124

7.10. Narodowy Program Zdrowia na lata 2007–2015

Program  oparty  został  na  przeprowadzonej  w  2003  roku  analizie  stanu 

zdrowia społeczeństwa, która wykazała, że mimo wzrostu przeciętnego 

dalszego trwania życia i zmniejszającego się zagrożenia chorobami ukła-

du krążenia nadal dzieli nas znaczny dystans od „starych” krajów Unii 

Europejskiej. Zmiany demograficzne skłoniły do dodania nowych celów 

dotyczących zapobiegania niepełnosprawności i braku aktywności ludzi 

starszych,  problemów  macierzyństwa  i  dzietności  polskich  małżeństw. 

Jednym  z  podstawowych  celów  stało  się  wyrównywanie  różnic  teryto-

rialnych i społecznych w zakresie sytuacji zdrowotnej. Program nawią-

zuje  do  Światowej  Deklaracji  Zdrowia  przyjętej  przez  Światowe  Zgro-

madzenie Zdrowia w 1998 roku, w której potwierdzono, że „zdrowie jest 

jednym z podstawowych praw jednostki ludzkiej”, do strategii „Zdrowie 

dla wszystkich w XXI wieku”, określającej kierunki polityki zdrowotnej 

w regionie europejskim ŚOZ, a także do opracowanej przez Komisję UE 

– Europejskiej Strategii Zdrowia.

Ogólnym  celem  programu  jest  poprawa  zdrowia  i  jakości  życia  ludzi 

oraz zmniejszanie różnic terytorialnych w stanie zdrowia populacji przez:

kształtowanie prozdrowotnego stylu życia ludzi;

 

►

tworzenie sprzyjającego zdrowiu środowiska życia, pracy i nauki;

 

►

aktywizowanie jednostek samorządu terytorialnego i organizacji poza-

 

►

rządowych.
NPZ określa kierunki polityki zdrowotnej państwa, a ministra zdrowia 

czyni koordynatorem działań wszystkich sektorów gospodarki w sprawach 

związanych ze zdrowiem, samorządów terytorialnych i organizacji pozarzą-

dowych. Program stwarza płaszczyznę do podejmowania zintegrowanych 

działań w zakresie zdrowia publicznego i daje szansę na bardziej skutecz-

ną realizację zadań prozdrowotnych. Przyjęty został przez Radę Ministrów 

Uchwałą Nr 90/2007 w dniu 15 maja 2007 roku. 

7.10.1. Strategiczne cele Narodowego Programu Zdrowia 

Program  wytycza  9  głównych  celów  strategicznych  ukierunkowanych  na 

najważniejsze, zdaniem ekspertów, zagrożenia zdrowotne populacji Polski.

Cel 1. 

Zmniejszenie zachorowalności i przedwczesnej umieralności 

z powodu chorób naczyniowo-sercowych, w tym udarów mózgu

Mimo zanotowanego w ostatniej dekadzie obniżenia umieralności z po-

wodu chorób układu krążenia, są one nadal najczęstszą przyczyną przed-

125

wczesnej umieralności zarówno mężczyzn, jak i kobiet, a także absencji 

chorobowej, hospitalizacji i inwalidztwa. Poziom przedwczesnej umieral-

ności z powodu chorób krążenia w Polsce jest o ponad 80% wyższy od 

przeciętnego w krajach UE. Ta niekorzystna sytuacja jest szczególnie wi-

doczna w przypadku chorób naczyń mózgowych. 

Rycina 7.2. Przedwczesna umieralność, przed 65. rokiem życia, z powodu chorób 
układu krążenia – współczynniki standaryzowane na 100 tys. ludności (wg PZH).

Do opanowania epidemii tych chorób konieczne są: 
Poprawa sposobu żywienia ludności i ograniczenie występowania oty-

 

►

łości oraz cukrzycy.

Zwiększenie aktywności fizycznej ludzi.

 

►

Ograniczenie palenia tytoniu i spożycia alkoholu.

 

►

Wczesna  diagnostyka  czynników  ryzyka  zawału  serca  i  udaru  mózgu 

 

►

przez oznaczenia stężenia cholesterolu i jego frakcji oraz triglicerydów 

w surowicy krwi.

Zwalczanie nadciśnienia tętniczego oraz migotania przedsionków serca.

 

►

Leczenie udaru mózgu za pomocą terapii trombolitycznej.

 

►

Edukacja społeczeństwa na temat sposobów zapobiegania tym chorobom.

