanie beztlenowe
(fermentacja mleczanowa)
Oddychanie tlenowe
Substrat oddechowy
glukoza
glukoza i tlen
Produkt końcowy
kwas mlekowy
dwutlenek węgla i woda
Miejsce zachodzenia
cytozol
cytozol i wnętrze mitochondrium
Etapy
glikoliza i odtwarzanie NAD+
glikoliza, reakcja pomostowa, cykl
Krebsa, utlenianie końcowe
Liczba moli ATP z jednego mola
glukozy:
* brutto
* netto
* 4 mole ATP
* 2 mole ATP
* 40 moli ATP
* 36 moli ATP (lub mniej)
CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA ODDYCHANIE KOMÓRKOWE
* intensywność oddychania zależy od organizmu, rodzaju komórki, jej wieku, liczby mitochondriów lub chwilowego
zapotrzebowania na energię
- intensywność jest więc wysoka w komórkach młodych, w organizmach szybko rosnących (u roślin w tkankach twórczych), a także
tam, gdzie wykonywana jest praca mechaniczna (np. w mięśniach szkieletowych) lub wytwarzane są duże ilości ciepła
- niewielka jest intensywność w komórkach zwierząt zapadających w sen zimowy
- bardzo niska jest intensywność procesu w komórkach przetrwalników, zarodników i nasion znajdujących się w stanie spoczynku
* istotnym czynnikiem wpływającym na intensywność oddychania komórkowego jest tlen oraz inne czynniki, oddziałujące na jego
enzymy
* u osób uprawiających sport w takich narządach, jak serce, wątroba, czy mięśnie szkieletowe dochodzi do niewielkiego
zwiększenia wydajności oddychania komórkowego, większa jest także sprawność m.in. układu sercowo-naczyniowego i płuc
- w komórkach tych narządów możliwe jest syntezowanie przenośników transportujących elektrony NADH cytoplazmatyczne bez
ponoszenia strat
- odbywa się to z udziałem FAD, lecz na NAD
+
* niektóre białka cytochromowe (cytochrom a oraz cytochrom a
3
, tworzące kompleks zwany oksydazą cytochromową) są
końcowymi przenośnikami elektronów w łańcuchu oddechowym i bardzo łatwo ulegają zablokowaniu przez takie substancje, jak
tlenek węgla (CO) czy cyjanek potasu (KCN)
- związki te są więc niebezpiecznymi truciznami
- tlenek węgla ponadto blokuje hemoglobinę
ODDYCHANIE KOMÓRKOWE/WEWNĄTRZKOMÓRKOWE
* proces polegający na uwalnianiu energii w czasie utleniania prostych związków organicznych
* zachodzi w cytoplazmie (oddychanie cytoplazmatyczne) oraz we wnętrzu mitochondriom
UTLENIANIE GLUKOZY
* ważne paliwo biochemiczne (biologiczne)
* jej cząsteczki można łatwo utlenić do dwutlenku węgla i wody, a sporą część energii zmagazynować w ATP (resztę organizmy tracą w postaci
ciepła)
C
6
H
12
O
6
+ 6 O
2
-- 6 CO
2
+ 6 H
2
O + 2872 kJ (+666 kcal)
* bezpośrednie, gwałtowne spalanie glukozy prowadziłoby do śmierci termicznej każdej komórki
* na proces oddychania komórkowego składa się więc wiele reakcji katalizowanych enzymatycznie, co pozwala na stopniowe uwalnianie energii
w małych porcjach (jest to rozwiązanie bezpieczne i skuteczne/wydajne)
UTLENIANIE TŁUSZCZOWCÓW
* tłuszcze są doskonałym, wysokokalorycznym paliwem biologicznym, ponieważ kwasy tłuszczowe zawierają wiele atomów wodoru
(ich elektrony mają dużą energię potencjalną)
PRZEBIEG PROCESU
* kwasy tłuszczowe są enzymatycznie
rozkładane na związki 2-węglowe (reszty
octanowe) łączące się z CoA w acetylo-CoA
* proces zachodzi w matrix mitochondriom i
nazywamy go
Beta-oksydacją
* dochodzi do pofragmentowania cząsteczki
kwasu tłuszczowego na 2-węglowe reszty
octanowe dołączane do kolejnych cząsteczek
koenzymu CoA
* powstające cząsteczki acetylo-CoA włączane
są w cykle Krebsa i dalej zachodzi utlenianie
końcowe w łańcuchu oddechowym
