Religia patriarchów

 

 



Protoplaści starożytnych pokoleń izraelskich  Abraham, Izaak, Jakub, 12 synów Jakuba.



Zajmują 39 rozdziałów w księdze rodzaju – określenie początków Izraela i wierzeń związanych z El’em



Biblia podaje: Abraham w Kanaanie 2091 p.n.e., rodzina Jakuba w Egipcie 1876 p.n.e., wyjście z Egiptu 1446 
p.n.e.



Historycznie   epoka   łączona   z  migracja   Amorytów   ok.  XIX   wieku   p.n.e.   po   badaniach   archeologicznych 
przesunięta na XIII/XI w. p.n.e.

 Fakty znane z biblii



Patriarchowie   jawią   się   jako   prefiguracje   późniejszych   izraelitów   i   ich   sąsiadów.   Eponimy   wiązane   z 
miejscowościami należącymi do królestwa Judy  dzieje grup społecznych identyfikujących się z nimi



Przekaziciele   tradycji   religijnej    Abraham   ok.   XIII   wieku   p.n.e.,   pół   nomad,   wędrujący   z   inspiracji 
religijnych (nakaz El’a) od Ur do Kanaanu, ziemi obiecanej przez Boga. Tradycja kapłańska z II świątyni  
przedstawiała go jako wędrowca wskazującego modelowa drogę z Babilonu do Izraela

 Religijność połączona z rodzinami, a nie z plemionami. 



Posiadanie wspólnego bóstwa, które troszczyło się o nich i zapewniało potomstwo i ziemię. Nazywano je 
bogiem mojego/twojego ojca, rożne imiona, zawsze z członem El



Brak wyłączności oddawania czci ich bóstwu rodzinnemu  monolatria



Prosty kult, którego centralnym elementem były ofiary ze zwierząt składane przez ojca klanu na cześć ich  
własnego bóstwa



Nie wiązali kultu ze ściśle określonymi świętymi miejscami czy porami  rolniczo- wędrownicze życie



Pierwsze historyczne ślady tej wspólnoty poświadczone z inskrypcji na steli Merneptaha (1207 p.n.e.) 



Izraelici swój rodowód wiążą z Transjordanią i Aramejczykami



Przetrwanie zawdzięczają oddaleniu od głównych szlaków handlowych i zawiązaniu przymierza z populacja 
Efraima i Beniaminam przy zachowaniu starych więzi rodowych



W   nowych   szczepach   zbiorowości,   które   określa   się   mianem   Izraela.   Z   czasem   pod   ta   nazwa,   zaczęła 
występować cala wspólnota, a Jakub-Izrael stał się jej ojcem

Religia okresu wyjścia

 

 

 Jedynym źródłem o tym wydarzeniu Biblia



Cześć proto-Izraelitów w Egipcie za Ramzesa II w XIII w. p.n.e. reszta pozostała w Kanaanie    Wyjście 
nastąpiło   za   Ramzesa   III   ok.   1175   p.n.e.    poł.   XII   p.n.e.   zasiedlenie   Kanaanu.   Migracja   zapewne 
rozciągnięta w czasie i różnymi drogami (niekoniecznie Synaj)



Na religijności proto-Izraelitów wpływ  Mojżesz. Mówi o nim tylko Biblia brak historycznych wzmianek. 
Ukazywany  jako  natchniony  pasterz, zwiastun zbawienia,  wybawca.  W  tradycji  deuteronomicznej  zwany 
prorokiem. Tradycja kapłańska ukazuje jako jedynego rozmówce z Jahwe i pośrednika



Pod   wpływem   Mojżesza   przemiany   religijne   spowodowały   transformacje   społeczną    niewolnicy 
wyzwolicielami



Ukazał im dawnego rodzinno-klanowego Boga jako tego, który jest w stanie o ile mu zawierzą wyprowadzić 
ich z niewoli. Bogiem tym miał być Jahwe



Jego imię przejęte prawdopodobnie od Kenitów (Madianitów), łączyły z nimi Mojżesza związki: przebywał 
jakiś czas, wybrał żonę, Oni byli wcześniej czcicielami Jahwe.



Od teraz jego opieka nie obejmowała tylko rodziny/ rodu lecz większą grupę. 



Okazywana pomoc była długofalowa bo wyzwalanie z ucisku było procesem: zawiązania więzi plemiennych, 
pokonania przeszkód naturalnych.



