1. Na czym polega ekonomiczny aspekt ludzkiej działalności?
Gospodarczy charakter działalności ludzi jest jednym z wielu jej aspektów, choć czasem moŜe mieć
znaczenie pierwszoplanowe (praca najemna, własna firma). Aspekt ten dotyczy natury
gospodarowania, które obejmuje duŜą grupę zachowań ludzkich, których efektem jest wytwarzanie
potrzebnych, a nie dostarczonych bezpośrednio przez przyrodę dóbr. Trudno jednak określić, co jest
najwaŜniejsze: wytwarzanie, pomnaŜanie dochodu i majątku, wymiana dóbr, czy sposób
podejmowania decyzji. Gospodarowanie jest procesem historycznym i w róŜnych okresach na
pierwszy plan wybijały się inne pytania, w zaleŜności od sposobów gospodarowania i pojmowania
świata (np. nowoŜytna ekonomia rozwinęła się w równolegle do gospodarki rynkowej).
2. Jakie jest pochodzenie nazwy ekonomia?
Stworzył ją Arystoteles. Pochodzi ze złoŜenia dwóch greckich słów: oikos (gospodarstwo domowe) i
nomos
(prawo). Oznaczała, Ŝe ekonomia jest wiedzą o działalności w oikosie, dającą się ująć w
postaci praw naukowych.
3. Czym zajmuje się ekonomia?
Celem ekonomii jest poznanie rzeczywistości gospodarczej, opisanie jej i wyjaśnienie przyczyn i
natury zjawisk oraz procesów zachodzących w gospodarce rynkowej, w których podmiotem jest
człowiek.
Za podstawowy problem badawczy uwaŜa się pytanie o sposób dokonywania wyborów
ekonomicznych przez uczestników Ŝycia gospodarczego oraz o ich skutki w skali gospodarki.
4. Czym zajmuje się mikroekonomia, a czym makroekonomia?
Mikroekonomia zajmuje się badaniem zjawisk i procesów gospodarczych zachodzących w
poszczególnych obszarach gospodarki, obserwowanych i wyjaśnianych z punktu widzenia
działalności gospodarczej poszczególnych podmiotów gospodarczych: nabywców, konsumentów,
sprzedawców i producentów.
Makroekonomia zajmuje się badaniem zjawisk i procesów zachodzących w całej gospodarce.
5. Co stanowi kryterium podziału ekonomii na pozytywną i normatywną?
Kryterium podziału ekonomii na pozytywną i normatywną są sądy.
Jeśli ekonomia zajmuje się tylko wyjaśnianiem zjawisk, zachowań i procesów gospodarczych, to
określa się ją jako pozytywną. JeŜeli zaś wydaje sądy i formułuje zdania o powinnościach, to ma
charakter normatywny.
6. Na czym polegają sądy oceniające w ekonomii?
Sądy oceniające w ekonomii:
a) o wartości etycznej - orzekają, Ŝe jakiś czyn, zjawisko gospodarcze lub cały system ma wartość
dodatnią lub ujemną; są to sądy a priori;
b) o słuszności - orzekają, czy co konkretny czyn spowodował i czy był w danej sytuacji najlepszy z
moŜliwych;
c) o moralności - dotyczą intencji czynu i woli zachowania się nienagannego pod względem
etycznym.
7. Na czym polega metoda indukcyjna, a na czym metoda dedukcyjna?
Metoda indukcyjna polega na empirycznym badaniu pewnej klasy zjawisk i formułowaniu na jego
podstawie hipotez. Metody tej nie stosuje się juŜ raczej w mikroekonomii, gdyŜ dziedzina ta jest zbyt
skomplikowana.
Metoda dedukcyjna polega na dedukcyjnym wnioskowaniu i odkrywaniu zaleŜności z modelu o
zredukowanej liczbie zmiennych. Jest to najpopularniejsza metoda ekonomii, wykorzystująca zasadę
ceteris paribus
.
8. Co to jest teoria ekonomiczna?
Teorią ekonomiczną nazywamy zbiór twierdzeń wyjaśniających zjawiska i procesy ekonomiczne
ujmowane w modelu ekonomicznym.
Nie kaŜdy jednak zbiór twierdzeń jest teorią naukową, która musi mieć następujące cechy: zgodność
z obserwacjami, niesprzeczność logiczna, płodność poznawcza, prostota i elegancja.
9. Wymień i omów waŜniejsze trudności myślenia ekonomicznego.
1) Zdarzenia gospodarcze są sprzęŜone zwrotnie.
2) To, co jest prawdziwe w mikroskali, nie musi być prawdziwe w makroskali.
3) Częste uleganie złudzeniu, Ŝe w danej sytuacji występują zaleŜności przyczynowo-skutkowe.
4) Subiektywizm i stereotypowość badającego.
5) Mierzenie zdarzeń gospodarczych (wiele z nich ma naturę jakościową) jest trudne, a ma bardzo
duŜy wpływ na wynik badań (wybór sposobu pomiaru i miernika).
10. Co to jest model ekonomiczny?
Modele teoretyczne to konstrukcje myślowe mające na celu wyjaśnienie obserwowanych zjawisk.
SłuŜą do wyizolowania badanych zjawisk, po to aby wyraziście ujawniły się badane zaleŜności.
Teoretyczny model ekonomiczny składa się z pewnej liczby załoŜeń, w których:
a) odrzuca się pewne zjawiska uznane za przypadkowe lub nieistotne,
b) przyjmuje się, Ŝe badane zjawiska, przedmioty i osoby mają określone cechy.
Model ekonomiczny jest więc zbiorem załoŜeń tworzącym uproszczony, schematyczny obraz
pewnego fragmentu gospodarki, w którym moŜna badać istotne zaleŜności.
11. Jak moŜna sprawdzić teorie ekonomiczne?
Metody sprawdzania teorii:
a) weryfikacja - przez porównanie teorii z wynikami obserwacji empirycznych,
b) falsyfikacja - obalanie tezy przez znalezienie przypadku, w którym hipotetyczne zaleŜności nie
zachodzą.
Obecnie w ekonomii przyjmuje się, Ŝe teorię moŜna obalić, o ile istnieje od niej lepsza.
II. PROCES GOSPODAROWANIA
1. Jaki jest naturalny cel gospodarczej działalności człowieka?
Naturalnym celem gospodarczej działalności ludzi jest zaspokajanie potrzeb.
2. Co to są potrzeby? Jaka jest ich struktura?
Potrzeba to subiektywne odczuwanie braku, niezaspokojenia lub poŜądania określonych
warunków lub rzeczy, które człowiek uwaŜa za niezbędne do utrzymania go przy Ŝyciu,
umoŜliwienia mu rozwoju, realizowania ról społecznych itp. Cechami potrzeb są indywidualizm i
subiektywizm.
Struktura potrzeb człowieka (wg Maslowa): 1° biologiczne, 2° bezpieczeństwa, 3° kontaktów
społecznych, 4° uznania, 5° samorealizacji.
3. Jakie środki słuŜą do zaspokajania potrzeb?
Osiągnięcie korzyści wymaga odpowiednich środków materialnych lub pienięŜnych. Wszystkie środki
słuŜące bezpośrednio lub pośrednio do zaspokajania potrzeb ludzkich, w formie rzeczy, usługi lub
stanu, nazywamy dobrami.
4. Jaki jest związek między zaspokajaniem potrzeb a dobrami produkcyjnymi?
Zaspokajanie potrzeb to inaczej konsumpcja. Dobra konsumowane określa się jako dobra
konsumpcyjne. Wytwarza się je z dóbr produkcyjnych.
Poza tym wiele dóbr moŜe mieć jednocześnie charakter konsumpcyjny i produkcyjny.
5. Jakie właściwości mają dobra ekonomiczne?
Dobra ekonomiczne (wytworzone przez człowieka w ograniczonej ilości) mają dwie główne cechy:
a) do ich wytworzenia trzeba uŜyć pracy ludzkiej oraz innych dóbr ekonomicznych i dóbr
pierwotnych,
b) są dobrami rzadkimi (w danym czasie mogą być wytworzone w ograniczonej ilości i przez to
tylko częściowo zaspokoić potrzeby).
6. Co stanowi kryterium podziału dóbr na dobra ekonomiczne i dobra wolne?
Kryterium podziału jest tutaj rzadkość i konieczność (lub nie) wytwarzania.
7. Czy wszystkie dobra rzadkie są dobrami ekonomicznymi? Czy wszystkie dobra
pierwotne są dobrami wolnymi?
Niektóre dobra pierwotne są dobrami rzadkimi, np. czyste powietrze, piasek pustynny (dla Polaka)
itp.
8. Na czym polegają: produkcja, podział, konsumpcja? Jakie są zaleŜności między nimi?
Produkcja to wytwarzanie dóbr i usług. Podział zajmuje się rozdysponowaniem tych dóbr rzadkich
między producentów i konsumentów. Konsumpcja zaś polega na zaspokajaniu ludzkich przy
pomocy dóbr i usług.
