S p is   tr e ś c i

W ST Ę P 

5

U KŁAD  SŁ O N E C Z N Y  

6

N asza  gwiazda  —   Słońce •  Plamy  i  rozbłyski •   Planety

PLANETY  BLISKIE

Merkury •  Wenus •   Mars •   Marsjański  krajobraz

12

DALEKIE  ŚW IATY

Jowisz •  Jowiszowa  pogoda •   Saturn •  

Pierścienie  i  pierścionki •  Planety  zewnętrzne

20

ŚM IETNIK   UK ŁA DU  SŁ O N E C Z N E G O

Planetki  i  kom ety •  W ielkości  i  orbity •  

M eteory  i  meteoryty

30

M IRIADY  K SIĘŻYCÓ W

Księżyc •   Powierzchnia  Księżyca •  Księżyce  planet •  

N ow e  odkrycia

36

SŁO W NICZEK

44

SK O R O W ID Z

46

LEKTURA  U Z U PE Ł N IA JĄ C A  

I  ŹR Ó D Ł A   ILU STR A C JI

48

W stęp

N asz  ziemski  dom   wydaje  się  nam  duży,  lecz  w  istocie 

jest  drobnym  pyłkiem  w  bezmiarze  W szechświata. 

Znacznie  większe  od  Ziemi jest  Słońce  —   ciało 

niebieskie,  któremu  nasz  świat  zawdzięcza  życie.  Słońce 

to  gwiazda,  podobna do innych gwiazd ziemskiego nieba, 

tyle  że  leżąca  znacznie  bliżej  od  nich.

Potęgą  swej  grawitacji  Słońce trzyma na  uwięzi Ziemię. 

Utrzymuje  w  ryzach  także  osiem  innych  dużych 

ciał  niebieskich,  które  nazywamy  planetami.

Ziemia  i  planety  są  głównym i  członkami  rodziny 

Słońca,  czyli  Układu  Słonecznego.  D o  rodziny  należą 

również  liczne  księżyce,  skaliste  bryły, 

które  nazywamy  planetkami,  i  komety.

Odkąd  wkroczyliśmy  w  Erę  K osm iczną,  nasza  wiedza 

o  Układzie  Słonecznym  znacznie  się  wzbogaciła.

Sondy  kosm iczne  dotarły  do  wszystkich  planet 

z  wyjątkiem jednej  i  przesłały  nam  niezwykłe  obrazy 

tych  dalekich  światów  wraz  z  bogactwem 

fascynujących  informacji.

4   Pow ierzchnia  Księżyca  oglądana  z  pokładu 

statku A pollo 8  w 1968 roku.  Była to pierw sza m isja 
załogowa,  która  okrążyła  Księżyc.  Dzięki  niej 

przekonaliśm y  się,  że  niewidoczna  strona 

Księżyca  je st  znacznie  bardziej  usiana  krateram i 
niż  strona  zw rócona  ku  nam.

Układ  Słoneczny

Fakty  w pigułce

•   Kula  o  rozm iarach 

Słońca  m oże  pom ieścić 

ponad.  m ilion   ziem skich 

globów.

•   Słońce zaw iera  750 

razy  w ięcej  m a te rii  niż 
reszta  Układu  Słonecznego 
razem   wzięta.

•   W  każdej  sekundzie 

Słońce traci ponad 4 m ilio n y 
ton  sw ej  masy,  która je s t 

przekształcana  w reakcjach 

jąd ro w ych   w ogrom ne 

ilo ści  energii.

•   Energia  wyprodukowana 

w ją d rz e   Słońca 

potrzebuje  m ilion ó w   la t  na 

dotarcie  do  je g o  

pow ierzchni.

•   Na  Słońcu znajduje

się  ponad  70 znanych  nam 
p ie rw ia stków  chemicznych. 

Hel  odkryto  na  Słońcu 

wcześniej  niż  na Ziem i.

Swą  nazwę  o trzym ał 

od  im ienia  greckiego  boga 
Słońca  —   Heliosa.

►  Słońce  wysyła  św iatło 

na  wszystkich  długościach 

fal.  To  zdjęcie  zostało 
wykonane  w  ultrafiolecie 

przez  astronautów  ze  stacji 

kosmicznej  Skylab 
w  1973  roku.  Sztuczne 
kolory  są  dziełem  
komputerów.

Nad  naszym  małym  zakątkiem  W szechświata  panuje  gwiazda, 
którą  nazywamy  Słońcem.  M knąc przez przestrzenie  kosm osu, 

unosi  ona  ze  sobą  kolekcję  planet,  księżyców,  planetek, 

m eteoroidów  i  komet.  Wszystkie  te  ciała  tworzą  razem 

Układ  Słoneczny.  Ciepło  i  światło,  wypływające  ze 

Słońca,  zmieniają  wewnętrzne  planety  —   Merkurego  i  Wenus 

—   w  gorące  i  niegościnne  pustynie.  To  samo  ciepło 

i  światło  dla  Ziemi  jest  tchnieniem  życia.

Słońce  powstało  razem  z  planetami  z  obłoku  pyłu  i  gazu 

m iędzygalaktycznego  blisko  5  miliardów  lat temu.  Obecnie jest 
w  wieku  średnim.  Za  następne  5  miliardów  lat  paliwo 

jądrowe  Słońca  zacznie  się  jednak  wyczerpywać  i  Słońce 

spuchnie  do  rozmiarów  czerwonego  olbrzyma, 
rozpoczynając  powolne  umieranie.  Kiedy  to  nastąpi, 

życie  na  Ziemi  zginie.

Nasza  gwiazda  —  Słońce

►  Zdjęcie  ze  Skylaba  pokazuje  jęzory  gazu 

wytryskujące  tysiące  kilom etrów   ponad  pow ierzchnię 
Słońca.  Tarcza  Słońca  została  zasłonięta 
za  pomocą  instrumentu  zwanego  koronografem , 
symulującego  zaćmienia.

▼  Inne  zdjęcie  ze  Skylaba  pokazuje  w 

sztucznych  kolorach  koronę  słoneczną.  Rozciąga 
się  ona  w  przestrzeni  kosmicznej  na  m iliony 

kilometrów  od  Słońca.

Dla  nas,  m ieszkańców   Ziem i.  Słońce  jest  najw ażniejszą 

gwiazdą  W szechśw iata.  W śród  gwiazd  nie  w yróżnia  się 

jednak  niczym  szczególnym .  W ydaje  nam   się  większe 

i  jaśniejsze  od  innych  tylko  dlatego,  że  znajduje  się 

znacznie  bliżej  —   o k o ło   150  m ilionów   kilom etrów   od 

Ziemi.  Cóż  to  jed n ak   znaczy  w obec  p o n ad   40  bilionów  
kilometrów  dzielących  je  od  najbliższej  gwiazdy.

Słońce,  p o dobn ie  ja k   inne  gw iazdy,  jest  kulą  ro z­

żarzonego gazu.  M ając średnicę o k o ło   1 400 000 km (czyli 

ponad  100  razy  w iększą  od  średnicy  Ziem i), jest  gw iazdą 

średniej  wielkości.  W ysyła  św iatło  białe,  chociaż  a s tro ­
nomowie  zaliczają  je  d o   żółtych  karłów .  Poza  światłem  

widzialnym Słońce em ituje także inne rodzaje p ro m ien io ­

wania,  od  k ró tk ofalow ych  prom ieni  gam m a  d o   długich 

fal  radiowych.

Energia  pow staje  w  środkow ych  p artia ch   Słońca, 

w jądrze,  którego  te m p e ra tu ra   sięga  15  m ilionów   stopni. 
Tam.  między  ją d ra m i  ato m ó w   w o d o ru ,  dochodzi  do 

reakcji  syntezy jądrow ej.  W o d ó r łączy  się  w  hel.  Podczas 

tego procesu pew na nieduża m asa (m ) „ z n ik a " , czy raczej 
zamienia  się  w  energię  (£ ),  zgodnie  ze  słynnym   ró w ­

naniem  Einsteina:  E   =   m c \   w  któ rym   c  oznacza  p rę d ­
kość światła.  P rzem iana  niewielkich  ilości  m asy  uw alnia 

ogromne  ilości  energii.

Atmosfera  Słońca

Energia w y tw arzana w ją d rz e  Słońca w ędruje ku p ow ierz­

chni  i  tam   zostaje  w yp ro m ien iow ana  w  przestrzeń.  P o­

w ierzchnię  tę  nazyw am y  fo to sferą  („sferą  św iatła").  Jej 

te m p e ra tu ra   w ynosi  o k o ło   5500°C.

P o n ad  fo to sferą  leży  w arstw a  gazów   o  grubości 

10  000  km ,  n azyw ana ch ro m o sferą  („sferą  b a rw n ą " ).  Ta 

w ew nętrzna  część  atm o sfery  Słońca  zaw dzięcza  nazw ę 
swem u czerw onaw em u  kolorow i.  Z ew nętrzn a atm o sfera, 

k o ro n a ,  rozciąga  się  na  m iliony  kilom etrów   od  Słońca, 
rozpływ ając się w  przestrzeni.  M o żna ją  zobaczyć w yraź­

nie  pod czas  zaćm ienia  Słońca.

Plamy  i  rozbłyski

Kipiel

In stru m en ty   astro n o m iczn e  ujaw niają,  że  foto sfera  sk ła­

da  się  z d ro b n y c h , jasn y ch   plam ek  nazyw anych  g ra n u la ­

mi.  Są  one  k o m ó rk am i  gorącego  gazu.  nieustann ie 
w ypływ ającego  z  w nętrza  Słońca  na  jego  pow ierzchnię. 

D ość często  w  fotosferze  po jaw iają  się jeszcze w yraźniej­

sze  zn a m io n a  —   plam y  słoneczne.  W yglądają  one  jak  

a tra m en to w e  kleksy  o  czarnym   śro d k u ,  nazyw anym  
cieniem , o pasanym   bledszym   półcieniem .  Plam y słonecz­

ne  są  o  ok o ło   2000°C  chłodniejsze  od  otaczającej  je 
pow ierzchni.

N iek tó re  plam y  słoneczne,  nazyw ane  po ram i,  m ają 

średnicę  zaledw ie  kilkuset  kilom etrów   i  żyją  dzień  lub 

niewiele  dłużej. 

Inne 

rosną 

do 

w ielkości 

p o n ad  

200  000  km  i  utrzy m u ją  się  m iesiącam i.  Liczba  plam   na 

Słońcu  zm ienia  się  z  ro k u   na  rok  w  regularnym   cyklu, 
k tórego   długość  wynosi  mniej  więcej  11  lat.

C zasam i  pojaw ieniu  się  plam   słonecznych  tow arzyszą 

jasn e  i  gw ałtow ne  w ybuchy  nazyw ane  rozbłyskam i.  W y­

rzucane  są  w tedy  w  przestrzeń  potężne  strum ienie  elek t­

rycznie naład o w an y ch   cząstek,  takich jak   p ro to n y   i  elek­
trony.  K iedy  cząstki  te  docierają  do  Ziem i,  w yw ołują 

m igotliw e  zjaw isko  zórz  polarnych  i  za b u rza ją  łączność 

radiow ą.  N a ła d o w an e  cząstki  n ieustannie  w ypływ ają  ze 

S łońca,  składając się  na  w iatr  słoneczny.  N iek tó re z  nich 
zostają  schw ytane  w  p u łap k ę  ziem skiego  pola  m agn ety ­

cznego,  tw orząc  „p asy   silnego  prom ien io w an ia,  nazy­
w ane  pasam i  Van  A llena.

▲  W  krainach  dalekiej  północy  nocne  niebo  rozjaśniają 

często  m igotliw e  i  barwne  kurtyny  światła.  Jest  to 

zjaw isko  zorzy  polarnej.  Podobne  zorze  występują 

w  okolicach  południow ego  bieguna  Ziem i.  Zorze 

pojaw iają  się  w  okresach  szczególnie  silnych 
podmuchów  w iatru  słonecznego,  wyrzucających  z  pasów 

Van  Allena  cząstki  o  wysokich  energiach.  Cząstki 
zderzają  się  z  atom am i  w  górnych  warstwach  ziem skiej 
atmosfery,  powodując  niezw ykłą  grę  świateł.

Z a ć m ie n ia

Do  zaćm ienia  Księżyca  dochodzi  wówczas,  gdy 

Księżyc  wkracza  w  cień  ciągnący  się  za  Ziem ią. 

N ajpierw   Księżyc  przesuwa  się  przez  obszar 
niepełnej  ciem ności,  nazywany  półcieniem , 
następnie  przez  obszar  zupełnego  mroku, 

czyli  cień.  Zaćm ienie  Księżyca  może  trwać 
do  2  1/2  godziny.  W  tym  czasie  Księżyc  jest  często 
ośw ietlony  słabą,  czerw onawą  poświatą.
Jest  to  odrobina  św iatła  słonecznego,
które  dociera  w  obszar  cienia  po  załam aniu  się
w  ziem skiej  atmosferze.

Zaćm ienie  Słońca  następuje  wtedy,  gdy  Księżyc 

w  nowiu  przechodzi  przed  tarczą  Słońca,  zasłaniając 
ją  częściowo  lub  w  całości.  Podczas  zaćm ienia 
częściowego  zostaje  zakryty  tylko  fragm ent  tarczy 
Słońca.  Podczas  zaćm ienia  obrączkowego  Księżyc 
nie  zasłania  całej  tarczy  Słońca,  lecz  pozostawia 
wokół  siebie  pierścień  św iatła.  Podczas  zaćm ienia 

całkow itego  słoneczna  tarcza  znika  zupełnie.  Cień 

Księżyca  o  szerokości  dochodzącej  do  250  km  pada 
wówczas  na  Ziem ię  i  biegnie  bardzo  szybko  po  jej 
powierzchni.  Faza  zaćm ienia  całkow itego 
obserwowana w danym  m iejscu  na Ziem i  może trwać 
najwyżej  7  1/2  minuty.

Zaćm ienie  Księżyca

©

Z aćm ienie  całkow ite

8

A  W centrum  Słońca,  w  jądrze (4), 

temperatura sięga 15 m ilionów  stopni. 
W tej  temperaturze  zachodzą  reakcje 
jądrowe  wytwarzające  energię,  która 

podtrzymuje  św iecenie  Słońca. 
Energia  ta  w ędruje  w  kierunku 
powierzchni  w  dwojaki  sposób.
Na  pierwszym  etapie  wędrówki 
przechodzi  w  postaci  prom ieniow ania 
przez  strefę  prom ienistą (5). 
Opuszczając  ją,  zaczyna  być

przenoszona  rów nież  przez 
konwekcję:  gorący  gaz  w ędruje 
w  górę,  transportując  ku  powierzchni 

ciepło.  Tę  część  Słońca  nazywamy 

strefą  konwekcji  (6).  Z  powierzchni, 

czyli  fo to s fe ry (7),  energia  zostaje 

w yprom ieniow ana  w  przestrzeń 
w  postaci  św iatła,  ciepła  i  innych 

rodzajów  prom ieniow ania.
Na pow ierzchni pojaw iają się od czasu 

do  czasu  ciem ne  tw ory  nazywane

plamam i (3).  Plamy  mogą  rosnąć  do 
bardzo  dużych  rozm iarów   i  często  są 
otoczone  przez  jasne  pochodnie (2). 

Tuż  ponad  św ietlistą   pow ierzchnią 
Słońca leży cienka w arstw a atm osfery 
zwana  chrom osferą (8).  Wznoszą  się 
w  niej  strugi  gorącego  gazu  w  postaci 
w łókien (1)  i  protuberancji (10). 
Jeszcze  wyżej  zew nętrzna  atmosfera, 
czyli  korona  (9),  rozpływ a  się 

w  przestrzeni  kosmicznej.

9

Planety

i

Słońce  m a  m asę  p o n ad   300  000  razy  w iększą  od  Ziemi 
i siła jego graw itacji jest b ard zo  duża. Jest to ta siła,  k tó ra 
utrzym uje Ziem ię  i  osiem  innych  dużych  ciał  niebieskich 

w  n ieu stannym   ruch u   w okół  Słońca.  C iała  te  nazyw am y 

planetam i.

Z  Ziem i  m ożem y  dostrzec  gołym   okiem   pięć  planet

—   M erkurego,  W enus,  M arsa,  Jow isza  i  S atu rn a.  A by 
zobaczyć  p o zostałe  trzy  planety  —   U ra n a ,  N e p tu n a  

i  P lu to n a  —   p otrzebujem y  teleskopu.

Ziem ia  jest  je d n ą   z  planet,  lecz  jeszcze  mniej  więcej 

450  lat  tem u  w iększość  ludzi  w ierzyła,  że  jest  on a 

środkiem   W szechśw iata.  U w ażan o   w ów czas,  że  w szyst­

kie ciała  niebieskie —  Słońce,  Księżyc,  plan ety   i  gw iazdy

—  k rążą w okół Ziem i.  U kład  taki  stw arzał je d n a k   pew ne 

problem y  z  w yjaśnianiem   ruchu  planet  na  tle  gwiazd. 