 

►

Działania te pozwalają oczekiwać, że do roku 2015 nastąpi: 
redukcja przedwczesnej umieralności o 30% u osób przed 65. rokiem 

 

►

życia;

126

zmniejszenie  umieralności  z  powodu  choroby  niedokrwiennej  serca 

 

►

(w tym zawału serca) o 15–20%;

ograniczenie liczby wczesnych zgonów z powodu udarów mózgu o 20% 

 

►

oraz uzyskanie u co najmniej 70% chorych po udarach mózgu samo-

dzielności w podstawowych czynnościach życia codziennego.
Cel 2. 

Zmniejszenie zachorowalności i przedwczesnej umieralności 

z powodu nowotworów złośliwych

Choroby  nowotworowe  są  drugą  co  do  częstości  występowania  przy-

czyną przedwczesnych zgonów w Polsce z uwagi na późne ich wykrywanie 

i małą skuteczność leczenia. Palenie tytoniu jest uznane za najważniejszy 

czynnik ryzyka wystąpienia chorób nowotworowych, głównie raka oskrzeli 

i płuc. Według raportów Unii Europejskiej Polska znajduje się na ostatnim 

miejscu w Europie, jeśli chodzi o dostępność leczenia onkologicznego. 

Rycina 7.3. Przedwczesna umieralność, przed 65. rokiem życia, z powodu nowotwo-
rów złośliwych – współczynniki standaryzowane na 100 tys. ludności (wg PZH).

Do poprawy sytuacji konieczne jest: 
Zmniejszenie rozpowszechnienia palenia tytoniu.

 

►

Poprawa sposobu żywienia ludności i zapewnienie diety bogatej w wa-

 

►

rzywa, rośliny strączkowe i przetwory zbożowe z pełnego ziarna.

Usprawnienie wczesnej diagnostyki chorób nowotworowych, a szcze-

 

►

gólnie  regularne  badania  mammograficzne  (rak  piersi)  i  cytologiczne 

127

(rak szyjki macicy) oraz wykorzystanie skutecznych szczepionek prze-

ciw wirusom brodawczaka.

Realizacja Narodowego Programu Zwalczania Chorób Nowotworowych 

 

►

(2005).
Oczekuje sie, że w wyniku realizacji tych działań nastąpi zmniejszenie 

o 5% umieralności z powodu nowotworów ogółem.

Cel 3. 

Zmniejszenie częstości urazów powstałych w wyniku wypad-

ków i ograniczenie ich skutków

Urazy powstałe w wyniku wypadków stanowią w krajach rozwiniętych 

coraz większy problem zdrowotny, społeczny i ekonomiczny z uwagi na 

wysokie  koszty  leczenia  i  rehabilitacji  ofiar  wypadków.  W  Polsce  licz-

ba zgonów z powodu różnego rodzaju urazów oraz zatruć wynosi około 

28 tysięcy rocznie. Corocznie zdarza się ponad 50 tysięcy wypadków dro-

gowych, w których ginie ponad 5 tysięcy osób, a około 70 tysięcy zostaje 

rannych. Liczba wypadków, których sprawcami są pijani kierowcy, stanowi 

około 11%.

Około  145  tysięcy  wypadków  rocznie  notuje  sie  w  szkołach,  w  tym 

90 śmiertelnych i 1200 ciężkich. W grupie wiekowej 11–15 lat urazów wy-

magających pomocy medycznej doznaje w szkole lub w domu co czwarty 

nastolatek.

Rycina 7.4. Przedwczesna umieralność, przed 65. rokiem życia, z powodu wypad-
ków – współczynniki standaryzowane na 100 tys. ludności (wg PZH).

128

Oczekuje się, że wprowadzone drastyczne kary dla kierowców będących 

pod wpływem alkoholu i środków psychotropowych pozwolą zmniejszyć 

liczbę ofiar śmiertelnych w wyniku wypadków drogowych o 20% w stosun-

ku do 2005 roku, a liczba urazów powstałych w szkole na skutek lepszego 

nadzoru zmniejszy się o 50%.

Cel 4. 

Poprawa zdrowia psychicznego i zapobieganie zaburzeniom 

psychicznym

W 2004 roku 27% dorosłych mieszkańców Europy wykazywało zabu-

rzenia psychiczne, zwykle typu depresji i zaburzeń polekowych. Przewiduje 

się, że w krajach bogatych w roku 2020 depresja będzie najczęstszym za-

chorowaniem. Zaburzenia psychiczne kosztują 3–4% dochodu narodowego 

i najczęściej stają się przyczyną wcześniejszych emerytur i rent. 

Grupą szczególnie wymagającą pomocy jest młodzież, wśród której na-

rasta przemoc oraz używanie środków psychotropowych. Nasila się wystę-

powanie depresji, myśli samobójczych i stresu. Oczekuje się, że w wyniku 

działań nastawionych na dostarczanie wiedzy i umiejętności rozwiązywa- 

nia problemów życiowych oraz kształtowanie zachowań korzystnych dla 

zdrowia psychicznego nastąpi zmniejszenie zapadalności i rozpowszech- 

nienia zaburzeń psychicznych, w tym liczby samobójstw, objawów poleko- 

wych oraz depresji w populacji ogólnej.

