3. Podręcznik formacyjny Diakonii Muzycznej

Spis treści:

Słowo Wprowadzające................................................................................................ 3

I. WSTĘP ............................................................................................................................ 4

II. UWAGI OGÓLNE O ŚPIEWIE I ŚPIEWANIU W LITURGII ............................. 6

1. Śpiew ...................................................................................................................... 6

2. Muzyczna słuŜba liturgiczna................................................................................... 7

III. PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O FUNKCJACH ŚPIEWAKÓW W
LITURGII......................................................................................................................... 10

Kantor....................................................................................................................... 10

Psalmista .................................................................................................................. 10

Psalm Responsoryjny................................................................................................ 11

piew Przed Ewangelią ............................................................................................ 12

piew Modlitwy Powszechnej................................................................................... 12

IV. RODZAJE ŚPIEWÓW W KOŚCIELE .................................................................. 12

V. WSKAZANIA DOTYCZĄCE MUZYKI SAKRALNEJ ....................................... 14

VI. SUGESTIE DYDAKTYCZNE DLA PROWADZĄCYCH KURS PSALMISTY
I KANTORA..................................................................................................................... 15

IEDZA O TECHNICE ŚPIEWU

......................................................................................... 15

YMAGANE

MIEJĘTNOŚCI

.......................................................................................... 16

Słowo Wprowadzające

„Zadaniem psalmisty jest śpiewać lub recytować psalm albo jakiś inny

kantyk  biblijny  przypadający  między  czytaniami.  Psalmista,  aby  mógł
poprawnie  spełniać  swoją  funkcję,  powinien  koniecznie  posiąść  sztukę
wykonywania  psalmodii  i  zdobyć  umiejętność  prawidłowej  wymowy  i
dykcji”

Przepisy liturgiczne jednoznacznie wskazują, Ŝe psalm responsoryjny

winien  wykonywać  odpowiednio  przygotowany  psalmista,  zwany  takŜe
psałterzystą.  Ta  funkcja  w  Liturgii  nie  jest  czymś  nowym,  chociaŜ
dotychczas  najczęściej  w  naszych  świątyniach  pełniona  jest  przez
organistę.  Ogólne  Wprowadzenie  do  Mszału  Rzymskiego  śpiew  psalmu
przyporządkowuje właśnie psałterzyście

. Stoi więc przed nami obowiązek

przygotowania psalmistów, którzy - zgodnie z wolą Kościoła - będą
spełniać swoją własną funkcję w Liturgii

Materiały na kurs psalmisty i kantora mają na celu pomóc

prowadzącym zajęcia w dobrym przygotowaniu kandydatów do spełniania
funkcji psałterzysty. W tychŜe materiałach znajdują się tematy z dziedziny
formacji duchowej, podstawowe wiadomości dotyczące zasad prawidłowej
wymowy i dykcji, wskazania Kościoła w odniesieniu do muzyki sakralnej
oraz zestaw aktów pokutnych, psalmów, śpiewów przed Ewangelią i
modlitwy powszechnej.

Ufamy, Ŝe dzięki zaangaŜowaniu duszpasterzy, organistów i

nauczycieli  śpiewu  coraz  częściej  w  naszych  parafiach  będą  obecni  w
Liturgii psalmiści spełniający swoją funkcję, do której zostali przygotowani
w  sposób  kompetentny  i  wystarczający.  Dzięki  nim  zrealizujemy  kolejny
postulat  soborowy,  który  zachęca,  by  w  Liturgii  kaŜdy  spełniający  swą
funkcję  (...)  czynił  tylko  to  i  wszystko  to,  co  naleŜy  do  niego  z  natury
rzeczy i na mocy przepisów liturgicznych

OWMR nr 67.

OWMR nr 36; 67; 90; 150.

Por. SC nr 29.

SC nr 28.

Nade wszystko niech prowadzących kurs psalmisty i kantora oraz jego

uczestników oŜywia pragnienie gorliwego przekazywania śpiewem słowa
BoŜego, aby wzrastała chwała BoŜa i świętość Ludu BoŜego.

ks. Andrzej Magdziarz

Poznań, we wspomnienie NMP RóŜańcowej,

7 października 2001 r.

I. WSTĘP

„Dobrze jest wysławiać Pana i śpiewać imieniu Twojemu o NajwyŜszy” (Ps 91)

Sztuka jest po to, aby było piękno. Człowiek jest istotą zmysłową.

Poprzez  swoje  zmysły  poznaje  otoczenie,  poznaje  świat.  Nie  moŜna
zmysłami  poznać  Boga;  jest  to  niemoŜliwe.  Jednak  piękno  odbierane
zmysłami  pomaga  w  przeŜyciu  prowadzącym  do  wewnętrznego,
rozumnego  odczucia  i  przyjęcia  Boga  -  Stwórcy  w  Jego  dziełach.  Bóg
uzdolnił  człowieka  do  tworzenia  sztuki,  poezji,  muzyki.  Jej  przeŜywanie
moŜe  doskonalić  ducha.  Sztuka,  poezja,  muzyka,  śpiew  pomagają
zmysłowemu  człowiekowi  w  dotknięciu  sacrum.  Kościół  tworzymy  my
wszyscy - ochrzczeni katolicy, my - którzy musimy zdawać sobie sprawę,
Ŝ

e kultura, sztuka, a więc i muzyka jest po to, aby jaśniej zrobiło się wokół

nas.