Bez produkcji nie ma podziału, bez podziału nie ma konsumpcji, a konsumpcja napędza produkcję.
9. Czym są czynniki produkcji? Jakie są ich rodzaje?
Czynniki produkcji to wszystkie dobra pierwotne i ekonomiczne oraz praca stosowane w produkcji do
wytwarzania dóbr i usług. Dzielą się na:
a) ziemię - dobra pierwotne, np. surowce mineralne, lasy, wody itp.
b) pracę - ludzie wraz ze swoją wiedzą, zdolnościami i umiejętnościami,
c) kapitał - ekonomiczne dobra produkcyjne (maszyny, urządzenia, budynki, surowce itp.)
10. Na czym polega zuŜywanie się poszczególnych czynników produkcji?
Jednorazowe zuŜywanie się czynników produkcji polega na przekształcaniu w produkt o nowych
właściwościach.
Stopniowe zuŜywanie się czynników produkcji polega na wykorzystaniu danych dóbr kapitałowych w
wielu procesach produkcyjnych (stałe wyposaŜenie, które musi być utrzymywane w sprawności
produkcyjnej).
11. Czym róŜnią się strumienie od zasobów?
Strumień oznacza przepływ określonej ilości wielkości ekonomicznej w ciągu danego czasu przez
podmiot gospodarczy lub gospodarkę.
Zasób oznacza ilościowy stan wielkości ekonomicznej w danym punkcie czasu.
12. Na czym polega suwerenność konsumenta?
Suwerenność konsumenta wyraŜa się w swobodzie dokonywania wyborów wpływających na jak
najlepsze zaspokojenie jego potrzeb.
13. Wymień podstawowe podmioty gospodarcze. Jaka jest wspólna cecha podmiotów
gospodarczych?
Podmiot gospodarczy to podstawowa jednostka ekonomiczna podejmująca autonomiczne
decyzje o zastosowaniu dóbr rzadkich, będących jej własnością. Główne podmioty
gospodarcze to: konsument, nabywca, producent, sprzedawca (uogólnia się je jako gospodarstwa
domowe i przedsiębiorstwa). Ich wspólną cechą jest podejmowanie wyborów dotyczących
posiadanych dóbr.
14. Jakie są zaleŜności między gospodarstwem domowym a przedsiębiorstwem?
Gospodarstwo domowe dostarcza przedsiębiorstwom czynników produkcji: kapitału pienięŜnego,
pracy, a takŜe ziemi.
Przedsiębiorstwa dostarczają gospodarstwom domowym środków do zaspokajania ich potrzeb: dóbr
i usług oraz wynagrodzenia za dostarczone czynniki produkcji.
15. Scharakteryzuj prawa własności. Jakie są cechy własności prywatnej?
Kompletny zestaw praw własności obejmuje:
a) prawo do uŜytkowania i zuŜywania przedmiotu własności,
b) prawo do zawłaszczenia dochodów osiągniętych dzięki wykorzystaniu przedmiotu własności,
c) prawo określania przeznaczenia dochodów z własności,
d) prawo zaniechania uŜytkowania,
e) prawo przekazania swoich praw własności innym osobom.
Główne cechy własności prywatnej to:
- ograniczenie pewnych praw własności,
- kompletność praw własności,
- wyłączność (lub rozproszenie) praw własności,
- cel wykorzystania praw własności.
16. Na czym polega kontrakt między podmiotami gospodarczymi?
Celem kontraktu jest przeniesienie praw własności z jednej osoby na drugą.
17. Jaka jest podstawowa róŜnica pomiędzy dobrami prywatnymi a dobrami publicznymi?
Prawo do uŜytkowania dobra prywatnego ma tylko właściciel, a z uŜytkowania dobra publicznego
nikogo nie moŜna wyłączyć.
III. GOSPODAROWANIE JAKO PROCES DOKONYWANIA WYBORÓW
1. Jakie podstawowe decyzje podejmują konsumenci i producenci? Jaka jest zaleŜność
między tymi decyzjami?
Konsumenci decydują o tym, jakie dobra konsumpcyjne, w jakiej ilości i do kogo nabywać, a
producenci - co, ile, jak i dla kogo produkować.
ZaleŜność między tymi decyzjami wynika z faktu, Ŝe producenci muszą brać pod uwagę wybory
konsumentów.
2. Na czym polega statyczna, a na czym dynamiczna analiza decyzji ekonomicznych?
Statyczna analiza decyzji ekonomicznych opiera się na załoŜeniu, Ŝe danym czasie pewne czynniki są
stałe. W przypadku producenta mówi się wtedy o stałych i zmiennych czynnikach produkcji oraz o
decydowaniu ile i czego produkować.
W analizie dynamicznej wszystkie czynniki są zmienne, a do decyzji dochodzi pytanie jak
produkować.
3. Jakie zaleŜności występują między czynnikami produkcji?
Czynniki produkcji mogą być komplementarne (uzupełniają się w celu spełnienia określonej funkcji)
lub substytucyjne (moŜna je sobą zastępować).
4. Jak obliczamy produkt marginalny?
Produkt marginalny obliczamy jako stosunek przyrostu całkowitego produktu do odpowiedniego
przyrostu zmiennego czynnika produkcji:
.
5. Jak zmienia się produkt marginalny w wyniku zwiększania nakładu zmiennego czynnika
produkcji?
Produkt marginalny (po przekroczeniu pewnego nakładu początkowego) maleje wraz ze
wzrostem nakładu jednego czynnika produkcji (przy stałej ilości innych czynników i
niezmiennej technice produkcji).
6. Wyjaśnij prawo malejącego produktu marginalnego.
Zmniejszanie się produktu marginalnego wynika z tego, Ŝe przy powiększaniu nakładu jednego
czynnika produkcji, stosunek stałych czynników do niego stale się zmniejsza.
7. W jaki sposób buduje się granicę moŜliwości produkcyjnych?
Wyznaczają ją alternatywne kombinacje dwóch dóbr, które moŜna wytworzyć w przedsiębiorstwie w
danym czasie, jeśli wykorzystuje się do tego w całości i w jak najlepszy sposób posiadane czynniki
produkcji.
8. Wyjaśnij, dlaczego granica moŜliwości produkcyjnych jest wklęsła względem początku
układu współrzędnych?
Wklęsłość granicy moŜliwości produkcyjnych jest przejawem kosztu alternatywnego rosnącego przy
kaŜdej kolejnej zmianie zastosowania czynników produkcji (w celu uzyskania dodatkowych ilości
jednego dobra trzeba poświęcać kolejno coraz większe ilości dobra drugiego).
9. Co oznacza punkt na granicy moŜliwości produkcyjnych, wewnątrz granicy moŜliwości
produkcyjnych, na zewnątrz granicy moŜliwości produkcyjnych?
Na granicy moŜliwości produkcyjnych znajdują się punkty oznaczające wykorzystanie w całości i w
najlepszy sposób posiadanych czynników. Wewnątrz granicy moŜliwości produkcyjnych znajdują się
kombinacje dóbr, które moŜna wytworzyć przy niepełnym wykorzystaniu czynników produkcji
(bezrobocie czynnika, nieefektywność wykorzystania). Na zewnątrz granicy moŜliwości
produkcyjnych znajdują się kombinacje, których producent uzyskać nie jest w stanie w danym
czasie.
10. Co oznacza przesunięcie granicy moŜliwości produkcyjnych?
Przesunięcie granicy moŜliwości produkcyjnych jest przejawem zmian w procesie produkcyjnym.
Przesunięcie w prawo świadczy albo o innowacjach technicznych, albo o zwiększeniu zasobów
czynników produkcji i oznacza relatywne zmniejszenie rzadkości produkowanego dobra.
Przesunięcie granicy moŜliwości produkcyjnych w lewo oznacza zmniejszenie produkcyjnych
moŜliwości przedsiębiorstwa w wyniku zdarzeń takich jak wojna, kataklizmy, czy nieutrzymywania
urządzeń w sprawności.
11. Czy postęp technologiczny moŜe sprzyjać zmniejszeniu znaczenia problemu
rzadkości?
Postęp technologiczny przyczynia się do zwiększenia moŜliwości produkcyjnych, co z kolei czyni
produkowane dobro relatywnie mniej rzadkim.
12. Jakie korzyści powoduje powiększanie skali produkcji?
MoŜliwe są trzy rodzaje korzyści skali:
a) stałe - produkcja rośnie w tym samym stopniu co nakłady,
b) rosnące - produkcja rośnie w większym stopniu niŜ nakłady,
c) malejące - produkcja rośnie w mniejszym stopniu niŜ nakłady.
IV. METODY DOKONYWANIA WYBORÓW EKONOMICZNYCH
1. Jak jest podstawowa, wspólna dla wszystkich podmiotów gospodarczych właściwość
wyborów ekonomicznych? Co jest przyczyną tej właściwości?