Kulminacyjnym   momentem   wędrówki   przymierze   pod   Synajem  W   zamian   za   opiekę   bóstwa   lud 
zobowiązał się do oddawania mu czci i absolutnego zawierzenia oraz lojalności, obejmujące życie moralne 
jednostki i całej społeczności, wyraz w dekalogu.



Później stały się norma konfederacji izraelskiej, której członków nazywano bliźnimi



Na pustyni wyłoniły się instytucje i rytuały związane z kultem:

 

 



- namiot spotkań i przechowywana w nim arka przenośne sanktuarium 



Zmiany w organizacji społecznej i stworzenie gradacji w sferze religijnej:



Jahwe nie wchodził w bezpośredni kontakty z jednostkami jak za patriarchów lecz zwraca się przez  
Mojżesza



tradycja   mojżeszowa   domaga   się   od   wyznawców   zaangażowania   w   realizacje   wymagań   natury 
społecznej, politycznej i etycznej   oddzielenie się jego grupy, nabywanie przez nią cech własnych, 
odrębność religijna



Religia okresu zasiedlania Kanaanu – Okres sędziów XIII do X p.n.e

 

 



Głównym źródłem Księgi Jozuego i Sędziów

 

 



Sędziowie – charyzmatyczni przywódcy (hebr. Szofetim), którzy powoływanie byli w celu obrony szczepów 
zagrożonych niebezpieczeństwem najazdów.



Biblijny Izrael wyłonił się z mieszaniny ludów zamieszkujących Kanaan na początku epoki żelaza. Wśród 
nich uchodźcy z Egiptu (potomkowie) z własnym  opiekuńczym  bóstwem Jahwe. Od nich przejmował  je 
niejednorodny lud nazwany Izraelem



Podstawowym   trzonem   Efraimici,   Beniaminie,   Manassesici   później   dołączyły   inne   szczepy   tworząc 
konfederacje 10 plemion północnych



Na południu ludność przemieszana i nie połączona z konfederacja – związek miast amoryckich



Podbój tych terenów nie przez podbój, a raczej, pokojowa infiltracja, powstanie wieśniaków.



Brak pewności czy to jahwizm zainspirował owe zmiany czy wyłonił się z nich.



Podbój możliwy dzięki 2 technologiom: 1) budowie cystern do przechowywania wody 2) tworzenie upraw 
na zboczach w tarasach., również słabsze wpływy Egiptu na tych terenach,



Tutejsza ludność zorganizowana w wioski o podobnych cechach dotyczących planu domów, rozplanowania 
terenu, ekonomiki rolnej. Osady były jednostkami zwartymi, samodzielnymi. Osady nie dążyły do trwalej 
integracji



Jednostka   ekonomiczno-spoleczna   była   rodzina,   określana  beit-aw   –   dom   ojca.   Składało   się   na   nie 
małżeństwo, dzieci oraz ich małżonkowi, niewolnicy i obcy. Na czele domu ojciec. Domy tworzyły rodzinę 
zwaną miszpacha - klan. W jej obrębie nie tyle spokrewnione rodziny co raczej te, które objęte były jedna  
struktura ochroną

 Klany z jednego terytorium zorganizowane były w szczepy, nazwy od zamieszkiwanego obszaru.



Władza   plemienna   to   starszyzna  złożona   z   przywódców   rodzin,   w   chwilach   zagrożenia   powoływała 
jednego dowódcę. Po pokonaniu wroga jego mandat gasł.



Nadal czczono El’a. pod wpływem przybyszów z Pd. czczących Jahwe dokonało się utożsamienie z nim El’a. 
Zbliżenie domu Judy z plemionami PN. ok. X p.n.e. za Dawida



Panował  system teokratyczny  – chronił plemiona przed instytucjonalną centralizacją. Tylko Bóg panował 
nad nimi, wojny przez nie prowadzone były jego wojnami.



Okazywana mu wierność miała być zarazem rękojmia ich bezpieczeństwa i pomyślności.



Fragm.   księgi   Sędziów   o   Gedeonie   gdy   Anioł   Jahwe   zlecił   mu   zburzenie   świątyni   Baala   i   reakcji 
mieszkańców świadczy ze wśród Izraelitów jahwizm nie był rozpowszechniony.



Istniały  lokalne sanktuaria, najczęściej plemienne (Sychem, Szilo, Betel) prócz nich  Wyżyny (bemot)  na 
których ustawiano ołtarze oraz stele (macewy) i drzewa (aszery) – symbole bożej obecności. Oddawano tam 
cześć rożnym bogom.