Cel 5. 

Zmniejszenie przedwczesnej zachorowalności i ograniczenie 

negatywnych skutków schorzeń układu kostno-stawowego

Do  chorób  tych  zalicza  się  grupę  około  200  chorób  układu  ruchu 

o  przewlekłym  charakterze.  Wśród  nich  można  wyróżnić  dwie  główne 

grupy:  zapalne  choroby  reumatyczne  (reumatoidalne  zapalenie  stawów, 

toczeń  rumieniowaty,  dna  moczanowa  i  inne)  oraz  choroby  reumatycz-

ne niezapalne (choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa i stawów obwodo-

wych, osteoporoza i inne). Szacuje się, że liczba osób dotkniętych dole-

gliwościami reumatycznymi w Polsce wynosi około 9 milionów, a liczba 

osób niepełnosprawnych z orzeczoną rentą inwalidzką ponad 1,5 miliona. 

Podejmowane  działania  powinny  dotyczyć  zwiększenia  dostępności  do 

usług rehabilitacyjnych oraz zapobiegania niepełnosprawności z powodu 

chorób reumatycznych.

Cel 6. 

Zapobieganie zachorowalności i przedwczesnej umieralności 

z powodu przewlekłych chorób układu oddechowego

W  Polsce  na  przewlekłą  obturacyjną  chorobę  płuc  (POChP)  choruje 

co dziesiąta osoba powyżej 30. roku życia. Liczba chorych sięga 2 milio-

nów osób (około 5% kobiet i 10% mężczyzn ogólnej populacji), a liczba 

przedwczesnych zgonów wynosi około 15 tysięcy osób rocznie. W Polsce 

chorym na POChP co roku przyznawanych jest około 20 tysięcy rent inwa-

129

lidzkich i większość z nich dotyczy osób w wieku produkcyjnym, między 

50. a 60. rokiem życia. Chorzy ci często leczeni są w domach, co zaniża 

faktyczne koszty ponoszone przez społeczeństwo, szczególnie że choroba 

zmusza do porzucenia pracy nie tylko chorego, ale i członka rodziny, który 

musi się nim opiekować.

Celem zmniejszenia zapadalności i przedwczesnej umieralności z powo-

du POChP konieczne są działania ukierunkowane na: 

Zdecydowane zmniejszenie rozpowszechnienia palenia tytoniu.

 

►

Zmniejszenie  narażenia  na  czynniki  szkodliwe  w  środowisku  życia 

 

►

i pracy.

Usprawnienie  wczesnej  diagnostyki  zmian  płucnych  i  zapewnienie 

 

►

czynnej opieki.

Cel 7. 

Zwiększenie skuteczności zapobiegania chorobom zakaźnym 

i zakażeniom

Mimo spadku zapadalności na większość chorób zakaźnych pozostają 

one nadal poważnym problemem zdrowotnym. Wirusowe zapalenia wątro-

by typu C, zatrucia i zakażenia pokarmowe oraz gruźlica występują w Pol-

sce częściej niż w większości krajów Unii Europejskiej. Narasta liczba za-

każeń szpitalnych i antybiotykooporność.

Konieczne jest prowadzenie szczepień z jednoczesną analizą ich sku-

teczności.  Należy  być  przygotowanym  na  zwalczanie  chorób  do  Polski 

zawleczonych. Konieczna jest szybka poprawa stanu sanitarnego kraju, ja-

kości żywności i jej przechowywania oraz regularne okresowe szczepienia 

zapobiegawcze. Oczekiwane efekty to:

Zmniejszenie liczby zatruć pokarmowych i zakażeń żołądkowo-jelito-

 

►

wych.

Zmniejszenie  zapadalności  na  choroby  zakaźne,  szczególnie  na  wiru-

 

►

sowe zapalenie wątroby typu C, zmniejszenie liczby zakażeń HIV oraz 

zakażeń przenoszonych drogą płciową.

Znaczne obniżenie liczby zakażeń szpitalnych.

 

►

Cel  8. 

Zmniejszenie  różnic  społecznych  i  terytorialnych  w  stanie 

zdrowia

Nierówności dotyczą głównie stanu zdrowia w środowiskach ubogich, 

ze znaczną skalą bezrobocia, oraz w regionach z gorszymi wskaźnikami 

jakości środowiska naturalnego oraz utrudnieniami w dostępie do placówek 

opieki zdrowotnej. Wyrównanie istniejących różnic wymaga zmian w alo-

kacji środków na cele społeczne i zdrowotne. Powinien to być cel wszyst-

kich organów administracji rządowej i samorządowej, a także organizacji 

pozarządowych. 