Podstawowa właściwość wyborów ekonomicznych mówi o tym, Ŝe kaŜdy wybór przynoszący korzyści
wymaga poniesienia nakładów i rezygnacji z innych moŜliwości.
Wynika ona z faktu gospodarowania w warunkach posiadania rzadkich zasobów.
2. Na czym polega dokonywanie wyborów w gospodarce tradycyjnej, nakazowej,
rynkowej?
Lp. Pytanie
Gospodarka
tradycyjna
Gospodarka
nakazowa
Gospodarka
rynkowa
1.
Jak są określane
cele?
przez zwyczaj,
tradycję,
moralność itp.
odgórnie
(klasa
rządząca)
racjonalnie
2.
Jak są ustalane
środki realizacji
celów?
przez zbiorowe
doświadczenie,
oceniające
środki metodą
prób i błędów
odgórnie
(klasa
rządząca)
w myśl zasady
maksymalizacji
funkcji celu
3.
Jakie są
ograniczenia
działalności osób
gospodarujących?
tradycja
ogranicza pole
wyborów do
metod
wykonują
decyzje
pod groźbą
przemocy i
ich wybory
ograniczają
jedynie prawa
rynku
sprawdzonych przymusu
3. Czy twierdzenie, Ŝe rynek stwarza przymus dla podmiotów gospodarczych, jest
prawdziwe?
Uznając za przymus presję jednych osób na drugie w celu wymuszenia określonego zachowania, nie
moŜemy stwierdzić, Ŝe rynek stwarza przymus. Po prostu rynek podlega pewnym prawom i
koniecznością ekonomicznym, do których chcąc nie chcąc podmioty gospodarcze muszą się
stosować.
4. Na czym polega racjonalność działania? Na czym polega racjonalność działania
gospodarczego?
Racjonalność polega na wykorzystaniu zasad poprawnego myślenia i skutecznego
działania dla osiągnięcia preferowanego celu. W gospodarowaniu oznacza to takie działania,
które przy danym nakładzie środków pozwalają osiągnąć w maksymalnym stopniu cel lub odwrotnie:
przy załoŜonym stopniu osiągnięcia celu pozwalają uŜyć minimalnego nakładu środków.
5. Czym róŜni się racjonalność proceduralna od racjonalności rzeczowej?
JeŜeli działanie gospodarcze posiada następujące cechy:
a) prawdziwa i pełna wiedza oraz informacje dotyczące przedsięwzięcia,
b) logiczne rozumowanie i wykorzystanie wiedzy,
c) umiejętność realizacji decyzji,
to określamy je jako rzeczowo racjonalne.
Jeśli informacje i wiedza są niepełne a logika wnioskowania została zachowana to mówimy o
racjonalności proceduralnej.
6. Sformułuj w języku matematycznym problem ograniczonej maksymalizacji celu
podmiotu gospodarczego.
Zadaniem podmiotu gospodarczego jest maksymalizacja pewnej funkcji celu
,
gdzie zmienne x wyraŜają nakłady środków potrzebne do osiągnięcia celu. Jak wiadomo podmiot
gospodarczy dysponuje ograniczonymi nakładami środków:
, które z załoŜenia są
wartościami nieujemnymi (warunek brzegowy):
, gdzie (i = 1, 2, ..., n). W związku z
powyŜszym maksymalizacja funkcji celu polegać będzie na znalezieniu maksimum warunkowego tej
funkcji.
7. Dlaczego mikroekonomia nie zajmuje się wyborami w sytuacji liniowego przebiegu
funkcji celu oraz funkcji kosztów?
W takim przypadku decyzje mogą być tylko dwie: przestać produkować lub produkować coraz
więcej. Liniowość zaprzeczałaby rzadkości dóbr.
8. Uzasadnij warunek maksymalizacji nadwyŜki korzyści nad kosztami poniesionymi w
celu uzyskania korzyści, gdy funkcja celu jest nieliniowa.
Warunkiem maksymalizacji nadwyŜki korzyści nad kosztami jest maksimum TB - TC. JeŜeli róŜnicę
tę potraktujemy jako funkcję nieliniową (wynika to z nieliniowości funkcji TB i TC) to maksimum
znajdować się będzie w punkcie, w którym pierwsza pochodna przyjmie wartość zero, więc:
.
Zatem maksymalizacja nadwyŜki korzyści nad kosztami występuje w punkcie przecięcia linii
marginalnego kosztu i marginalnej korzyści.
V. RYNEK I GOSPODARKA RYNKOWA
1. Jaka jest zasadnicza róŜnica między gospodarką naturalną a gospodarką rynkową?
Zasadnicza róŜnica polega na specjalizacji działalności gospodarczej i wyodrębnieniu się gospodarstw
domowych i przedsiębiorstw.
2. Dlaczego współczesna gospodarka jest oparta na podziale i specjalizacji pracy?
Specjalizacja czyni gospodarowanie efektywniejszym, wykorzystując róŜnice w umiejętnościach
poszczególnych ludzi w celu uzyskania rosnących korzyści skali. Człowiek mający predyspozycje do
danej działalności rezygnuje z innych, gdyŜ ponosi w nich wyŜsze koszty alternatywne. Posiadane
zasoby pracy i kapitału stosuje więc w tych dziedzinach gospodarowania, w których osiąga wyŜsze
korzyści marginalne.
3. Dlaczego podmioty gospodarcze przeprowadzają wymianę dóbr i usług?
Wymiana jest skutkiem specjalizacji i podziału i słuŜy alokacji dóbr zgodnej z zapotrzebowaniem na
nie. W sensie subiektywnym wymiana dochodzi do skutku, poniewaŜ obie strony wymieniają to, co
jest dla nich mniej korzystne, na to, co przynosi im większe korzyści.
Zrealizowanie wymiany polega na przeniesieniu wszelkich praw własności do danego towaru od
osoby sprzedawcy do osoby nabywcy w zamian za dobrowolnie ustalony ekwiwalent tego towaru,
będący własnością nabywcy.
4. Co to jest rynek i jakie rodzaje rynków moŜna wyróŜnić w gospodarce?
Rynek to ogół transakcji kupna i sprzedaŜy towarów, dokonujących się w sposób
dobrowolny i ciągły, w których wyniku określone zostają ceny oraz ilości nabywanych i
sprzedawanych dóbr. Jest to równieŜ forma nawiązywania kontaktów między kupującymi
i sprzedającymi.
Rynki moŜna podzielić ze względu na rodzaj towarów (rynek pracy, rynek ziemi itp.), ze względu na
zakres przestrzenny transakcji (rynki lokalne i światowe), ze względu na stopień legalności (rynki
białe, szare i czarne).
5. W jaki sposób rynek koordynuje, za pośrednictwem systemu cen, działalność
podmiotów gospodarczych?
Rynek koordynuje działalność podmiotów gospodarczych za pomocą mechanizmu rynkowego.
Mechanizm rynkowy za pośrednictwem systemu cen (relatywnych) dostarcza podmiotom
gospodarczym informacje o stopniu rzadkości dóbr. Informacje te podmioty ekonomiczne
przetwarzają wg zasady racjonalności i kierując się własnymi korzyściami podejmują masowe
decyzje o zmianie (lub nie) zakupów. Dzieje się to poprzez rozwiązanie czterech podstawowych
problemów ekonomicznych: co?, ile? (decydują o tym wybory konsumentów), jak? (decyduje o tym
konkurencja pomiędzy producentami), dla kogo? (decydują o tym dochody i preferencje
konsumentów).
6. Co głosi doktryna niewidzialnej ręki?
Doktryna ta mówi o tym, Ŝe mechanizm rynkowy rozdziela zyski i straty w taki sposób, by
podejmowane indywidualne decyzje w skali gospodarki koordynowały się, powodując ład
ekonomiczny. Powoduje to, Ŝe jednostki, dąŜąc do własnych korzyści, działają równieŜ dla dobra
publicznego, nie zdając sobie nawet z tego sprawy.
7. Omów model czystej gospodarki rynkowej. W jakim celu został on skonstruowany?
Model czystej gospodarki rynkowej:
1) Na rynku działają tylko gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa w rolach nabywców i
sprzedawców.
2) Podmioty te spotykają się na rynku dóbr konsumpcyjnych i rynku czynników produkcji.
3) Podmioty działają na rynku doskonałej konkurencji:
a) poszczególni uczestnicy nie mają wpływu na ceny,
b) rynek jest przejrzysty,
c) istnieje swoboda zawierania transakcji,
d) istnieje swoboda wejścia i wyjścia.
4) Producenci i konsumenci dąŜą do ograniczonej maksymalizacji swoich korzyści.
5) Decyzje konsumentów są suwerenne i zaleŜą od preferencji oraz cen relatywnych.
