Zespół narządów pokarmowych 1
1. dzieli się na 4 części:
•
jelito głowowe
•
jama ustna
znajduje się w części twarzowej głowy
•
gardło
leży na granicy głowy i szyi
•
jelito przednie
•
przełyk
łączy gardło z żołądkiem i biegnie przez szyję, jamę klatki piersiowej i częściowo
jamę brzuszną
•
żołądek
leży w jamie brzusznej
•
jelito środkowe – cienkie
•
dwunastnica
prawa strona jamy brzusznej
uchodzą do niej przewody wyprowadzające wątroby i trzustki ( 2 wielkie gruczoły
trawienne)
•
jelito czcze
•
jelito kręte (biodrowe)
•
jelito tylne – grube
•
jelito ślepe
•
okrężnica
leży w jamie brzusznej razem z jelitem ślepym
•
odbytnica
znajduje się w jamie miednicy
otwiera się na zewnątrz wyposażonym w zwieracze odbytem
JAMA USTNA
(gębowa)
(cavum oris)
2. stanowi początkowy narząd trawienny
3. uczestniczy w wydawaniu dźwięków
4. służy do przyjmowania pokarmu za pomocą:
•
zębów
•
warg
•
języka
mechaniczna przeróbki polega na:
rozrywaniu
odgryzaniu
rozdrabnianiu
•
żuciu
•
przeżuwaniu
nawilżaniu
naślinieniu
kierowaniu kęsa do gardła
Projekt „Dobry zawód – lepsza przyszłość” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytet IX, Działanie 9.3
kubki smakowe umieszczone na brodawkach języka są siedliskiem
narządu smaku
kły i siekacze odgrywają role narządów obronnych
ma zrąb kostny, własną muskulaturę i liczne narządy specjalne:
1. wargi
2. policzki
3. zęby
4. dziąsła
5. język
6. podniebienie twarde
7. podniebienie miękkie
8. gruczoły ślinowe
wargowe
policzkowe
przyuszne
żuchwowe
podjęzykowe
rusztowanie kostne stanowi żuchwa i szczęka
ściany boczne utworzone są przez policzki, które ku przodowi przedłużają się w
wargi:
górną
dolną
między wargami znajduję się szpara ust
między nasadą języka a podniebieniem miękkim znajduje się cieśń
gardzieli która łączy jamę ustną z gardłem
łuki zębowe górny i dolny dzieli jamę ustna na:
przedsionek jamy ustnej
jamę ustną właściwą
mieści się w niej język
wnętrze pokryte jest
błoną śluzową
przechodzącą w skórę na krawędzi
warg
PRZEDSIONEK JAMY USTNEJ
(vestibulum oris)
stanowi wąską przestrzeń w kształcie podkowy zawartą między łukami
zębowymi z jednej strony a wargami i policzkami z drugiej
w przedsionku rozróżnia się:
część wargową
między wargami a policzkami
część policzkową
między policzkami a zębami
wejście do przedsionka – szpara ust (rima oris) – ograniczona jest:
wargą górną (labium superius)
wargą dolną (labium inferius)
wargi łączą się ze sobą w lewym i prawym spoidle warg (commisura
labiorum), które ograniczają kąt ust (angulus oris)
u różnych gatunków kąt ust w stosunku do zębów układa się na
różnych wysokościach
Projekt „Dobry zawód – lepsza przyszłość” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytet IX, Działanie 9.3
Wargi
(labia)
fałdy skórno – mięśniowe ograniczające wejście do jamy ustnej
służą do zamykania wejścia do jamy ustnej
u różnych gatunków nie są jednakowo rozwinięte
u bydła – biorą udział w pobieraniu pokarmów płynnych
u konia i małych przeżuwaczy – także w przyjmowaniu
pokarmów stałych
są u nich najdłuższe i najruchliwsze
pełnią rolę narządów dotykowych, kontrolujących przyjmowany pokarmu
w skórze warg, obok włosów pokrywowych występują włosy dotykowe (pili
tactiles)