Jednym z najstarszych przejawów kultury duchownej człowieka jest

piew. W śpiewie zaangaŜowany jest cały człowiek: ciało jako instrument,

wiadomość jako sfera rozumu, psychika jako akt woli, dusza jako stan

ekspresji.  Śpiew  jako  forma  czynnego  kontaktu  z  pięknem  muzyki,  jako
wola  zaangaŜowania  całego  siebie  w  chwalenie  i  dziękczynienie  Bogu
poprzez  zestrojenie  słów  z  tworzonym  we  własnym  ciele  dźwiękiem,  jest
dostępna  wielu  ludziom,  a  w  Kościele  zajmuje  uprzywilejowane  miejsce,
przewyŜszające wszelkie inne instrumenty muzyczne.

Dzisiaj, w czasach ogromnej ekspresji techniki, człowiek zaczyna tracić

osobisty  kontakt  z  wszelką  sztuką,  a  staje  się  jej  biernym  widzem,  bo  nie
uczestniczy  w  jej  tworzeniu.  Tym  samym  zaistniało  niebezpieczeństwo
utraty  zadanej  przez  Boga  człowiekowi  twórczej  postawy  wobec  Ŝycia,

umiejętność wejścia w tonację organową;

•

Wyzbycie się zaśpiewu i zaciągu muzycznego na początku frazy;

•

Umiejętność śpiewu legato;

•

Konieczność ćwiczenia rytmiki, śpiewu piano, mezzoforte, forte -
nasilenie głosu, umiejętność doboru odpowiedniej siły głosu;

•

Odpowiedni dobór prędkości wykonywanego śpiewu do akustyki
ś

wiątyni i moŜliwości muzycznych wiernych;

•

Umiejętność  znalezienia  akcentów  wyrazowych  i  dobór  odpowiedniej
melodii w tekście (zwłaszcza refrenach psalmów responsoryjnych), np.
Pan mym Pasterzem, nie brak mi niczego; W krainie Ŝycia będę widział
Boga;  Duch  mój  się  raduje  w  Bogu  Zbawcy  moim;  Kościele  Święty,
chwal swojego Pana; Niech cala ziemia śpiewa swemu Bogu;

•

„Tuszowanie błędów”;

•

Rola pauzy w śpiewie.

•

Rola ust jako naturalnej tuby dźwiękowej - układ warg podczas śpiewu;

•

Rola postawy ciała w trakcie śpiewu;

•

Układ nóg jako naturalna moŜliwość zmniejszenia nacisku na serce;

•

Rola naturalnego doboru barwy śpiewu - unikanie patetyczności i
sztuczności w śpiewie;

•

Rola organu serca i ciśnienia tętniczego na jakość dźwięku,
koordynacja pracy serca z oddechem (unikanie wysiłku fizycznego
przed

piewem,

zmniejszanie

stresu

przez

wcześniejsze

przygotowanie);

•

Zwrócenie uwagi na rolę fonetycznej poprawności wypowiedzi jako
fundamentu przejrzystości śpiewu;

•

Podkreślenie funkcji szerokości otwarcia jamy ustnej;

•

Ustalenie własnej naturalnej barwy głosu;

•

Priorytetowa rola tekstu w śpiewie liturgicznym.

YMAGANE

MIEJĘTNOŚCI

•

Umiejętność doboru melodii do charakteru i przesłania treści oraz
okresu i rangi liturgii;

•

Głos  i  mikrofon  -  rozróŜnienie  mikrofonów  kierunkowych  i
pojemnościowych  (lub  kierunkowych  o  zwiększonej  charakterystyce)
sposób  ustawienia,  odległość,  zgłoski:  b,  d,  p,  t,  sz,  cz,  dz,  c  przed
mikrofonem;

•

Umiejętność kontrolowania długości śpiewu głosek;

•

Unikania śpiewu nosowego i połoŜenia mikrofonu na wysokości nosa;

•

Koordynacja akcentu zdaniowego i wyrazowego z akcentem
muzycznym;

•

Umiejętność odrywania wzroku od tekstu i powrotu w to samo miejsce;

•

Umiejętność odczytywania zapisu nutowego (wartości nutowe)
wcześniej poznanych i zapamiętanych melodii w celu ich rozróŜnienia;

•

Opanowanie znajomości przynajmniej pięciu melodii psalmów i
aklamacji przed Ewangelią (okres Adwentu, okres BoŜego Narodzenia,
okres wielkopostny, okres wielkanocny, okres zwykły) dwóch melodii
tropów, umiejętności śpiewu na recytatywie i dwóch melodii modlitwy
powszechnej;

•

Opanowanie umiejętności trzymania tonacji podczas śpiewu;

•

Współpraca z organistą, śpiew z akompaniamentem organowym -

zmaterializowanie wszystkich dąŜeń człowieka i zanik potrzeby uprawiania
kultury duchowej. Prowadzi to dalej do odrzucenia Niewidzialnego  Boga.
Pokolenie,  które  przychodziło  do  kościoła  m.  in.  po  to,  aby  wspólnie  z
innymi,  z  całym  zgromadzeniem  ludu  „wyśpiewać  się”  i  tzw.  „pełną
piersią” wielbić Pana, przeszło do historii. Młodzi nie włączają się w śpiew
wspólnoty  lecz  najchętniej  przysłuchują  się  biernie  grupie  wokalno  -
gitarowej,  często  przesłaniającej  sobą  istotę  tego,  co  dzieje  się  na  ołtarzu.
Nie  rozumieją  jedni  i  drudzy  tego,  Ŝe  wspólny  śpiew  „doskonale  wyraŜa
społeczny charakter naboŜeństwa”.