6) Decyzje producentów kształtują się w zaleŜności od zasobów produkcyjnych i cen relatywnych.
7) Ceny to jedyne zewnętrzne informacje dla podmiotów gospodarczych.
8) Więzi między uczestnikami rynku dotyczą jedynie transakcji kupna-sprzedaŜy.
9) Przepływom towarów i pieniądza odpowiada przekazanie praw własności.
10) Strumienie pieniądza i towarów są równowaŜone za pośrednictwem cen (integralność
przepływów pieniądza i towarów pomiędzy poszczególnymi rynkami).
PowyŜszy model został skonstruowany w celach badawczych.
8. Na czym polega zasadnicza róŜnica między gospodarką rynkową w ujęciu modelowym a
współcześnie działającymi gospodarkami noszącymi miano rynkowych?
Współczesne gospodarki rynkowe mają charakter mieszany. Oznacza to, Ŝe mechanizm
rynkowy jest zastępowany, uzupełniany i korygowany przez państwo poprzez gwarantowanie
przestrzegania reguł gry rynkowej, popieranie wolnej konkurencji, dokonywanie redystrybucji
dochodów, działania na rzecz stabilizacji gospodarczej itp.
VI. PRAWO POPYTU I PRAWO PODAśY
1. Co to jest popyt?
Popyt to zainteresowanie danym dobrem (ilość nabywana) przy danej jego cenie ceteris paribus i w
danym czasie. Na popyt wpływają takŜe czynniki niecenowe.
2. Jakie czynniki determinują popyt konsumenta na dane dobro?
Głównym czynnikiem determinującym popyt jest cena danego dobra. Na popyt na dane dobro
wpływają równieŜ ceny dóbr komplementarnych i substytucyjnych, dochód konsumenta, gusty
konsumentów i inne czynniki.
3. Jak zilustrujemy zmianę ilości nabywanej dobra spowodowaną: a) zmianą ceny danego
dobra, b) oddziaływaniem czynników niecenowych?
Zmianę ilości nabywanej dobra pod wpływem zmiany jego ceny ilustruje przesunięcie wzdłuŜ
krzywej popytu. Czynniki niecenowe powodują przesunięcie całej krzywej popytu.
4. Jaką prawidłowość ilustruje krzywa popytu i co uzasadnia jej kształt?
Krzywa popytu ilustruje prawo popytu mówiące o tym, Ŝe w miarę wzrostu ceny ilość nabywana
danego dobra zmniejsza się ceteris paribus i odwrotnie.
5. Co oznaczają pojęcia efekt Veblena, efekt snobizmu, efekt owczego pędu?
Efekt Veblena (efekt prestiŜowy) polega na tym, Ŝe niektóre gospodarstwa domowe nabywają
tym większe ilości danego dobra, im jest ono droŜsze. Korzyść konsumpcyjna polega wówczas na
demonstrowaniu swoich moŜliwości konsumpcyjnych.
Efekt snobizmu polega na tym, Ŝe niektóre gospodarstwa domowe mniej cenią te dobra, które
konsumują inni, a zatem nabywają ich mniej lub w ogóle ich nie kupują.
Efekt owczego pędu polega na tym, Ŝe pewne gospodarstwa domowe tym wyŜej cenią pewne
dobra i tym więcej ich nabywają, im bardziej je cenią i więcej ich nabywają inne gospodarstwa
domowe (np. moda).
6. Jaki jest związek między popytem indywidualnym a popytem rynkowym?
Popyt rynkowy jest sumą popytów indywidualnych wszystkich nabywców występujących na rynku.
7. Co to jest podaŜ?
PodaŜ to ilość dobra oferowanego na sprzedaŜ w danym czasie uzaleŜniona od czynników cenowych i
niecenowych.
8. Jakie czynniki kształtują podaŜ określonego dobra?
Podstawowym czynnikiem jest cena danego dobra. Do czynników niecenowych naleŜą: ceny
czynników produkcji, poziom techniczny produkcji i inne.
9. Jak ilustrujemy zmianę ilości dobra oferowanego na sprzedaŜ, spowodowaną: a)
zmianą ceny tego dobra, b) oddziaływaniem czynników niecenowych?
Zmiana ceny danego dobra powoduje przesunięcie wzdłuŜ jego krzywej podaŜy, a zmiany czynników
niecenowych powodują przesunięcie całej krzywej podaŜy.
10. Jaką prawidłowość ilustruje krzywa podaŜy i co uzasadnia jej kształt?
Krzywa podaŜy ilustruje prawo podaŜy, mówiące o tym, Ŝe wraz ze wzrostem ceny danego dobra
ceteris paribus rośnie ilość oferowana tego dobra i odwrotnie.
11. Co to jest typowa krzywa popytu i typowa krzywa podaŜy?
Typowe krzywe popytu i podaŜy odpowiadają prawom popytu i podaŜy. Wiadomo jednak, Ŝe w
kaŜdej regule istnieją wyjątki. Niektóre dobra mają to do siebie, Ŝe ich ilość nabywana i oferowana
zmieniają się pod wpływem ceny inaczej niŜ mówi o tym prawo popytu i podaŜy. Wyznaczone dla
nich krzywe popytu i podaŜy będą miały zatem nachylenie dość nietypowe.
VII. RÓWNOWAGA RYNKOWA
1. Jak interpretujemy równowagę rynkową na rynku danego dobra?
Równowagę rynkową na rynku danego dobra interpretuje się jako punkt przecięcia krzywych popytu
i podaŜy tego dobra, wyznaczający jedyną moŜliwą cenę, przy której ilość nabyta będzie równa ilości
oferowanej na sprzedaŜ.
2. W jaki sposób L. Walras wyjaśnia działanie mechanizmu równowaŜenia rynku?
U Walrasa zmiany cen spowodowane są róŜnicami pomiędzy ilością nabywaną i oferowaną na rynku.
JeŜeli Q
D
- Q
S
< 0 P (nadwyŜka), a jeŜeli Q
D
- Q
S
> 0 P (niedobór). Punkt równowagi: P
D
=
P
S
.
3. W jaki sposób A. Marshall uzasadnia kształtowanie się równowagi rynkowej?
Marshall uzaleŜnia ilość oferowaną na rynku od rynkowej ceny danego dobra. JeŜeli P
D
- P
S
> 0 Q
S
(producenci zachęceni zyskiem będą produkować więcej), a jeŜeli P
D
- P
S
< 0 Q
S
(strata zmusi
sprzedawców i producentów do zmniejszenia oferty). Następuje tutaj wyrównywanie się korzyści
nabywców i sprzedawców. Punkt równowagi: Q
D
= Q
S
.
4. Co oznacza stabilność rynku?
Stabilność rynku oznacza, Ŝe jest on w stanie powracać do równowagi bez względu na to,
jakie początkowe wartości miały jego zmienne.
5. Jaki jest warunek stabilności rynku L. Walrasa, jaki zaś A. Marshalla? (patrz: 3.)
6. W jakich formach działa mechanizm równowaŜenia rynku w praktyce?
Wyraźnie widać go na giełdach i przy zastosowaniu zasady rekontraktu. Po zebraniu ofert sprzedaŜy
i kupna dokonuje się wtedy ustalenia nowej ceny równowagi.
7. Co moŜe spowodować wytrącenie rynku ze stanu równowagi i jaki mechanizm
umoŜliwia stabilizację rynku?
Rynek moŜe zostać wytrącony z równowagi zmianą któregokolwiek z niecenowych czynników podaŜy
lub popytu, zmieniającą połoŜenie tych krzywych. Stablizację umoŜliwia mechanizm równowagi
rynkowej wyjaśniony przez Walrasa (Q
D
- Q
S
) i Marshalla (P
D
- P
S
).
8. Jakie są załoŜenia modelu pajęczyny?
NajwaŜniejszym załoŜeniem w tym modelu jest stwierdzenie, Ŝe nabywcy reagują w tym samym
okresie, w którym następuje zmiana sytuacji rynkowej, sprzedawcy zaś reagują z opóźnieniem
(dostosowanie ekstrapolacyjne). Zakłada się równieŜ, Ŝe krzywe popytu i podaŜy mają charakter
liniowy oraz Ŝe wcześniej rynek został wytrącony ze stanu równowagi.
9. Jakie rodzaje wahań cen i ilości na rynku moŜemy zilustrować za pomocą modelu
pajęczyny?
Za pomocą modelu pajęczyny moŜemy zilustrować trzy rodzaje wahań cen i ilości:
a) oscylacje tłumione (rynek wraca do stanu równowagi),
b) oscylacje stałe (wahania na rynku mają charakter ciągły i cykliczny),
c) oscylacje wybuchowe (rynek jest niestabilny, a amplituda wahań wzrasta).