są długie i grube, szczególnie w wardze górnej
na krawędzi warg stopniowo zanikają
na błonie śluzowej, w pobliżu kątów ust, widoczne są ujścia ślinowych gruczołów
wargowych (glandulae labiales)
najlepiej rozwinięte są u zwierząt roślinożernych
zrąb warg stanowi mięsień okrężny ust
w rusztowaniu warg znajdują się zakończenia mięśni:
siekaczowego
kłowego
jarzmowego
dźwigacza wargi górnej
dźwigacza nosowo – wargowego
skórnego twarzy
obniżającego wargę dolną
Policzki
(buccae)
tworzą ściany boczne przedsionka jamy ustnej
w postaci fałdów skórno – mięśniowych łączą szczękę z żuchwą
są lepiej wykształcone u zwierząt dokładnie rozdrabniającym pokarm
ich długość rośnie kształtem warg
u psa – części boczne warg są dwa razy dłuższe od przedniego odcinka
policzków
u roślinożernych – odwrotnie
w przedniej części występują nieliczne włosy dotykowe
zrąb policzka tworzy mięsień policzkowy
w ruchomej części przebiegają mięśnia:
jarzmowy
dźwigacz nosowo – wargowy
licowy
skórny twarzy
błona śluzowa pokryta jest nabłonkiem wielowarstwowym
płaskim i przechodzi na dziąsła szczęki i żuchwy
na wysokości górnych zębów (3-go przedtrzonowca lub1-2-go
trzonowca) leży niska brodawka przyusznica (papilla
parotidea)
uchodzi na niej przewód ślinianki przyusznej
Projekt „Dobry zawód – lepsza przyszłość” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytet IX, Działanie 9.3
ślinowe gruczoły policzkowe (glandulae buccales) leżą pod błoną śluzową
lub w obrębie m. policzkowego
u roślinożernych – są dobrze rozwinięte
u psa – słabo rozwinięte
rozróżnia się gruczoły
górne (dorsales)
dolne (ventrales)
Ślinianka przyuszna
(glandula parotis)
inaczej przyusznica
leży poniżej otworu słuchowego zewnętrznego między żuchwą a kręgiem
szczytowym w tzw. dole zażuchwowym (fossa retromandibularis)
pod nią leżą węzły chłonne:
przyusznicze
zagardłowe boczne
wydzielina ślinianki ma charakter surowiczy
u psa – surowiczo – śluzowy
przewody wyprowadzające łączą się tworząc przewód ślinianki przyusznej
(ductus parotideus)
uchodzi do przedsionka jamy ustnej
JAMA USTNA WŁAŚCIWA
(cavum oris proprium)
ograniczona jest z przodu i z boków przez łuki zębowe
od jamy nosowej oddziela ją podniebienie twarde
od gardła – podniebienie miękkie
pozwala to na swobodne oddychanie podczas jedzenie
oba podniebienia są w czasie żucia i połykania oparciem dla języka,
spoczywającego na dnie jamy ustnej
Dziąsła
(gingiva)
część błony śluzowej jamy ustnej okrywająca wyrostki zębodołowe szczęki i
brzeg zębodołowy żuchwy od strony powierzchni:
wargowej
policzkowej
językowej
otaczają szyjki zębów i przedłuża się w okostną zębodołów
są słabo unerwione czuciowo lecz dobrze unaczynione
Zęby
(dentes)
pochodne powłoki wspólnej
bardzo twarde narządy służące do:
Projekt „Dobry zawód – lepsza przyszłość” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytet IX, Działanie 9.3
chwytania
przytrzymywania pokarmu
gryzienia
rozdrabniania pokarmu
służą także do ataku i obrony
osadzone są w zębodołach
układają się w dwóch łukach zębowych
górnym
dolnym
budowa jest bardzo zróżnicowana w zależności od rodzaju pokarmu i
gatunku zwierząt
ze względu na funkcje, budowę i położenie dzieli się je na grupy:
zęby sieczne lub siekacze
kły