Posoborowa odnowa w świętej liturgii, obejmująca takŜe udział w niej

muzyki,  nie  dotarła  jeszcze  do  świadomości  wielu  zespołów  śpiewaczych
działających na terenie Kościoła. Zdarza się zbyt nagminnie, Ŝe chóry, czy
róŜne małe zespoły wokalno - instrumentalne traktują swój udział w liturgii
jako  popis  -  występ  artystyczny,  czasem  nawet  nie  związany  treściami  z
określonym  momentem  sprawowanej  Ofiary,  rokiem  liturgicznym  czy
danym  świętem.  Dyrygent  lub  prowadzący  zespół  myśli  tylko  o  „swoim
zespole”,  zapomina  natomiast  o  całym  zgromadzeniu  liturgicznym.
Członkowie  zespołów  nie  są  poinstruowani  o  roli,  jaką  mają  spełnić,  roli
słuŜby  liturgicznej,  polegającej  na  prowadzeniu  we  wspólnym  śpiewie
całego  ludu  BoŜego  oraz  dopiero  niejako  na  drugim  planie,  na
wykonywaniu  wielogłosowych  pieśni  w  taki  sposób,  Ŝeby  wszyscy
słuchający mogli „poprzez wewnętrzne uczestnictwo wznosić swe myśli do
Boga”.  Nie  wszyscy  teŜ  śpiewający  posiadają  odpowiednią  formację
duchową  i  liturgiczną,  pozwalającą  na  właściwą  wewnętrzną  postawę  w
czasie

sprawowania

Eucharystii

udziału

naboŜeństwach

paraliturgicznych. Czymś innym jest koncert pieśni czy piosenki religijnej,
czymś  innym  śpiewy  pielgrzymkowe,  a  zupełnie  czymś  innym  śpiewy  w
czasie  liturgii  Mszy  św.  PoniŜsze  materiały  mają  być  pomocą  w  pracy  z
kandydatami na psałterzystów. Oczywistym jest, Ŝe nikt nie moŜe nauczyć
się  pięknie  śpiewać  z  najlepiej  nawet  napisanej  ksiąŜki.  Nic  nie  zastąpi
prawidłowego,  Ŝywego  pokazu  przez  osobę  prowadzącą,  która  musi  mieć
choćby  podstawowe  wykształcenie  muzyczne  i  praktyczny  kurs  emisji
głosu.  Zawarte  tu  informacje  słuŜyć  jednak  mogą  w  metodycznym
rozłoŜeniu  materiału  nauczania  i  zawierają  przykłady  powiązania  ćwiczeń
kształcących  umiejętności  śpiewacze  z  ogólną  formacją  wewnętrzną  -
duchową. Trzeba pamiętać, Ŝe sposób prowadzenia zajęć musi bazować na
przeŜyciu  czegoś  szczególnego,  musi  być  połączony  z  zabawą  czy  inną
interesującą  i  aktywizującą  formą.  Nuda  ćwiczeń  i  „moralizatorskie

wykłady” zniechęcają do śpiewu. Właściwe zrozumienie roli śpiewu musi
doprowadzić  do  poczucia  odpowiedzialności  za  wyćwiczenie  swojego
aparatu  głosowego  i  wspólne  zestrojenie  z  innymi,  aby  śpiew  stał  się
moŜliwie  najładniejszy,  bez  usterek  i  potknięć.  Wszystko,  co  się  śpiewa,
musi  być  teŜ  starannie  dobrane  i  przygotowane.  Dopiero  wówczas  śpiew
będzie zdolny podnosić ducha i z całym bogactwem chwalić Pana.

II. UWAGI OGÓLNE O ŚPIEWIE

I ŚPIEWANIU W LITURGII

1. Śpiew

piew to zestrój słowa z dźwiękiem. Poprzez dźwięk śpiew tak samo,

jak gra instrumentalna, jest tworzywem muzyki. Zasadnicza róŜnica polega
na  tym,  Ŝe  kaŜdy  instrument  jest  juŜ  gotowy  w  swej  formie  do
wydobywania  zeń  dźwięków,  gdy  tymczasem  aparat  głosowy  -  jako
instrument śpiewu - jest ukryty we wnętrzu Ŝywego, rozwijającego się lub
starzejącego organizmu i kaŜdy musi sam podjąć trud przygotowania go do
wydobycia  szlachetnego  dźwięku.  Jakość  tego  wewnętrznego  instrumentu
zaleŜy  od  budowy  anatomicznej  -  ukształtowanej  przez  Stwórcę  w  łonie
naszej  matki,  od  aktualnego  etapu  rozwoju  Ŝycia  człowieka,  od  kondycji
fizycznej,  zdrowotnej  i  psychicznej,  od  całego  ustroju  człowieka  i  pracy
nad jego doskonaleniem.

piew, tak samo jak gra na kaŜdym instrumencie, jest czynnością

rozumową,  aktem  woli  oraz  czynnością  ruchową.  Oznacza  to,  Ŝe  śpiew,
jako  zjawisko  akustyczne,  jest  wynikiem  ćwiczenia  i  doskonalenia
odpowiednich  mięśni  oddechowych  i  artykulacyjnych.  Mało  kto  zdaje
sobie z tego sprawę. Panuje powszechne przekonanie, Ŝe śpiewa się niejako
odruchowo, tak jak się mówi, a ładniejszy głos jest zawsze z natury. Jest to
błędne myślenie. KaŜdy moŜe ładniej śpiewać, tylko nie moŜe tego zrobić
bez  udziału  świadomości,  aktu  woli  i  specjalnego  wyćwiczenia  mięśni
artykulacyjnych  i  oddechowych,  bez  zachowania  odpowiedniej  postawy
całego ciała. Śpiew, w przeciwieństwie do mowy, wymaga przystosowania
myślowego i fizycznego.