10. Jaki jest warunek stabilności rynku w modelu pajęczyny?
W modelu pajęczyny rynek jest stabilny tylko wtedy, gdy absolutna wartość stosunku nachylenia linii
popytu do nachylenia linii podaŜy jest większa od jedności (bezwzględna wartość nachylenia popytu
jest większa od bezwzględnej wartości nachylenia linii podaŜy).
11. Jaką rolę na charakteryzującym się występowaniem wahań cyklicznych rynku
odgrywają spekulanci?
Racjonalne spekulacje wywołują niekiedy względną stabilizację ceny i podaŜy (wyrównują cykle
rynkowe).
VIII. ELASTYCZNOŚĆ POPYTU I PODAśY
1. Jaki jest cel mierzenia elastyczności funkcji?
Elastyczność mierzy się w celu badania wpływu zmiany róŜnych czynników na funkcję. Elastyczność
słuŜy zatem do mierzenia reakcji zmiennej zaleŜnej y na zmianę jednej ze zmiennych niezaleŜnych.
2. W jakich jednostkach miary wyraŜamy łukową elastyczność funkcji?
Elastyczność jest wielkością niemianowaną, ale moŜemy wyrazić ją w procentach. Będzie nam wtedy
mówiła o ile procent zmieniła się zmienna zaleŜna y, gdy zmienna niezaleŜna zmieniła się o 1%.
3. Jakie znasz miary elastyczności popytu? Jaki jest cel ich wyznaczania i jakie wartości
moŜe przyjmować kaŜda z nich?
WyróŜnia się trzy miary elastyczności popytu:
a)elastyczność cenową - mówi o wpływie zmian ceny na ilość nabywaną danego dobra i przyjmuje
wartości w przedziale [-∞, 0]
b) elastyczność mieszaną - mówi o wpływie zmiany ceny dóbr zaleŜnych na ilość nabywaną
danego dobra i przyjmuje wartości w przedziale [-∞, ∞]
c) elastyczność dochodową - mówi o wpływie zmiany dochodu nabywcy na ilość nabywaną
danego dobra i przyjmuje wartości w przedziale [-∞, ∞]
4. Jak mierzymy punktową elastyczność popytu?
5. Dlaczego na ogół stosuje się bezwzględną wartość elastyczności cenowej popytu?
Wartość bezwzględna cenowej elastyczności popytu pomaga uniknąć wartości ujemnych, co
odpowiada potocznym wyraŜeniom o większej lub mniejszej elastyczności oraz ułatwia wszelkie
porównania z cenową elastycznością podaŜy.
6. Jaki związek występuje między elastycznością cenową popytu a przychodami
producentów?
zmiana
ceny
e = 1
e > 1
e < 1
zmiana TR =
0
zmiana TR <
0
zmiana TR >
0
zmiana TR =
0
zmiana TR >
0
zmiana TR <
0
7. Jaka jest róŜnica między elastycznością łukową a elastycznością punktową?
Elastyczność łukowa dotycząca nieciągłych zmian i obliczana na podstawie tabeli popytu (podaŜy)
odnosi się do pewnego odcinka krzywej popytu (podaŜy). Elastyczność punktowa dotycząca zmian
ciągłych i obliczana geometrycznie z krzywej popytu (podaŜy) odnosi się do poszczególnych punktów
krzywej.
8. Czy elastyczność funkcji popytu w danym punkcie moŜe być utoŜsamiana z wartością
nachylenia krzywej (linii) popytu w tym punkcie?
Elastyczność funkcji nie jest równa wartości jej nachylenia, ale w niektórych przypadkach (np. model
pajęczyny) moŜe być z nią utoŜsamiana, bowiem:
.
W modelu pajęczyny waŜny jest stosunek elastyczności dwóch krzywych w punkcie wspólnym, widać
więc, Ŝe moŜna go zastąpić stosunkiem ich nachylenia.
9. Od czego zaleŜy wartość elastyczności cenowej popytu na dane dobro?
Czynniki wpływające na wartość elastyczności cenowej popytu:
a) stopień substytucyjności dobra - im więcej substytutów danego dobra tym większa
elastyczność jego popytu,
b) rodzaj dóbr - popyt na dobra podstawowe jest mniej elastyczny niŜ na dobra luksusowe,
c) znaczenie dobra dla konsumenta - popyt na dobro o duŜym udziale w budŜecie jest
stosunkowo elastyczny,
d) poziom ceny towaru - im wyŜszy poziom ceny, tym elastyczność jest większa,
e) czas trwania ceny - im dłuŜej utrzymuje się zmiana ceny, tym elastyczność cenowa dobra
będzie ceteris paribus większa.
10. Jak mierzymy punktową i łukową elastyczność cenową podaŜy? Jakie wartości moŜe
przyjmować współczynnik elastyczności cenowej podaŜy?
PoniewaŜ zmiany ceny i ilości oferowanej na sprzedaŜ są jednokierunkowe, elastyczność podaŜy
przyjmuje wartości dodatnie [0, ∞).
Elastyczność łukową podaŜy mierzymy arytmetycznie:
.
Elastyczność punktową podaŜy mierzymy geometrycznie:
.
11. Od czego zaleŜy wartość elastyczności cenowej podaŜy?
Elastyczność cenowa podaŜy zaleŜy od rodzaju towaru (dzieła sztuki, bogactwa naturalne, ziemia itp.
charakteryzują się doskonałą nieelastycznością) oraz od czasu obserwacji podaŜy.
12. Porównaj elastyczność cenową podaŜy w okresie infrakrótkim, krótkim i długim?
W okresie infrakrótkim podaŜ jest stał, więc elastyczność wynosi 0. W okresie krótkim elastyczność
jest względnie nieduŜa (podaŜ moŜe wzrosnąć w granicach stałego potencjału produkcyjnego). W
okresie długim elastyczność podaŜy jest stosunkowo duŜa.
Im podaŜ jest bardziej elastyczna wahania ceny równowagi są coraz mniejsze (nie wzrasta, a w
skrajnych przypadkach nawet maleje).
IX. ZASTOSOWANIE TEORII RYNKU
1. Czy znajomość praw rynku moŜe przynieść korzyści mikropodmiotom gospodarczym?
Znajomość praw rynku przynosi korzyści mikropodmiotom gospodarczym. Najbardziej jest to
widoczne na rynku konkurencji niedoskonałej, gdzie mogą one do pewnego stopnia wpływać na cenę
i wielkość oferty rynkowej.
2. W jakim celu państwo moŜe korzystać ze znajomości praw rynku?
Znajomość praw rynku umoŜliwia państwu korygowanie lub uzupełnianie mechanizmu rynkowego
przez regulację cen i redystrybucję dochodów.
3. W jaki sposób państwo kształtowało ceny dóbr w gospodarce centralnie planowanej?
W gospodarce centralnie planowanej państwo kształtowało ceny (nie biorąc pod uwagę popytu i
podaŜy) zazwyczaj poniŜej poziomu równowagi. Aby likwidować niedobory stosowano przymus,
regulowano ceny czynników produkcji, dotowano przedsiębiorstwa i wprowadzano reglamentację.
4. Czy liberalizacja cen w Polsce była niezbędna?
Liberalizacja cen była konieczna w celu uzdrowienia rynku, co przejawiało się głównie w zniknięciu
niedoboru podaŜy (zlikwidowało to kolejki, czarny rynek itp.). Liberalizacja odbywała sie stopniowo,
by nie spowodować gwałtownego wzrostu cen.
5. Rynki których dóbr są zwykle regulowane przez państwo w rozwiniętej gospodarce
rynkowej?
Najczęściej reguluje się rynki produktów rolniczych, które charakteryzują się duŜymi wahaniami cen
(producenci działają z opuźnieniem). Reguluje się równieŜ rynki przemysłu zbrojeniowego (popyt
wytwarzany jest tylko przez państwo).
6. Jakimi metodami państwo moŜe wpływać na kształtowanie cen określonych dóbr w
warunkach gospodarki rynkowej?
Do wyboru są dwie podstawowe metody:
a) wywieranie wpływu na ceny przez oddziaływanie na popyt i podaŜ (zamówienia rządowe, zapasy
buforowe, dotacje, podatki),
b) bezpośrednie ustalanie cen (ceny maksymalne i minimalne).
7. W jakim celu państwo ustala cenę minimalną na określony produkt i jakie skutki moŜe
to wywołać?
Ceny minimalne ustala się, aby zapewnić producentom odpowiednio wysokie dochody umoŜliwiające
późniejsze inwestycje itp. Najczęściej powoduje to nadwyŜki danego dobra na rynku.
8. W jakim celu państwo ustala cenę maksymalną na określone dobra i jakie mogą być
tego skutki ekonomiczne?
Ceny maksymalne ustala się, aby uczynić dane dobro bardziej przystępnym dla nabywców.
Najczęściej powoduje to niedobór podaŜy i pogorszenie jakości dobra.
9. Jakie argumenty przemawiają za kontrolowaniem cen określonych dóbr przez państwo,
jakie zaś przeciw?