przedtrzonowe lub przedtrzonowce
trzonowe lub trzonowce
Zęby sieczne (dentes incisivi)
położone są za wargami, po 3 z każdej strony
siekacze środkowe to cęgi
obok nich leżą średniaki
najbardziej zewnętrzne – okrajki
symbol – i, l
Kły (dentes canini)
osadzone ku tyłowi od siekaczy
po jednym z każdej strony w szczęce i żuchwie
symbol – c, C
Zęby przedtrzonowe (dentes premolares)
leżą za kłami
jest ich 3, niekiedy 4 z każdej strony i w obu łukach
symbol – p, P
Zęby trzonowe (dentes molares)
układają się najbardziej tylne
po 3 ewentualnie 2 lub 4 w obu łukach i z każdej strony
symbol – M
Zęby mleczne (dentes decidui)
pojawiają się w określonym porządku przed urodzeniem lub wkrótce
po nim
są słabiej rozwinięte niż zęby stałe
krótsze i mniejsze
rozróżnia się:
mleczne zęby sieczne (i)
mleczne kły (c)
mleczne przedtrzonowce (p)
zęby te wypadają w miarę wzrostu zwierzęcia
Zęby stałe (dentes permanentes)
Projekt „Dobry zawód – lepsza przyszłość” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytet IX, Działanie 9.3
wyrastają w miejsce zębów mlecznych
są silniejsze i większe
jest ich więcej, ponieważ trzonowce (M) nie maja poprzedników
mlecznych
symbole – I, C, P, M
Wzory zębowe
to całość uzębienia
w postaci ułamka zwykłego pokazuje się liczbę siekaczy, kłów,
przedtrzonowców i trzonowców w połowie łuku górnego (w
liczniku) oraz dolnego (w mianowniku)
jest charakterystyczny dla:
każdego gatunku
osobnika młodego
osobnika dorosłego
są charakterystyczne dla każdego gatunku, każdego młodego lub
dorosłego osobnika
we wzorze właściwym zamiast każdego z symboli
wpisuję się – w podanej kolejności – liczbę zębów
danego gatunku
zęby i · c · p · 0 zęby I · C · P · M
mleczne i · c · p · 0 stałe I · C · P · M
na podstawie cech budowy i rozwoju rozróżnia się:
zęby krótkokoronowe (brachiodontes)
zęby długokoronowe (hypselodontes)
Budowa zębów krótkokoronowych
występują u psa i świni
u przeżuwaczy – siekacze
Korona zęba (corona dentis)
to część zęba wystająca nad dziąsło
ma kształt:
klina – siekacze
stożka – kły
pokryta jest stożkowatymi wyrostkami lub guzkami –
przedtrzonowce i trzonowce
na koronie wyróżnia się:
powierzchnie przedsionkową (facies vestibularis)
powierzchnię językową (facies lingualis)
powierzchnię zgryzu (facies occlusalis)
wraz z wiekiem zmienia swój kształt i wygląd
w trakcie żucia ulega ścieraniu
może być starta aż do szyjki
Szyjka zęba (collum dentis)
Projekt „Dobry zawód – lepsza przyszłość” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytet IX, Działanie 9.3
miejsce przejścia korony w korzeń zęba
leży na wysokości krawędzi zębodołu
na niej przyczepia się dziąsło
Korzeń zęba (radix dentis)
ukryty jest w zębodole do którego przymocowuje się za pomocą wiązadła
zębowego
jest wspólną okostną dla korzenia i zębodołu zwaną ozębną
(periodontium)
ząb może mieć od 1 do 3-4 korzeni
Wewnętrzna budowa zęba:
wnętrze zajmuje komora zęba (cavum dentis), do której prowadzi szeroki lub
wąski otwór szczytowy (foramen apicis dentis) zęba leżący na wierzchołki
korzenia
komora wypełniona jest miazgą (pulpa) – skład:
naczynia krwionośne
tkanka łączna
nerwy
podstawowym składnikiem zęba jest zębina (dentinum):
70 – 80% soli mineralnych
zębinotwórcze komórki – odontoblasty