Prawidłowy, a więc szlachetny śpiew jest czynnością fonacji,

oddychania i artykulacji w połączeniu ze zjawiskiem rezonansu. Śpiew jest
więc wynikiem poruszania się odpowiednich mięśni. Trzeba je poznać, aby

zmysłów, a nie do świętości kultu”. To stwierdzenie jest nadal aktualne.

10.

Melodia, rytm i harmonia, czyli całość oprawy muzycznej musi być

wysoce estetyczna i artystyczna, dlatego moŜe ją tworzyć tylko
kompozytor wykształcony muzycznie, ze znajomością zasad harmonii i
kontrapunktu, obdarzony talentem twórczym.

11.

Nie wolno stosować przeróbek ani tekstowych, ani muzycznych:

nie ułatwiać, nie poprawiać kompozytora, bo kaŜda poprawka niszczy
pierwotne piękno (tak jak np. odłupany nos od rzeźby twarzy). Jeśli utwór
jest zbyt trudny, nie śpiewać, poszukać innego - tyle jest róŜnych śpiewów,
moŜna odpowiednio dobrać.

12.

W wykonawstwie „nie wolno zapominać o bogatym dorobku

przeszłości, ale teŜ nie wolno kostnieć w tradycji; trzeba tworzyć ciągle na
nowo, kaŜde pokolenie”

. Trzeba teŜ, aby w polskich kościołach

rozbrzmiewała  przede  wszystkim  polska  muzyka.  Moda  na  muzykę
hiszpańską,  murzyńską,  amerykańską  itp.  w  istocie  swej  burzy  całe
pierwotne  piękno  tej  muzyki,  jeśli  podkłada  się  polskie  tłumaczenia,  w
których  najczęściej  akcent  słowa  polskiego  nie  jest  zgodny  z  akcentem
oryginału,  albo  jeśli  nie  rozumie  się  i  nie  zna  specyficznych  zasad
wykonawczo - kulturowych tej obcej muzyki.

13.

Muzyka liturgiczna, mająca swoje źródło w tekstach mszalnych,

musi być zawsze wykonana bez zarzutu. Śpiewający muszą być dobrze
przygotowani zarówno pod względem tekstu, jak i muzyki.

VI. SUGESTIE DYDAKTYCZNE

DLA PROWADZĄCYCH

KURS PSALMISTY I KANTORA

IEDZA O TECHNICE ŚPIEWU

•

Przedstawienie poszczególnych etapów tworzenia ludzkiego dźwięku;

•

Głos jako efekt pracy wielu narządów;

•

Rola płuc: technika oddychania;

•

Rola mięśnia przeponowego i jego wpływ na emisję dźwięków;

Z wypowiedzi Ojca Świętego do ludzi kultury w kościele św. KrzyŜa w Warszawie,

czerwiec 1987 r.

osobistego kształtu Liturgii ani kapłanowi, ani śpiewakom (choć to czasem
jest efektowne), bo jest ona liturgią Kościoła Powszechnego.

V. WSKAZANIA

DOTYCZĄCE MUZYKI SAKRALNEJ

Celem muzyki w Liturgii jest głoszenie chwały BoŜej i ubogacenie

przeŜyć religijnych przez ścisłe związanie ze słowem Boga.

Główną cechą muzyki w liturgii musi być jej świętość, doskonałość

formy i powszechność (przystępność).

Pełni rolę słuŜebną kultu BoŜego, dlatego jest słuŜbą liturgiczną (a

nie upiększającą dekoracją).

piew

liturgiczny

jest

uprzywilejowany

przed

wszelkimi

instrumentami, poniewaŜ jest ściśle związany ze słowem Boga.

Instrumenty głównie towarzyszą śpiewowi, pomiędzy śpiewem

mogą  wprowadzać  odpowiedni  nastrój.  Organy  są  najwłaściwszym
instrumentem, związanym od wieków z muzyką w kościele; elektronowych
moŜna  uŜywać,  ale  z  umiarem  bez  rejestrów  typowych  dla  muzyki
rozrywkowej.  MoŜna  uŜywać  instrumentów  smyczkowych,  gitar
klasycznych.  Nie  dopuszcza  się  fortepianu,  gitar  elektrycznych,  perkusji.
W  zakresie  doboru  instrumentów  moŜna  uwzględnić  upodobania
młodzieŜy, ale zawsze z zachowaniem powagi kultu i świętości.

Ani tekst, ani muzyka nie mogą być prymitywne, bo to uwłacza

godności Boga.

Musi istnieć głęboki związek obu elementów: muzyki i słowa.

piewana część Mszy św. musi stać się w momencie wykonywania

własnością człowieka. Trzeba tak dobrze opanować i znać śpiew, aby całej
uwagi nie kierować na sprawy techniczne, aby móc utoŜsamiać swego
ducha, swoją wolę z treścią całej Mszy św.