Głównym argumentem przemawiającym za kontrolowaniem cen przez państwo jest zwiększanie
dobrobytu przez czynienie niektórych dóbr bardziej przystępnymi z jednej strony i zapewnianiem
producentom odpowiednich zysków z drugiej strony.
Silna ingerencja w rynek kosztuje jednak państwo bardzo duŜo, jak równieŜ nierzadko powoduje
negatywne zjawiska w sferze jakości dóbr i usług oraz inwestycji w branŜach.
10. Jaki wpływ na równowagę rynkową wywiera opodatkowanie sprzedaŜy i dotowanie
producentów?
Podatek od sprzedaŜy podwyŜsza cenę równowagi, obniŜa oferowaną i nabywaną ilość dobra i w
zaleŜności od elastyczności popytu zwiększa lub zmniejsza zyski producentów. W długim okresie
podatek powoduje straty wynikające ze zmniejszonej produkcji, co powoduje zmniejszenie poziomu
inwestycji.
Dotacja obniŜa cenę rynkową, przez co zwiększa się ilość dobra oferowana i nabywana na rynku.
11. Od czego zaleŜy rozdział podatku i dotacji między sprzedawców i nabywców?
JeŜeli elastyczność podaŜy i popytu mają tę samą wartość zarówno dotacja, jak i podatek zostaną
rozłoŜone po równo na sprzedawców i nabywców.
Cały cięŜar podatku (ewentualnie całą dotację) ponosi nabywca kiedy podaŜ jest doskonale
elastyczna lub popyt doskonale nieelastyczny.
X. TEORIA UśYTECZNOŚCI
1. Na jakich załoŜeniach oparta jest kardynalna teoria uŜyteczności?
Kardynalna teoria uŜyteczności opiera się na załoŜeniu, Ŝe kaŜdy konsument posiada w danym
czasie określony dochód pienięŜny i stoi przed wyborem, ile wydać pieniędzy na poszczególne dobra,
z których kaŜde przynosi mu pewną całkowitą uŜyteczność, aby uzyskać maksymalną uŜyteczność z
całego koszyka dóbr. Wynika z tego, Ŝe celem konsumenta jest uzyskanie ograniczonej przez jego
dochód maksymalizacji uŜyteczności z konsumpcji wybranego koszyka dóbr i usług.
2. Jaka jest zaleŜność między uŜytecznością całkowitą a uŜytecznością marginalną
osiąganą z konsumpcji danego dobra?
UŜyteczność całkowita wzrasta coraz wolniej w miarę stałego wzrostu ilości konsumowanego dobra,
w związku z czym uŜyteczność marginalna maleje w miarę wzrostu konsumpcji tego dobra.
3. Jak uzasadnia się typowy przebieg krzywej popytu w teorii uŜyteczności kardynalnej?
Typowy przebieg krzywej popytu wyjaśnia się za pomocą stosunku uŜyteczności marginalnej danego
do jego ceny, który to stosunek maleje wraz ze wzrostem ceny, w związku z czym jego utrzymanie
na niezmienionym poziomie wymaga zmniejszenia ilości nabywanej.
4. Jak interpretujemy stan równowagi konsumenta w ramach kardynalnej teorii
uŜyteczności?
Warunek równowagi konsumenta w kardynalnej teorii uŜyteczności wyraŜa II prawo Gossena,
mówiące o wyrównywaniu się uŜyteczności marginalnych na jednostkę pieniądza dóbr znajdujących
się w koszyku konsumenta:
Gdyby marginalna uŜyteczność na jednostkę pieniądza nie była równa dla róŜnych dóbr, konsument
mógłby zwiększyć osiąganą przez siebie uŜyteczność całkowitą przeznaczając więcej pieniędzy na
zakup dobra dającego większą uŜyteczność na jednostkę pieniądza. Konsument nie dokonuje takich
zmian w koszyku jeśli marginalne uŜyteczności na jednostkę pieniądza są równe (koszyk
optymalny).
Równowaga konsumenta oznacza zatem, Ŝe wybrał on taki koszyk dóbr, który przy danym poziomie
dochodów i cen ma dla niego największą (maksymalną) uŜyteczność.
5. Co to jest nadwyŜka konsumenta?
NadwyŜka konsumenta to korzyść netto, jaką konsument uzyskuje z nabycia danego dobra. Oblicza
się ją jako róŜnicę między uŜytecznością całkowitą osiąganą z danej ilości dobra X, a wydatkiem
poniesionym na zakupienie tej ilości dobra X.
6. Jak zmienia się nadwyŜka konsumenta wraz ze zmianą ceny danego dobra ceteris
paribus?
Im wyŜsza cena ceteris paribus, tym mniejsza nadwyŜka konsumenta (przy typowej krzywej
popytu).
7. Na czym polega paradoks wartości?
Paradoks wartości polega na tym, Ŝe bardziej uŜyteczna dla człowieka woda osiąga na rynku niŜszą
cenę, niŜ na przykład diamenty. Oznacza to, Ŝe popyt i podaŜ wody przecinają się przy cenie niskiej,
a popyt i podaŜ diamentów przy cenie wysokiej. Wynika to z faktu, Ŝe uŜyteczność marginalna
ostatniej kupowanej jednostki wody jest znacznie stosunkowo niska, a uŜyteczność marginalna
ostatniej kupowanej jednostki diamentów jest stosunkowo duŜa. WiąŜe się to z większą rzadkością
diamentów.
XI. TEORIA UśYTECZNOŚCI - 2 (OPTIMUM KONSUMENTA)
1. Jaka jest podstawowa róŜnica między załoŜeniami kardynalnej i ordynalnej teorii
uŜyteczności?
Podstawowa róŜnica dotyczy tego, Ŝe w kardynalnej teorii uŜyteczności próbuje się mierzyć
uŜyteczność w sposób dość obiektywny, a w ordynalnej teorii uŜyteczności rezygnuje się z tego
zabiegu opierając się na porządkowaniu subiektywnych preferencji konsumenta.
2. Jakie właściwości mają preferencje konsumenta?
Preferencje konsumenta są spójne (kompletne) i przechodnie (zgodne).
3. Jakie właściwości ma krzywa obojętności?
Krzywa obojętności łączy takie kombinacje dwóch dóbr, które są tak samo preferowane przez
konsumenta. Jest wypukła względem początku układu współrzędnych, co świadczy o jej ujemnym
nachyleniu wynikającym z faktu, Ŝe jeśli wzrasta w koszyku ilość dobra X, to musi maleć ilość dobra
Y (warunek jednakowej preferencji koszyków).
Krzywe obojętności oddalające się w prawo od układu współrzędnych wyznaczają koszyki dóbr
bardziej preferowane przez konsumenta.
Krzywe obojętności nie mogą się przecinać.
4. Jakie zjawisko ilustruje malejąca marginalna stopa substytucji?
Malejąca marginalna stopa substytucji mówi o tym, Ŝe w miarę zwiększania konsumpcji dobra X
konsument jest skłonny rezygnować z coraz mniejszej ilości dobra Y, aby utrzymać ten sam poziom
uŜyteczności.
5. Porównaj kształt krzywej obojętności dla dóbr substytucyjnych, doskonale
substytucyjnych, doskonale komplementarnych.
Krzywa obojętności dla dóbr substytucyjnych jest wypukła względem początku układu
współrzędnych (malejąca marginalna stopa substytucji), dla dóbr doskonale substytucyjnych krzywa
obojętności przyjmuje kształt linii o stałym nachyleniu (marginalna stopa substytucji jest stała), a
dla dóbr komplementarnych krzywa obojętności ma kształt litery L (marginalna stopa substytucji
wynosi zero).
6. Jak interpretuje się substytucyjność i komplementarność dóbr w teorii uŜyteczności?
Substytucyjność w teorii uŜyteczności oznacza, Ŝe dwa dobra zapewniają niezaleŜnie od siebie tę
samą uŜyteczność, więc dla konsumenta będzie obojętne, które konsumuje.
Komplementarność oznacza, Ŝe dwa dobra są uŜyteczne dla konsumenta jedynie razem i to w stałej
proporcji, tzn. zwiększanie ilości tylko jednego z nich nie zwiększa uŜyteczności całkowitej.
7. Jakie czynniki ograniczają decyzje konsumenta dotyczące zakupów dóbr?
Głównym czynnikiem ograniczającym decyzje konsumenta jest jego dochód pozostający w ścisłym
związku z cenami dóbr. Jeśli cały dochód przeznaczany jest na zakup dwóch dóbr moŜna to zapisać
następująco:
.
Wtedy maksymalna ilość zakupionego dobra wynosi:
i odpowiednio:
.