Z czasem wyżyny uznane za zagrożenie dla jahwizmu gdyż stały się uosobieniem synkretyzmu, przeciwwagą 
w drugiej Polowie XI p.n.e. ponadplemienne sanktuarium w Szilo później spalone.



Oprócz sanktuariów plemiennych również domowe.



Do VIII p.n.e. utrzymywał się synkretyzm baalizmu i jahwizmu.



Okres 12 pokoleń XI – VI p.n.e.

 

 

 Informacje z 1-2 Samuela i Królewskiej

 

 



Pod koniec XI p.n.e. załamanie się teokratyzmu i powstanie monarchii    wybieralny król, namaszczenia 
elekta dokonywał prorok 



Utrzymywano, że krajem rządzi Jahwe ale król jest jego substytutem, w sposób widzialny reprezentujący, 
zwłaszcza   wobec   krajów   ościennych.   Konieczność   wyboru   podyktowania   potrzeba   przeciwstawieniu   się 
zagrożeniu ze strony Filistynów.



Saul  wprowadził pluralizm kulturowy i religijny, ustalił jahwizm religia państwową, obowiązująca przede 
wszystkim wojskowych, wymagano od nich rytualnej czystości, zabierali ze sobą arkę przymierza.



Dawid    zajęcie  Jerozolimy  n  terenie   Judy,   uczynił  z  niej  stolice,  sprowadził  tu  arkę  czyniąc   również 
religijnym   centrum,   pozwalał   czcić   różnych   bogów   z   centralnym   kultem   Jahwe   sprawowanym   w 

Jerozolimskim sanktuarium. Zaszczepił idee trwałości jego dynastii i adopcji króla przez Jahwe., praw do 
powszechnego panowania i do funkcji kapłańskich.



Salomon    zbudował państwowe sanktuarium ku czci Jahwe,  uwierzytelnił ideologie królewską i drugą 
Syjonu – eksponującą religijne znaczenie Jerozolimy (jedno ze wzgórz miał obrać Jahwe na siedzibę)

 Fundamentem wiary obietnice Jahwe dane Izraelowi 



Novum   pojawienie   się  królestwa   jako   instytucji   sakralnej  wpisanej   w   teologie   jahwistyczną.  Symbol 
ciągłości i trwania przymierza z Jahwe.



Świadectw   archeologiczne   zaprzeczają   istnienia   w   XI   i   X   p.n.e.   istnienia   scentralizowanej   monarchii. 
Odkrycie kamienia z Tel Dan z inskrypcja z XI p.n.e. poświadcza istnienie domu Dawida.

 Początki opowieści o monarchii:

 

 



Zrodziła się pod Koniec IX p.n.e.



Główny bohater  Dawid,  zaskarbił  sobie  u mieszkańców  wyżyn  judzkich uznanie  stal  się ich obrońca.  Z 
przywódcy rabusiów (apiru) został obwołany w Hebronie, przez starszyznę wodzem-królem, pod którego 
wodzą Jerozolima w X p.n.e. odbita z rak Jebusytów.



Po   100   latach   od   jego   śmierci   powstało   tu   królestwo   Judy.   Jerozolima   najsilniejsza   forteca,   ośrodek  
ceremoniału i władzy. Rozwój zawdzięczała oddaleniu od szlaków i centrów władzy na nizinach



Dawid w okresie żelaza stworzył  na wzgórzach  Judei  nowy podmiot  polityczny,  dając  początek dynastii 
rządzącej ok. 400 lat.



W ta opowieść wpleciony watek o Saulu pierwszym namaszczonym królu przez ostatniego sędziego Samuela. 
Pojawia   się   gdy   izraelici   pokonani   przez   Filistynów.   Starszyzna   poprosiła   o   wyznaczenie   króla.   Brak 
wzmianek historycznych o nim. Według Biblii rządził w X p.n.e. nad całym Izraelem i wywodził się spośród 
Beniaminów,   miejscem   działalności   jego   północna   wyżyna.   Nie   rządził   calym   Izraelem   a   ziemiami 
szczepowymi Beniaminitów. Różniło się od judzkiego. 



Północ centrum w Sychem, południe centrum w Jerozolimie



Poprawienie warunków w dawnych dominium Saula za  wnuka Dawida Roboama  w Biblii negatywnie   
kwitło za niego bałwochwalstwo, budowano w judzie wyżyny i stele oraz szery, nierząd sakralny. Kara za to  
miał być najazd Szoszonka władcy Egiptu



Po tym role się zmieniły i dominowało południe.



Pod koniec X p.n.e. koncepcja wspólnej tożsamości ludu Izraela od 12 pokoleń.