Przecież  czasem   planety  zatrzy m u ją  się  w śród  gwiazd, 

zaczynają po ru szać się do tyłu i w efekcie zakreślają pętle.

N a  p o cz ątk u   XVI  wieku  polski  k an o n ik   M ikołaj 

K opern ik  zro zum iał  w  czym  tkwi  błąd:  to  Słońce  jest 

środkiem   w szystkiego,  a  nie  Ziem ia.  K opernik   ogłosił 
swą  teorię  system u  heliocentrycznego,  czyli  U k ład u   Sło­
necznego, w  1543 ro k u , dając początek astro n o m ii w spół­
czesnej.

P lanety  dzielą  się  w yraźnie  na  dw ie  g rupy.  M erk ury, 

W enus  i  M ars  są  m ałym i,  skalistym i  p lan etam i,  p o d o b ­
nym i  d o   Ziem i.  Z n ajd u ją  się  w ystarczająco  blisko,  ab y ś­
my uw ażali je za  naszych  sąsiadów . Jow isz,  S a tu rn ,  U ran  

i  N e p tu n   są  n a to m ia st  olbrzym im i  kulam i  gazu.  Razem  

z  lod ow atym   Plutonem   należą  d o   g rup y  św iatów   d ale­

kich.  R ysunek  poniżej  po kazuje  różnice  w  ro zm iarach  

planet  i  po ró w n u je je  ze  Słońcem .

W szystkie  p lanety  poza  M erkurym   i  W enus  są  ś ro d ­

kam i  m in iatu ro w y ch   układów .  K rążą w okół nich  księży­

ce.  Ziem ia  m a  tylko jed en  Księżyc, ale olbrzym ie plan ety  

—  m nóstw o.  Szczegółowe inform acje o liczbie księżyców, 
a  także o rozm iarach   p lan et  i  ich  o rb it, zaw iera  tab ela  na 
sąsiedniej  stronie.

Pozostali  członkow ie  rodziny  Słońca  są  znacznie 

m niejsi.  N ależą d o  nich astero idy , czyli m aleńkie planetki 

krążące  w okół  Słońca  m iędzy o rb itam i  M arsa  i  Jow isza, 
m eteoro idy   i  kom ety.  M eteoro idy ,  k tó re  trafiają  do 

ziem skiej  atm o sfery ,  sp alają  się,  w yw ołując  na  nocnym  

niebie  zjaw isko  m eteorów ,  czyli  spadających  gwiazd. 

T ylko  nieliczne  z  nich  d ocierają  d o   pow ierzchni  Ziemi 

ja k o  m eteoryty.  T e w szystkie d ro b n e  ciała sk ład ają się na 

skalne  ru m ow isko   U k ład u   Słonecznego.

Jowisz

Światy  bliskie  i  dalekie
Ziem ia  różni  się  od  innych  p lanet  pod  jed n y m ,  b ard zo  

w ażnym   względem .  M oże  pochw alić  się  w a ru n k am i, 

które pozw oliły rozw inąć się na jej pow ierzchni m ilionom  
różnych  form   życia.  N a  w szystkich  pozostałych  p lan e­

tach  w arunki  te  są  dla  życia  zabójcze.

M erkury 

Wenus 

Ziem ia 

Mars

Planety

M erku ry

W enus

Z ie m ia

M ars

Jow isz

Saturn

U ran

Neptun Pluton

Średnica  równika  (km)

4878

12  104

12  756

6794

142  800

120  000

51  800

49  500

2284

Średnia  odległość

od  Słońca  (min  km)

59.9

108.2

149.6

227.9

778.3

1427.0

2869.6

4496.7

5900

Średnia  odległość

od  Słońca  (Z ie m ia = 1 )

0.387

0.723

1.000

1.524

5.203

9.539

19.182

30.058

39.44

Okres  obiegu  (d,a)*

87.97d

224.7d

365.2d

686.98d

11,86a

29.46a

84.01a

164.79a 247.7a

Okres  rotacji  (h,d)*

58.65d

243d

23.93h

24.62h

9.8h

10.2h

16.3h

16.0h

6.3d

Masa  (Z ie m ia =  1)

0.056

0.815

1.000

0.107

318

95.1

14.5

17.2

0.002

Objętość  (Z ie m ia = 1 )

0.05

0.88

1.00

0.15

1316

755

52

44

0.005

Gęstość  (woda =  1)

5.43

5.24

5.52

3.04

1.32

0.70

1.27

1.77

2

Liczba  księżyców

0

0

1

2

16 +

22 +

15 +

8

1

*  h  — godziny,  d  — doby,  a —  lata

►  Orbity  planet  Układu  Słonecznego  oglądane 

„z góry". Większość z nich jest prawie kołowa, ze Słońcem 
leżącym  w  środku.  Orbity  M erkurego  i  Plutona 
najbardziej  odbiegają  kształtem   od  koła,  Pluton 
czasem  w biega  nawet  do  wnętrza 
orbity  Neptuna.

▼  Planety,  narysowane  w  jednej  skali,  są  przedstawione 

od  strony  lewej  do  prawej  w  m iarę  w zrastania 

ich  odległości  od  Słońca.  Jowisz,  Saturn,  Uran 
i  Neptun  przewyższają  swym i  rozm iaram i  inne  planety, 
ale  same  są  karzełkam i  wobec  Słońca.

Saturn

Neptun

Pluton

Planety  bliskie

F a k ty   w  p ig u łc e

•   M erkury podróżuje
po  sw ej  orbicie

najszybciej ze  wszystkich

planet.  Jego  średnia
prędkość  wynosi ponad

170  000  km/godz.

(półtora  raza  w ięcej
niż Ziem i).

•   C złow iek p rze nie sio ny na

Wenus  natychm iast

udusiłby się   i  upiekł.

•   N ieczynny  wulkan

Olympus  Mons  na  M arsie

je s t b lisko  trzy  razy  wyższy

od M ount Everestu.

•   W  roku  1877  w łoski

astronom   Giovanni
S ch iap arelli  oświadczył,  że

w id zia ł kanały na  Marsie.
Wbrew  intencjom

S chiaparellego

zaczęto  m ów ić  o  nich

ja k o   o  sztucznych

drogach  wodnych

zbudowanych p rze z  istoty

inteligentne.

►  Fragment  pow ierzchni

Marsa  ukazuje  coś,

co  przypom ina  wyschnięte

koryta  rzek  i  kaniony.
Obecnie  nie  ma  jednak  na

M arsie  wody  w  stanie

ciekłym .

12

Merkury,  W enus  i  Mars  znajdują  się  wystarczająco  blisko 

Ziemi,  abyśmy  uważali je  za  naszych  sąsiadów.  Pod 
wielom a  względami  planety  te  różnią  się jednak  znacznie 
od  Ziemi.  Merkury  to  pokryta  kraterami  pustynia,  na  której 

w  południe  roztopiłby  się  ołów.  Jest  on  małą  planetą, 

niewiele  większą  od  naszego  Księżyca  i  krąży  najbliżej  Słońca. 
W enus,  niemal  bliźniaczo  podobna  do  Ziemi,  jest  planetą 
piekielną  —   równie  gorąca jak  Merkury,  ma  gęstą, 
duszącą  atmosferę.  Stale  otacza ją  powłoka 
chmur.  Mars  z  kolei  jest  lodow ato  zimny,  okryty  bardzo 
delikatną  atmosferą.  M im o  to  pozostaje  on 

jedyną  planetą  U kładu  Słonecznego,  na  której  istota 

ludzka  mogłaby  przeżyć.

Merkury

▲  Zdjęcie  M erkurego  wykonane  przez 

sondę  M arine r  10  podczas  przelotu 
w  pobliżu  planety  w  1974  roku. 

Powierzchnia,  usiana  krateram i 
różnej  wielkości,  bardzo  przypom ina 
Księżyc.  Od  niektórych  kraterów  
rozbiegają  się  jasne  smugi.  W  środku 
innych  znajdują  się  samotne 
wzniesienia.  Obie  te  cechy  są 

powszechne  także  na  Księżycu.  W  kilku 
miejscach  pow ierzchnia  M erkurego 

jest  dość  płaska,  prawie 

pozbawiona  kraterów,  ale  nie  ma 

tutaj  odpow iedników   w ielkich 

księżycowych  mórz.

►  Astronom ow ie  przypuszczają, 

że  M erkury  ma  duże 
jądro  żelazo-niklowe.  Ponad 

nim  leży  prawdopodobnie  warstwa 
lżejszych  skał,  którą  okrywa 

jeszcze  lżejsza  skorupa.

M erku ry  krąży  tak  blisko  S łońca,  że  na  ziem skim   niebie 

zawsze  pojaw ia  się  w  o kolicach  tarczy  słonecznej.  D late­
go m ożem y zobaczyć go jedynie na p o ra n n y m   niebie, nad 

w schodnim   h o ry zon tem   tu ż przed  w schodem   Słońca  lub 

na  niebie  w ieczornym ,  nad  zach od nim   h oryzon tem   tuż 
po  zachodzie  Słońca.  Kiedy  M erk ury  świeci  najjaśniej, 
w ygląda  ja k   różow aw a  gw iazda.  Przez  teleskop  poza 

kilko m a  niew yraźnym i  plam am i  tru d n o   jest  dostrzec 

jak ieś  szczegóły  na  tarczy  planety.

M erku ry  jest  po  P lu to nie  najm niejszą  p lan etą  U k ład u  

Słonecznego.  Swymi  rozm iaram i  przew yższa  nieznacznie 

Księżyc  i  p o d o b n ie ja k   on  nie  m a  atm osfery.  P ow ierzch­

nia  M erku reg o  rów nież  przy p o m in a  księżycow ą,  gdyż 

usiana  jest  k rateram i.  P ow stały  one  m iliony  lat  tem u, 

kiedy  planetę  b o m b ard o w ały   po tężne  m eteoryty.

M erku ry  tym   się  różni  od  K siężyca,  że  nie  m a  na  nim 

„m ó rz ".  T w orem   najbardziej  rzucającym   się  w  oczy  na 

pow ierzchni  M erk urego  jest  p o tężn a,  kolista  R ów nina 

U p ału   o  średnicy  o k o ło   1400  km .  M usiała  pow stać  po 

u p ad k u  praw dziw ie gigantycznego m eteo ry tu ,  któ ry  sp o ­

w odow ał poza  tym   pom arszczenie się pow ierzchni  p lan e­
ty.  U k ształto w an e  w ów czas  „fale"  łańcuchów   górskich 

ciągn ą  się  w  dużej  odległości  od  R ów niny.

Skorupa

13

Wenus

Ze  w szystkich  p lanet  W enus  m oże  zbliżyć  się  do  Ziemi 

najbardziej  —  zaledw ie  na  42  m iliony  kilom etrów .  R oz­

m iaram i  niem al  bliźniaczo  p rzy p o m in a  naszą  planetę. 
Ziem ia  i  W enus  różnią  się  je d n a k   znacznie  pod  innym i 

w zględam i.  W enus  w iruje  w okół  swej  osi  b ard zo   wolno: 
w enusjański  dzień  trw a  243  dni  ziem skich.  Poza  tym 

o b ró t  ten  odbyw a  się  w  kieru n k u   przeciw nym   niż  Ziemi 

i  innych  planet.  W enus  jest  po  Księżycu  najjaśniejszym  

obiektem   naszego  nocnego  nieba.  C zasam i  w idzim y  ją 
w ieczorem   nad  zachodnim   h oryzon tem   i  w tedy  nazy w a­
my  G w iazdą  W ieczorną.  Innym   razem   świeci  rankiem  

n ad   w schodnim   horyzontem   ja k o   G w iazda  P o ran n a. 

W enus o g ląd an a  przez teleskop  ukazuje fazy p o d o b n e do 

faz  Księżyca:  od  cienkiego  sierpu  d o   pełnej  tarczy.

N a  W enus p an u ją zupełnie  nieziem skie w aru n k i.  T em ­

p e ra tu ra  jej  pow ierzchni  wynosi  p o n ad   480°C.  Ciśnienie 

atm osferyczn e praw ie sto k ro tn ie przew yższa ciśnienie na 

pow ierzchni  Ziem i.  W enusjańskie  piekło  jest  skutkiem  

istnienia  na  planecie grubej  atm osfery , zbu do w an ej  prze­

de w szystkim  z d w u tlen k u  węgla. Ten ciężki gaz działa jak 
szklarnia: pozw ala  na ogrzan ie planety, ale nie dopuszcza 
do  ucieczki  ciepła  w  przestrzeń.

A tm osferę  W enus  zawsze  w ypełniają  chm ury.  D o sk o ­

nale  o d bijają  one  św iatło  słoneczne  i  dlatego  W enus jest 
tak  ja sn a .  C h m u ry   są  zb u d o w an e  z  d ro b n y ch   kropelek 

kw asu  siarkow ego.  K w as  ten  p o w stał  p raw d o p o d o b n ie 

z  d w utlen k u   siarki  w yrzuconego  p odczas  w ybuchów  
w enusjańskich  w ulkanów .

<   Chm ury  w  atm osferze  Wenus.  Zdjęcie  wykonane 

w  ultrafiolecie  przez  sondę  kosm iczną  M a rin e r  10 
w  roku  1974.  Szczelna  powłoka  chm ur  to  wszystko,  co 
m ożemy  dostrzec,  patrząc  na  Wenus  z  Ziem i.

Jeżeli  jednak  posłużym y  się  radarem,  uda  nam  się 
zajrzeć  pod  chmury.  Fale  radiowe  wysyłane 
przez  radar  dotrą  do  powierzchni  i  odbiją  się  od  niej, 
pow racając  na  Ziem ię.  Z  analizy  fal  odbitych 
potrafim y  odtw orzyć  obraz  pow ierzchni  Wenus.

T   Powierzchnia  Wenus  w  zasięgu 

ręki.  Mimo  m iażdżącego  ciśnienia 

i  wysokiej  tem peratury,  sondy 
kosmiczne  w ylądow ały  na 
pow ierzchni  planety  i  przekazały 
kolorow e  obrazy.  To  zdjęcie 

wykonała  radziecka  Wenus  13.

14

P ow ierzchnia W enus u k ry ta pod  g ru b ą w arstw ą ch m u r 

składa  się  głów nie  z  rozległych  falistych  rów nin.  T u 

i  ów dzie  zd arzają  się  o sam o tn io n e  niziny  i  wyżyny. 

R ów niny  w yglądają  na  gęsto  p o k ry te  k rateram i  i  są 

p ra w d o p o d o b n ie  częścią  starej  sk o ru p y   W enus.  A stro ­
nom ow ie  p rzypuszczają,  że  niziny  były  niegdyś  dnam i 
oceanów ,  k tó re  w yparow ały.

U w agę p rzy kuw ają dw a duże ob szary w yżynne będące 

odpow iednikam i  ziem skich  k o n ty n en tó w .  Pierwszy  leży 

na półkuli północnej i nazyw a się Z iem ią Isztar. Jest mniej 
więcej  w ielkości  A ustralii.  D rugi,  większy,  znajduje  się 
w pobliżu  rów nika.  T o  Ziem ia  A fro d y ty ,  poró w n y w aln a 

rozm iaram i  z  A fryką.  Inne  obszary  w yżynne  m ogą  być 
potężnym i  w ulkanam i.

T   Wenus  przypom ina  prawdopodobnie 

swą  budową  Ziem ię.  W  samym  środku  znajduje  się 
jądro,  otoczone  grubym ,  skalnym  płaszczem  i  cienką 

skorupą.  Jądro  zbudowane  z  żelaza  i  niklu 
może  być  częściowo  płynne.  Skorupa  jest  ponad 
dwukrotnie  grubsza  od  ziem skiej.

A tm osfera  W enus

W enusjańską  atm osferę  tw orzą  przede 

wszystkim   dwutlenek  w ęgla  (96%)  i  azot.  Gęsta 
atm osfera  pozwala  św iatłu  słonecznem u  na 
ogrzanie  pow ierzchni  planety,  ale  później  nie 
dopuszcza  do  ucieczki  ciepła  w  przestrzeń.

200 

400 

600 

Tem peratura  (K)

60  km

15

Mars

T ylk o  W enus  zbliża  się  d o   Ziemi  na  m niejszą  odległość 

niż M ars.  Bliskie sp o tk an ia  M arsa i  Ziemi  zd a rza ją się co 

26  miesięcy,  po dczas  opozycji  ob u  planet.  W  tym   czasie 

planety   zn a jd u ją  się  po  tej  sam ej  stro nie  Słońca,  o k rą ż a ­

ją c  je ram ię w ram ię.  W m om encie najw iększego zbliżenia 

M ars  jest  o d d alo n y   od  Ziem i  o  niecałe  56  m ilionów  

kilom etrów .