Tekst musi być poprawny teologicznie, liturgicznie, poetycko,

gramatycznie, stylistycznie i zawsze skierowany na głoszenie Ewangelii,
czyli przekaz nauki Chrystusa. Nie moŜna głosić własnych uczuć, przeŜyć i
pragnień (to jest dobre, ale nie w czasie Mszy św.) JuŜ sto lat temu ks. dr
Józef Surzyński załoŜyciel i dyrektor Poznańskiego Chóru Katedralnego
pisał, Ŝe: „jakŜe często muzyka wykonywana w liturgii słuŜy do bawienia

mieć  świadomość  ich  ruchu.  Ten  ruch  musi  odbywać  się  w  odpowiednim
czasie  i  z  odpowiednią  siłą,  bez  zbędnych  napięć.  Poznanie  podstaw
działania ruchu mięśni głosotwórczych pozwala na świadomą ich kontrolę.
NaleŜą  do  nich  głównie  ruchy:  Ŝuchwy,  języka,  miękkiego  podniebienia,
właściwa pozycja krtani, układ warg, nosa i ruch mięśni biorących udział w
oddychaniu. Koordynacja tych ruchów odbywa się w nerwowym aparacie
centralnym.  Dlatego  ćwiczenia  mięśni  (niewidzialnym  okiem)  muszą
odbywać  się  w  sposób  świadomy  i  kontrolowany.  Trzeba  sobie  zdawać
sprawę z tego, co się rusza, jak się rusza i dlaczego. Wybitne głosy często
posiadają dar wrodzony  właściwego wykonywania ruchów mięśni aparatu
głosowego;  otrzymały  teŜ  ukształtowaną  przez  naturę  szczególną  budowę
łuków  podniebiennych,  komór  rezonansowych,  całą  budowę  krtani,
pojemność  i  kształt  klatki  piersiowej,  dobrą  kondycję  psychofizyczną.
Wszystko to wpływa zasadniczo na szczególnie piękną barwę i siłę głosu.
Odkrycie  takiego  talentu  naleŜy  do  nauczyciela  śpiewu,  który  moŜe
rozpoznać  ten  dar  i  skieruje  poprzez  specjalistyczne  kształcenie  na  drogę
nadzwyczajnego  rozwoju,  które  wespół  z  innymi  jeszcze  cechami
muzykalności  i  osobowości  pozwolą  w  przyszłości  ewentualnie  zostać
artystą - śpiewakiem.

Większość ludzi nie obdarzonych tak specjalnymi warunkami, moŜe

jednak  w  róŜnych  zespołach  śpiewać  o  wiele  ładniej,  przynajmniej  jeśli
podejmie  trud  wyćwiczenia  swojego  instrumentu  głosowego.  Jest  to
szczególnie waŜne w słuŜbie liturgicznej, śpiewającej na chwałę Pana tak,
iŜby  potrafiła  pociągnąć  za  sobą  innych  ludzi.  To  wszystko,  co  czynimy
podczas liturgii, ma wymiar społeczny.

2. Muzyczna słuŜba liturgiczna

Muzyczna słuŜba liturgiczna nie jest sprawą prywatną danej grupy,

gdyŜ odbywa się zawsze publicznie, wobec całego zgromadzenia. Jak cała
liturgia,  jest  sprawą  Kościoła  Powszechnego.  Uświadomienie  sobie  tego
faktu musi doprowadzić do przyjęcia postawy odpowiedzialności za to, co i
jak śpiewa się w kościele. Poeta, kompozytor, malarz, rzeźbiarz, architekt
pracują  w  ukryciu  swych  pracowni  i  dopiero  gotowe,  skończone  dzieło
ukazuje  się  publicznie.  Śpiewak,  tak  samo  jak  aktor  czy  tancerz,  „swoje
dzieło” tworzy zawsze od nowa - kaŜdorazowo przed publicznością, wobec
zgromadzenia, a we Mszy św. w obliczu Boga - Jezusa Chrystusa i Matki
Kościoła.  Nic  nie  moŜna  poprawić  ani  udoskonalić.  W  zespole  błąd

kaŜdego  pojedynczego  śpiewaka  jest  słyszalny  i  rzutuje  na  cały  zespół,  a
moŜe wprowadzić w całym zgromadzeniu odczucia nieprzyjemne, przykre,
a  nawet  podenerwowanie.  Jest  to  niedopuszczalne,  bo  nie  liczące  się  z
powagą  miejsca  i  chwili.  Dlatego  śpiewak  musi  się  przygotować  do
właściwego  wypełnienia  swojej  roli  duchowo  i  wokalnie,  rozumowo  i
technicznie. Jego wewnętrzny instrument musi być sprawny, a umysł musi
ogarniać formę tak, aby zawsze mógł tworzyć publicznie piękno muzyczne,
„podnosząc  ducha”  innych  ludzi  współśpiewających  lub  słuchających.
Przeznaczeniem  muzyki  jest  przeŜycie  emocjonalne.  Właściwy  wyraz  -
ekspresję treści moŜna przekazać tylko poprzez prawidłową technikę. Tak
jest  w  kaŜdej  sztuce.  Nie  moŜna  problemów  technicznych  pokonać  sferą
emocjonalną.

Wybranie do funkcji psałterzysty, scholi liturgicznej czy innego

zespołu, np. chóru, jest  powołaniem do specjalnej słuŜby w Kościele; jest
wyróŜnieniem.  Człowiek  przestaje  być  -  jak  w  kaŜdej  zresztą  grupie  -
anonimowym  tłumem,  a  staje  się  kimś  określonym,  kimś,  na  kogo  grupa
liczy,  którego  potrzebuje,  który  „został  wezwany  po  imieniu”.  Zespół
ś