8. Jak w teorii krzywej obojętności interpretuje się równowagę konsumenta?
Geometrycznie koszyk optymalny wyznaczany jest przez punkt styczności linii budŜetowej z
najwyŜej połoŜoną krzywą obojętności. Oznacza to, Ŝe konsument wybrał taki koszyk zakupów,
który daje mu maksimum uŜyteczności przy danym ograniczeniu dochodów i danych cenach. Punkt
ten wyznacza warunek:
.
9. Czy ustalenie punktu równowagi konsumenta wymaga mierzenia uŜyteczności?
Nie. Wystarczy obliczenie marginalnej stopy substytucji.
10. Jak zmiana ceny jednego z dóbr ceteris paribus wpływa na połoŜenie linii budŜetowej?
Jeśli cena dobra maleje, to zmniejsza się stopień nachylenia linii budŜetowej względem osi tego
dobra.
11. Jak zmienia się połoŜenie równowagi konsumenta, który ma stały dochód, jeŜeli
rośnie lub maleje cena poszczególnych dóbr?
Jeśli cena któregoś z dóbr maleje, to konsument przenosi swój punkt równowagi na wyŜej połoŜoną
krzywą obojętności. Odwrotnie dzieje się, kiedy cena danego dobra rośnie.
12. W jaki sposób konstruujemy krzywa cena-konsumpcja?
Krzywą cena-konsumpcja konstruujemy łącząc punkty równowagi powstałe w wyniku kolejnych
zmian ceny danego dobra.
13. Jak na podstawie krzywej cena-konsumpcja moŜna odtworzyć przebieg krzywej
popytu indywidualnego?
Dokonuje się tego upraszczając model i zamiast drugiego dobra zaznaczając na osi rzędnych dochód
pienięŜnych konsumenta. Wtedy kąt nachylenia linii budŜetowej będzie odpowiadał cenie dobra,
którego popyt odtwarzamy. ZauwaŜymy wtedy, Ŝe wraz ze wrostem nachylenia linii budŜetowej,
przy stałym dochodzie, konsument będzie nabywał coraz większe ilości danego dobra i odwrotnie.
14. Jak zmiana dochodu konsumenta wpływa, ceteris paribus, na jego równowagę?
Zwiększenie dochodu powoduje równoległe przesunięcie linii budŜetowej w prawo. Oddala to punkt
równowagi od początku układu współrzędnych, zapewniając tym samym konsumentowi koszyki dóbr
o wyŜszej uŜyteczności. W przypadku malejącego dochodu, dzieje się odwrotnie.
15. W jaki spsób konstruujemy krzywą dochód-konsumpcja?
Krzywą dochód-konsumpcja konstruujemy łącząc punkty równowagi powstałe w wyniku przesunięcia
linii budŜetowej pod wpływem zmiany dochodu konsumenta.
16. Jak na podstawie krzywej dochód-konsumpcja moŜna wyznaczyć krzywe Engla dla
dóbr: podstawowego, luksusowego i podrzędnego?
Krzywe Engla wyznacza się analizując stosunek wzrostu ilości nabywanej danego dobra do wzrostu
dochodu, co przedstawia krzywa dochód konsumpcja. Jeśli ilość nabywana dobra rośnie wolniej niŜ
dochód to jest to dobro podstawowe, jeśli ilość nabywana dobra rośnie szybciej niŜ dochód to jest to
dobro luksusowe, a jeśli ilość nabywana dobra maleje w miarę wzrostu dochodu to takie dobro
nazywamy podrzędnym.
17. Co to jest paradoks Giffena?
Paradoks Giffena dotyczy dóbr, których ilość nabywana róśnie wraz ze wzrostem ceny. Krzywa
popytu na dobra Giffena ma więc w pewnym zakresie nachylenie pozytywne.
XII. KOSZTY PRZEDSIĘBIORSTWA
1. Jakie znasz podstawowe formy organizacji przedsiębiorstwa prywatnego?
Przedsiębiorstwo o własności jednoosobowej - małe przedsiębiorstwo, którego właścicielem jest
jedna osoba.
Spółka cywilna - przedsiębiorstwo będące własnością dwóch lub więcej osób, które zgodziły się na
wspólne prowadzenie firmy i uzgodniły wzajemne udziały i ponoszą nieograniczoną odpowiedzialność
za zobowiązania firmy.
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością - spółka kapitałowa, do której załoŜenia wymagany jest
określony kapitał; udziały w niej są imienne i trudno je zbyć.
Spółka akcyjna - spółka kapitałowa z ograniczoną odpowiedzialnością, której udziałowcy i
subskrybenci otrzymują akcje potwierdzające ich udział.
2. Jaka jest róŜnica między prywatnym i społecznym kosztem wytwarzania danego
produktu?
Koszt społeczny obejmuje, oprócz kosztu prywatnego, koszty produkcji, stanowiące straty dla osób
nie związanych z tą działalnością. Są to tzw. koszty zewnętrzne (niezinternalizowane).
3. Czym róŜnią się ekonomiczne koszty prywatne od księgowych kosztów prywatnych?
Ekonomiczne koszty prywatne odróŜniają się od księgowych kosztów prywatnych kosztami implicite
(wyraŜone w jednostkach pienięŜnych koszty alternatywne).
4. Co to jest zysk ekonomiczny? Czym róŜni się od zysku księgowego?
Zysk ekonomiczny to róŜnica między przychodami ze sprzedaŜy a całkowitymi kosztami
ekonomicznymi, będącymi sumą kosztów explicite i implicite. Jest on mniejszy od zysku księgowego
właśnie o koszty implicite.
5. Jakie rodzaje kosztów ponosi przedsiębiorstwo w krótkim okresie? Jakie jest kryterium
ich wyodrębnienia?
W okresie krótkim przedsiębiorstwo ponosi koszt stały - FC (wynikający ze nakładu stałych
czynników produkcji) i koszt zmienny - VC (wydatek na zmienne czynniki produkcji). Sumę tych
kosztów określa się jako koszt całkowity - TC.
6. Od czego zaleŜy nieliniowy przebieg krzywych kosztu całkowitego w krótkim okresie?
Zmiany kosztu całkowitego następują wyłącznie jako zmiany kosztu zmiennego. Koszt zmienny
zaleŜy od ilości zmiennego czynnika produkcji. Jego nieliniowy przebieg wynika z prawa malejącego
prawa produktu marginalnego po przekroczeniu pewnej wartości nakładu zmiennego czynnika
produkcji. Bezpośrednio wyraŜa się to w przebiegu krzywej kosztu marginalnego, odwrotnej
względem krzywej produktu marginalnego.
,
,
7. Jak na podstawie znajomości przebiegu krzywych kosztu całkowitego, zmiennego i
stałego moŜna wyznaczyć opowiadające im krzywe kosztów przeciętnych?
Koszty przeciętne wyraŜają stosunek danego kosztu ponoszonego w wyniku produkcji danego dobra
do wyprodukowanej ilości tego dobra.
W związku z tym zauwaŜamy, Ŝe krzywa kosztu stałego zbliŜa się asymtotycznie do zera, gdyŜ koszt
stały ma stałą wartość a ilość produkowanego dobra stale wzrasta.
Koszt zmienny przypadający na jednostkę produkcji maleje, kiedy koszt zmienny ulega stabilizacji i
rośnie, kiedy następnie koszt zmienny gwałtownie rośnie (co wynika z prawa malejącego produktu
marginalnego).
Przeciętny koszt stały jest sumą przeciętnego kosztu zmiennego i przeciętnego kosztu stałego i
będzie zbliŜał się asymptotycznie do krzywej przeciętnego kosztu zmiennego, tak jak przeciętny
koszt stały zbliŜa się asymptotycznie do zera.
8. Wyjaśnij, dlaczego krzywa kosztu marginalnego przecina krzywą przeciętnego kosztu
zmiennego w punkcie jej minimum?
JeŜeli AVC = min, to
.
PoniewaŜ
, więc:
.
9. Wyjaśnij, dlaczego krótkookresowy koszt przeciętny ma kształt litery U?
Krótkookresowy koszt przeciętny ma kształt litery U, gdyŜ będąc sumą AVC i AFC, maleje kiedy one
maleją, a rośnie kiedy AVC gwałtownie rośnie przy AFC malejącym do zera.
10. Jakie czynniki zewnętrzne powodują zmianę kosztów w krótkim okresie i przesunięcie
krzywych kosztów?
Poziom kosztów zaleŜy od:
a) cen czynników produkcji,
b) rozliczeń przedsiębiorstw z budŜetem państwa,
c) działalności innych podmiotów gospodarczych.
JeŜeli podniesie poziomu kosztów spowodowane jest zmianą dotyczącą zmiennych czynników
produkcji w górę przesuną się krzywe AVC, AC i MC. JeŜeli podniesienie poziomu kosztów
spowodowane jest zmianą dotyczącą stałych czynników produkcji to w górę przesuną się krzywe AFC
i AC.