w trakcie ścierania się zęba jego komora wypełnia się
nowym rodzajem zębiny, która barwi się ciemnobrązowo
i tworzy tzw. gwiazdę zębową
od zewnątrz zębina w obrębie korony pokryta jest
szkliwem (enamelum):
to mikroskopijne sześciokątne pryzmy ułożone w jednym
rzędzie
zawierają bardzo dużo soli mineralnych – 98%
jest najtwardszą substancją organizmu:
pod względem gęstości odpowiada kwarcowi
pod względem kruchości – porcelanie
na korzeniu zębina pokryta jest kostniwem (cementum)
podobne do tkanki kostnej: w 60 – 70% składa się z substancji
mineralnych
Budowa zębów długokoronowych
charakteryzują je bardzo długie korony, które zagłębiając się w zębodołach pełnią
rolę korzeni
zapewniają dokładne rozdrabnianie pokarmu
młode zęby tego typu nie mają korzeni
pojawiają się z wiekiem, w miarę ścierania się i wysuwania ich z
zębodołów
są różnie wykształcone:
u przeżuwaczy – dłuższe
u koni – krótsze
do tych zębów zalicza się:
siekacze konia
kły świni
Projekt „Dobry zawód – lepsza przyszłość” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytet IX, Działanie 9.3
przedtrzonowce i trzonowce konia i przeżuwaczy
budowa jest złożona:
na powierzchni zgryzu młodego zęba występują 2, 4 lub 5
guzków układających się parami (przedsionkowy – językowy)
między guzkami znajduje się dołek zw. lejkiem zęba
(infundibulum dentis)
przy 2 guzkach – jeden
przy 4 i 5 – dwa
po starciu wierzchołków guzków powierzchnia zgryzu przyjmuje
skomplikowany wygląd
grzebienie szkliwa (cristae enameli) tworzą się na
obwodzie powierzchni zgryzu i na jej części ośrodkowej
w ten sposób powstają zęby listewkowate (lophodontes)
– u konia
u przeżuwaczy – zęby półksiężycowe (selenodontes)
guzki zębów wyginają się na kształt półksiężyców
lejki i grzebienie szkliwa na powierzchni zgryzu przyjmują podobny
zarys
szkliwo (enamelum) powleka całą koronę wraz z jej częścią
zębodołową i lejkami
kostniwo (cementum) pokrywa całe szkliwo oraz dostaje się na
powierzchnię korony i wypełnia lejki zębów
zęby długokoronowe w miarę ścierania wysuwają się z
zębodołów aż do zupełnego wypchnięcia
Podniebienie twarde
(palatum durum)
stanowi jednocześnie sklepienie jamy ustnej i dno jamy nosowej
rusztowaniem jest podniebienie kostne (palatum osseum)
w linii strzałkowej pośrodkowej przebiega szew podniebienia (raphe
palati) jako ślad rozwoju z dwóch połówek:
ku tyłowi szew stopniowa zanika
na boki od szwu odchodzą marszczki podniebienne (rugae palatinae)
niejednakowo ukształtowane u różnych gatunków zwierząt
stopniowo obniżają się i w końcu całkowicie zanikają
na szwie tuż za siekaczami widoczna jest brodawka przysieczna (papilla incisiva)
po obu jej stronach uchodzi parzysty przewód przysieczny, dzięki
któremu jama nosowa komunikuje się z jamą ustną
podniebienie ku tyłowi przechodzi w podniebienie miękkie, a na boki – w dziąsła
Podniebienia miękkie
(palatum molle)
zwane żagielkiem podniebiennym
bezpośrednie przedłużenie podniebienia twardego
dzięki jego obecności ssaki obdarzone są zdolnością żucia pokarmu
brzeg wolny żagielka jest wgłębiony – łuk podniebienny
przedłuża się on na boczne ściany gardła tworząc lewy i prawy łuk podniebienno
– gardłowy (arcus palatopharyngeus)