130

7.10.2. Cele operacyjne dotyczące zwalczania czynników ryzyka i działań 

w zakresie promocji zdrowia 

Cel 1. 

Zmniejszenie rozpowszechnienia palenia tytoniu

Palenie  tytoniu  jest  najważniejszym  czynnikiem  ryzyka  w  chorobach 

nowotworowych, głównie w raku płuc i oskrzeli, oraz ważnym w choro-

bach układu krążenia. Mimo pewnych sukcesów w ograniczeniu palenia 

tytoniu w Polsce w latach 90. nieodzowne jest 

utrzymanie tempa spadku 

konsumpcji papierosów na poziomie 1–3% rocznie.

 Palenie tytoniu nadal 

w większym stopniu dotyczy mężczyzn niż kobiet, a także mniej wykształ-

conych niż wykształconych. 

Cel  2. 

Zmniejszenie  i  zmiana  struktury  spożycia  alkoholu  oraz 

zmniejszenie szkód zdrowotnych spowodowanych alkoholem

Nadużywanie alkoholu zwiększa występowanie zaburzeń psychicznych, 

zachowań gwałtownych oraz przemocy w rodzinie. W latach 2003–2004 

nastąpił  15%  wzrost  konsumpcji  rejestrowanej.  Należy  dążyć  do  spadku 

rzeczywistego spożycia alkoholu poniżej 6 litrów na mieszkańca rocznie, 

co zmniejszy ryzyko przedwczesnych zgonów z powodu wypadków i ura-

zów, a także ograniczy zapadalność na zaburzenia psychiczne i behawioral-

ne nawet o 20%.

Cel 3. 

Poprawa sposobu żywienia ludności, jakości zdrowotnej żyw-

ności oraz zmniejszenie występowania otyłości

Konieczne  jest  wdrażanie  diety  zmniejszającej  ryzyko  występowania 

chorób układu krążenia oraz przeciwdziałanie epidemii otyłości i cukrzy-

cy. Wymaga to odpowiedniej struktury spożywanych tłuszczów jadalnych, 

zwiększenia spożycia chudego mięsa, ryb, owoców, warzyw, roślin strącz-

kowych, przetworów zbożowych z pełnego ziarna, przetworów mlecznych 

o  obniżonej  zawartości  tłuszczu  oraz  zmniejszenia  spożycia  cukru  i  soli 

kuchennej. 

Cel 4. 

Zwiększenie aktywności fizycznej ludzi

Poziom sprawności i wydolności fizycznej jest jednym z naważniejszych 

czynników decydujących o występowaniu chorób układu krążenia. Pola-

ków cechuje mała aktywność fizyczna. Zaledwie około 30% ludzi młodych 

oraz 10% dorosłych uprawia różne formy aktywności fizycznej, a powinno 

uprawiać co najmniej 60% młodych oraz 35% dorosłych.

Cel 5. 

Ograniczenie używania substancji psychoaktywnych i zwią-

zanych z tym szkód zdrowotnych

Istnieje pilna potrzeba nasilenia działań w zakresie ograniczenia dostęp-

ności narkotyków oraz rozbudowy systemu pomocy i leczenia, w szcze-

131

gólności  leczenia  substytucyjnego.  Pod  tym  względem  zajmujemy  jedno 

z ostatnich miejsc w Europie.

Cel 6. 

Zmniejszenie narażenia na czynniki szkodliwe w środowisku 

życia i pracy oraz ograniczenie ich skutków zdrowotnych, a także po-

prawa stanu sanitarnego kraju

Wyeliminowanie ze środowiska czynników szkodliwych jest niemożli-

we, należy więc dążyć do zmniejszania zanieczyszczenia środowiska zgod-

nie z kierunkiem działań Unii Europejskiej. 

7.10.3. Cele operacyjne dotyczące wybranych populacji 

Cel 7. 

Poprawa opieki zdrowotnej nad matką, noworodkiem i ma-

łym dzieckiem

Rycina 7.5. Umieralność niemowląt, współczynniki na 1000 urodzeń żywych (wg PZH).

W porównaniu z innymi krajami Unii Europejskiej w Polsce, przy po-

dobnym wskaźniku wcześniactwa, dużo więcej dzieci wykazuje małą doj-

rzałość  i  dużo  więcej  wad  wrodzonych.  Najczęstszą  przyczyną  zgonów 

niemowląt są stany chorobowe w okresie okołoporodowym, czyli w trakcie 

trwania ciąży matki i w okresie pierwszych 6 dni życia noworodka. Nie-

dostateczna jest wczesna zgłaszalność kobiet do lekarzy. Efektem działań