* inny produkt hydrolizy tłuszczów – glicerol –
jest po przekształceniu w
fosfodihyroksyaceton zużywany w glikolizie
BILANS ENERGETYCZNY
* efektem bezpośredniego, całkowitego
utlenienia 1 mola np. kwasu
palmitynowego (związku 16-węglowego)
jest około 9780 kJ energii cieplnej
* w pośrednim procesie utleniania
wewnątrzkomórkowego z mola kwasu
palmitynowego powstaje netto około 125
moli wiązań ATP, co daje wydajność w
granicach 38%, a więc porównywalną z
utlenianiem glukozy
* z 1g tłuszczu uzyskuje się ponad
2 razy więcej energii niż z cukrów
* kwasy tłuszczowe są doskonałym źródłem
energii dla mięśnia sercowego oraz
mięśni szkieletowych (znajdują się tam w
stanie relaksacji)
SYNTEZA TŁUSZCZÓW ZAPASOWYCH
* dochodzi do niej, gdy w organizmie
znajduje się nadwyżka surowców
energetycznych (np. glukozy), których nie
można zużyć na chwilowe potrzeby, ani do
syntezy glikogenu
* zasadnicze znaczenie ma synteza kwasów
tłuszczowych, przeprowadzana przez
złożone cytoplazmatyczne kompleksy
enzymatyczne (jeśli syntezowane są
fosfolipidy błonowe, ostatnie reakcje
syntezy przeprowadzają kompleksy
enzymatyczne wbudowane w błony
siateczki śródplazmatycznej gładkiej
* głównym substratem w syntezie kwasów
tłuszczowych jest acetylo-CoA
* acetylo-CoA jest też wyjściowym
substratem syntezy cholesterolu
UTLENIANIE AMINOKWASÓW
* w organizmie człowieka (oraz zwierząt) zużycie własnych białek w komórkach na cele energetyczne jest ostatecznością (dzieje się tak w
warunkach długotrwałego głodzenia)
PRZEBIEG PROCESU
* reakcje zużywania aminokwasów rozpoczynają się od
odłączenia grupy aminowej (deaminacji)
* produktami tych reakcji są łańcuchy węglowe
(tzw. ketokwasy) oraz jon anionowy (NH
4
+
)
* w komórkach człowieka łańcuchy węglowe po przemianach
mogą być włączone w glikolizę (tak jest np. z produktami
deaminacji alaniny i seryny) lub do cyklu Krebsa (jak
glutamina czy arginina)
* jon amonowy jest silnie toksyczny, dlatego w organizmie
człowieka jest szybko przekształcany w substancję mniej
toksyczną i dobrze rozpuszczalną w wodzie – mocznik
* w ciągu doby wydalamy kilkanaście gramów mocznika w postaci
stężonego moczu
* mocznik z krwią wędruje do nerek, gdzie jest wydalany
* nadmiar azotu z aminokwasów jest usuwany przez cykl
ornitynowy
* rozkład nadwyżki zasad azotowych przedstawia się inaczej
- w komórkach człowieka puryny przekształcane są w kwas
moczowy (niewielkie jego ilości wydalamy z moczem), a
pirymidyny są rozkładane do mniejszych cząsteczek, które
następnie włączane są do szlaków podstawowych
* organizmy licznych zwierząt przetwarzają NH
4
+
w kwas
moczowy lub wydalają amoniak bez dalszych przekształceń
CYKL MOCZNIKOWY/ORNITYNOWY
* w rzeczywistości w komórkach człowieka zużycie większości
aminokwasów rozpoczyna się od przeniesienia reszty
aminowej (reakcja transminacji) z rozkładanego aminokwasu
na jedną z dwóch par cząsteczek: glutaminian lub pirogronian
* pierwszy przekształca się wówczas w glutaminę a drugi w
alaninę
* aminokwasy te wydzielane do krwi wędrują z nią do wątroby
* w komórkach wątrobowych glutamina i alanina ulegają
deaminacji, a powstający jon amonowy natychmiast
przetwarzany jest w tzw. karbamylofosforan
* związek ten jest włączany do cyklu mocznikowego
(ornitynowego, aminokwasów niebiałkowych)
* cykl ten zachodzi częściowo w cytoplazmie i częściowo w
mitochondriom, gdzie sprzężony jest z cyklem Krebsa
* cykl mocznikowy jest silnie endoergiczny (do wytworzenia 1
mola mocznika zużywane są 4 mole wiązań
wysokoenergetycznych)