 

 



Wylania się nowe centrum administracyjne na północy – Samaria za dynastii Omriego w IX p.n.e., następcą 
Achab syn.



Religia proroków od monarchii do 586 p.n.e. (okres I świątyni)

 

 

 Biblia przedstawia jako okres podzielonego królestwa na Izrael (północ) i Judę (południe)
 Doprowadziło to do osłabienia jahwizmu.



Odpowiedzialność za podtrzymywanie i jego rozwój spoczywała nie na monarchach, a na charyzmatycznych 
przywódcach duchowych zwanych prorokami (roe, choze, nawi)

 Pod ich wpływem jahwizm stał się czystym monoteizmem.



Zagrozenie dla jahwizmu (wg. Biblii) za czasów   króla Achaba

 

  (IX p.n.e.) sojusz Izraela z Tyrem, poślubił 

tamtejsza księżniczkę Izebel, na dworze w Samarii rozpowszechnił się kult bóstw Baala-Melkarta i Aszery. 
Dążyła do zastąpienia nimi oficjalnego kultu Jahwe.



Król pozostawał osobiście przy jahwizmie, nie mógł przeciwstawić się nowej religii, obawiając się zachwiania 
stabilności. Postawa Izraelitow podzielona.



Izebel widząc sprzeciw proroków wystąpiła przeciw nim



Micheasz  przepowiedział w imię Jahwe upadek królestwa Izraela



Eliasz i jego następca Elizeusz  prorocy żyjący w IX p.n.e.  zwolennicy czystego jahwizmu, gotowi do 
świętej wojny z pogańskim państwem, głosili ze złamanie przymierza z Jahwe domaga się krwawej odpłaty, z 
tego powodu miało dojść do upadku dynastii Omry



Jehu z poparciem wojska dokonał zamachu stanu i przejął rządy.



Prorocy IX p.n.e. przyczynili się do uratowania jahwizmu i rozbudzenia patriotyzmu.



Za normatywne uznawali tradycje  instytucje zgodne z pierwotnym porządkiem Izraela.



Wspierały   ich   ugrupowania  rechabitów  i  nazarejczyków    tworzyli   związki   nawiązujące   do 
koczowniczej tradycji, powstrzymując się od pracy na roli i picia wina. (Nazarejczykami nazywano 
później mężczyzn poświęcających się Bogu przez specjalny ślub.)



Amos i Ozeasz VIII p.n.e. zareagowali na patologie życia społecznego, moralnego i religijnego, 



domagali się sprawiedliwości i obrony uciśnionych, nadając swym zadaniom boski autorytet. -Zasady 
regulujące życie społeczne wywodzili z zapomnianego prawa przymierza



Domagali   się   zastąpienia   czystego   rytualizmu   w   czynnościach   kultowych   pogłębionym   życiem 
religijnym i bezwzględnym zaufaniem do Jahwe.



Odrzucali pogląd, ze pozycja Izraela jako ludu wybranego opierała się na pokrewieństwie ziemi i kulcie 
oraz, ze przymierze zobowiązywało go na przyszłość.



Widzieli podstawę istnienia Izraela łaskawości Jahwe i uroczystej zgodzie na uznanie jego najwyższej  
władzy   w   odrzucenie   wszystkich   innych   bogów   i   ścisłym   przestrzeganiu   jego   prawa   w   życiu 
publicznym i prywatnym



Przepowiadali nadejście Dnia Jahwe i wymierzenia kary za odstępstwo od Boga



Przepowiadali okazanie przez Jahwe miłosierdzia w postaci przywrócenia obiecanej ziemi i ponownych 
zaręczyn z nim ale po katastrofie pastwa północnego, która nadeszła w 722 p.n.e. z rąk Asyrii



Źródła historyczne podają ze w połowie IX p.n.e. Izrael był potężny w regionie. Juda rządzona przez Jozafata 
była wasalem Izraela. Za rządów jego syna Jorami poślubiony księżniczce Atalii córce Achaba, wchłonął 
Jude. Nie władali nim potomkowie Dawida lecz Omriego, stolica nie była Jerozolima lecz Samaria.



Po zniszczeniu Samarii w 722 p.n.e. przez Asyryjczyków, w Jerozolimie okres prosperity. Stała się wasalem 
Asyrii co stymulowało jej rozwój. Stymulowali go tez uchodźcy z państwa północnego, przynosząc własne  
tradycje dynastyczne związane z królem Saulem.