piewający to szczególna grupa ze względu na jej publiczny charakter

oddziaływania  zespołowego.  Musi  więc  tworzyć  zwartą,  wzajemnie
tolerującą  się  grupę,  „rodzinę  przybraną”  zespoloną  jednym  celem  -
wspólnym  śpiewaniem  na  chwałę  Boga  Ojca  pośród  ludu  BoŜego.
Wszelkie  animozje  wcześniej  czy  później  prowadzą  do  rozbicia  i
unicestwienia.  Wszelkie  sympatie  i  antypatie  nie  mogą  burzyć  tej
wspólnoty.  Nie  wolno  z  tych  względów  nikogo  wyróŜniać,  nie  jest  to
bowiem grupa towarzyska, ale grupa nawracająca się w Jezusie Chrystusie
wokół  Eucharystii,  poprzez  szczególny  rodzaj  słuŜby  -  wspólny  śpiew.
Obdarzeni  lepszym  głosem,  lepszą  kondycją  psychofizyczną  są  wybierani
do wykonywania partii solowych dla dobra ogółu. śadne inne względy nie
mogą  tu  przewaŜać.  Nie  wolno  ani  obraŜać  się,  ani  czuć  się  lepszym.
KaŜdy  wnosi  do  takiej  grupy  swój  wkład  na  miarę  swoich  moŜliwości.
Najistotniejszym darem jest obecność wszystkich na spotkaniach, próbach,
ś

piewaniach. Nie moŜna śpiewać co chwilę w innym składzie. Im mniejsza

grupa, tym skład musi być bardziej stabilny. Chodzi o problem ześpiewania
się,  wyrównania,  zestrojenia  -  jednoczesności  wykonywania.  Śpiewanie
zespołowe  nie  moŜe  być  byle  jakim  przypadkowym  zestawem  róŜnych
solistów,  ale  musi  być  stopliwe  wokalnie,  ekspresyjnie,  technicznie  i
duchowo.  Prośba  Jezusa  za  uczniów  z  Jego  Arcykapłańskiej  Modlitwy  -
„aby tak jak My - stanowili jedno”, „aby moją radość mieli w sobie w całej

Śpiewanie pielgrzymkowe- gromadne, grupowe, solowe, pod

względem  duchowym  -  przede  wszystkim  jednoczy  wspólnotę  drogi,  jest
przejawem  wspólnie  przeŜywanej  radości  serc  pomimo  trudów  i
zmęczenia, umacnia wspólne przeŜycia, myśli, pragnienia, przyjaźnie; jest
wreszcie  wytchnieniem,  pomaga  zwracać  uwagę  na  otaczające  piękno
przyrody  i  na  otaczających  ludzi.  Pod  względem  fizycznym  -  ułatwia
marsz:  z  rytmem  piosenki  idzie  się  lŜej,  bo  równiej.  Równy  krok  i  równe
oddychanie - zgodne z frazą muzyczną - rytmizuje pracę całego organizmu
człowieka  i  wpływa  na  minimalizowanie  zmęczenia,  pozwala  na  dłuŜszy
wysiłek.  Pamiętać  jednak  trzeba  koniecznie  o  podstawowych  zasadach,
których nie wolno łamać, a mianowicie: nigdy nie śpiewać pod wiatr, pod
górę, w kurzu, na bardzo nierównym terenie, nigdy za głośno, za duŜo i za
często.  W  przeciwnym  razie  śpiew  nie  będzie  pomagał,  ale  będzie
utrudniał, będzie dodatkowym obciąŜeniem.

Koncert piosenki czy pieśni religijnej jest wykonywany przez

zespół i solistów, dla których jest zawsze występem, publicznym
przekazaniem swoich moŜliwości, swoich idei, swojego przeŜycia, swojego
spojrzenia na świat, swoich uczuć. Wykonawca dzieli się z innymi tym, co
sam posiada, tym, czym sam się przedtem napełnił, „nie chowa swego
ś

wiatła pod korcem, ale ustawia na świeczniku, aby świeciło”.

Wykonawca

koncertu

musi

zawsze

pełnić

rolę

artysty

(niekoniecznie  zawodowego,  moŜe  być  amatorem,  ale  zawsze  artystą,
nigdy dyletantem). Aby spełnił swoją właściwą rolę, swoje posłanie, musi
sobą  porywać,  musi  przykuwać  uwagę  słuchaczy,  musi  pobudzać  do
refleksji,  pozwolić  innym  coś  przeŜyć,  coś  wynieść  dla  siebie,  musi
wreszcie  wzruszać  pięknem.  KaŜdy  koncert  musi  być  „dziełem  sztuki”,
musi być przeŜyciem zarówno dla wykonawców, jak i słuchaczy, a koncert
muzyki  religijnej  musi  mieć  ducha  BoŜego,  musi  być  afirmacją
chrześcijanina.

Śpiew liturgiczny, wykonywany podczas Mszy św., „ma

wprowadzić człowieka w inną - nadprzyrodzoną rzeczywistość, dlatego
wszelkie cechy właściwe muzyce świeckiej teatralnej, dyskotekowej nie
mogą wchodzić do sacrum; w Kościele jest inny świat”.

PapieŜ Jan Paweł II w „Liście do Biskupów o Kulcie i Tajemnicy

Eucharystii”  napisał,  Ŝe  w  naszych  czasach  obserwuje  się  desakralizację
Liturgii  przez  zatarcie  róŜnic  pomiędzy  „sacrum  a  profanum”.  Wobec
czego  nawołuje  się  do  „odnalezienia  sacrum”.  Nie  wolno  nadawać

odcinki i wtedy kaŜdy z wersetów ma swoją odrębną, powtarzającą się w
kaŜdej zwrotce psalmu melodię.