między łukiem podniebiennym a nasadą języka znajduje się cieśń
Projekt „Dobry zawód – lepsza przyszłość” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytet IX, Działanie 9.3
gardzieli (isthmus faucium)
błona śluzowa przechodzi na nasadę języka i na granicy z jego
trzonem tworzy łuk podniebienno – językowy (arcus palatoglossus)
od tego łuku a bocznie od nasady języka leżą migdałki podniebienne (tonsillae
palatinae)
to skupisko gruczołów ślinowych oraz grudek chłonnych
rozmieszczonych w ścianach dołków migdałowych – mieszków, które
są wytworami błony śluzowej
są niejednakowo ukształtowane u różnych gatunków zwierząt
błona śluzowa powierzchni ustnej zawiera ujście licznych ślinowych
gruczołów podniebiennych (glandulae palatinae)
1. powierzchnia gardła zwrócona do jamy nosowej jest delikatniejsza
2. pod błona śluzową występują skupiska ślinowych gruczołów surowiczych
Mięśnie podniebienia miękkiego:
m. podniebienny (m. palatinus)
skraca podniebienie miękkie po zakończeniu aktu połykania
stanowi główny zrąb podniebienia miękkiego
m. dźwigacz podniebienia miękkiego (m. levator veli palatyni)
unosi podniebienie miękkie i jednocześnie rozszerza cieśń gardzieli w czasie
połykania
m. napinacz podniebienia miękkiego (m. tensor veli palatyni)
przy połykaniu napina podniebienie miękkie, a tym samym pomaga językowi w
przepychaniu kęsa pokarmu do gardła
m. podniebienno – gardłowy (m. palatopharyngeus)
przybliża początek przełyku do nasady języka
Dno jamy ustnej
prawie w całości wypełnia je język
tylko między językiem i dziąsłami pozostaje z boków wolna, szczelinowata
przestrzeń na której dnie znajduje się fałd podjęzykowy (plica sublingualis)
na powierzchni fałdu znajdują się ujścia licznych przewodów
wyprowadzających ślinianki podjęzykowej wielootworowej
pod końcem języka widoczny jest fałd błony śluzowej – wędzidełko języka
(frenulum linguae)
po niego obu stronach występuje niewielkie wzniesienie – mięsko
podjęzykowe (caruncula sublingualis)
na nim znajdują się ujścia przewodów wyprowadzających ślinianki
żuchwowej i podjęzykowej jednootworowej
Język
(lingua)
mięsień obdarzony wielką ruchliwością
wyposażony w liczne i różnokształtne brodawki
Projekt „Dobry zawód – lepsza przyszłość” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytet IX, Działanie 9.3
spełnia wielorakie funkcje:
bierze udział w ocenie pokarmu pod względem dotykowym i smakowym
bierze udział w przyjmowaniu płynów
u niektórych zwierząt – pokarmów stałych
jest pomocny przy żuciu i połykaniu
u psów – uczestniczy w procesie termoregulacji
wyodrębnia się w nim:
nasadę (radix linguae)
ma tylko powierzchnię grzbietową
trzon (corpus linguae)
ma 3 powierzchnię:
grzbietową – grzbiet języka (dorsum linguae)
2 boczne
koniec (apex linguae)
część najruchliwsza
ma 2 powierzchnię:
grzbietową
brzuszną
błona śluzowa
między nasadą języka a podniebieniem miękkim tworzy łuk podniebienno –
językowy
przechodząc z nasady języka na nagłośnię formuje 3 fałdy językowo –
nagłośniowe
nasada i brzegi języka usiane są łatwo dostrzegalnymi ujściami przewodów
wyprowadzających gruczołów językowych (glandulae linguales)
wydzielina ma charakter śluzowy i surowiczo – śluzowy
wśród ujść przewodów znajdują się dołki migdałowe, gdzie występuje migdałek