Ze  w szystkich  p lan et  M arsa  najłatw iej  jest  ro zp o zn ać 

na  niebie.  Świeci  ch arak tery sty czn y m   czerw o no po m a- 

rańczow ym   św iatłem .  S tąd  bierze  się  jego   d ru g a  nazw a 

—   C zerw ona  Planeta.

M ars jest  pod  pew nym i  w zględam i  p o d o b n y  d o  Ziemi. 

Dzień  na  M arsie  trw a  tylko  o  40  m inu t  dłużej  od 

ziem skiego.  N a  M arsie  w ystępują  rów nież  p ory  ro ku, 
gdyż  oś  jeg o   o b ro tu   —   p o d o b n ie  ja k   oś  Ziem i  —   jest 

nach y lo n a  d o   płaszczyzny  o rb ity   planety.  R ok  m arsjań- 

ski  (687 dni ziem skich) jest ju ż  je d n a k   praw ie d w u k ro tn ie 

dłuższy  od  ziem skiego.  P ory  ro k u   są  więc  rów nież 
d w u k ro tn ie dłuższe.  Bieguny  M arsa  zdo b ią  czapy  po lar-

►  Obłoki  na  M arsie.  Kiedy  Słońce  wschodzi 

nad  m arsjańskim i  kanionam i,  jego  prom ienie 
w zbijają obłoki  kryształków   lodu.  Pokazany tutaj  obszar nosi 

czarującą  nazwę  Labiryntu  Nocy  (Noctis  Labyrinthus).

T   Zdjęcie  przesłane  przez  sondę  Viking  w  roku  1976 

podczas  zbliżania  się  do  Marsa.  Widać  na  nim  trzy 

interesujące  szczegóły.  Z  lewej  strony  zdjęcia  znajduje  się 

jeden  z  czterech  potężnych  wulkanów  Marsa,  Ascraeus 

Mons;  w  środkow ej  części  widać  w ielką  szczelinę 

Doliny  M arinerów ;  z  prawej  leży  oszroniony  Basen  Argyre.

Skorupa

B udow a  M a rs a

Mars  jest  m niejszy  od  Ziem i.  Jego  średnica  na 
równiku  wynosi  6794  km,  czyli  niew iele 

więcej  niż  połowa  średnicy  Ziem i.  W  środku 

m arsjańskiego  globu  znajduje  się  jądro 

zbudowane  z  żelaza  i  jego  związków.
Jądro  otacza  gruby  płaszcz  skał  krzemowych, 

powyżej  którego  leży  stosunkowo  gruba  skorupa. 

Pokrywają  ją  kratery,  szczególnie 
półkulę  południową,  bom bardowaną  odłam kam i 

skalnym i przybywającym i z zewrrątrz orbity Marsa. 
Rdzawoczerwoną  barwę  nadają  planecie 
tlenki  żelaza  zawarte  w  glebie.
Najwyższym  szczytem  M arsa  jest 
dw udziestopięciokilom etrow y  Olympus  Mons 
(u  dołu),  znacznie  przewyższający  najwyższy 
szczyt  Ziem i  —   Mount  Everest.

ne.  Ich  wielkość  zm ienia  się  w  zależności  od  pory  ro ku . 
C zapy  kurczą  się  na  w iosnę  i  ro z rastają  ponow nie 

jesienią.

Ciemna  fala

M ars nie skryw a się pod gęstą w arstw ą ch m u r ja k   W enus. 

Dzięki  tem u  m ożem y  podziw iać  przez  teleskop  różne 

szczegóły jego  pow ierzchni.  Są  tam   ciem ne  plam y  p o d ą ­
żające  za  o b ro tem   planety.  Jed n ą  z  najbardziej  znanych 

plam  jest  Syrtis  M ajo r,  leżąca  w  pobliżu  m arsjańskieg o 
rów nika.

Inne  cechy  pow ierzchni  M arsa  zm ieniają  się  w raz 

z  poram i  roku.  Kiedy  czapy  p o larn e  na  pó łnocnym  

i  południow ym   biegunie  kurczą  się,  sunie  od  nich  w  kie­

runku  rów nika  tak zw ana ciem na  fala.  N iegdyś sądzo no , 

że  to  w oda  z  ro zto p io n eg o   lodu  czap  p o b u d za  rozw ój 

m arsjańskiej  roślinności.  Sondy  kosm iczne  ustaliły  je d ­
nak,  że  na  M arsie  nie  m a  ani  żadnych  roślin, ani  w ogóle 
życia  w jakiejkolw iek  postaci.

A tm osfera  M ars a

C iśnienie  atm osferyczne  na  powierzchni 

M arsa  wynosi  m niej  niż  setną  część  ziem skiego. 

W  niższych  partiach  atm osfery  tw orzą  się 
często  obłoki  z  kryształków   lodu.
W szechobecny  pył  nadaje  m arsjańskiem u  niebu
różowawy  odcień.  Tem peratura
(czerwona  linia)  zm ienia  się  wraz  z  wysokością.

Tem peratura  (K)

400

Marsjański  krajobraz

Przez  teleskop  m ożem y  dostrzec  na  pow ierzchni  M arsa 

zaledw ie kilka  szczegółów.  W iększość inform acji  o m ars- 

jań sk im   k rajo b razie  pochodzi  od  sond  kosm icznych, 

takich ja k   M a rin er  i  Viking. S fotografow ały one planetę, 
k rążąc  w okół  niej  i  lądując  na  jej  pow ierzchni.

P ółkulę p ó łn o cn ą  M arsa tw o rzą głów nie nisko p o ło żo ­

ne rów niny ze sto su n k o w o  m ałą liczbą  kraterów .  P ółkula 
połu d n io w a  to  znacznie  starsza  sk o ru p a ,  p o k ry ta   licz­
nymi  k ra te ram i.  Z n ajd u ją  się  na  niej  dw a  duże  baseny, 
pow stałe  m iliony  lat  tem u  w skutek  u p a d k u   potężnych 

m eteorytów .  W iększy  z  nich,  Basen  H ellas,  m a  średnicę 
p o n ad   1600  km .  Jest on  d w u k ro tn ie większy  od  leżącego 
na  zachodzie  B asenu  A rgyre.

Jed n ą  z najbardziej  interesujących  form acji  M arsa jest 

w ielka  szczelina  w  pow ierzchni  p lanety,  ciągnąca  się 
w  pobliżu  rów nika  przez  p o n ad   5000  km .  W   niektórych 
m iejscach jest  o n a  szeroka  na  przeszło  200  km  i  na  5  km 

głęboka.  N a zw an o  ją   D oliną  M arinerów ,  na  cześć  serii 
sond  kosm icznych,  z  k tórych  je d n a   ją   od kry ła.

N a  p ó łn ocny  zachód  od  D oliny  M arin eró w   znajdu ją 

się  cztery  potężne  wygasłe  w ulkany.  T rzy  z  nich  stoją 

w  szeregu  na  G rzbiecie  T h arsis  i  są  w ysokie  na  20  km. 
G ó ru je   je d n a k   nad  nim i  czw arty  w ulkan  —   O lym pus 

M on s  —   o  5  km  od  nich  wyższy,  m ający  u  pod staw y  

blisko  sześćsetkilom etrow ą  średnicę.

Rzeki  na  Marsie

W okó ł  w u lk anó w   są  w idoczne  w yżłobienia,  którym i 
niegdyś  spływ ała  lawa.  G dzie  indziej  sp o tk a ć   m oż­
na  zagłębienia  b ard zo   p rzyp om in ające  w yschnięte  k o ry ­
ta  ziem skich  rzek.  Czy  rzeczywiście  na  M arsie  płynę­

ły  kiedyś  rzeki?  N iem al  na  pew no  tak ,  ale  wiele  m i­

lionów   lat  tem u.

W ody  d o starczały   p ra w d o p o d o b n ie  w ybuchy  w u lk a­

nów.  W o da  p aro w ała  i  razem   z  gazam i  w yrzucanym i 

przez  w ulkan y  tw orzyła  dość  gęstą  atm o sferę,  w  której 

m ogły  po w staw ać  chm ury.  Z   ch m u r  tych  sp ad ał  deszcz. 

Dzisiaj  rzeki ju ż   na  M arsie  nie  pły ną,  lecz  wciąż  m ożna 

odnaleźć  w  atm osferze  ślady  p ary   w odnej.  Dzięki  tem u 
od  czasu  do  czasu  p ojaw iają  się jeszcze  obło ki  i  p o ra n n e 

mgły  w  k an io n ach .  A stro n o m o w ie  sądzą,  że  w od a  jest 
uw ięziona  tak że w czapach  p o larny ch   okryw ających  oba 
bieguny  M arsa.

▼  Mapa  pow ierzchni  Marsa  wykonana  na  podstawie 

obserw acji  radarowych  prowadzonych  z  Ziem i. 
Najbardziej  rzucającą  się  w  oczy  form acją  jest  G rzbiet 
Tharsis  (leży  na  długości  90°).  Wieńczą  go  trzy  potężne 
wulkany.  Na  południow y  wschód  od  Grzbietu  znajduje  się 
kolista  depresja —   Basen  Argyre.  Jeszcze  bardziej  na 
wschód  leży  dużo  w iększy  Basen  Hellas.

18

►  Lód  na  Marsie.  Duże  połacie  lodu 

wciąż  tkw ią  na  rdzawoczerwonym  
gruncie  Marsa.  Zdjęcie 
wykonano  w  połow ie  m arsjańskiego 

lata,  w  pobliżu  północnego 

bieguna  planety.  Płaty  lodu  leżą  na 

lewo  od  lodowej  czapy,  uform owanej 
poprzedniej  zimy.  Zim ą  lodowe 

czapy  rozrastają  się  z  obu 

biegunów  w  kierunku  niższych 

szerokości.  Później  kurczą  się,  kiedy 

lód  w yparow uje  podczas  lata.  Lodowe 

czapy  tw orzy  przede  wszystkim 
zam arznięta  woda,  z  m ałym i  ilościam i 
suchego  lodu,  czyli  zestalonego 
dwutlenku  węgla.

Vikingi

 na  M a rs ie

W  roku  1976  dwie  am erykańskie 
sondy  kosmiczne  Viking  w eszły  na  orbitę 
wokół Marsa. Następnie odłączyły się od nich 
dwa statki,  które w ylądow ały  na  powierzchni 

planety,  wykonując  w iele  zdjęć.  Zdjęcie 

z  prawej  strony  przedstaw ia  widok  z  sondy 

Viking  1, a poniżej —  z sondy  Viking 2.  Na obu 

w idzim y  uderzająco  podobny  krajobraz:  na 

m iałkim ,  rdzawym  gruncie  rozrzucone  są 
liczne skały.  Pokrywają  je tysiące  m aleńkich 

wgłębień,  powstałych  w  wyniku  uderzania 
ziarenek  piasku  unoszonych  przez  wiatr.

19

Dalekie  światy

Fakty  w pigułce

•   Jow isz  ma  masę 
ponad dw ukrotnie  większą 

od  m asy  wszystkich 

pozostałych  p la ne t  razem 

wziętych.

•   Żadna  z  planet- 

-olbrzym ów   nie  ma  sta łej 
pow ierzchni;  pokryw ają je  
oceany ciekłego  wodoru.

•   Jowisz,  Saturn  i Neptun 

w yprom ieniow ują 

dw ukrotnie  w ięcej  ciepła, 
niż go  otrzym ują  od Słońca.

•   N ajsilniejsze  w iatry 

w  Układzie  Słonecznym  
wieją  na  Saturnie.

Ich  prędkość  na  rów niku 

planety dochodzi  do 

1800  km/godz.

•   Od roku  1979 Neptun je s t 

najdalszą  planetą
i pozostanie  nią  do 
roku  1999,  kiedy  to  Pluton 

przekroczy orbitę  Neptuna, 
pow racając  do  ro li 

najdalszej pla ne ty  Układu 
Słonecznego.

W  zewnętrznych  obszarach  Układu  Słonecznego, 
tysiące  m ilionów  kilometrów  za  orbitą  Ziemi,  krąży  pięć 

zamarzniętych  planet.  Cztery  z  nich  —   Jowisz,

Saturn,  Uran  i  Neptun  —   są  olbrzymimi  kulami  gazu.

M im o  że  znajdują  się  tak  daleko,  wiemy  o  nich  dużo.
Dotarły  do  nich  sondy  kosmiczne,  przesyłając  nam  zrobione 

z  bliska  zdjęcia  i  wiele  interesujących  informacji.  Jedynie  mały 
lodow y  światek  Plutona  pozostaje  wciąż  zagadką.

20

►  Voyager 2 w ykonał  to 

zdjęcie Saturna z odległości 
43  m ilionów   kilom etrów. 
Sztucznie  dobrane  kolory 

mają  uwydatnić  strefowość 
atm osfery  planety  i  piękny 

system  pierścieni.

Jowisz

Licząc od Słońca, n astęp n ą p lan etą po M arsie jest Jow isz. 

M iędzy  C zerw oną  P lanetą  i  Jow iszem   znajduje  się 

przerw a  szerokości  p o n a d   500  m ilionów   kilom etrów . 

M ożna  by  się  spodziew ać  w  tym   m iejscu jakiejś  planety. 
Z am iast  niej  o dnajd u jem y   tam   g ro m ad k ę  m ałych  skalis­

tych  ciał,  krążących  w okół  Słońca  w  pasie  o  znacznej 
szerokości.  N azyw am y je  astero id am i  lub  p lanetkam i.

T ylko  Księżyc  i  W enus  świecą  jaśniej  od  Jow isza  na 

ziemskim  nocnym   niebie.  Błyszczy  on  tak  ja s n o   dzięki 
swym  ogrom nym   rozm iaro m   i  w ypełnionej  chm uram i 

atm osferze,  k tó ra   b ard zo   do b rze  o dbija  św iatło  słonecz­

ne.  W  m itologii  R zym ian  Jow isz  był  królem   bogów . 

T rzeba  przyznać,  że jest  to  właściw e  imię dla  największej 

planety,  k tó ra   m oże  pom ieścić  w  swej  objętości  1300 

planet  w ielkości  Ziem i.  Ś rednica  Jow isza  jest  11  razy 

większa  od  średnicy  Ziemi.

Jow isz  p od  pew nym i  w zględam i  p rzy p o m in a  bardziej 

gwiazdę  niż  planetę  ta k ą   ja k   Ziem ia.  P o d o b n ie  jak

gw iazda je st zb u d o w an y  z gazu,  głów nie z w o d o ru   i  helu. 

M a  silne  pole  m agnetyczne  i  wysyła  ciepło,  fale  radiow e, 

a  naw et  prom ien io w an ie  rentgenow skie.  G d y b y   Jow isz 

był  jeszcze  większy,  z  pew nością  zacząłby  świecić  ja k o  

gw iazda.

P o d ob nie ja k   inne  p lanety-olb rzym y   Jow isz jest  śro d ­

kiem  dużego  u k ład u   satelitarn eg o.  N ajw iększy  księżyc 

Jow isza,  G an im edes,  przew yższa  rozm iaram i  M erk u re­
go.  I  tak  ja k   w  w y p ad k u   S a tu rn a ,  U ra n a   i  N e p tu n a , 
w okół  Jow isza  też  k rążą  pierścienie,  zbyt  zresztą  n iep o­

zorne,  aby  m ożn a  je  było  do strzec  z  Ziem i.

K iedy  obserw ujem y  Jow isza  przez  duży  teleskop,  w i­

dzim y  tarczę  planety   p od zielon ą  na  jasn e  i  ciem ne, 
czerw onaw e  pasm a.  Jasn e  pasm a  nazyw am y  strefam i; 

ciem ne  —   p asm am i.  W  strefach  i  pasm ach   m ożna 

odnaleźć  całą  m enażerię  dziw nych  tw orów ,  k tó re  a s tro ­

nom ow ie  o kreślają  ja k o   plam y,  ow ale,  sm ugi,  w oale 

i  pióropusze.

G azo w y  olbrzym

<   W nętrze  Jowisza  skrywa  jądro 

z żelaza  i  skał,  oblane w arstw ą ciekłego 

wodoru  m etalicznego,  głębokim  
oceanem  zw ykłego  ciekłego  wodoru 
i  atm osferą  z  gazu  wodorowego.

1000  km

▲  W iększość  szczegółów   na  tarczy 

Jowisza  pojaw ia  się  i  znika  z  upływem 

czasu.  Jaśniejsze  pasma  (strefy)  to 

m iejsca,  w  których  ciepły  i  w ilgotny  gaz 
unosi  się  do  góry.  C iem niejsze  pasma 
(pasy)  to  obszary  opadania  zim nego 
i  suchego  gazu.  Faliste  wzory  pokazują, 

w  których  m iejscach  w iatry  powodują 
zaw irow ania  chmur.

21

Jowiszowa  pogoda

Jow isz  w iruje  w okół  swej  osi  b ard zo   szybko,  najszybciej 
ze w szystkich  planet.  Pełny o b ró t  trw a  niecałe  10 godzin. 