Podstawienie schematu melodycznego pod wciąŜ nowe teksty jest

równieŜ  sztuką.  Trzeba  bardzo  uwaŜać,  by  zachować  zgodność  akcentu
muzycznego  z  akcentem  słownym  wiersza.  Będzie  to  wymagało  nieraz
pewnych  modyfikacji  rytmicznych  melodii.  Wypada  teŜ,  by  psałterzysta
umiał  swobodnie  dobierać  odpowiedni  schemat  melodyczny,  zgodny  z
charakterem  śpiewanego  tekstu.  Zaznaczenie  charakteru  poszczególnych
okresów świątecznych teŜ nie jest prostą sprawą. Psalm responsoryjny nie
zawsze musi być przeplatany refrenem. MoŜe być śpiewany przez samego
tylko psałterzystę.

Śpiew Przed Ewangelią

„Alleluja” zaśpiewane raz, dwa lub teŜ trzykrotnie, po czym następuje

werset  i  znowu  powtórzone  „Alleluja”.  W  okresie  przygotowania
paschalnego  (Wielki  Post)  aklamacja  „Alleluja”  zostaje  zastąpiona  innym
tekstem:  „Chwała  Tobie,  Słowo  BoŜe”,  „Chwała  Tobie,  Królu  Wieków”.
,Alleluja”  stanowi  odrębny  śpiew,  dlatego  teŜ  domaga  się  innego
opracowania.

Śpiew Modlitwy Powszechnej

Powinien być wykonany przez kantora.

IV. RODZAJE ŚPIEWÓW W KOŚCIELE

piew wspólny w trakcie naboŜeństw, celebracji, lekcji, spotkań,

róŜnych  zajęć  programowych.  Spełnia  zawsze  podwójną  rolę:  duchową  i
psychofizyczną.  Pod  względem  duchowym  umacnia,  pogłębia  osobiste
doznanie,  pomaga  w  oderwaniu  się  od  otaczającej  nas  materialnej
rzeczywistości i w zwróceniu się do wnętrza - do tego, co niewidzialne - do
tego,  co  w  nas  i  ponad  nami,  ponad  światem  zmysłów.  Natomiast  pod
względem  psychofizycznym  wprowadza  w  odpowiedni  nastrój  -  słuŜy
koncentracji  albo  odpręŜeniu,  uspokaja  oraz  usuwa  zmęczenie.  MoŜe  być
swoistą gimnastyką dla ciała.

pełni”, „uświęć ich w prawdzie” powinna być mottem - myślą przewodnią
kaŜdej grupy śpiewającej.

Wybranie do funkcji psałterzysty czy scholi nakłada na uczestników

dodatkową pracę, duŜy trud i obowiązek, ale jednocześnie daje moŜliwość
szczególnych przeŜyć, szczególnego dotknięcia Sacrum przez szczególnie
pełne i radosne uniesienie ducha, niedostępne tym ludziom, którzy nie
ś

piewają. „Kto daje - otrzymuje z nawiązką”, a „kto śpiewa - podwójnie się

modli”  (św.  Pius  X).  Śpiewanie  w  pełni  potrafią  docenić  i  przeŜyć  tylko
ludzie  wraŜliwi.  Równocześnie  dzieci  poprzez  śpiewanie  dorastają  do
wraŜliwości.  Śpiewanie  moŜe  być  środkiem  -  szkołą,  drogą  do  otwierania
serca,  do  uzdolnienia  duszy  ludzkiej  na  przyjęcie  i  przeŜycie  piękna
duchowego.  Chrystus  gani  ludzi  niewraŜliwych,  obojętnych,  nie
włączających  się:  „Graliśmy  wam  na  flecie,  a  nie  tańczyliście  i
zawodziliśmy,  a  nie  płakaliście”  (Mt  11,17).  Nic  nie  poruszyło  ludzi,
zostali obojętni. Lecz równocześnie Jezus w innym miejscu gani przyjęcie
niebezpiecznej  postawy  przywiązywania  się  do  środków  -  do  „fletu”  czy
„zawodzenia”.  To  zbyt  silne  przywiązanie  do  samej  tylko  zewnętrznej
ekspresji  czy  techniki  śpiewania,  czy  przyjemności  śpiewania,  moŜe
przesłonić  cel  -  istotę  śpiewu  w  Kościele.  Jest  to  równieŜ  złe.  Jesteśmy
istotami  słabymi  i  zmysłowymi,  dlatego  potrzebujemy  znaków  -
widzialnego  oparcia.  Dostaliśmy  znaki,  są  do  naszej  dyspozycji  -  jeśli
znaki  pomagają  nam  dojść  do  celu  -  są  święte.  Muzyka  -  śpiew  teŜ  mogą
być uświęcone - mogą być nasza drogą -znakiem ku Bogu, „moŜemy dojść
do  Niego  grając  i  śpiewając”.  Trzeba  jednak  stale  pamiętać,  Ŝe:  „Bóg  nie
jest waszym śpiewaniem ani graniem, ani zawodzeniem”. Nie moŜe śpiew i
gra  przesłonić  Boga.  Nie  moŜe  Bóg  zostać  zapomniany  z  powodu
rozpatrywania róŜnych szczegółów sposobu gry, jakości techniki wokalnej,
strojów,  ustawienia  itp.  To  są  wszystko  waŜne  szczegóły,  które  jednak
staną  się  niczym,  jeśli  „twarz  Syna  Człowieczego  pozostaje  dla  Was
zakryta”.

Śpiewajmy Panu - z radością!

III. PODSTAWOWE WIADOMOŚCI

O FUNKCJACH ŚPIEWAKÓW W LITURGII

Kantor i psalmista mają szczególny udział w akcji liturgicznej.