Podjęto wiec próbę połączenia dwóch tradycji w jedna, która stawała się oficjalna historia dynastii. Akcent: 
stolica świętym miastem, tron Jahwe, arka sprowadzona przez Dawida do Jerozolimy, Salomon budowniczy 
świątyni, za czasów Ezechiasza chciano uczynić centrum religijnym.



Badania  archeologiczne  z okolic Jerozolimy pod koniec  VIII  p.n.e.  świątynie  których  przestano  używać. 
Wiąże się z tym reforma Ezechiasza (opis Księga Królewska):

 Zlikwidowano i zniszczono sanktuaria
 Zakopano dawne przedmioty kultu
 Scentralizowanie religii państwowej w Jerozolimie.



Obejmowała także Zycie gospodarcze i polityczne



Celem wzmocnienie władzy królewskiej kosztem więzów klanowych



W sferze religijnej konsolidacji społeczeństwa zwłaszcza przybyłych z północy izraelitów.

 Nowa koncepcja zjednoczonego Izraela oparta na instytucji dynastii i świątyni.



Po śmierci Sargona II (705 p.n.e.) zdecydowana się na zerwanie więzów wasalnych, chęć przejęcia dawnego 
królestwa Omrydów. Ufortyfikowana Jerozolimę i zawarto przymierze z koalicja antyasyryjska.



Nowy władca Asyrii Sancherib, stłumił powstania, pokonał Jude ale nie zdobył Jerozolimy (Anioł Jahwe zabił 
wrogów śpiących pod murami), Judzie przyszło płacić duży trybut.



Juda była zrujnowana jednak zachowała się wiara w wybraniectwo Izraela, umiłowanie przez Boga dynastii 
dawidowej, panowanie Jahwe z Syjonu.



Za syna Ezechiasza Manassesa odbudowanie Judy VII p.n.e.:



opracował   nowa   strategie   gospodarcza:   zorganizowanie   sprawnej   administracji   i   zagospodarowanie 
terenów jałowych na pustyni Judzkiej i zakładania tam wiosek.

 wzorowa organizacja dworska
 handel międzynarodowy



Pomimo tego w epopei narodowej przedstawiany jako zły bo zarzucił reformę Ezechiasza, wpisujący się w 
asyryjski model władcy, jego zasługi przypisane Salomonowi.



Zarzucono za niego model religijności, który w większym stopniu odwoływał się do idei sprawiedliwości.

Reforma Jozjasza



Nowa wielka reforma religijna, zapoczątkowana przez  proroków Sofroniusza, Habakuka, Nahuma i króla 
Jozjasza koniec VII p.n.e. zapobiegły upadkowi jahwizmu.



Oparta   na   odnalezionym   kodeksie   kultowym   i   etycznym,   przez  

 

 kapłana   Chalkiasza

 

   w   Świątyni

 

  

Jerozolimskiej   w   622   p.n.e.  (Biblia)   uczyniono   z   niego   konstytucje   państwową.   Stanowiło   jadro   księgi 
powtórzonego prawa.



W sferze etycznej zaszczepiała idealizm społeczne, zalecając humanitaryzm, zwłaszcza wobec ubogich 
i niewolników.



Wprowadziła zasadę odpowiedzialności indywidualnej



Zabraniała stosowania prawa krwawej zemsty,

 Szeroko prowadzona edukacja



Oczyszczono świątynię z przedmiotów pogańskich kultów



Zniszczono pogańskie sanktuaria i zwolniono ich kapłanów m.in. Betel założone przez Jeroboama I 
króla północnego państwa - Izrael.



Nakazał poddanym świętowanie paschy z godnie z przepisami z księgi Przymierza



Zabronił działalności wróżbitom.



Ograniczył sprawowanie kultu do Świątyni Jerozolimskiej



W tym czasie Asyria chyliła się ku upadkowi. Na ratunek jej poszedł Egipt faraon Nechon.



Jozjasz próbował przeszkodzić im jednak poniósł klęskę.



Wraz   z   jego   śmiercią   w  Judzie  przestano   Wierzyc   w   powrót   wielkiej   monarchii   izraelskiej   i   zaczęto   ja 
przesuwać  w czasy eschatologiczne.



Powróciło również przekonanie o bezwarunkowym  bezpieczeństwie dzięki przymierzu. Przeciwstawiał się 
temu prorok Jeremiasz, który ostrzegał przed układami z Egiptem przeciw Babilonii, przepowiadał upadek 
Jerozolimy, który dokonało się w 586 r. p.n.e.

 W historii deuteronomistycznej przypisano to Manassesowi