W yw ołuje  to  interesujące  zjaw iska.  P laneta  w ybrzuszyła 

się  na  rów niku  i  spłaszczyła  na  biegunach.  C h m u ry  
w atm osferze p o ru szają  się w oddzielnych jasnych   i ciem ­

nych pasm ach  (strefach i pasach), ułożonych na przem ian 

rów nolegle  do  rów nika.

Szybka  ro tac ja  w yw ołuje  potężne  w iatry  strefow e, 

zw ane p rą d a m i  strum ieniow ym i,  k tó re wieją  ze w schodu 

na  zachód.  O dd ziału ją  one  z  w znoszącym i  się  i  o p a d a ją ­

cym i  p rą d am i,  potężnie  m ieszając  atm osferę.  Efektem  

m ieszania  są  fale,  wiry  i  inne  zjaw iska,  k tó re  o b ser­

w ujem y  na  tarczy  planety.  N ajw iększym   i  najdłużej 

trw ającym   zjaw iskiem   jest  W ielka  C zerw ona  Plam a 

—   p otężny  cyklon  w  atm osferze  Jow isza.

Białe ob łok i  w atm o sferze  planety sk ład ają  się z  krysz­

tałkó w  a m o n iak u .  O błoki  te  leżą  wyżej  i  są zim niejsze od 

czerw onaw ych  ch m u r,  zb u d o w any ch  p ra w d o p o d o b n ie 

z  a m o n ia k u   i  siark o w o d o ru .  O błoki  p oło żo n e  jeszcze 

niżej  m ają  niebieskaw y  k o lo r  i  zaw ierają  kryształki 

zam arzniętej  wody.

Sondy  kosm iczne  dostrzegły  jeszcze  inne  przejaw y 

aktyw ności  w  atm osferze  Jow isza.  Z auw ażyły jasn e  bły­

ski w czasie jow iszow ej nocy i w o b szarach  o k oło biegu no - 

wych  od kryły  zorze.  P rzy po m in ają  on e  ziem skie  zorze 

p o larn e ,  ale  w  znacznie  większej  skali.  P ojaw iają  się, 
kiedy elektrycznie  n aład o w an e cząstki  z pasów   radiacyj­

nych  Jow isza  zd erzają  się  z  ato m am i  atm o sfery   planety. 
Pasy  radiacyjne  to  o bszary,  w  k tó rych   silne  pole  m ag­

netyczne  Jow isza  uwięziło  te  cząstki.

W ielka  C ze rw o n a   P lam a

Po  raz  pierw szy  astronom ow ie  zauważyli 

W ielką  Czerwoną  Plamę  na  Jowiszu  jakieś  300  lat  temu. 
Widać  ją  do  dzisiaj.  W  ciągu  tych  lat  zm ieniała  swą 

w ielkość  i  obecnie  ma  28  000  km  długości  i  14  000  km 

szerokości.  Plama  leży  na  południow ej  półkuli 
Jowisza,  utrzym ując  się  na  szerokości  około  20°.

Niegdyś sądzono, że może być związana z jakim ś wysokim  
punktem  pow ierzchni  planety  lub  z  wybuchającym  
wulkanem.  Sondy  kosmiczne  pokazały  jednak,  że  jest 

w ielkim   w irującym   okiem   cyklonu.  Plama  w iruje 
w kierunku  przeciwnym   do  ruchu  wskazówek zegara  mniej 
w ięcej  raz  na  6  dni.  Uczeni  przypuszczają,  że  jej  kolor 
spowodowany  jest  obecnością  czerwonego  fosforu.

▲  W ielka  Czerwona  Plama  jest 

najpraw dopodobniej  obszarem 

w ysokiego  ciśnienia.  Jej  w ierzchołek 
wznosi  się  na  około  8 km  nad  w arstw ą 
chmur,  która  otacza  Plamę.

M  Zdjęcie  W ielkiej  Czerwonej  Plamy 

wykonane  przez  sondę  kosmiczną 

Voyager  1.  W idać  na  nim 

w ielkie  zaw irow ania  w  atm osferze 

(nad  Plamą)  i  trzy  białe  plamy 
(pod  nią).  One  też  są  w iram i.

►  W ielka  Czerwona  Plama  w idnieje 

także  na  innym  zdjęciu  Voyagera  1, 

obejm ującym   całą  tarczę  Jowisza. 

Księżyc  przebiegający  przed  tarczą 
planety  to  lo,  najbliższy  z  czterech 

w ielkich  satelitów   Jowisza.

22

23

Saturn

Aż d o   końca  X V III  w ieku  S atu rn a  u w ażan o za  najdalszą 
planetę.  Z najd u je się on  niem al  dw a  razy dalej  od  Słońca 

niż Jow isz,  w  odległości  p o n ad   m iliarda  kilom etrów .  N a 
w ykon anie  pełnego  o k rążen ia  w okół  Słońca  po trzeb uje 

blisko  30  lat  ziem skich.

S a tu rn a   łatw o   jest  do strzec  gołym   okiem .  D o  p o ­

dziw iania  jego  najbardziej  charakterystycznej  cechy 
—   system u  jasn y ch ,  cienkich  pierścieni  —   p o trze b a  już 

je d n a k   teleskopu.  Z ew nętrzna  średnica  pierścieni  wynosi 

p o n a d  270 000 km , a ich szerokość sięga o k o ło  60 000 km. 

Pierścienie  d o b rze  o dbijają  św iatło  i  bez  nich  S atu rn  

świeciłby  znacznie  słabiej.  W  m iarę ja k   p lan eta  w ędruje 
po  orbicie,  oglądam y  pierścienie  pod  różnym i  kątam i.

Pływający  po  wodzie

T ylk o  Jow isz jest  większy  od  S atu rn a,  k tórego   średnica 
praw ie  dziesięciokrotnie  przew yższa  średnicę  Ziem i.  S a­

tu rn , m im o swych jasnych pierścieni, pod w ielom a wzglę­

dam i  przy p o m in a  Jow isza.  Jest  olbrzym ią  kulą  gazu 
o to czo n ą  w ielom a  księżycam i  (m a  ich  co  najm niej  22). 

W iruje  w okół  swej  osi  b ard zo   szybko,  w ybrzuszając  się

na  ró w niku   i  spłaszczając  na  biegunach.  N a  zdjęciach 
tarczy plan ety  m ożem y zauw ażyć rów noległe pasy i strefy 

utw o rzo n e przez krążące w atm osferze obłoki.  Nie są one 

je d n a k   tak  w yraźne  i  tak  barw ne,  ja k   na  Jowiszu. 

S aturn ow i  tow arzyszy  tak że  silne  pole  m agnetyczne 
i  o tacz ają  go  pasy  radiacyjne  p o d o b n e  do  ziemskich 

pasów   Van  A llena.

S atu rn ,  m ający  gęstość  ró w ną  0.7  gęstości  wody, 

zb u d o w an y   jest  z  m aterii  lżejszej  od  m aterii  Jowisza 

i  w szystkich  innych  p lan et  U k ład u   Słonecznego.  Gdyby 

kulę  w ielkości  i  m asy  S a tu rn a   um ieścić  w  olbrzym im  

oceanie  w ody,  un osiłaby   się  na  pow ierzchni.

Ciekły  w odór 

m etaliczny

Ciekły
wodór

Atmosfera

▲  Saturn,  tak  jak  każda  planeta, 

wykonuje  dwa  podstawowe  ruchy. 
Okrąża  po  orbicie  Słońce  i  w iruje 
w okół swej  osi.  Pierścienie opasujące 

rów nik  planety  przedstaw iają  się  nam 
różnie,  w  zależności  od  położenia 

Saturna  na  orbicie,  na  której 
obiegnięcie  planeta  potrzebuje  29  lat 

i  trochę.  Czasami  pierścienie 
ustaw iają  się  do  nas  kraw ędzią  (1,  7).

<   Saturn,  podobnie  jak  Jowisz,  ma 

prawdopodobnie  małe  jąd ro   ze  skał 
i  żelaza  o  masie  od  3  do  10  razy 

w iększej  od  masy  Ziem i.  Wokół  jądra 
znajduje  się  gruba  w arstw a  wodoru 
zgniecionego  przez wysokie  ciśnienie 
do  postaci  m etalicznej.  Wyżej  leży 
głęboki  ocean  zwykłego,  płynnego 
wodoru.  Atm osferę  tw orzy  przede 
wszystkim   gazowy  w odór  z  niew ielką 
dom ieszką  helu.

24

A   Kilka pasów w iatrów  w północnych  obszarach Saturna. 

Nienaturalne  kolory  mają  uwydatnić  dodatkowe 

szczegóły.  Faliste  struktury  i  owalne  w iry  wskazują, 
że  atm osfera  „ k ip i" .

T  Zdjęcie  Saturna  w  naturalnych  kolorach  wykonane 

przez  Voyagera  2.  Widać  w yraźnie  podział  tarczy 
planety  na  pasma.  Czarna  plamka  poniżej  pierścieni  to 

cień  Tethys,  jednego  z  ponad  20  księżyców  Saturna.

Szybkie  wiatry

S atu rn   jest  b ard zo   w ietrzną  planetą.  W iatry  wieją  tam  

przew ażnie  z  zach o d u   na  w schód.  Najsilniejsze  są  w 

pobliżu  rów nik a,  gdzie  osiągają  za w ro tn ą  prędkość 

1800  km /godz.  W   m iarę  o d d a la n ia   się  od  rów nika  ku 

p ółn o cn em u   i  p o łud niow em u   biegunow i  p lanety,  p ręd ­

kość  w iatró w   spad a.

N a  szerokości  o k o ło   35°  na  p ółn oc  i  połu dn ie  od 

rów n ik a d och od zi d o  niezw ykłego zjaw iska. W iatry nagle 

zm ieniają  kierunek  i  zaczynają  w iać  w  d ru g ą  stro n ę,  ze 

w schodu  na zachód.  N a jeszcze w iększych  szerokościach 
w iatry  po no w n ie  zm ieniają  kierunek  i  tak   dalej,  aż  do 

biegunów .  W  ten  sp o só b   w iatry  u k ła d a ją   się  w  szereg 
rów noległych  pasów .

N a gran icach  pasów  u tw o rzony ch przez w iatry wiejące 

w  przeciw nych  k ierun kach  pow staje  kipiel,  czyli  pojaw ia 
się  turbu len cja.  T ow arzyszą jej  g w ałtow ne  burze.  W idzi­

my je  na  tarczy  p lan ety  w  postaci  bladych  lub  ciem nych 
plam .  Ż a d n a  z nich  nie jest je d n a k   tak   d u ża i  nie trw a  tak 
dług o, ja k   W ielka  C zerw ona  P lam a  na  Jow iszu.

Pierścienie  i  pierścionki

Świecące  ja sn o   pierścienie,  k tó re  o pasują  S atu rn a,  są 

jedn ym   z  cudów   U k ład u   Słonecznego.  Jow isz,  U ran  

i  N e p tu n   także  m ają  pierścienie,  lecz  nie  m ożna  dostrzec 
ich  z Ziem i.  Pierścienie  S atu rn a  n ato m iast  przedstaw iają 

w spaniały  w idok,  kiedy  ogląd a  się  je  przez  teleskop. 

R ozciągają  się  na  lewo  i  p raw o  od  tarczy  planety  na 

odległość p o n ad  270 000 km , czyli d w u k ro tn ie w iększą od 

jej  średnicy.

Przez  teleskop  m ożem y  zobaczyć  trzy  głów ne  pierś­

cienie, oznaczone literam i A,  B i C.  N ajbardziej zew nętrz­

ny pierścień A  oddziela od  pierścienia  B ciem na szczelina, 

nazyw ana  przerw ą  C assiniego.  O b a  pierścienie  są jasne. 

W ew nątrz pierścienia  B znajduje się ciem niejszy pierścień 

C, zw any  krepow ym .  Pierścienie,  utw o rzo n e  przez bryłki 
skał i lodu, są szerokie, ale cienkie.  Kiedy patrzym y  na nie 
od  strony   kraw ędzi,  stają  się  praw ie  niew idoczne.  W  nie­
których  m iejscach  ich  g rubość  nie  p rzekracza  200  m.

Jak iś  czas  tem u  sądzono,  że  pierścienie  są  p o zo stało ś­

cią po  rozerw anym  na kaw ałki  satelicie S atu rn a.  Bardziej 

p ra w d o p o d o b n a   w ydaje się jed n ak   hipoteza, że tw orzy je 
m ateriał  p ozostały  z  czasów   form o w ania  się  planety.

Wirujące  pierścionki

K iedy  so nd a  kosm iczna  Voyager  d o ta rła   do   S atu rn a, 

pierścienie  ok azały  się  z  bliska  jeszcze  ciekaw sze.  R oz­

padły  się  bow iem   na  tysiące  pojedynczych,  dro bn ych  
pierścieni.  Te  „p ierścio n k i"  są  w ąskim i  ścieżkam i,  na 

który ch  u trzym ują  się  bryłki  skał  i  lodu,  w  szybkim  

tem pie  o k rążające  planetę  w  płaszczyźnie  jej  rów nika. 
M o żna  w śród  nich  sp o tk ać  zaró w n o   m ikro sk o p ijn e  zia­
renka,  ja k   i  głazy  o  średnicach  p o n a d   10  m.

Sondy  z  serii  Voyager o dk ry ły  rów nież  kilka  now ych 

pierścieni,  nie  o bserw ow anych  z  Ziem i.  W ew nątrz  pierś­

cienia  C  leży  b ard zo   słaby  pierścień  D,  rozciągający  się 

p ra w d o p o d o b n ie  aż  d o   górnych  w arstw   o b ło kó w   w  a t­

m osferze  S atu rn a.  S pośród  pierścieni  do strzeżon ych   na 

zew nątrz  pierścienia  A  najciekaw szym   o k azał  się  b ardzo  
w ąski  pierścień  F.  T w orzy  go  kilkanaście  niezwykle 
sp lątany ch   cienkich  kręgów .  Sondy  ujaw niły  także  kilka 

m aleńkich  księżyców,  krążących  w okół  planety  w  p o ­
bliżu  kraw ędzi  niektó ry ch   pierścieni.  N a zw ano  je  księży­

cam i  pastuszym i,  gdyż  o d działu ją  na  bryłki  m aterii, 
p o m ag ając  im  utrzy m ać  się  w ew nątrz  pierścienia.

▲  Na  zdjęciu  w yraźnie  widać  pierścienie 

A  i  B  rozdzielone  ciem ną  przerw ą  Cassiniego 

W  pierścieniu  B  rozchodzą  się  prom ieniście 
dziwne  ciem ne  sm ugi,  nazywane  szprycham i, 

które  w iru ją   razem  z  pierścieniem .

<   Pierścienie  Saturna  to  tak  naprawdę  wiele 

drobnych  „p ie rś c io n k ó w ".  Zdjęcie  poddano 
obróbce  kom puterowej,  aby  przez 

podkolorowanie  uwydatnić  strukturę  wąskich 
pierścieni.  Zdjęcie  obejm uje  przede  wszystkim 

pierścień  C,  pierścień  B  leży  na  zewnątrz, 
w lewej części obrazu. Różne barwy w skazują na 
różne  rodzaje  bryłek  tworzących  pierścienie.

26

▲  Astronom ow ie  uważają,  że  niew ielkie  księżyce  pastusze 

pomagają  bryłkom   m aterii  utrzym ać  się  w  wąskich 
pierścieniach.  Kiedy  księżyc  przebiega  przez  pierścień, 
ruch  szybkiej,  wewnętrznej  cząstki  zostaje 

spowolniony  przez  jego  graw itację  i  schodzi  ona 

na  niższą  orbitę.  Natom iast  ruch  w olniejszej, 

zewnętrznej  cząstki  zostaje  przyspieszony  i  cząstka 

przesuwa  się  na  orbitę  wyższą.

N iezw ykły  p ierścień   F

Po  zewnętrznej  stronie  saturnowego 
pierścienia  A  znajduje  się  pierścień  F,  szeroki  na 
niecałe  150 km.  Jest on zbyt wąski,  by  można go było 

zobaczyć  z  Ziem i.  Tworzy  go  dziesięć  splecionych 
ze  sobą  kręgów,  w yglądających  razem  jak 
warkocz  (powyżej).  Przypuszcza  się,  że  efekt 
splatania  powodują  graw itacyjne  zaburzenia 
w yw ołane  przez  pobliskie  księżyce  pastusze.

►  Sonda  Voyager 2 wykonała  to 

piękne  zdjęcie  Saturna  z  odległości 

3  400  000  km,  kiedy  zakreślała 

pętlę,  by  udać  się  do  kolejnego  portu 
przeznaczenia  —   Urana.  Zdjęcie 

bardzo  w yraźnie  ukazuje  klasyczne 

pierścienie  A,  B  i  C.  Proszę  zauważyć, 

jak  przezroczysty  jest  pierścień 
wewnętrzny.  Pierścień  B 
jest  gęstszy  i  zakrywa  dysk  planety. 
Proszę  zw rócić  również  uwagę  na 
ciemny  cień  rzucany  przez 
pierścienie  na  Saturna.