„Konstytucja  o  liturgii  świętej”  mówi,  Ŝe  spełniają  oni  prawdziwie
liturgiczną  funkcję.  Z  nowego  mszału  pochodzi  równieŜ  Ogólne
Wprowadzenie,  z  którego  warto  przytoczyć  teksty  mówiące  o  kantorze  i
psalmiście.

Kantor

Nazwa „kantor” pochodzi od łacińskiego słowa cantare - śpiewać. Kantor
oznacza więc śpiewaka, który solowo wykonuje jakiś śpiew w całości lub
przynajmniej  pewną  jego  część.  MoŜe  on  takŜe  prowadzić  scholę  jako
dyrygent.  Aby  odpowiedzieć  na  pytanie:  kim  był  kantor?  -  musimy
przeprowadzić pewne porównanie i rozumowanie.

Jak wiadomo, bardzo istotną rolę w liturgii odgrywa słowo. Przez

słowo Bóg mówi do człowieka, informuje go o swoim istnieniu i swoim
Ŝ

yciu oraz zachęca do postępowania w dobrym. Słowo BoŜe to przede

wszystkim Pismo św. JednakŜe Księgi Pisma św. wymagają udostępnienia
i wyjaśnienia, by człowiek mógł je poznać i zrozumieć. W staroŜytności
chrześcijańskiej

czytania

więtych

tekstów

wyznaczano

przygotowanych lektorów. Między lektorem a kantorem istniało duŜe
podobieństwo. O ile jednak lektor głównie czytał teksty, to kantor je
ś

piewał. Często bywało i tak, Ŝe jedna osoba łączyła obydwie funkcje,

niemniej zawsze odróŜniano sposób przekazywania słowa: czytanie lub
ś

piewanie, i w zaleŜności od tego - czytającego nazywano lektorem, a

piewającego - kantorem. Kantor otrzymywał niekiedy uroczyście urząd

przekazywania słowa, które miał przybliŜać ludowi przy pomocy śpiewu.
śą

dano od niego wiary w śpiewane prawdy i uczciwego Ŝycia, które

potwierdzałoby tę prawdę.

Psalmista

Do psalmisty (psałterzysty) naleŜy wykonanie psalmu lub innego

kantyku  biblijnego,  jaki  występuje  między  czytaniami.  Dla  właściwego
wykonania  swej  funkcji  winien  dobrze  śpiewać  i  mieć  wyraźną  dykcję.
Kantor  psalmu,  czyli  psalmista,  wykonuje  psalm  na  ambonie  lub  innym

odpowiednim  miejscu,  podczas  gdy  całe  zgromadzenie  uczestniczy  w
formie odpowiedzi. Aby w pełni zrozumieć rolę psalmisty, naleŜy najpierw
krótko  zapoznać  się  z  rodzajami  psalmów  wykonywanych  w  liturgii.  Na
ogół wymienia się trzy rodzaje psalmodii:

psalmodia brewiarzowa - tym mianem określa się psalmodie
wykonywaną podczas godzin kanonicznych, zwanych dziś Liturgią
Godzin (niegdyś brewiarzem).

psalmodia introitalna - jest to psalmodia wykonywana podczas
Mszy św.; łączy się ona przede wszystkim z antyfoną na wejście
(introit) - stąd jej nazwa; śpiewano ją jednak zawsze w łączności z
antyfoną na Komunię św. oraz na przygotowanie darów.

psalmodia  responsorialna  -  tak  nazywano  psalmy  śpiewane  po
czytaniach i to zarówno podczas Mszy św., jak i w Liturgii Godzin;
z uwagi na szczególną rolę, jaką spełniał śpiew po czytaniu oraz ze
względu  na  często  bardzo  trudną  i  skomplikowaną  melodię  tego
psalmu, powierzano ją jednemu śpiewakowi; tego właśnie śpiewaka
zwano  psalmistą  lub  psałterzystą;  jeśli  więc  mówimy  o
psałterzyście,  nie  moŜemy  pominąć  wyjaśnienia  roli  śpiewu,  który
przypada mu do wykonania.

Z własnego doświadczenia z uczestnictwa w Liturgii wiemy, ze po

pierwszym czytaniu mszalnym następuje psalm, który wykonuje śpiewak w
miejscu  czytania  słowa  BoŜego.  OtóŜ  jest  to  stary  zwyczaj  przyjęty  ze
Starego  Testamentu.  śydzi  w  synagodze  czytali  głośno  Pismo  św.,  a
odczytywanie  fragmentów  świętych  przeplatali  śpiewem  psalmów  Pan
Jezus  sam  chodził  do  synagogi  i  modlił  się  podobnie  jak  wszyscy  Jego
ziomkowie.  Podczas  Ostatniej  Wieczerzy  Chrystus  wraz  z  Apostołami
równieŜ z pewnością śpiewał psalmy. NaleŜały one do rytu tego obrzędu.

Psalm Responsoryjny

Po pierwszym czytaniu następuje psalm, czyli Graduał, który jest

integralną częścią liturgii słowa. Z zasady wybiera się psalm z lekcjonarza,
z  tej  racji,  Ŝe  poszczególne  teksty  łączą  się  bezpośrednio  z  czytaniami:
zatem wybór psalmu zaleŜy od czytań. Wykonanie psalmu responsoryjnego
jest  zadaniem  psalmisty.  Teksty  zawarte  są  w  poszczególnych  tomach
lekcjonarza  mszalnego.  W  melodii  psałterzysta  posługuje  się  róŜnymi
schematami  melodycznymi.  Melodia  schematu  moŜe  się  dzielić  na  cztery