językowy (tonsilla lingualis)
Brodawki językowe (papillae linguales)
pełniące rolę mechaniczną:
nitkowate (filiformes)
pokrywają całą powierzchnię grzbietową trzonu i końca języka
są miękkie
nadają językowi aksamitny wygląd
wyjątek stanowią zrogowaciałe brodawki języka konia i bydła
stożkowate (conicae)
występują na nasadzie języka
odbierające wrażenia smakowe
grzybowate (fungiformes)
rozmieszczone są między brodawkami nitkowatymi na grzbiecie trzonu i
końcu języka oraz na jego powierzchniach bocznych
wyposażone są w komórki czuciowe zgrupowane w tzw. kubki smakowe
okolone (vallatae)
są dość duże i mają postać wysepek
na dnie rowków otaczających brodawki otwierają się gruczoły
surowicze
leżą na pograniczu trzonu i nasady języka
zwykle jest ich 1-2 (3)
tylko u bydła są liczniejsze
Projekt „Dobry zawód – lepsza przyszłość” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytet IX, Działanie 9.3
liściaste (foliatae)
układają się tuż przed łukiem podniebienno – językowym
mają postać owalnych wyniosłości pociętych poprzecznymi szczelinami
Mięśnie języka i kości gnykowej
m. językowy (m. lingualis)
podstawa języka
składa się z włókien mięśniowych:
poprzecznych
pionowych
podłużnych
m. rylcowo – językowy (m. styloglossus)
skurczem obustronnym pociąga język do tyłu i skraca go
w akcie połykania
działaniem jednostronnym pociąga język w odpowiednią
stronę w czasie żucia
m. gnykowo – językowy (m. hyoglossus)
spłaszcza nasadę języka
skraca język i pociąga go do tyłu
m. bródkowo – językowy (m. genioglossus)
oddala język od podniebienia twardego
spłaszcza go i wysuwa
m. bródkowo – gnykowy (m. geniohyoideus)
pociąga język do przodu
ma kształt wrzecionowaty
m. żuchwowo – gnykowy (m. mylohyoideus)
przy żuciu unosi język
przyciąga go do podniebienia twardego i miękkiego
dzieli się na dwie części:
przednią
tylną
m. rylcowo – gnykowy (m. stylohyoideus)
zbliża do siebie gałęzie k. gnykowej
m. rogowo – gnykowy (m. ceratohyoideus)
kurcząc się przy połykaniu zbliża do siebie części k. gnykowej
m. łopatkowo – gnykowy (m. omohyoideus)
m. mostkowo – gnykowy (m. sternohyoideus)
m. mostkowo – tarczowy (m. sternothyreoideus)
wszystkie 3 mięśnie pociągają do tyłu krtań i część początkową
przełyku – po akcie połykania
opis w „Mięśnie brzuszne szyi”
Projekt „Dobry zawód – lepsza przyszłość” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytet IX, Działanie 9.3
Ślinianki
(glandulae)
ślinianka przyuszna (glandula parotis)
opis w „Przedsionek jamy ustnej”
ślinianka żuchwowa (glandula mandibularis)
leży w przestrzeni międzyżuchwowej
jej kształt i rozmiary są niejednakowe u różnych gatunków zwierząt
wydzielina ma charakter surowiczo – śluzowy
ślinianka podjęzykowa (glandula sublingualis)
leży na dnie jamy ustnej
składają się na nią 2 części:
ślinianka podjęzykowa wielootworowa (glandula sublingualis polystomatica)
część przednia
występuje u wszystkich zwierząt
ślinianka podjęzykowa jednootworowa (glandula sublingualis monostomatica)
część tylna
gruczoł mieszany surowiczo – śluzowy
GARDŁO
(pharynx)
opis w „Narządy układu oddechowego”
Projekt „Dobry zawód – lepsza przyszłość” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013, Priorytet IX, Działanie 9.3