Planety  zewnętrzne

WÊÊÊKÊtÊÊÊÊiniÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊIÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊK^^

A ngielski  a stro n o m   W illiam   H erschel  o d k ry ł  U ra n a  

w  1781  ro k u , b io rąc go zrazu za kom etę.  P lan eta ta  krąży 

p o n a d   dw a  razy  dalej  od  Słońca  niż  S atu rn ,  w  odległości 
praw ie  3  m iliardów   kilom etrów .

U ra n   jest  w yjątkow ym   przy p ad k iem   w śród  planet, 

gdyż jeg o  oś o b ro tu  leży praw ie d o k ład n ie w płaszczyźnie 

o rb ity   plan ety,  o d ch y lo n a  od  niej  jedynie  o  8°.  O znacza 
to,  że  biegnąc  w  przestrzeni,  U ra n   raczej  się  toczy,  niż 

kręci  w  pozycji  m niej  więcej  pionow ej,  tak  ja k   większość 

p la n e t  naszego  układu.

U ra n   znajduje  się  zbyt  dalek o   i  nie  m ożem y  go 

zobaczyć gołym   okiem .  N aw et  p otężn y teleskop  u kazuje 

jedyn ie niebieskaw ozieloną tarczę.  K o lo r n ad aje planecie 

obecny  w jej  atm osferze  m etan.  M etan   a b so rb u je  część 

czerw oną  w idm a  słonecznego,  po zostaw iając  niebiesko- 
zieloną.  N a   tarczy  U ra n a   nie w idać ża dnych  szczegółów, 

naw et z niewielkiej  odległości,  na ja k ą   zbliżyły  się  sondy 

kosm iczne.

P o d o b n ie  ja k   Jow isz,  U ra n   też  je st  o to czo n y   przez 

słabe  pierścienie,  k tó ry ch   nie  m ożem y  dostrzec  z  Ziem i. 

Z ao b serw o w ała je je d n a k   so n d a  V oyager 2.  U ra n   m a  co 
najm niej  10  w ąskich  pierścieni,  utw o rzo n y ch   przez  duże 

bryły  ciem nych  skał.  N ajg ru b szy   pierścień,  oznaczony 

greck ą literą epsilon, jest szeroki na o k o ło   100 km . Skalne

▲ ►  Zdjęcia  Urana  wykonane  przez  Voyagera 

w  1986  roku.  Zdjęcie  u  góry  przedstaw ia  w  sztucznych 
kolorach  jasny  obłok  (u  góry,  z  prawej),  unoszący 
się  w  atm osferze  planety.  Z  prawej:  jasny  sierp  Urana 
w  naturalnych  barwach.

bryły  utrzym uje  p ra w d o p o d o b n ie   w  pierścieniu  p ara 
niedużych  księżyców  pastuszych.  W o k ó ł  U ra n a   krąży 

jeszcze  co  najm niej  13  innych  księżyców.

Bliźniaczy  Neptun
Po  odkryciu  U ra n a   astro n o m o w ie  zauw ażyli,  że  jego 
orbita  nie  jest  w ystarczająco  regularna.  Zaczęli  więc 

podejrzewać istnienie jeszcze jednej  planety, w pływ ającej 
swą  graw itacją  na  ruch  U ra n a .  W   1846  ro k u   p lan eta  ta 
została  o d k ry ta   przez  niem ieckiego  a stro n o m a   Jo h a n n a  

G ottfrieda  G allego.  N a zw an o   ją   N ep tu n em .

N eptun  jest  czw artą  o lbrzym ią  p lan etą ,  u stęp u jąc 

wielkością  tylko  nieznacznie  U ranow i.  Przez  większą 
część  165  lat,  p o trzeb n y ch   m u  do  zakreślenia  pełnej 

orbity  w ok ół  Słońca,  N e p tu n   jest  p rz ed o statn ią  p lan etą 
U kładu  Słonecznego.  D o  ro k u   1999  N e p tu n   będzie 

jednak  p lan etą  najdalszą,  gdyż  P luton  biegnie  obecnie 

wewnątrz  o rb ity   N e p tu n a .

A stronom ow ie  są  w  stanie  dostrzec  przez  teleskop 

zaledwie kilka  szczegółów tarczy N e p tu n a .  B ogate in fo r­

macje  przyniosły  d o p iero   ob razy   przesłane  w  1989  ro k u  

przez  sondę  kosm iczną  V oyager  2.  P lan eta  m a  barw ę 

głębokiego b łęk itu dzięki obecności w atm osferze, z b u d o ­
wanej  głównie  z  w o d o ru   i  helu,  pew nych  ilości  m etan u. 

Pogoda na N e p tu n ie zm ienia się znacznie gw ałtow niej  niż 

na  spokojnym   U ranie.

Pluton 

i 

C haron

Dziewiąta  planeta,  Pluton,  została  odkryta  dopiero 
w  1930  roku  przez  am erykańskiego  astronom a 
C lyde'a  Tombaugh.  Przez  w iększość  z  248  lat, 
potrzebnych  Plutonowi  do  okrążenia  Słońca,  jest  on 
planetą  najdalszą.  W  tej  chw ili  w ędruje  jednak 
w ew nątrz  orbity  Neptuna.  Pluton  jest  bez  w ątpienia 
najm niejszą  planetą,  m niejszą  nawet  od  naszego 

Księżyca.  Zbudowany  jest  głów nie  ze  skał  i  lodu 
i  otoczony  metanową  atmosferą.  Ma  jeden  księżyc, 
nazywany  Charonem.  Jest  on  zadziw iająco 

duży  jak  na  księżyc  —   tylko  o  połowę  m niejszy 
od  swej  m acierzystej  planety.

Plutona  z  Charonem  pokazuje  poniższe  zdjęcie.

▲  Uran  ma  ciężkie  jądro  w ielkości  Ziem i  zbudowane 

z  żelaza  i  skał.  Otacza  je  ocean  gorącej  wody 

i amoniaku,  głęboki  na około 8000 km.  Atm osferę tw orzą 

wodór,  hel  i  metan.

T   Na  zdjęciu  przesłanym   na  Ziem ię  w  1989  roku 

przez  Voyagera  2 widać  pasma  chmur 
w  atm osferze  Neptuna.  Nienaturalna  czerwień  brzegu 

tarczy  planety  wskazuje  na  obecność  m gieł.  Ciemna 

plama  z  białym   środkiem   to  prawdopodobnie  cyklon.

29

w

Śmietnik Układu Słonecznego

Fakty  w pigułce

•   Każdego  dnia  100 

m ilionów   meteorytowych 

cząsteczek  spala  się

w ziem skiej atmosferze.

•   Każdego  roku  Ziem ia 
zyskuje  na  wadze  praw ie 
5  m ilionów   ton  w  wyniku 

osiadania  na  n ie j  pyłu 

meteorytowego.

•   Meteoryt,  który  wybił 

w ielki krater  w Arizonie, 

m ia ł siłę   niszczącą 
bom by  wodorowej.

•   Kometę  Halleya 

obserwowano  podczas 

każdego  je j  pow rotu 

począwszy od 87 roku przed 

Chrystusem.

•   Jądro  komety Halleya je s t 

aksam itnie  czarne
i  przypom ina  kształtem 

ziem niak o  długości 

około  15 km.

•   Ogon  bardzo  ja sn e j

,, d zie nn ej' ’ kom ety roku  1843
ciągnął się  przez

330  m ilionów  kilometrów.

►  Meteor  ważący  ponad 

1000  ton  przemyka 

przez  atmosferę  jak 
płaski  kamyk,  ślizgający  się 
po  powierzchni  wody. 

Pozostawia  za  sobą 
ognisty  ślad,  wyraźnie 

widoczny  w  świetle 
dziennym.  Gdyby  spadł  na 

Ziem ię,  mógłby 
spowodować  wielkie 

zniszczenia.

Poza  planetami  i  ich  księżycami  w  skład  Układu  Słonecznego 

wchodzi  dużo  znacznie  mniejszych  ciał.  Te,  które  nazywamy 
planetkami,  krążą  wokół  Słońca  w  szerokim  pasie 

między  orbitami  Marsa  i  Jowisza,  lecz  są  zbyt  daleko  od 

Ziemi  i  mają  zbyt  małe  rozmiary,  aby  można je  było  dostrzec 

gołym  okiem.  Inne  ciała  niebieskie  potrafią  za  to 
stworzyć  prawdziwe  widowisko,  prezentując jasną  głowę 

i  długi,  efektowny  warkocz.  Są  to  komety.  Mniejsze  kawałki 
skalnej  materii,  schwytane  przez  ziemską  grawitację, 

wpadają  do  atmosfery  i  spalają  się.  Pozostawiają  za  sobą 
ognisty ślad,  który nazywamy meteorem  lub spadającą gwiazdą.

Planetki  i  komety

Po  procesie  pow staw ania  planet,  zakończonym   mniej 

więcej  5  m iliardów   lat  tem u,  pozostało  wiele  skalnych 
i  lodow ych  brył.  N ajw iększa  ich  kolekcja  zebrała  się 
w szerokim   pasie m iędzy  orbitam i  M arsa  i  Jow isza.  Bryły 

te  nazyw am y  planetkam i  lub  asteroidam i.  O d k ry to   ju ż 

kilka  tysięcy  planetek  o  średnicach  od  1  d o   1000  km.

Planetki  są kaw ałkam i  s k a ł;  pod wpływem słonecznego 

ciepła  ju ż  d aw no  w yparow ał  z  nich  lód,  który  mogły 
zawierać.  Wiele  brył  m aterii  pozostało  jed n ak   w  swym 

pierw otnym , niezm ienionym  od narodzin U k ład u  Słonecz­

nego stanie.  W iększość z nich zachow ała lód, przebyw ając 
na  m roźnych  rubieżach  U kładu  Słonecznego,  gdzie  nie 

sposób ich dostrzec.  Jednakże niektóre z nich od czasu do 

czasu  trafiają  w  pobliże  Słońca.  Jego  ciepło  pow oduje 

parow anie  lodu,  w okół  bryłki  tw orzy  się  gazow y  obłok 

i  tak  pojaw ia  się  kom eta.

K om ety należą do  najefektow niejszych ciał niebieskich. 

Najjaśniejszym   z  nich  w yrasta  w arkocz,  któ ry   m oże  się 

ciągnąć naw et przez połow ę nieba. N iektó re z kom et są tak 

jasne, że w idać je także w ciągu dnia (tak  było na przykład 

z  kom etam i  z  lat  1882  i  1910).  Pojaw ienia  się  większości 

kom et  nie  m ożna  przewidzieć.  W   daw nych  czasach  takie 
nieoczekiwane  przybycie  kom ety  przerażało  ludzi,  którzy 

przypisywali jej m oc rzucania złego u ro k u  i traktow ali ja k o  
zapowiedź  nieszczęść  —   wojen,  zaraz,  nieurodzajów ,  p o ­

wodzi,  a  naw et  śmierci.

A   Ten  dziobaty  kawałek  skały  jest  księżycem  Marsa, 

Fobosem,  mającym  średnicę  blisko  30  km.  Fobos 
prawdopodobnie był niegdyś planetką, krążącą na skraju pasa 

asteroid.  Pewnego  razu,  dawno  temu,  zawędrował 
zbyt  blisko  Marsa  i,  schwytany  przez  grawitację 

planety,  stał  się  jego  satelitą.

<   Kometa  Halleya  sfotografowana 

na  tle  gwiazd  w  kwietniu  1986  roku.

W  tym  czasie  znajdowała  się 
w  perygeum  swej  orbity,  jakieś 
63  m iliony  kilom etrów 
od  Ziemi.  W  owym  roku  kometa 

była  najlepiej  widoczna  na  południowej 
półkuli  nieba.  Ponieważ  kometa 
Halleya  odwiedza  naszą  część 
Układu  Słonecznego  tylko  raz 
na  76  lat,  będzie  można  zobaczyć  ją 
ponownie  dopiero  w  2061  roku. 

Teleskop,  którym  wykonano  to  zdjęcie, 

przez  cały  czas  godzinnego 
naświetlania  kliszy  przesuwał  się  za 
kometą.  Gwiazdy  zostaw iały  na  kliszy 

długie  ślady  w  m iarę  tego,  jak  kometa 

przem ieszczała  się  po  orbicie.  Nazwa 
komety  pochodzi  od  nazwiska 

angielskiego  astronoma  Edmonda 

Halleya,  który  jako  pierwszy 

zorientow ał  się,  że  obserwacje  komet 

powtarzające  się  regularnie  co 
76  lat  odnoszą  się  do  samej  komety. 
Halley  posłużył  się  obserwacjami 
z  lat  1531,  1607  i  1682  i  przew idział 
pojaw ienie  się  komety  w  roku  1758. 
M iał  rację.

31

Rozmiary  i  orbity

W iększość planetek  krąży w okół Słońca w pasie sze ro k o ­
ści  m niej  więcej  150  m ilionów   kilom etrów .  W ew nętrzny 

brzeg  p asa  leży  o k o ło   300  m ilionów   k ilom etró w   od 

Słońca. N ajw iększa p lan etk a , C eres, m a średnicę niewiele 
p o n a d   1000 km .  R ozm iary tylko oko ło   200 ze w szystkich 
znanych  p lanetek  przek raczają  100  km.  Te  najw iększe 

—   C eres,  P allas  (600  km )  i  W esta  (550  km )  —   m ają 

w przybliżeniu kształt kulisty.  K ształty m niejszych b yw a­

ją  często nieregularne.  E ros na przykład  jest skalną  bryłą 

o  rozm iarach   35  x  1 5 x 7   km.

N iezw ykłość  E rosa  polega  także  na  tym ,  że  nie  krąży 

on w pasie astero id ,  lecz znacznie  bliżej  Słońca.  O d  czasu 
do  czasu przebiega w odległości  25  m ilionów   kilom etrów  

od  Ziem i,  ja k   się  to  o sta tn io   zdarzyło  w  1975  roku. 

W  m arcu   1989  ro k u   astero id a  ozn aczo n a  sym bolem

1989FC  m inęła  Ziem ię  w  odległości  750  000  km.  Spud­

łow ała  b ard zo   nieznacznie ja k   na  kosm iczne  stan dardy .

W arkocz  komety

C zęsto  m ów i  się o  kom ecie ja k o   o  „b ru d n ej  kuli  śniegu” , 

poniew aż  tw orzy  ją   m ieszanina  pyłu  i  lodu.  Kom etę 

zauw ażam y  przew ażnie  d o p iero   w tedy,  gdy  znajdzie  się 

w ew nątrz  o rb ity   Jow isza.  W ów czas  lód  k om ety   paruje 
p o d   wpływem   słonecznego  ciepła.  W o kó ł  stałego  jąd ra 

kom ety  pow staje  o b ło k   gazu  i  pyłu,  czyli  kom a.

W  m iarę  ja k   k om eta  co raz  bardziej  zbliża  się  do 

S łońca,  zaczyna  o dczuw ać działan ie w iatru   słonecznego. 

W ydm uch uje  on  z  głowy  k om ety  gaz  i  cząsteczki  pyłu, 

p o w o d u jąc  p o w stan ie  w arko cza.  W ark ocz,  tak  ja k   w iatr 
słoneczny,  p o zostaje zaw sze  skierow any  od  Słońca.  Dla-

O rbity  planetek  i  kom et

32

tego  k o m eta  w ędruje  w arkoczem   do   przo^fu,  gdy  po 

minięciu  Słońca,  zaczyna  się  od  niego  oddalać.  W ark ocz 
stopniow o  niknie  i  k om eta  gaśnie.  O siągnąw szy  orb itę 

Jowisza,  staje  się ju ż   w  zasadziesifłSwidoczna.

W iększość jasn y ch   k p ^ p ^ o j a w i a   się  nieoczekiw anie, 

świeci  na  nieb^ęjM gęylciika  tygodni  i  znika.  T ru d n o  jest 

i i

, 

| 

ii 

u 1

1

I I 1!1 

I r  

il 

pon o w n ie  zajaśnieją  na  ziem skim , 

niebie.  N iek tó re  k om ety  w racają jed n ak   z  regularnością 

zegarka.  Ich  o rb ity  są znane b ard zo  dokład n ie;  tak  sam o 

ich  okresy,  czyli  czasy  p o trze b n e  k o m eto m   do  pełnego 
okrążenia  o rb ity .  K om ety  tak ie  nazyw am y  okresow ym i. 
Najlepiej  zn an ą  i  najsław niejszą  z  nich  jest  kom eta 

Halleya,  p o w racająca  w  okolice  ziem skiej  o rb ity   mniej 

więcej  co  76  lat.  O statn i  raz  m ieliśm y  okazję  oglądać ją  
w  1986  roku.  Ponow nej jej  wizyty  należy  się  spodziew ać 

około  2061  roku.