11. Jakie koszty ponosi przedsiębiorstwo w okresie długim?
W okresie długim wszystkie koszty przedsiębiorstwa są zmienne, tak jak zmienne są wszystkie
czynniki produkcji. WyróŜniamy zatem (analogicznie do okresu krótkiego) długookresowy koszt
całkowity, długookresowy koszt przeciętny i długookresowy koszt marginalny.
12. Od czego zaleŜy przebieg długookresowej krzywej kosztu przeciętnego?
Przebieg długookresowej krzywej kosztu przeciętnego zaleŜy od korzyści skali. Jeśli są stałe to
długookresowy koszt przeciętny jest stały, jeśli są rosnące to LAC maleje, a jeśli są malejące to LAC
rośnie.
13. W jakiej sytuacji długookresowa krzywa kosztu przeciętnego pokrywa się z
długookresową krzywą kosztu marginalnego?
Dzieje się tak w przypadku stałych korzyści skali, kiedy krzywa długookresowego kosztu całkowitego
ma stałe nachylenie.
XIII. OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA (RACHUNEK MARGINALNY)
1. Jakie są załoŜenia modelu rynku doskonale konkurencyjnego?
Model rynku doskonale konkurencyjnego:
1° sprzedawców i nabywców jest wielu i nie mają wpływu na cenę,
2° produkt jest jednorodny,
3° panuje swoboda wejścia i wyjścia z rynku,
4° państwo jest bierne,
5° produkt i czynniki produkcji są doskonale podzielne,
6° rynek jest doskonale przejrzysty.
2. Czy producent działający na rynku doskonałej konkurencji moŜe wpływać na cenę, po
jakiej sprzedaje swój produkty?
Nie. Nazywamy go price taker: musi akceptować cenę rynkową.
3. Po jakiej cenie sprzedaje swój produkt firma działająca na rynku doskonale
konkurencyjnym?
Firmy sprzedają towar po cenie równowagi rynkowej.
4. Jak firma doskonale konkurencyjna postrzega popyt na swój produkt?
Firma doskonale konkurencyjna postrzega popyt na swój produkt jako doskonale elastyczny.
5. Przed jakim problemem decyzyjnym staje producent działający w warunkach
doskonałej konkurencji?
Musi wybrać ilość wytwarzanego produktu.
6. Jakie są warunki wyboru optymalnej ilości produkcji w okresie krótkim?
Warunek dostateczny: P = MC
Warunek konieczny: P = MC > AC
7. Jakie stany równowagi moŜe osiągnąć firma doskonale konkurencyjna w okresie
krótkim?
Jeśli P = MC > AC, to wtedy TP > 0.
Jeśli P = MC = AC
min
, to wtedy TP = 0 (break even point).
Jeśli P = MC > AVC, to wtedy TP < 0 (minimalizacja krótkookresowej straty).
Jeśli P = MC = AVC
min
, to wtedy TP < 0 (shut down point).
8. Jak wyznaczamy krótkookresową krzywą podaŜy firmy doskonale konkurencyjnej?
Jest to fragment krzywej kosztu marginalnego od shut down point do granicy moŜliwości
produkcyjnych.
9. Jaki jest związek między podaŜą pojedynczych producentów działających na danym
rynku a podaŜą rynkową?
PodaŜ rynkowa jest sumą podaŜy indywidualnych.
10. Jak zmieniają się warunki działania firmy doskonale konkurencyjnej w okresie długim,
w porównaniu z okresem krótkim?
Zmieniają się ilości i wielkość producentów, dzięki wolnemu wejściu i wyjściu. Zmiany te polegają na
uzyskiwaniu korzyści skali przez poszczególne firmy i całą branŜę.
11. W jaki sposób mechanizm konkurencji doskonałej działa na rzecz wyrównywania
kosztów przedsiębiorstw działających w danej branŜy w długim okresie?
Spadki ceny poniŜej poziomu zamknięcia niektórych firm (shut down point) powoduje ich wycofanie
się z branŜy. W długim okresie pozostaną więc w branŜy tylko przedsiębiorstwa o zbliŜonych
poziomach kosztów (tzw. firmy reprezentatywne).
12. Co rozumiemy przez pojęcie firma reprezentatywna dla branŜy? (patrz: 11)
13. Według jakiej reguły (warunku) firma doskonale konkurencyjna podejmuje decyzje
dotyczące wielkości produkcji w długim okresie?
Będzie to warunek zerowego zysku całkowitego, przy którym wielkość produkcji musi być tak
dobrana, aby LAC
min
= SAC = LMC = SMC = P.
14. Przy jakim poziomie produkcji firma doskonale konkurencyjna osiąga długookresową
równowagę? (patrz: 13)
15. JeŜeli krzywa długookresowego kosztu przeciętnego na kształt litery U, to
długookresowe optimum produkcji moŜna wyrazić przy pomocy trzech minimów. Jakich?
Minimum zysku (TP = 0), minimalny długookresowy koszt przeciętny i minimalny krótkookresowy
koszt przeciętny.
16. Od czego zaleŜy przebieg długookresowej krzywej podaŜy w branŜy doskonale
konkurencyjnej?
JeŜeli koszty branŜy są stałe, to krzywa podaŜy jest pozioma. Jeśli koszty branŜy rosną, to krzywa
podaŜy ma nachylenie dodatnie. Jeśli koszty branŜy maleją, to krzywa podaŜy ma nachylenie
ujemne.
17. Przy jakim przebiegu długookresowej krzywej kosztu przeciętnego jest moŜliwa
konkurencja doskonała?
Konkurencja doskonała jest moŜliwa tylko przy nieujemnym nachyleniu długookresowej krzywej
podaŜy.
18. W jaki sposób przedsiębiorstwa konkurują ze sobą na rynku doskonałej konkurencji?
Przedsiębiorstwa konkurują ze sobą zmniejszając koszty.
XVI. MONOPOL I KONKURENCJA MONOPOLISTYCZNA
1. Jakie są właściwości czystego monopolu?
Właściwości czystego monopolu:
1° na rynku znajduje się tylko jeden nabywca lub sprzedawca,
2° monopolista nie ma Ŝadnych preferencji (monopol niedyskryminujący),
3° rynek jest w pełni przejrzysty,
4° nie istnieje konkurencja.
2. Czy w warunkach monopolu istnieje konkurencja?
Nie. MoŜe to być spowodowane wyłącznością na surowce, posiadaniem patentu na dany produkt,
wyłączność na sprzedaŜ, duŜą skalą produkcji, polityką państwa itp.
3. Co to znaczy, Ŝe czysty monopol jest niedyskryminujący?
Niedyskryminacja polega na tym, Ŝe monopolista nie ma Ŝadnych preferencji dotyczących drugiej
strony rynku.
4. Co oznacza doskonała przejrzystość rynku w warunkach monopolu?
Przejrzystość oznacza w tym przypadku, Ŝe monopolista zna popyt (podaŜ) interesującego go dobra,
a uczestnicy z drugiej strony rynku mają pełną informację o cenach.
5. Czy w warunkach monopolu występuje zawsze homogeniczność produktu?
Homogeniczność produktu wynika z faktu, Ŝe albo jest on jedyny na rynku, albo nie ma bliskich
substytutów.
6. Jakie są przyczyny monopolizacji rynku? (patrz: 2)
7. Dlaczego w niektórych sytuacjach monopolizacja rynku została prawnie ograniczona,
natomiast w innych sytuacjach jest nie tylko dopuszczalna, ale nawet chroniona przez
prawo?
Państwo często tworzy monopole w celach fiskalnych (monopole państwowe) lub (tak było w
gospodarce centralnie planowanej) kiedy zaleŜy jej na kontroli branŜy.
8. Porównaj rynek konkurencji doskonałej i rynek zmonopolizowany.
Cechy popytu
Konkurencja
doskonała
Monopol
Elastyczność
cenowa popytu
∞ (doskonała)
[0, ∞)
Elastyczność
mieszana popytu
(-∞, ∞)
0
Pojemność rynku
dla producenta
nieskończona
ograniczona
popytem
9. Uzasadnij, dlaczego w warunkach monopolu przychód marginalny jest mniejszy od
ceny?
W warunkach monopolu przychód marginalny jest mniejszy od ceny, bo monopolista, chcąc
ulokować na rynku dodatkową produkcję, musi obniŜyć cenę, gdyŜ napotyka barierę popytu.
10. Uzasadnij warunek krótkookresowej równowagi firmy monopolistycznej.
Monopolista musi osiągnąć punkt równowagi, w którym osiąga max (TR - TC). TP jest maksymalne,
gdy TP = 0. A to jest spełnione, gdy MR - MC = O. Wtedy warunek krótkookresowej równowagi
wygląda tak: MR = MC.
11. Dlaczego nie istnieje funkcja podaŜy firmy monopolistycznej?
Dzieje się tak, gdyŜ ilość wyznaczana jest z warunku MC = MR, a MR zmienia się, w zaleŜności od
cenowej elastyczności popytu.