A   W iększość  komet  składa  się  z  m ieszaniny  pyłu 

i  lodu.  Kiedy  zbliżają  się  do  Słońca,  lód  ulatnia  się, 

tw orząc jasny warkocz, skierow any zawsze od Słońca.

33

Meteory  i  meteoryty

Dzień  i  noc  Ziem ia  jest  b o m b a rd o w a n a   o dłam k am i 

skalnym i  z  przestrzeni  kosm icznej.  N azyw am y je  m eteo- 
roidam i.  W ystępują w  różnych  rozm iarach   —  od  m ik ro ­
skopijnych  pyłków   do   potężnych  głazów   o  średnicach 
sięgających  setek  m etrów .  Są  n a jp ra w d o p o d o b n iej  k a­
w ałkam i  p lanetek,  odłu p an y m i  podczas  zderzeń.

Bryłki  m eteoroidów   k rą żą w okół  Słońca  p o d o b n ie jak  

Ziem ia.  K iedy zbytnio  się d o   niej  zbliżą,  w p ad ają  w  sidła 
ziem skiej  graw itacji  i  trafia ją w górne w arstw y atm osfery 
z  pręd kościam i  sięgającym i  70  km /s.  T arcie  o  pow ietrze 

rozgrzew a je  i  pow oduje,  że  ro z p alają  się  d o   g orąca.  N a 

nocnym   niebie  widzim y  je  w  postaci  ognistych  śladów , 

nazyw anych  m eteoram i  lub  spadającym i  gw iazdam i.

M eteo ro id y   są  przew ażnie  tak  m ałe,  że  spalają  się 

całkow icie.  N iek tó re  zam ieniają  się  w  pył  i  ostatecznie 

o p a d a ją   na  Ziem ię.  N ajw iększe  bryły  przeżyw ają  ogniste 
przejście  i  do cierają  do   pow ierzchni  naszej  plan ety  ja k o  

m eteoryty.  Jeżeli  są  rzeczywiście  olbrzym ie,  m ogą  wybić 
wielkie  kratery ,  takie ja k   k ra te r m eteorytow y  na  pustyni 

w  A rizonie  w  U SA   lub  k ra te ry   na  pustyni  H enb ury  

w  Nowej  Południow ej  W alii  w  A ustralii.

Istnieją dw a głów ne typy m eteorytów :  kam ienne i żela­

zne. W ystępuje rów nież rzadszy typ pośredni —  m eteoryt 
żelazno-kam ienny.  M eteoryty  kam ienne,  p o d o b n ie  jak  

ziem skie  kam ienie,  zaw ierają  głów nie  krzem iany.  Wiele 

m eteorytów   kam iennych,  zw anych  c h o n d ry ta m i,  jest

►  Krater  m eteorytowy  w  Arizonie  ma  średnicę 

1265  m  i  głębokość  175  m.  Do  dziś  przetrw ały 

zaledw ie  małe  kawałki  masywnego  ciała,  które  w ybiło 
krater  jakieś  25  000  lat  temu.

Las  zró w n a n y   z  z ie m ią

<   Wybuch,  który  nastąpił  w  czerwcu 

1908  roku  w  pobliżu  rzeki  Podkamienna 

Tunguzka  na  Syberii,  poprzew racał  drzewa 
jak  kręgle.  Początkowo  astronom ow ie 

przypuszczali,  że  eksplozję  spow odow ał 
upadek  potężnego  m eteorytu.  Obecnie 
uważają, że była to raczej m ała kometa, która 
przedarła  się  przez  ziem ską  atm osferę.  Jej 

jąd ro   w yparow ało  w  w ielkim   wybuchu  kilka 

kilom etrów   nad  pow ierzchnią  Ziem i.

34

zb u d ow an ych   z  d ro b n y c h ,  okrągłych  ziaren.  N iek tó re 
z  nich  są  bo g ate  w  węgiel  i  o kreślam y  je  m ianem  
c h o n d ry tó w   węglistych.

M eteo ry ty   żelazne  zaw ierają  przede  w szystkim   żelazo 

i  nikiel,  w raz  z  o d ro b in ą   k o b altu .  K iedy je  przetniem y, 

w ypolerujem y  i  w ytraw im y  kw asem ,  u każe  się  tró jk ą tn y  
w zór sieci  krystalicznej,  w ystępujący w yłącznie w m eteo ­
rytach.

N ik t  nie  jest  pew ien,  czy  szkliste  odłam ki  nazyw ane 

tektytam i  p o ch o d zą z przestrzeni  kosm icznej, czy też nie. 

M ają  in n ą  b u d ow ę  niż  m eteo ry ty   i  są  p o d o b n e   do   szkła 

w ulkanicznego.  O d najd ujem y je   głów nie  w  czterech  o b ­
szarach  na  kuli  ziem skiej  —   w  A m eryce  P ółnocnej, 

A u stralii, C zechosłow acji i na W ybrzeżu  Kości Słoniowej 

w  Afryce.

Pociski  z  kosm osu

Istnieją  trzy. 

typy  meteorytów: 
żelazne  (1), 

nazywane  syderytam i; 
kamienne  (2),  czyli 

aerolity;

i  żelazno-kamienne, 

zwane  syderolitam i. 
Zbudowane z  okrągłych 
ziaren  aerolity, 
zawierające  ślady 
węgla,  są  znane  jako 
chondryty  węgliste. 
Tektyty  (3)
przypominają  szkliste 
otoczaki.

35

r - i .   ' -i- 

;

Miriady  księżyców

_____

36

Fakty  w pigułce

•   Z ie m ski  Księżyc  je s t 

szóstym   satelitą  pod 

względem   wielkości,  za 
Ganimedesem,  Tytanem, 

Kallisto,  Trytonem  i  to.

•   N ajw iększym   kraterem  

widocznym   na  pow ierzchni 

Księżyca  je s t  B a illy

—   otoczona  wałem   kotlina

0  śred nicy b lisko  300 km.

•   Nowy  m in era I  odkryty 

w  skałach  księżycowych 

zo stał  nazwany 
arm alcolitem ,  dla uczczenia 
Arm stronga,  A ldrina
1  Collinsa  —  astronautów  

z   Apolla  11,  którzy  b ra li 

u dział  w  pierw szym  

załogow ym   lądow aniu 
na  Księżycu.

•   Najstarsza  skała 
przyw ieziona  przez 

a stronautów  z   Księżyca  ma 

około  4.6  m iliard a   lat,
tyle  ile   liczy 

sobie Ziem ia.

•   Księżyc  Jowisza,  to, 
je s t —   nie  Ucząc Z ie m i

—   jedynym   ciałem

w  Układzie  Słonecznym, 

na  którym   zaobserw ow ano 
aktywne  wulkany.

►  Jałowe,  a  m imo  to 

piękne  Morze  Spokoju  na 
Księżycu.  „M o rz e ”   jest 
rozległą,  zalaną  zastygłą 
lawą  równiną,  którą 

przecinają  w ijące  się 

strum yki  (koryta)  i  górskie 

grzbiety.  Widać  zaledw ie 
kilka  kraterów.  Astronauci 

z  A polla  11  wykonali  to 
zdjęcie tuż przed pierwszym  
w  h istorii  ludzkości 

lądowaniem   człow ieka  na 
Księżycu  w  lipcu  1969  roku.

W szystkie  planety  poza  Merkurym  i  W enus  mają  mniejsze 
ciała  krążące  w okół  nich.  Satelity  te,  nazywane  księżycami, 

są różnej  wielkości:  od skalnych  brył o średnicy kilkudziesięciu 

kilometrów  do  ciał  większych  od  Merkurego.  Olbrzymie 
planety zewnętrzne zgromadziły najwięcej księżyców —  Saturn 
na  przykład  ma  ich  ponad  dwadzieścia.  W szystkie  te  małe 
światy  różnią  się  od  naszego  Księżyca, jak  również  od  siebie 
nawzajem.  N iektóre  są  chropowate,  usiane  m nóstwem  
kraterów,  inne  są  gładkie jak  lód,  który je  pokrywa.  Jedne 
świecą jasno,  doskonale  odbijając  światło  słoneczne;  inne  są 
m atowe  i  ciemne.  W iększość  z  nich  to  martwe  światy,  lecz 
przynajmniej  jeden  księżyc  —   jow iszow y  Io  —   ożywiają 

wybuchające  wulkany.

Księżyc

Ziem ia m a tylko jed n eg o  n a tu ra ln e g o  satelitę —   Księżyc. 
W iem y  o  nim  więcej  niż  o jakim k o lw iek   innym   księżycu 

dzięki jego bliskości: przecież na jego  pow ierzchni stan ęła 

ludzka  stop a.

Księżyc  zn ajd uje  się  w  średniej  odległości  384  000  km 

od  Ziem i,  p o n ad   100  razy  bliżej  niż  najbliższa  p lan eta. 
Jak  na  satelitę, jest  niezw ykle duży w p o ró w n a n iu   ze swą 

m acierzystą  p lan etą.  Jego  średnica  (3476  km )  stanow i 

czw artą  część  średnicy  Ziem i.

Z iem ska  g raw itacja  utrzym uje  Księżyc  na  orbicie, 

k tó rą   obiega  on  w  ciągu  27  i  1/3  dnia.  W  tym   sam ym  

czasie  K siężyc o b ra ca  się  w okół  swej  osi.  Z  tej  przyczyny 

zawsze p o kazuje nam   tę sam ą stronę.  G ra w itacja  Księży­

ca  jest  sześciokrotnie  słabsza  od  ziem skiej,  gdyż  m a  on 

znacznie  m niejszą  m asę.  M im o  to  Księżyc  regularnie 

o ddziałuje  na  Ziem ię,  w yw ołując  pływy.

S łaba  graw itacja  Księżyca  nie  była  w  stanie  utrzym ać 

atm o sfery,  nie  m a  więc  na  nim  ani  pow ietrza,  ani  w iatru , 

ani deszczu, ani jak ich ko lw iek zm ian p ogodow ych.  K się­
życ  jest  m artw y m ,  cichym   św iatem .  G ra n ica  m iędzy 

dniem   i  nocą  jest  na  Księżycu  b ard zo   o stra.  W  dzień 

te m p e ra tu ra   sięga  tam   100°C,  w  nocy sp ad a  d o   —  150HC.

Ostatnia  kwadra

A  Księżyc  sam  nie  wysyła  żadnego 

światła,  świeci  natom iast  odbitym 
św iatłem   słonecznym .  Kiedy 
w ędruje  wokół  Ziem i,  w idzim y 
oświetloną większą lub m niejszą część 
jego  pow ierzchni.  Zależy  to 

od  położenia  Księżyca  względem 
Słońca.  Z  Ziem i  wydaje  się, 
że  Księżyc  zm ienia  swój 

kształt.  Zjaw isko  to  nazywamy 

fazami.  Na  przejście  przez  wszystkie 
fazy  potrzebuje  on  29  1/2  dnia.

Kiedy  Księżyc  znajduje  się  m iędzy 

Z iem ią  i  Słońcem,  kieruje  ku 

nam  ciem ną  stronę  (nów).  Następnie 
pojawia  się  cienki  sierp,  stopniowo 

rosnący.  W  tydzień  po  nowiu 
na  niebie  świeci  prawa  połowa  tarczy 
Księżyca  (pierwsza  kwadra).

Jasna  pow ierzchnia  powiększa  się 

dalej  i  w dwa tygodnie po  nowiu świeci 

już  cała  tarcza  (pełnia).

Po  czym  tarczy  stopniow o  ubywa, 
przez  fazę  ośw ietlonej  lewej  połowy 
(ostatnia  kwadra),  sierp, 
aż  po  zupełne  zniknięcie 
w  kolejnym   nowiu.

►  Z  budowy  Księżyc  przypom ina 

małą  planetę.  Ma  on  prawdopodobnie 
n iew ielkie  jądro,  otoczone  strefą 
częściowo  ciekłej  m aterii.  Ponad  nią 

leży  stały  płaszcz,  pokryty  cienką 

skorupą.

B udow a  K siężyca

Fazy  K siężyca

kwadra

'  łtło

me

37

Powierzchnia  Księżyca

Oba  zdjęcia  pokazują  pełną  tarczę  Księżyca.

Proszę  jednak  zauważyć,  jak  bardzo  się
od  siebie  różnią.  Na  zdjęciu
po  lewej  znajduje się  Księżyc,  oglądany z Ziem i
podczas  pełni.  Znaczną  część  jego  tarczy
pokrywają  w ielkie   rów niny  lawy,
nazywane  m orzam i.  Zdjęcie  górne  wykonali
astronauci  z  Apolla  11.  Prawa  połowa

tej  tarczy  obejm uje  obszar
drugiej  strony  Księżyca,  niew idocznej  z  Ziem i.

Nie  ma  tu  w ielkich  mórz,  tylko  nierówne,
pokryte  krateram i  obszary  górskie.

38

■

Morza  i  góry

N aw et gołym   okiem  m ożem y zauw ażyć, że pow ierzchnia 

Księżyca  sk ład a  się  z  dw óch  typów   obszaró w   —   ciem ­

nych  i  jasnych .  Przez  teleskop  zobaczym y,  że  obszary  

ciem ne  są  rozległym i,  płaskim i  rów ninam i,  podczas  gdy 

obszary jasn e  to  nierów ne  tereny  górzyste.

C iem ne  rów niny  tw orzą  płaskie  tafle  lawy.  P ow stały 

one m iliardy lat tem u, kiedy o gro m n e m eteoryty uderzały  
w  Księżyc,  to p iąc  skały.  N iegdyś  astro n o m o w ie  myśleli, 
że  są  to  m orza  pełne  w ody  i  nazw ali  je  tak   p o   łacinie 

—  maria.  N iek tó re z m órz, tak ie ja k   M orze K ryzysów , są 

okrągłe  i  o to czon e  przez  góry.  Inne  łączą  się  ze  sobą. 
N ajw ięcej  m órz  znajduje  się  na  p ółnocnym   zachodzie, 
gdzie  O cean  Burz,  M orze  D eszczów   i  M orze  C h m u r 
zlewają  się  ze  sobą.

Jasne  tereny  górzyste  stan o w ią  część  starej  sk o ru p y  

Księżyca.  U siane są znacznie w iększą liczbą k rateró w   niż 
m orza.  T ereny  górzyste  p ok ry w ają,  o  dziw o,  całą  niew i­

do czn ą  stro n ę  Księżyca.  P o śród   nich  leży  tylko  je d n o  

niew ielkie  M orze  M oskw y.

N ajw yższym i  o bszaram i  na  K siężycu  są  łań cuch y 

górskie  oddzielające  m o rza.  M orze  D eszczów   o tacza 
pierścień  u tw o rz o n y   przez  w ysokie  A lpy  Księżycowe, 

łań cuchy   K a u k a z u ,  A penin ów   i  K a rp a t,  w  k tóry ch 

m ożn a  sp o tk ać  szczyty  o  w ysokości  6000  m.

Dzięki  d w u n a stu   a stro n a u to m ,  któ rzy   spacerow ali  po 

K siężycu, wiem y ja k a  jest jeg o  pow ierzchnia.  A stro n au ci 

ze  sta tk ó w   A p o llo   przywieźli  bow iem   na  Ziem ię  oko ło  

385  kg p ró b ek   księżycow ego g ru n tu   i  skał.  Pyliste,  górne 

w arstw y g ru n tu  są o d łam k am i  skał ro zb itych  na  kaw ałki 

przez  m eteory ty,  k tó re  b o m b ard o w ały   Księżyc.  M orza 

tw o rzą  przede  w szystkim   ciem ne  skały  w ulkaniczne, 
takie  ja k   bazalt.  T ereny  górzyste  są  zb u d o w an e  z  lżej­

szych sk ał w ulkanicznych.  W szędzie m ożna znaleźć druz- 
got, czyli skały u tw o rzo n e przez scem en to w an ą m ieszani­
nę  skalnych  od prysk ów .

T   C złowiek  na  Księżycu.  H arrison 

Schmitt  bada  olbrzym i  rozłupany  głaz 
w  Dolinie  Taurus-Littrow   podczas 
ostatniej  z  m isji  Apollo —  A p ollo   17 

(grudzień  1972  roku).

►  Krater Eratostenes na skraju  Morza 

Deszczów  ma  średnicę  około  65  km. 
Proszę  zw rócić  uwagę  na  centralną 

górkę,  często  spotykaną  w  dużych 
kraterach  księżycowych.

39

Księżyce  planet

▲  lo jest trzecim   pod względem  w ielkości  z galileuszow ych 

księżyców Jowisza. Przejaw ia jednak najw iększą aktywność. 
Na  jego  pom arańczow ożółtej  pow ierzchni  widać  czynne 

w ulkany,  w yrzucające  m aterię  na  wysokość  ponad  250  km. 

Przypuszcza się, że swój pom arańczowy kolor lo zawdzięcza 

obecności  siarki.

A ktyw ny  lo

Duży  księżyc  Jowisza,  lo,  różni  się  bardzo  od 

wszystkich  pozostałych  księżyców   Układu 
Słonecznego.  Ma  żywą  pom arańczow ożółtą 
barwę,  z  plam am i  czerni.  Kiedy  sondy 
kosm iczne  Voyager przelatyw ały  blisko  lo, 
sfotografow ały  wybuchające  wulkany.

Z   Ziem i  nie  p o trafim y   dostrzec  żadnych   szczegółów  na 
pow ierzchniach  innych  księżyców  U k ład u   Słonecznego, 

naw et przez teleskop.  Są one zbyt m ałe i zn a jd u ją się zbyt 
daleko.  N a  szczęście  sondy  kosm iczne  d o ta rły   d o   wielu 
księżyców  i  przesłały  na  Ziem ię  ich  zdjęcia.

W iększość księżyców,  p o d o b n ie ja k   nasz,  krąży  blisko 

płaszczyzny  rów nika  swej  m acierzystej  planety.  Ich  o r­

bity  są  najczęściej  praw ie  kołow e,  a  księżyce  biegną  po 
nich w k ieru n k u  przeciw nym  d o  ru ch u  w skazów ek zegara 
(jeżeli  p atrzeć  od  półn o cn eg o   b ieguna  U kładu).

<   Dwa  nieduże księżyce  Marsa to  Fobos  (z  lewej)  i  Deimos 

(z prawej). Różnią się od innych księżyców, gdyż są skalnymi 
odłam kam i  o  nieregularnych  kształtach.  Są  pokryte 
krateram i.  W ielki  krater  na  Fobosie  ma  średnicę  10  km.

Księżyce  Marsa

D w a  księżyce  M arsa  są  skalistym i  ciałam i  o  nieregular­

nych  k ształtach .  N iegdyś  były  p ra w d o p o d o b n ie   planet- 

kam i,  k tó re  zb ytn io   zbliżyły  się  d o   M arsa  i  zostały 

przezeń  schw ytane.

Ś rednica w iększego z księżyców ,  F o b o sa, wynosi  tylko 

28  km .  F o b o s  krąży na w ysokości  6000 km   nad   pow ierz­

ch n ią  M arsa.  N a  pełne  o krążenie  plan ety   potrzebuje 
zaledw ie  7  1 /2  godziny,  czyli  o  wiele  m niej,  niż  trw a jej 

o b ró t  w ok ół  osi  (24  2/3  godziny).  D latego  na  m arsjańs- 
kim   niebie  F o b o s  p o ru sz a  się  w  niezw ykły  sposób 

—   w schodzi  na  zachodzie  i  zachodzi  n a  wschodzie. 

R o zm iary   d ru giego   księżyca,  D eim osa,  nie  przekraczają 

16  km .  O k rą ż a   on  p lan etę  w  odległości  o k o ło   20 000  km 

nad  pow ierzch nią,  m niej  więcej  w  czasie jed n eg o   dnia.

Galileuszowy  kwartet  Jowisza
Poza  naszym   Księżycem ,  księżycam i  najłatw iejszym i  do 

zao bserw o w an ia  z  Ziem i  są  cztery  najw iększe  satelity 
Jow isza.  M ożem y je   d ostrzec,  używ ając  dobrej  lornetki. 

W łoski  a stro n o m   G alileusz  o d k ry ł  je  zim ą  1609/1610,

40

►  Na  G anim edesie,  księżycu  Jowisza,  ciem ne 

obszary  przeplatają  się  z  bladym i  bruzdami.  Jasne 
kratery  to  m iejsca  upadku  m eteorytów,  wypełnione 
świeżym i  płatam i  białego  lodu.

kiedy w ypróbow yw ał swój  now y teleskop.  D latego n azy ­

w am y je  księżycam i  galileuszow ym i.

Tym i  czterem a  dużym i  księżycam i  są  lo,  E u ro p a , 

G anim edes  i  K allisto  —   w edług  o d d alen ia  od  planety. 

M ając  średnicę  5276  km ,  G an im ed es  jest  najw iększym  
księżycem  w  U kładzie  Słonecznym ,  większym   naw et  od 

M erkurego.  K allisto jest niewiele od niego m niejszy. O b a 

tw orzy  m ieszanina  skał  i  lodu.

E u ro p a   i  lo   —   o  wielkości  m niej  więcej  Księżyca 

—  zb u d o w an e  są  głów nie  ze  skał.  B ardzo  różnią  się 

jed n ak   w yglądem .  E u ro p ę otacza gład k a,  lodow a  pow ie­

rzchnia,  p o p rzecin an a  siecią  ciem nych  linii.  P rzypuszcza 
się,  że  są  to  szczeliny  lodow e  w ypełnione  ciem niejszą 
m aterią spo d lodow ej sk orupy.  Io m a p o m arańczo w ożó ł- 

ty k o lo r i zn a jd u ją się na nim  czynne w ulkany.  W szystkie 
z  pozostałego  tuzina  księżyców  Jow isza  są  znacznie 

mniejsze.  C ztery   z  nich  obiegają  p lanetę  bliżej  niż  lo. 

Dwie  inne  grupy,  po  cztery  księżyce  k ażda,  k rą żą  znacz­

nie  dalej.  C ztery  najdalsze  satelity  p o ru szają  się  ruchem  

w stecznym  i m ają b ard zo  jajo w ate o rbity .  A stro n o m o w ie 

podejrzew ają,  że  są  to  schw ytane  planetki.

▲  Kallisto  ma  starą  skorupę,  całkow icie  pokrytą 

krateram i.

►  Skorupę  Europy tw orzy  bardzo  gładki  lód.  Trudno 

się  tu  doszukać  śladów  kraterów.

Nowe  odkrycia

<   Enceladus  to  ósmy  według 

oddalenia od  planety księżyc  Saturna. 
W iększa  część  jego  pow ierzchni  jest 
gładka  i  dobrze  odbija  światło. 
Znajdują  się  na  nim  także  liczne 
kratery  i  głębokie  szczeliny, 
które  mogą  być  pęknięciam i 
w  skorupie  księżyca.

▼  Tytan  o  średnicy  5150  km  jest 

zdecydowanie  największym  

księżycem Saturna. Jako jedyny wśród 
księżyców  ma  grubą  atm osferę 

z  azotu  i  metanu.  Obłoki  całkow icie 
zakryw ają  jego  powierzchnię. 

Przypuszcza  się,  że  pom arańczowy 

kolor  Tytana  pochodzi  od 
„s m o g u ”   zw iązków  

w ęglow odorow ych.

Satelity  Saturna

T ylko   pięć  z  22  księżyców  S a tu rn a   m a  średnicę  prze­

k raczającą  1000  km .  W edług o d d alen ia  od  plan ety  są  to: 

T ethys,  D ione,  R ea,  T y tan   i  Jap eto s.  Z decydow anie 

najw iększym   z  nich  je st  T y tan   o  średnicy  5150  km. 
S pośród  w szystkich  księżyców  U k ład u   Słonecznego  tyl­

ko  G anim edes,  satelita  Jow isza,  przew yższa  go  ro z­

m iaram i.  Szczególnie  interesującą  cechą  T y ta n a   jest 
atm o sfera  —   gęstsza  od  ziem skiej.

W iększość  księżyców  S a tu rn a   tw orzy  m ieszanina  skał 

i  lodu.  C zęsto  ich  pow ierzchnie  zryte  są  k ra te ram i.  N a 

M im as znajduje się k ra te r o średnicy  130  km —  zaledw ie 

trzy  razy  mniejszej  od  średnicy  księżyca!  N ajb ard ziej 

zew nętrzny  księżyc  S a tu rn a ,  d ro b n a   P hoebe,  jest  p ra w ­
d o p o d o b n ie   schw ytaną  plan etk ą.

Księżyce  Urana

Przez teleskop jesteśm y w  stanie zobaczyć tylko  pięć z  15 

księżyców  U ra n a .  W edług  o d d alen ia  od  plan ety   są  to: 

M iran d a ,  A riel,  U m briel,  T y ta n ia   i  O b ero n .  T w o rzą  je

n a jp ra w d o p o d o b n iej skały i  lód, w rów nych p ro p o rcjach . 

W szystkie  są  zryte  k ra te ram i  w ypełnionym i  niekiedy 
świeżym  lodem ,  dzięki  czem u  w ydają  się jasne.

N ajb ardziej  interesującym   księżycem   U ra n a   jest  M i­

ra n d a. Jej pow ierzchnię p ok ry w a szachow nica całkow icie 
różnych  o b szarów ,  p o o dd zielan ych   ostrym i  granicam i. 
F aliste,  usiane  k ra te ram i  rów niny  p rzecho dzą  niespo ­

dziew anie  w  o bszary  p o b ru ż d żo n e  w  niezw ykły  sposób. 

W  przeszłości  M iran d a  m ogła  zderzyć  się  z  astero id ą 

i  rozpaść  na  kaw ałki.  Później  g raw itacja  połączyła  księ­
życ  z  p ow rotem   w je d n ą   całość.

42

▲  Ariel,  czwarty  pod  względem   wielkości  księżyc  Urana, 

ma średnicę  około  1160  km.  Jego  pow ierzchnię  przecinają 

długie,  głębokie  uskoki.  Jasne  obszary  pokazują  miejsca, 
w  których  bom bardujące  A riela  meteoryty  odsłoniły  lód.

▼  Różowy  „śnieg"  pokrywa  w iększą  część  wschodniej 

półkuli  księżyca  Neptuna,  Trytona.  Śnieg  jest  m ieszaniną 

zam rożonego  metanu  i  azotu.

Nowe  księżyce  Neptuna

Neptun,  oglądany  z  Ziemi,  wydaje  się  mieć  tylko  dwa 
księżyce.  Większy  i  krążący  bliżej  planety  to  Tryton, 
niewiele  mniejszy  od  naszego  Księżyca.  Drugim  jest 
Nereida,  mająca  średnicę  około  170  km.

W roku  1989  Voyager .2odkrył sześć dalszych satelitów 

Neptuna.  Jeden  z  nich jest prawdopodobnie większy  od 
Nereidy  i  krąży  blisko  planety.  Cztery  inne  znajdują  się 

wewnątrz  systemu  cienkich  pierścieni  Neptuna.

Wykonane  z  bliska  przez  Voyagera  zdjęcia  Trytona 

pokazały  fascynujący  różowy  świat.  Tryton  ma  atmo­
sferę  utworzoną  z  azotu.  Jest  także  najzimniejszym 
miejscem w  Układzie Słonecznym —  temperatura spada 
tam  do  — 240°C.

Charon
Amerykański  astronom  James  Christie  odkrył  lodowy 
księżyc  Plutona  w  1978  roku.  Satelita,  który  otrzymał 
imię  Charona,  mitycznego  przewoźnika  przez  wody 
Hadesu,  ma  średnicę  około  1190  km  —  tylko  o  połowę 
mniejszą  od  Plutona!  Krąży  bardzo  blisko  planety, 

w  odległości  mniej  więcej  20  000  km.  Jedno  okrążenie 

trwa  około  6  dni  ziemskich  —   tyle  samo,  jle  Pluton 

potrzebuje  na  obrócenie  się  wokół  swej  osi.

43

Słowniczek

albedo  Miara  zdolności  danego  ciała  do 
odbijania światła.  Jest to  stosunek ilości 
światła  odbitego  do  ilości  światła 

padającego.  Albedo  Księżyca  wynosi 
zaledwie  0.07.

aphelium Punkt orbity planety, w którym 
znajduje  się  ona  w  największej 
odległości  od  Słońca.

apogeum  Punkt  orbity  Księżyca  lub 
sztucznego  satelity  najbardziej 
oddalony  od  Ziemi.

asteroida zob.  planetka

astronomia  N auka  badająca 
Wszechświat  i  wypełniające  go  ciała 
niebieskie.

atmosfera  Powłoka  gazowa  otaczająca 

planetę  (nie  każdą!).  U  gwiazd:  ich 
zewnętrzne  warstwy.

bieguny  Dwa  punkty,  w  których  oś 
obrotu  ciała  niebieskiego  przebija jego 

powierzchnię.  Ziemia  ma  bieguny 
północny  i  południowy,  podobnie 
sfera  niebieska.

chromosfera  („sfera  barwna)  Warstwa 
atmosfery  Słońca,  leżąca  między 

fotosferą  i  koroną.  Można ją  dostrzec 
podczas  zaćmienia  Słońca  w  postaci 
czerwonawej  otoczki;  stąd jej  nazwa.

ekliptyka Droga, jaką Słońce zakreśla na 
sferze  niebieskiej  w  swej  rocznej 
wędrówce  wśród  gwiazd.

faza Kształt jasnej części tarczy Księżyca 
lub  planety  (Merkurego,  Wenus), 

wynikający  z  aktualnego  oświetlenia 

światłem  słonecznym.

fotosfera  („sfera  światła) 

Jasna, 

obserwowana  w  świetle  widzialnym 
powierzchnia  Słońca.

galaktyka  Skupisko  wielu  miliardów 

gwiazd,  obłoków  gazu  i  pyłu,  mające 
zwykle  kształt  eliptyczny  lub  spiralny. 
Galaktykę,  do  której  należy  nasze 

Słońce,  nazywamy  Galaktyką 

lub  Drogą  Mleczną.

grawitacja  Siła  przyciągania  istniejąca 
między każdymi dwiema masami. Jedna 

z  najważniejszych  sił we  Wszechświecie.

gwiazda  Kula  gazowa  sama 
wytwarzająca  w  swym  wnętrzu 
energię  i  wypromieniowująca  ją 
w postaci  światła,  ciepła 
i  w  innych  formach.

Gwiazda  Poranna  Planeta  Wenus 
świecąca jasno na porannym niebie, nad 

wschodnim  horyzontem.

Gwiazda  Wieczorna  Planeta  Wenus 

świecąca  na  wieczornym  niebie,  nad 
zachodnim  horyzontem.

hel  Drugi  pod  względem  obfitości  (po 

wodorze) pierwiastek we Wszechświecie. 
Został po  raz  pierwszy zidentyfikowany 
w  atmosferze  Słońca  i  dlatego 
nazwano  go  imieniem  greckiego 
boga  Słońca —  Heliosa.

jasne  smugi  Smugi  rozbiegające  się 

promieniście  od  niektórych  dużych 
kraterów  księżycowych,  takich  jak 
Tycho.  Tworzą  je  prawdopodobnie 
pasma  szklistej  materii,  wyrzuconej 
w  czasach,  kiedy  krater  powstawał.

jądro  komety  Część  komety  skupiająca 

większość jej  masy;  zbudowane  ze  skał, 
pyłu  i  lodu.  Zob.  także  koma.

jednostka  astronomiczna  (AU)  Średnia 

odległość  między  Ziemią  i  Słońcem, 
równa  149  600  000  km.

koma  Obłok  tworzący  głowę  komety; 
składają  się  nań  pył  i  gaz 
otaczający jądro  komety.

kometa  Pierwotny  członek  Układu 

Słonecznego,  zbudowany  ze skał,  lodu 

i  pyłu.  Zaczyna jasno  świecić,  kiedy 
zbliża  się  do  Słońca.

kometa  okresowa  Kometa,  która 
wędruje  wokół  Słońca  po  zamkniętej 
orbicie  i  pojawia  się  na  niebie 

w  regularnych  odstępach czasu, 

tak jak  kometa  Halleya.

koniunkcja  Pozorne  zbliżenie  się  do 
siebie  dwóch  ciał  niebieskich.

konwekcja  Transport  energii  cieplnej 
odbywający  się  dzięki  pionowym 
ruchom  materii.  Jeden  ze  sposobów 

przenoszenia  energii  w  gwiazdach.

korona  Perłowobiałe  halo  widoczne 
wokół  Słońca  podczas  zaćmienia 
całkowitego.  Najwyższa  warstwa 
atmosfery  Słońca.

kosmos  Inne  określenie  Wszechświata.

krater  Zagłębienie  w  powierzchni 
planety  lub  księżyca,  powstałe  zwykle 
w  wyniku  upadku  meteorytu  lub 
działalności  wulkanu.

księżyc  zob.  satelita

księżyce  pastusze  Małe  satelity  odkryte 
w pobliżu  pierścieni  planet.  Pomagają 
najprawdopodobniej  utrzymywać  się 
bryłkom  materii  na  tych  samych 
orbitach  wewnątrz  pierścieni.

libracja  Niewielkie  nieregularności 
w  ruchu  Księżyca  wokół  Ziemi, 
pozwalające  dostrzec  trochę  więcej  niż 
połowę jego  powierzchni.

magnetosfera  Część  przestrzeni  wokół 
ciała  niebieskiego,  w  której  wpływ  poła 
magnetycznego jest  znaczący.

meteor  Świetlista  smuga, jaka  powstaje, 
gdy  skalny  odłamek  z  przestrzeni 
kosmicznej  wpada  w  atmosferę  Ziemi 
?  trąc  o  cząsteczki  powietrza  rozgrzewa 
się  do  białości.

meteoroid  Drobina  lub  bryła, 
zbudowana ze skał i lodu, krążąca wokół 
Słońca.  Pozostałość  z  czasów 
formowania  się  planet.

meteoryt  Skalny  odłamek  z  przestrzeni 

kosmicznej,  który  przeżył  ogniste 

przejście  przez  atmosferę  i  spadł  na 
powierzchnię  Ziemi.

morze  Ciemna,  pokryta  zastygłą  lawą 
równina  na  Księżycu.  Dawni 
astronomowie  sądzili,  że  te  ciemne 
obszary  mogą  być  morzami 
wypełnionymi  wodą.

opozycja  Położenie  planety,  w  którym 

znajduje  się  ona na  sferze  niebieskiej  po 
przeciwnej  stronie  Słońca  niż  Ziemia. 

Słońce,  Ziemia  i  planeta  w  przestrzeni 

leżą  na  linii  prostej.  Doskonały  czas  do 
obserwacji  planety,  która  najwyższe 
położenie  na  niebie  zajmuje  o  północy.

44

orbita  Droga,  po  której  pod  wpływem 
przyciągania grawitacyjnego jedno ciało 
niebieskie  obiega  inne,  na przykład  tak, 

jak  księżyc  obiega  planetę.

perygeum Najbliższy Ziemi punkt orbity 
Księżyca  lub  sztucznego  satelity.

peryhelium  Najbliższy  Słońca  punkt 
okołosłonecznej  orbity  planety 
lub  komety.

plama  słoneczna  Ciemniejszy 
i  chłodniejszy  obszar  na  powierzchni 
Słońca.  Plamy  pojawiają  się  i  znikają 
zgodnie  z  regularnym  cyklem, 
nazywanym jedenastoletnim 

cyklem  słonecznym.

planeta  Ciało  niebieskie,  które  krąży 
wokół  gwiazdy,  w  szczególności  wokół 

Słońca.  Planety  nie  wypromieniowują 

własnego  światła,  lecz  odbijają  światło 
gwiazdy.  Zob.  Układ  Słoneczny.

planetka  Małe,  skaliste  ciało,  krążące 
(przeważnie)  między  orbitami  Marsa 
i Jowisza.  Nazywana  również asteroidą.

pływy  Dwukrotny  w  ciągu  dnia  wzrost 
i spadek poziomu powierzchni oceanów, 

spowodowany  przyciąganiem 

grawitacyjnym  Księżyca.

pory  roku  Regularne  zmiany  pogody, 
następujące  na  Ziemi  w  ciągu  roku.

Są  spowodowane  nachyleniem  osi 

obrotu  Ziemi  do  płaszczyzny jej 

orbity  wokół  Słońca.  Pory  roku 

występują  także  na  innych  planetach, 
na  przykład  na  Marsie,

promieniowanie  kosmiczne  Strumień 
elektrycznie  naładowanych  cząstek, 
przybiegających  z  przestrzeni 
kosmicznej;  część  z  nich  pochodzi 
z wiatru  słonecznego.

protuberancja  Duży, jasny  obłok  lub 
fontanna  gazu,  wyrzucony  wysoko  nad 
powierzchnię  Słońca,  później 
spływający  ku  dołowi.

rotacja związana Stan, w którym księżyc 
obraca  się  wokół  swej  osi  dokładnie 
w  tym  samym  czasie,  który jest  mu 
potrzebny  na  obiegnięcie  orbity  wokół 
macierzystej  planety.  W  ten  sposób

księżyc zwraca  ku  planecie  cały  czas  tę 
samą  stronę.  Zjawisko  to  obserwujemy 
w  układzie  Księżyc —Ziemia.

rozbłysk  Dość  skomplikowane  zjawisko 

w  atmosferze  Słońca,  powodujące 

na  krótko  znaczne  pojaśnienie 
niewielkiego  obszaru  chromosfery. 
Wyrzucone  zostają  wówczas 
w  przestrzeń  silne  strumienie 
elektrycznie  naładowanych  cząstek.

równik Wyimaginowana  linia  opasująca 

planetę  lub  księżyc  w  płaszczyźnie 
prostopadłej  do  osi  rotacji  planety, 

równoodległa  od  biegunów.

ruch  wsteczny  Ruch  w  kierunku 
przeciwnym  do  powszechnie 
występującego;  na  przykład 
cofanie  się  planety  na  sferze 
niebieskiej  ze  wschodu  na  zachód.

satelita Ciało niebieskie obiegające inne; 
księżyc.  Satelity  zbudowane  na  Ziemi 
i umieszczone  na  orbicie  okołoziemskiej 
nazywamy  sztucznymi  satelitami.

sfera  niebieska  Sfera  otaczająca 
znajdującą  się  w jej  środku  Ziemię 
(w  rzeczywistości  nie  istniejąca).
Określa  się  na  niej  położenia 
gwiazd  i  innych  ciał  niebieskich.

sonda  kosmiczna  Statek  kosmiczny 
wysłany  z  powierzchni  Ziemi  w  celu 

dotarcia  do  planet,  ich  księżyców 
i  innych  ciał  niebieskich.

teleskop  Podstawowy  instrument 

badawczy  astronoma. 
Teleskop-refraktor  wykorzystuje  do 
skupienia  światła  gwiazdy  układ 
soczewek;  w  teleskopie-reflektorze 
służy  do  tego  celu  układ  wklęsłych 
i wypukłych  zwierciadeł.

Układ  Słoneczny  Rodzina  ciał 
niebieskich,  w  której  skład  wchodzi 
Słońce  i  wszystkie  obiegające je  obiekty 

—  planety,  ich  księżyce,  planetki, 

meteoroidy i  komety.

Van Allena  pasy  Obszar wokół Ziemi 

w kształcie obwarzanka, będący źródłem 

silnego  promieniowania.  Wypełniają  go 
elektrycznie  naładowane  cząstki  wiatru 
słonecznego,  schwytane  w  pułapkę 

ziemskiego  pola  magnetycznego.

wiatr  słoneczny  Strumień  elektrycznie 
naładowanych  cząstek,  głównie 
protonów  i  elektronów,  wypływający 
nieustannie  ze  Słońca.

Wielka  Czerwona  Plama  Ogromny, 
owalny  obszar  koloru  czerwonego, 
obserwowany  na  powierzchni  Jowisza 
od  wieków.  Przypuszcza  się,  że jest  to 
oko  potężnego  cyklonu  (wiru).

wodór  Pierwiastek  najbardziej 
rozpowszechniony  we  Wszechświecie 
i  jednocześnie  najprostszy.  Atom 
wodoru  tworzy  proton  otoczony  przez 

jeden  elektron.

Wszechświat Wszystko  to,  co  istnieje: 
Ziemia,  Słońce,  gwiazdy,  galaktyki, 
łącznie  z  samą  przestrzenią.

zaćmienie  Zjawisko,  do  którego 
dochodzi,  gdy jedno  ciało  niebieskie 
zasłania  drugie.  Zaćmienie  Słońca 
powoduje  Księżyc,  blokując  jego 
promieniowanie swoją tarczą. Zaćmienie 
Księżyca następuje wtedy, kiedy Księżyc 

wchodzi  w  obszar  ziemskiego  cienia.

zaćmienie  całkowite  Zaćmienie  Słońca, 
podczas  którego  tarcza  Księżyca 
zasłania  całkowicie  tarczę  Słońca.

zaćmienie  częściowe  Zaćmienie  Słońca, 
podczas  którego  Księżyc  zakrywa 

jedynie  część  słonecznej  tarczy.

zaćmienie obrączkowe Zaćmienie Słońca, 
podczas  którego  tarcza  Księżyca  nie 
zakrywa  całkowicie  tarczy  słonecznej, 
pozostawiając  wokół  siebie  jasny 
pierścień  (obrączkę).

zenit  Punkt  na  sferze  niebieskiej,  leżący 
dokładnie  nad  głową  obserwatora.

Zodiak  Pas  na  sferze  niebieskiej, 
otaczający  biegnącą  jego  środkiem 
ekliptykę,  podzielony  na  dwanaście 

części,  zwanych  znakami  Zodiaku.
W jego  obrębie  poruszają  się  Słońce, 

Księżyc  i  planety.

zorza polarna Świecenie górnych warstw 

atmosfery  Ziemi,  obserwowane 
najczęściej  w  okolicach  bieguna 

północnego  (zorza  północna) 
i  południowego  (zorza  południowa).

45

Skorowidz

Numery  stron  napisane  kursywą  odno­
szą  się  do  ilustracji

A

aerolity  zob,  meteoryty  kamienne 

Alpy  39 

amoniak  22,  29 
Apollo  36,  39

—  Apollo  8,  5

—   Apollo  11  36,  38

—  Apollo  17 39 
Ariel  42,  43 
armalcolit  36 
Ascraeus  Mons  16 
asteroidy  zob.  planetki 
azot  15,  43

B

Bailly  36
Basen  Argyre  16,  18,  18 

bazalt  39

C

canali  zob.  kanały  na  Marsie 
Cassiniego  przerwa  26,  26 
Ceres  32 
Charon  29,  43
chondryt  zob.  meteoryt  kamienny 
Christie,  James  43 
chromosfera  7,  9 
czapy polarne  zob.  Mars 
Czerwona  Planeta  zob,  Mars

D

Deimos  40,  40 

Dione  42
Dolina  Marmerów  16,  18 
Dolina  Tfturus-Littrow  39 

druzgot  39
dwufjenek  węgla  J4,  15,  19

E

Einstein,  Albert  7 

Enceladus  42 
Eratostenes  39 

Eros  32 
E u p p a   41,  41

F

Fobos  31,  40,  40 
fosfor  22 

fotosfera  7,  8,  9

G

Galileusz  40 

galileuszowe  księżyce  40 
Galie,  Johann  Gottfried  29 
Ganimedes  21,  41,  41 

Giotto 33 

granule  8
grawitacja  10,  27,  31,  34,  37
—  na  Księżycu  37 
Grzbiet  Tharsis  18,1 8  
Gwiazda  Poranna  14 
Gwiazda  Wieczorna  14

H

Halley,  Edmond  31 
Halleya  kometa  zob.  kometa 
hel  6,  7,  24,  29 
Hellas  18,  ii*
Herschel,  William  28

I

lo  40,  41

J

Japetos  42 
Jowisz  10,  10,  20-21
—  budowa  21
—  księżyce  40-41
—  orbita  11,  11
—  pasy  radiacyjne  22
—  pierścienie  21
—  pogoda  22

—  Wielka  Czerwona  Plama  22,  22,  23

K

Kallisto  36,  41,  41 
kanały  na  Marsie  }2 

kobajt  35

kometa  10,  30,31,  33

—  Halleya  30,  31,  33
—  jądro  30,  32
—  koma  32
—  okresowa  33
—  orbity  32,  33

—  rozmiary  32,  33

—  warkocz  30,  33
—  1843  roku  30
—  1882  roku  31
—  1910  roku  31 

konwekcja  9 
Kopernik,  Mikołaj  9 
korona  7,  7,  9 

koronograf 7 
krater  meteorytowy

—  w Arizonie  30,  34
—  Henbury  34 

Księżyc  8,  37 — 39

—  budowa  37
—  fazy  37
—  morza  13,  38,  39
—  niewidoczna  strona  5,  37,  38
—  orbita  37
—  powierzchnia  36,  38,  39
—  rozmiary  37
—  temperatura  37 
księżyce  36 — 42

—  pastusze  zob.  Saturn,  Uran

L

Labirynt  Nocy  16 

lawa  39

M

M arwer  10  13,  14,  18 
Mars  10,  10,  12,  16,  16,  17,  17

—  atmosfera  17
—  budowa  16
—  ciemna  fala  17
—  czapy  polarne  16,  17,  18,  19
—  księżyce  40,  40
—  lód  na  19
—  orbita  11,  11
—  pogoda  na  18
—  powierzchnia  12,  18,  18,  19
—  rozmiary  11
—  wiatry  na  19 
Merkury  10,  10,  12,  13,  13 

—s  budowa  13

—  orbita  11,  U
—  powierzchnia  13
—  rozmiary  11,  13 
metan  28,  29 
meteor  30,  34 
meteoroid  6,  34
meteoryt  10,  18,  30,  30,  34,  41

—  kamienny  (aerolij)  34— 35,  35 
 

chondryt  węgjjsty  35,  35

—  Tunguski  34
—-  żelazno-kamienny (syderolit)  34— 35
—  żelazny  (syderyt)  34— 35,  35 

Mimas  42
Miranda  42

46

morza  zob.  Księżyc 

Morze  Deszczów  39 
Morze  Kryzysów  39 
Morze  Moskwy  39 
Morze  Spokoju  36

N

Neptun  10.  // ,  20,  29,  29

—  księżyce  43
—  odkrycie  29
—  orbita  11,  29
—  pierścienie  21
—  rozmiary  11,  29 

Nereida  43
nikiel  13,  35

O

Oberon  42 
Ocean  Burz  39 
Olympus  Mons  12,  16,  18

P

Pallas  32 
pasy  i  strefy
—  na  Jowiszu  21,  21
—  na  Saturnie  20,  24,  25 
Phoebe  42
pierścienie zob,  Jowisz,  Neptun,  Saturn, 

Uran

pierścień  krepowy  zob.  Saturn,

— pierścień  C 

plamy  słoneczne  8,  9

—  cień  8

—  półcień  8 
planetki  16,  21,  30,  31

—  orbity  32,  33
—  pas  32,  32
—  rozmiary  32,  33 

planety  10— 42 
Pluton  10,  11,  20,  29

—  księżyc  29,  43
—  odkrycie  29

—  orbita  11
—  rozmiary  11,  43 
pływy  37
pochodnie  słoneczne  9 
pory  8
protuberancja  9

R

radar  14,  18 
Rea  42

reakcja  syntezy jądrowej  7 
rozbłyski  8 
Równina  Upału  13

S

satelity  zob.  księżyce 

Saturn  10,  11,  20,  24,  24,  25,  27

—  budowa  24
—  księżyce  42
 

pastusze  26,  27,  29

—  orbita  11
—  pierścienie  24,  25,  26 - 27
 

A  26,  26,  27

 

B  26,  26,  27

 

C  (krepowy)  26,  26,  27

 

D  26

 

F  26,  27

—  rozmiary  11
—  szprychy  26
—  wiatry  na  25,  25 

Schiaparelli,  Giovanni  12 
Schmitt,  Harrison  39 
siarka  40 
siarkowodór  22 
siarkowy  kwas  14 
Skylab  6,  7
Słońce  6 — 9,  9

—  atmosfera  7,  9

—  budowa  9

—  ewolucja  6
—  rozmiary  7,  10— 11
sondy kosmiczne 14,16,17,18,22,26,40 
spadająca  gwiazda  zob.  meteor 
strefa  promienista  9 
strefy  zob.  pasy  i  strefy 
syderolit  zob.  meteoryt 

żelazno-kamienny 

syderyt  zob.  meteoryt  żelazny 

Syrtis  M ajor  17

T

tektyty  35,  35
Tethys  25,  42
Tombaugh,  Clyde  29
Tryton  36,  43,  43
Tunguski  meteoryt  zob.  meteoryt
Tytan  36,  42,  42
Tytania  42

U

Układ  Słoneczny  5,  6,  10,  11 

Umbriel  42

Uran  10,  11,  11,  20,  28,  29

—  budowa  29

—  księżyce  42 
 

pastusze  29

—  odkrycie  28
—  orbita  11
—  pierścienie  28 — 29 
 

epsilon  28

—  rozmiary  11

V

Van  Allena  pasy  8,  24 

Viking  1 1 2   16,  18,  19 
Voyager  I  22

Voyager 

2 

20,  25,  27,  28,  29

W

Wenus  10,  10,  11,  12,  14— 15

—  atmosfera  14— 15,  15
—  budowa  14,  15
—  orbita  11
—  powierzchnia  14

—  rozmiary  11,  14
—  temperatura  14 

Wenus  13  14 

Westa  32
wiatry  zob.  Mars,  Saturn 
Wielka  Czerwona  Plama  zob.  Jowisz 
włókno  zob.  protuberancja 

wodór  20,  21,  24,  29 

wulkany

—  na  lo  36,  40
—  na  Jowiszu 

22

—  na  Marsie  12,  16,  18
—  na  Wenus  14,  15

Z

zaćmienie  8
—  Słońca  8
—  Księżyca  8 
Ziemia  5,  10,  11

—   o rb ita  11,  77

—  rozmiary  11
—  życie  6 
Ziemia  Afrodyty  15 
Ziemia  Isztar  15 
zorza  polarna  8,  8
—  na  Jowiszu  22

•

Z

żelazo  13,  16,  35

47